Lutheranismi hypotyposis, pars I

CHAPTER 1. Sectio Prima

DISSERTATIONES PRAELIMINARES DE POLYCAHRPO LAISERO DE HAERESIBUS ET HAERETICIS IN GENERE DISSERTATIO PRIMA INDICATUR QUIS ET QUALIS CUIUSQUE PONDERIS ET MOMENTI HOMO SIT POLYCARPUS LAISERUS ET QUO PRAESIDIO MUNITUS QUIBUSQUE ARMIS INSTRUCTUS DOCTRINAM SUAM PROPUGNET ! I. Cum Martini Lutheri expressam imaginem, quam molimur, in Polycarpo Laisero contemplari constituerimus, non ab re nostra erit imprimis indicare quisnam et qualis, cuius ponderis et momenti homo sit, in quem calamum stringimus. Et cum existimemus ad probationem nostram datum nobis a Deo esse adversarium istum, sicut Abelo Cainus,? Isaaco Ismael,? Iacobo Esau,^ Moysi magi Pharaonis, » Eliae Baal9 et Petro Apostolorum Principi Simon Magus ; * usurpare illud licet Iesu Siracidis sapienter dictum : Unum contra unum, et ego novissimus evigilavi, etl quasi qui colligit acinos post vindemiam. ? Ab initio nascentis Ecclesiae observatum est nunquam catholicis Doctoribus adversarios defuisse haereticos; nam, ut mittam Paulum habuisse innumeros adversarios, quos in epistolis suis scripsit, * et Ioannem evangelistam adversarios expertum fuisse Hebionem atque D) GE SE x19. 12; 6) Cf. 3 Rg 18, 18-40. 7) Cf. Act 8, 9-24. DISSERTATIO PRIMA 15 Cerinthum, !? Iustinus martyr, qui saeculo Apostolorum successit, Tryphonem adversarium habuit, Irenaeus Valentinianum, !?? Tertullianus Marcionem, ? Origenes Celsum, 4 D. Athanasius Arium, 15 D. Basilius Macedonium, !* S. Hieronymus Iovinianum et Vigilantium, '? S. Augustinus Manichaeum et Pelagium cum multis aliis, ?? S. Cyrillus Alexandrinus Nestorium, !? et sic omnibus saeculis orthodoxi Patres, viri sanctissimi atque doctissimi zeloque catholicae fidei et pietatis divinae ardentissimi, in doctrina fidei et praedicatione veritatis suos experti sunt adversarios, hostes, inquam, Ecclesiae catholicae. Haereticos Doctores catholici in christiano orbe longe plurimos experti sunt adversarios, maxime vero omnium Martinum Lutherum cum manipularibus suis, Ulrieum Zwinglium et loannem Calvinum, qui eatholieae Romanae Ecclesiae bellum implacabile indixerunt. Adversum quos Deus fidei auctor et propugnator spiritum excitavit quam plurimorum virorum longe doctissimorum et eruditissimorum. Horum comparatione ego quidem nullius momenti homuncio, vix pigmaeus inter gigantes magnos proceraeque staturae existimari possum, ac vere dicere : Novissimus omnium evigilavi, ef quasi qui colligit acinos post vindemiam. Sed quia causa communis agitur, et pietatis nostrae propugnatio iuxta D. Petri praeceptum ?? commissa omnibus est cum magnis tum etiam parvis, ut quisque pro sua virili laboret atque decertet; datum nobis a Deo adversarium qualis sit non aversamur. Age igitur, videamus qualis sit noster iste adversarius. II. Et quidem priusquam Polycarpus venisset Pragam et concionem habuisset, perinde ignotus nobis erat atque ignotissimus, de Haereses, Haeresis 69, ibid. 42, 238; S. Victorinus Episc. Petav. Scholia in Apocal. B. Ioannis Ap. cp. 11, (P. L. 5, 333-334). 11) Dialogus cum Tryphone Iudaeo, (P. G. 6, 474 sqq.). (P. L. 2, 239 sqq.). 14) Contra Celsum lib. 8, (P. G. 11, 641 sqgq.). 15) Apologia contra Arianos, ibid. 25, 247 sqq.; Orationes adversus Arianos, ibid. 26, 11 sqq.; Disputatio contra Arium in Concilio Nicaeno, ibid. 28, 439 sqq. 16) Contra Eunomium lib. 5, ibid. 29, 497 sqq. 17) Contra lIovinianum lib. 2, (P. L. 23, 211 sqq.); Contra Vigilantium, ibid. col. 339 sqq. 18) De Genesi contra Manichaeos lib. 2, ibid. 34, 173 sqq.; De Civitate Dei contra Paganos, ibid. 41, 13 sqq.; De duabus Animabus contra Manichaeos, ibid. 42, 93 sqq.; Contra Faustum Manichaeum lib. 33, ibid. col. 207 sqq.; De Natura et Gratia, ibid. 44, 247 sqq.; Contra duas Epistolas Pelagianorum lib. 4, ibid. col. 549 sqq.; Psalmus contra Partem Donati, ibid. 43, 23 sqq.; De Baptismo contra Donatistas lib. 7, ibid. col. 107 sqq. 19) Adversus Nestorii Blasphemias lib. 5, (P. G. 76, 9 sqq.). 20) Cf. 1 Petr 3, 15-16, ita pro eorum aetate catholici Doctores, itidem et pro sua S. Auctor adversarium habuit Laiserum, Quis et qualis adversarius iste : lutheranus praedicans, sed furtive, ut mactet, suevus, paedagogus et statim theologus, uxoratus et in deliciis, ebriosus, quo an in rerum natura esset prorsus nihil sciebam, nec facie mihi notus unquam fuit nec nomine. Postquam autem priorem concionem hic Pragae habuit, intellexi primum ipsius nomen et officium : quod Polycarpus quidam praedicans lutheranus, ducis Saxoniae aulicus concionator, in Arce Pragensi per fenestram palatii Dominorum olim Rosensium concionatus fuerit ad populum in praegrandis domus illius impluvio.? Tunc dixi: Bene res acta est, nam qui non intrat per ostium in ovile ovium, sed ascendit aliunde, ille fur est et latro. Fur non venit, nisi ut furetur, el maclet, et perdat. ??* Intellexi quod suevus sit humili loco natus, ?? unde Laiserus dicitur, sumpto a pediculis foedo agnomine;?^ quod iam pridem fuerit in Austria inferiori paedagogus, statimque a pulvere grammatistarum et paedagogulorum in Austria, in theologicam cathedram transiliisse in Saxoniam;?? ita ut nesciatur an vel a limine sacram theologiam perspectam habuerit vel salutaverit, hoc est, an rudimenta prima divinae huius professionis rite eruditus sit; quod uxoratus sit, et in aula ducis Saxoniae locupletatus valde, et bene nummatus ; quodque vitam ducat, ut decet aulicum concionatorem. Nam qui in veste pretiosa sunt ef deliciis, in domibus regum sunt. ?6 Relatum fuit mihi a gravi et illustrissimo viro, quod, pro more gentis et aulae, praedicator aulicus crapulas et ebrietates non abhorreat, ?* 10» 1710; 23) Nempe in Winnenden. 24) Pediculi germanice dicuntur Lüáuse; quae vox a multis Germanis, maxime orientalibus, eodem fere modo sonoque pronunciatur ac vox Laiser. Quare Polycarpus ioci causa vocari potuit Lauserus, pediculosus, sumpto a pediculis foedo agnomine. Similiter Erasmus Milius de Laisero iocatus estin Bona Nova, etc.; ubi in dialogo inter Hospitem et Echo sic habet: « Hospes: Quid est Lauserus? Echo: Rus ». De hoc opere vide not. 36 huius Dissertationis. Ipse Io. Decumanus: [Hochnutzlicher dem original allerdings gleichlauttender Nachdruck: Zweger Christl, Predigten, deren die Erst von guten Wercken, die Ander von dem Arlikel, wie der sündige Mensch vor Goít gerecht und ewig seelig werden müsse handlet... von dem Ehr. Hochgel. Herrn Polycarpo Leisern... gehalten seyn worden... Durch loannem Decumanum I. S. Ingolstadt: Durch Andream Angermeyer 1608], loco Laiser aliquando ponit Lauser, pedicolosus, an den Leiser und Leser et pag. 243. 308. 408-409. De hoc Io. Decumano, cuius verum nomen est Ioannes Zehender S. I. cf. Rüss Dr. Andreas Bischoff von Strassburg Die Convertiten seit der Reformation, S. 1 sqq. Freiburg (Breisgau) 1866. Ceterum mos nomina detorquendi eo acris polemicae tempore utrinque communis erat. Cf. etiam Iac. Gretzer S. I. Defensio Societatis Iesu, Opera Omnia aucta et illustrata, t. 11, pag. 8, Ratisbonae 1738; in Honorarium Polycarpo Lausero... datum, ibid. pag. 148-150. 25) De vita et studiis Laiseri cf. Praefatio Generalis huius vol. 206) Le 7; 25. 27) Idem affirmat ironica transactione Decumanus op. cit. pag. 237; ubi sic habet: « Hic Laiser apud maiorem partem aulicorum, utrum iure necne videant ipsi, nomen et famam habet quod sit valde ebriosus, (wohlbesoffener)», etc. Cf. etiam Erasmus Milius op. cit. pag. 35; ubi sic habet: « Hospes : Estne vinosus (Laiserus)? Echo: O sus! Hospes: Estne minister verbi divini? Echo: Vini!» DISSERTATIO PRIMA 17 imo quod, cum quadam die multa pro concione in vitium ebrietalis dixisset, statim a concione in prandio argentei poculi gratia ?8 vino seipsum obruerit. Relata refero; fides apud lectorem esto. Accepi etiam quod hic Pragae semel atque iterum fuerit vino bene madefactus.?? Sed haec leviuscula sunt et iuxta novum Lutheri evangelium nullius pensi; cum enim nonnisi incredulos a regno coelorum excludat, ignorat illud antiqui Evangelii, quod Paulus praedicabat, dicens quod ebriosi regnum Dei non possidebunt. 9? Sed praeterea neque illud, quod subiungit ibidem Paulus de maledicis sive de conviciatoribus, quos etiam a regno Dei extorres facit, existimo apud Lutheranos alicuius esse momenti. Nam Polycarpus, tam egregius novi istius evangelii buccinator, conviciatorem agit sane optimum, cynica dicacitate maledicaque facundia longe praestantissimum. Testis est omni exceptione superior libellus in nos editus, in quo plane naves potius quam plaustra conviciorum, contumeliarum calumniarumque in nos,? praesertim vero in P. Andream, et maxime in totam Societatem Iesu ?? exonerat. Testis liber longe infamissimus a Polycarpo adversum eandem Societatem in lucem editus, titulo Historia lesuitica, 9 calumniis et pus Laiserus suo aurato argenteo poculo ebrietate acquisito tempore Rechab vixisset », etc. Soranzo, legatus Reipublicae Venetiarum, qui scribit: «EE venuto finalmente in corte il Sr. Duca di Sassonia col Duca Giovanni Giorgio suo fratello, et ora s' attende a banchettarli et festeggiarli con giostre, ecc. et altri trattenimenti ; fra i quali é di gran lunga superiore a tutti quello del bere che si fa in termini da non credere ». Di Praga, 8 di Luglio 1607. Venezia, Archiv. di Stato Dispacci Germanici, filza 38, f. 202. Et sub die 16 eiusdem mensis: « Parti due giorni sono il Sr. Duca di Sassonia, et, se s' ha da dire quello che é, ha lasciato poco buon odore di se nell' universale di questa corte, perché l'eccesso suo nel bere é cosa da non credere, et ha mezzo stroppiati tutti questi ministri», eec. ibid. f. 207. Et etiam Bodenius in epistola ad Maximilianum ducem Bavariae scribit quod Christianus II toto tempore suae commorationis Pragae indulsit gulae et crapulae: « Hat diese gantze zeit hero allhier gulae et crapulae indulgirt »; ita ut abscedens ab Imperatore asseverare potuerit se nulla ferme hora ieiunum fuisse: « E. Mt. halten mich so wohl dass ich auch fast keine stunde nüchtern zu Prag gelebet » Addit Bodenius: « De ipsius obscenis verbis vix ausim scribere, alias piis auribus Ser.tis V. haud parcerem». Cf. Boden an Herzog Mazimilian 15 Iulii. München, Hauptstaatsarchiv Entstehung des 30 jühr. Kriegs, n. 7. Hanc Epistolam videre potuimus et photographice reddere. Cf. etiam epistola eiusdem Bodenii ad Fleckammer ; apud F. Stieve Briefe und Acten, etc. 2 Hülfte, München 1883. Epistolam hanc photographice redditam benigne nobis transmisit Archivista Generalis regni Belgici, et extat in DBruxellensi archiv. nation. sub signat.: Archív. Gén. du Royaume à Bruxelles Secret. d' État Allemande, reg. 486, pag. 39. 30) 1 Gor 6, 10. 31) Cf. Laiseri libellus, pag. 26-30. 118. tarum auctore, nomine, gradibus, incremento, vita, votis, privilegiis, miraculis, doctrina, morte, etc. perspicue solideque tractatur, conscripta a M. Elia Hasenmullero, ed. Francofurti ad Menum maledicus longe praestantissimus et fere diabolicus homo convictus in Apologia pro Societate Iesu in ipsum scripta, criminationibus falsissimis atrocissimisque longe refertissimus, ubi, proiecta impudentia, incredibili improbitate, aestu et libidine rabida criminandi, immerentes innoxiosque traducendi, exitiales morsus infigit in viros de christiana republica optime meritos, in eosque tanquam aper Calydonius * perquam furiose incurrit. Sed tam impotens et effrenis maledicendi obtrectandique rabies Polycarpi pectus aperuit, malus enim homo de malo thesauro cordis sui proferl malum, nam ex abundantia cordis os loquitur. ?? Laboris tamen sui non iniustam accepit Laiserus mercedem; pariaque ei rependit libellus in ipsum editus titulo Bona Nova cum honorario munere de mure exenterato;?9 in quo permixta sunt seriis iocosa multisque et miris emblematibus exornatur, donaturque stulti hominis cucullo, et uxoris flagellum mittitur ? ad ipsum uti insanum plagipatidam et verberonem castigandum. Societatem autem Patrum ab iniquis calumniis et falsis Polycarpi criminationibus, edita in lucem Apologia, asseruit Petrus Stewartius,** insigni eruditione theologus. Optimo enim iure validis rationibus solidisque pro veritate argumentis confutavit, calumnias declaravit probavitque innocentiam, et infamis criminatoris ostendit malitiam, clareque et evidenter demonstravit libri auctorem esse proeul dubio nedum sceleratum haereticum, verum etiam infamem impudentemque et longe iniquum sycophantam, impostorem, criminatorem optimorum virorum, et hominem fere diabolicum. Diabolus enim a loanne in Apocalypsi criminator et accusator fratrum legitur nominatus. ?? 1593, cum duplici D. Polycarpi Leyseri Praefatione: una ad Illgmum Brunsviciensium et Luneburgensium Ducem Henricum Iulium, etc.; altera ad ipsos Iesuitas, in qua refutantur sophismata et nugamenta futilissima Iacobi Gretzeri quibus Historiam Iesuitici Ordinis ab Elia Hasenmullero, p. m. conscriptum allatravit, ibid. pag. 592; excudebat Ioannes Spies 1595. De Iesuita apostata Hasenmullero et eius opere cf. B. Duhr S. I. Geschichte der Iesuiten in den Landen Deutscher Zunge, B. 1, S. 836 sqq. Freiburg 1907. 34) Aper a Diana missus, qui ulciscendi causa iniuriam divae illatam Calydoniae agros dire vastavit. Cf. Ovid. Metamorph. lib. 8, vrr. 273 sqq. Bercingensem Noricum, LL. licentiatum, ad Polycarpum Leyserum, una cum insigni honorario, mure exenterato, pag. 71, Tubingae, typis Georgii Gruppembachii 1593. Critica iocosa et violenta contra Eliam Hasenmullerum, qui «concepit » et Polycarpum Laiserum qui «emendavit, auxit, edidit » libellum adversus Societatem Iesu. Cf. ibi, Praefatio. 37) Cf. Eccli 26, 9. Mauritium ibidem parochi, consiliarii ducalis Bavarici et ad SS. Apostolos Coloniae praepositi pro Societate Iesu, ad Principes et Ordines sacri romani Imperii, contra commentitiam Historiam Ordinis Iesuitici, a Polycarpo Laisero Francofurti nuper editam. Cf. ibid. pag. 152, Ingolstadii, ex officina typographica Davidis Sartorii 1593; pag.132, Coloniae Agrip. apud He. Falckemburg 1594. De paternitate huius operis cf. B. Duhr op. cit. l. cit. S. 670. 39) 12, 10. DISSERTATIO PRIMA 19 Ego de homine nihil dico, nisi quod sit Martini Lutheri viva imago; adeo ut de Luthero dicere possit vere Laiserus, quod de Christo Paulus dixit: Vivo ego, iam non ego, vipit vero in me Christus; ^ et, ut mittam fortunam, qua sicut Lutherus olim potentissimum principem loannem Fridericum Saxoniae ducem nactus fuit maecenatem, *' utinam optimum! ita nunc Polycarpus apud ducem Saxoniae gratia et auctoritate plurimum valet. 9? Qua in re haud modicum sibi placet homo, quin etiam seipsum gloriose iactare videtur tanti principis aulicum concionatorem, qui non semel aut iterum dominum suum alte clementissimum dicit. £ Sed facessat, Polycarpe, inanis ista gloriatio ; non expedit in rebus istiusmodi gloriari; nam et monachus capuccinus adversarius tuus, in quem tam furiose debaccharis, si gloriari liceret, haberet utique unde gloriari posset. Nec esset insipiens, veritatem enim diceret. 4 Multis notus est christianis principibus, praesertim in Germania, et cum primis serenissimum ac pientissimum principem Maximilianum, utriusque Bavariae ducem, habet non dicam urbane clementissimum dominum, sed christiane longe dilectissimum in Christo filium, dicam, Polyearpe, et vera loquar, nec est quod hac in re quisquam me arguere possit mendacii. 5 Sed nullum in hisce rebus ponendum praesidium est; saepe enim quod altum est apud homines, apud Deum abominalio est ; ^ hoc enim est ut quis, sicut de Ioanne Baptista legimus, magnus sit coram Domino. * Polycarpus moribus, doctrina, spiritu Lutheri apprime refertus est; odio in catholicam Romanam Ecclesiam, in Summum Pontificem, in praelatos ecclesiasticos, in sacerdotes, in monachos, Lutherum si non assecutus est, si non aequat et paria facit, valide tamen insequitur et proximus illi accedit, ut iste ipse libellus palam testificatur. * Aliud in praesentiarum hac de re non opus est dicere. pag. 237-241. 272-273. Vers. it. di A. Mercati, Roma, Desclée 1908. 42) Cf. Laiseri libellus, pag. 3. Auctor alludit etiam ad stemma gentilitium antiquum familiae Laiseri renovatum a Rodulpho II intercedente duce Saxoniae. Cf. Allgemeine Deutsche Biographie, l. cit. Herder's Kirchenlexicon, l. cit. 43) Cf. Laíseri libellus, pag. 1. 44) Cf. 2 Cor 12, 60. pag. 143; cp. 10, pag. 162; cp. 13-14, pag. 186 sqq. Vers. it. Roma, Poliglotta 1881. 1, 15. Brev, Rom. in Festo Io. Baptistae, vr. ad Laudes, 48) Cf. Laiseri libellus, pag. 10. et tandem M, Lutheri viva imago quoad aulicam fortunam et quoad omnia alia. Arma militum Christi ad defendendam fidem, a Paulo ad Cor. generatim enunciata potentissima et ad Eph. speciatim numerata, III. Vidimus antagonistam adversarium nostrum, quocum nobis in hac litteraria palaestra cominus dimicandum et in agone singulari certamine contendendum ; videnda sunt arma, quibus instructus munitusque sieut Goliath adversus David in campum descendit. 4? Non desunt arma militibus Christi; habemus enim in Eoeclesia turrim David, quae aedificata est cum propugnaculis, mille clypei pendenl ex ea, omnis armatura fortium ; 9" hinc enim lectulum Salomonis, sanctam, inquam, catholicam fidem, per quam Christus habitat in cordibus nostris, * sexaginta forles ambiunt ex fortissimis Israel, omnes tenenles gladios et ad bella doctissimi ; ? habemus arma validissima optimaque, de quibus Paulus ad Corinthios ait: Arma militiae nostrae non carnalia sunt, hoc est, debilia, fragiliaque, sed potentia Deo, 9? hoc est, validissima, potentissima. Phrasis enim Divinae Seripturae est; sicut Ninive dicta est in textu hebraico apud Ionam: m'ioNo noii Ty 9* civitas magna Deo, 5 hoc est, longe maxima amplissimaque; ita dicuntur hic arma potentia, valida, fortia Deo. Sed ad quid valent? Ad destructionem, inquit, munitionum, hoc est, machinarum consilia, Aoq[topobc 56 ratiocinationes, destruentes et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam, idest, cognitionem, Dei; ad revincenda, inquit, ef coarguenda alta, sublimia, superba ingenia, quae fidem, per quam cognoscitur Deus, impugnat ; el in captivitalem redigentes omnem intellectum in obsequium, sive obedientiam Christi. " Alludit Paulus ad illud Salvatoris: Dabo vobis os et sapientiam, cui non poterunt resistere omnes adversarii vestri, neque contradicere; 9? sicut in Stephano impletum legimus, quod ipsius adversarii non poterant resistere sapientiae el spiritui, qui loquebatur. 9? Quod autem de armis christiani militis generatim ad Corinthios dixit, scribens ad Ephesios, 9 speciatim assignat: Accipite, inquit, armaturam Dei, movoxMay 9 universa arma, sive unipersitatem armorum, ul possilis resistere in die malo et in omnibus perfecli stare. et coníradicere. 59) Act 6, 10. 60) Eph 6, 13-17. P. Hetzenauer N. T. G. DISSERTATIO PRIMA 21 Slate ergo succincli lumbos vestros in veritale el induli loricam iustiliae el calceali pedes in praeparatione Evangelii pacis, in omnibus sumenles sculum fidei, in quo possilis omnia lela nequissimi... extinguere; et galeam, hoc est, spem salulis, ut ad Thessalonicenses ait, 9? assumile el gladium spiritus, quod est verbum Dei. Christiano militi Paulus assignat omnia arma, quae in bello sive ad. defensionem propriam sive ad hostium offensionem necessaria sunt. Iubet itaque christianos milites in spirituali bello, quod contra daemones magis quam contra homines gerendum est, 9 armatos esse non falsitate et mendaciis, sed veritate; non armis malitiae et nequiliae, calumniis, conviciis, contumeliis iniquisque criminationibus, sed iustitia, optima voluntate, corde puro, conscientia bona; non favore hominum et principum protectione, sed spe et caritate divina, ut propter Deum ipsoque Deo nixi certamen hoc ineamus, et, Deo protegente, pugnemus. Hinc ponit galeam salulis, sive, ut graece est, tob oovmotoo 9* Salpatoris, ut a Deo ipso speremus victoriam, qui, ut Paulus ait, dat vicloriam per Iesum Christum Dominum nostrum. 5? Sculum fidei propinat et gladium spiritus, quod est verbum Dei, ut cum primis in hoc agone et spirituali conflictu fide armati simus ; fide, inquam, non perfidia, non proprio iudicio, non erroneis damnatisque opinionibus haereticorum, sed fide sanctae Eccelsiae et omnium Catholicorum. Tandem gladium spiritus, quod est verbum Dei, praebet in manus nostras, hoc est, auctoritatem Divinarum Scripturarum; non eo modo, quo satanas in deserto Scripturis in Christum abusus fuit, dicens: Si Filius Dei es, mitte te deorsum ; scriptum est enim, quia Angelis suis Deus mandavit de te; ** sed eo modo quo Christus usus fuit in satanam: Scriptum est: Non in solo pane vivit homo... ; Non tentabis Dominum Deum tuum...; Dominum Deum tuum adorabis et illi soli servies ; 9 hoc est, non more haereticorum ex propria interpretatione proprioque sensu, sed more Patrum orthodoxorum, iuxta mentem Spiritus Sancti et sanctae catholicae Ecclesiae sensum sacrosanctamque traditionem. Hae itaque spiritualium armorum zavozXs iubet Paulus instru- S. Laurentii: "Too coc»y|ptoo. 65) 1 Cor 15, 57. Vulg.: Qui dedit nobis victoriam per Dominum nostrum lesum Christum, 66) Mt 4, 6. 67) Ibid. vrr, 4. 7. 10. ab Auctore breviter explicantur pro veritate, fiducia Dei, fide et auctoritate Scripturarum. Polycarpus non cum armis a Paulo praedicatis in arenam descendit; sed, Sedeciam falsum prophetam referens, adoritur putidis sophismis, Scripturarum sententiis perperam intellectis, praesertim conviciis et maledictis. p» SECTIO PRIMA ctum esse militem christianum adversus omnes Christi inimicos et pietatis nostrae oppugnatores. IV. An autem D. Polycarpus divinis hisce armis munitus in hanc arenam descenderit, tanquam Dei causa certamen initurus, viderit ipse; libellus in nos editus, cum sit refertus multis mendaciis, multis conviciis et calumniis falsisque criminationibus, multis Scripturarum sententiis perperam intellectis, et a catholico sensu, haereticorum more, detortis, plane contrarium clamat. 5$ Referre mihi Polycarpus videtur, dum hisce armis instructus in hac palaestra decertat, Sedeciam falsum regis Achabi prophetam ferreis cornibus armatum caput. 9? Haeretici nanque per pseudoprophetam illum expressi capita habent ferreis utique cornibus armata, quibus iugiter catholicam veritatem impetunt ac veluti arietant prae duro cornu calumniarum, conviciorum et contumeliarum, et cornu nil minus duro errorum falsorumque argumentorum, quibus veritatem infestant. His sane ferreis cornibus Polycarpus armatus nos adorsus est, disputat nobiscum ; non quidem solidis pro veritate argumentis, sed sophistieis inanibusque in veritate pro haeresum falsitate tuenda elenchis putidisque sophismis arguit, adductis Divinarum Scripturarum locis, sed eo modo quo satanas in Christum Scripturas adduxit. Affert argumenta, sed ex Luciani, "* ex Aristarchi * schola ; nonnisi enim virulentis conviciis acerbisque maledictis in nos invectus. Arma in nos fabricatus est, sed in Vulcani fucina, " ac si non esset faber ferrarius in terra Israel; ? arma vero sane plumbea, ut visus sit struere serras ex lignis et nectere catenas funesque ex araneis. Tam extra aleam currit, tam validas, inquam, rationes et argumenta in nos adduxit. Si in hoc spirituali agone maledictis vincitur adversarius, vincit Polycarpus; quin etiam triumphavit de nobis, et trophaeum revexit; hac enim in re nescio an a quoquam vinci et superari possit; ultro cedimus palmamque ei et coronam sine certamine damus. ^ Unus enim ipse pugnare contra omnes potest et vincere, sicut Ismael unus cuiuscumque insanus derisor, postquam rethorum scholas frequentavit, sophistarumque fallaciis imbutus fuit, satiricae arti totum se dedit, ac libros composuit canina dicacitate refertos. Cf. Perin Onomast. sub hoc nomine. 71) Cf. not. 87 Praefationis. 72) Cf. Virg. Aeneid. lib. 8, vrr. 414-454. 73) Cf. 1 Rg 13, 19. 74) Cf. Hor. Carm. lib. 3, Od. 20, vrr. 11-13. DISSERTATIO PRIMA | 2 contra omnes; * imo et sicut Goliath omnes territare. * Nota viri est linguae in parte ista potentia, ita ut in Apologia Petri Stewartii pro Societate Iesu, praefationis vel epistolae ad Polycarpum loco, "* positum sit illud Psalmi a Davide in impium Doegum pronuntiatum : Tofa die iniustitiam cogitavit lingua tua, sicut novacula acuta fecisti dolum. Dilexisti malitiam super benignitatem, iniquitalem magis quam loqui aequitatem. Dilexisti omnia verba praecipitalionis, lingua dolosa. Propterea Deus... evellet te, et emigrabit le de tabernaculo tuo et radicem tuam de terra viventium. '? Potuisset autem et illud addi: Os tuum abundavit malitia, et lingua tua concinnabal dolos. Sedens adversus fratrem tuum loquebaris, et adversus filium maíris tuae ponebas scandalum. 9? Cuius maledictione os plenum est el amaritudine et dolo, sub lingua eius labor et dolor. 8 V. Non dicimus autem haec, Deus scit, quod hominem contumelia afficiamus, vel ut maledicta in nos furiose proiecta, maledictis recompensando aut retaliando, paria referamus, Deus, inquam, scit; sed ut speculum homini apponamus, quo vultum suum contemplari et seipsum cognoscere possit, ut, si dici non vult, desinat esse conviciator, calumniator, maledicus, discatque, prout Christus iubet, non maledictis adversarios prosequi; sed benedictis. Et si non, reluctante etiam conscientia, falsitatem tuetur, sed bonam causam fovere, imo Dei causam agere arbitratur, agat non maledictis et mendaciis, quibus veritas non emergit, sed mergitur perditurque, discatque Dei causam propugnandam esse non armis, quae satanae spiritus, sed illis plane coelestibus et divinis quae Dei spiritus subministrat atque suppeditat. Indigna enim res est contra ius, contra fas, omni posita non dicam christiana verum etiam humana modestia, rationum et argumentorum loco in sacris divinisque disputationibus in adversarios conviciis maledictisque incurrere et debacchari. Nunc libellum ipsum qualis sit ponderis et momenti examinemus, vel, ut melius dicam, tantisper saltem eminus inspiciamus, suo loco, ut par est, ad libellam 9 examinaturi et probaturi. nuensis erronee scripsit ad libellum ; sed in ms. S. Laurentii extat ad libellam, cod. 3, f, 611». Haee dicta sunt, non ut paria referantur, sed ut Laiserus seipsum cognoscat. Polycarpi libellus specie quidem melle, revera felle plenus, necnon contumeliis, calumniis, falsitatibus. DISSERTATIO SECUNDA INDICATUR PROTHEORIAE LOCO QUID POLYCARPI LIBELLUS CONTINEAT QUIDVE A SUIS ADVERSARIIS IPSE POSTULET ET REQUIRAT » I. Antequam ad effigiandam, prout nos facturos recepimus, ? lutheranismi imaginem admoveamus manum, fore visum est non incommodum cum Polycarpo concertationis veluti illicem tradere, hoc est, quod in libello suo adversus nos edito continetur summatim aliquid dicere, et lectori indicare, ut, cum ex his quae superiori tractatu dicta sunt auctorem noverit, cognoscat et opus, quo doctrinae in eo traditae nonnihil praegustare possit. Cumque Polycarpus graece, mullifructifer latine dicatur,? ex praegustatione hae iudicet, sintne fructus arboris huius bonae an malae arboris fructus; a fructibus enim arbor cognoscitur. * Mihi quidem visi sunt fructus arboris istius melle illiti, sed felle pleni; et, si comparare licet tenebras luci, Polycarpi libellus videtur non absimilis libro illi apocalyptico, quem loannes de manu coelestis Angeli acceptum devorare iussus, in ore quidem sensit mellis instar dulcem atque suavem, sed amaricari fecit ventrem ipsius. ? Videtur quidem liber duleem quandam ad suos blandiloquentiam habere, sed propter perniciosos errores nonnisi venenum continet. Non est autem iterum necesse dicere quam longe multas calumnias, contumelias, et falsitates contineat; dicam quod praeterea multas continet salebras et vomicas sane molestissimas ingratissimasque, verbosissimam loquacitatem cum incompositorum verborum teterrima quadam colluvione et mendaciorum farragine, orationemque hominis impotenti effrenique linguae libidine plane locutulei, et garruline blateronis, dicam, et tenebrionis ventosam odiosamque loquacitatem, ineptias nugasque non paucas, multas item strophas. DISSERTATIO SECUNDA 25 II. Est autem libellus iste in tres partes divisus ; quarum prima $ sub titulo praefationis Ad Christianum Pium Leclorem digressionem et invectivam in suos adversarios continet longe verbosam, sed non minus verberibus conviciorum et contumeliarum mastigis huius quam verbis refertam. Veratrum * Polycarpo praebibendum fuerat, ut saniora scriberet. Et praeterea haud inegregium palponem agit cum Lutheranis suis; more enim pseudoprophetarum, qui, sicut. apud Isaiam legimus, populum Dei falso beatificantes decipiebant, unde Divinus Vates ait: Popule meus, qui te beatum dicunt, ipsi 1e seducunt; * Lutheranos Augustanae Confessioni addictos alloquens, dicit christianos bonos, pios, zelosos, hoc est, divino zelo ferventes, si Christo et superis placet, multisque aliis verborum lenociniis illis adblandiens, nonnullis etiam oratoriis paralogismis sophisticisque elenchis ? ad conflandam nobis invidiam persuadere nititur symmistis suis nos ipsum iniuria affecisse longe maxima. 1? Secunda pars! habet duas dogmaticas conciones hic Pragae habitas: alteram De Bonis Operibus cum in communi tum etiam in particulari; quae tamen paradoxo mirabili simul laudat et vituperat, dum dicit docetque bona esse, sed inutilia, quae apud Deum nihil valeant, nullius sint pretii; ? perinde ac si gemmarius de lapillis dicat bonos esse pulcrosque, sed nihil valere, nullo pretio dignos esse; alteram De Iustificatione Peccatoris per Gratiam | Christi, exemplo Pauli; ? quae ipsissimam Lutheri doctrinam continet de iustificatione per solam fidem. * Quae antiquissima omnium haeresum est, Apostolorum tempore nata et ab Apostolis ipsis iugulata ; inquam, ut S Aurdgustinuswsenbibo's Peotrus;'* loannes," Iacobus,!? et Iudas? apostoli scripserunt, ostendentes quod non potest sola fides, quae sine operibus mortua est, iustificare. Tertia tandem pars, ?? vel particula potius, quae ipsi novo et latinis auribus inaudito vocabulo Posífatio visa est appellanda, loco perorationis posita, apostrophen continet ad suos adversarios P. Anut vera possit purius et acutius perspicere. Cf. Plinius Hist. Nat. lib. 25, cp. 5; Forcell. Lexic. Tot. Latin. sub hae voce. 8) Is 3, 12. Vulg.: Decipiunt. 9) Cf. Laiseri libellus, pag. 1. 30. ribus, cp. 14, (P. L. 40, 211). 16) Cf. 2 Petr 3, 11-18. 17y:6£::1. 10: 2,- 3-45. 3, 23. Dividitur libellus in tres partes, Prima continet inveclivam in adversarios et lenocinia ad suos; secunda continet duas dogmaticas conciones De Bonis Operibus et De Iustificatione Peccatoris; tertia continet apostrophen in suos adversarios P. Andream et N. N. monachum Capuccinum, et postulat responsionem. S. Auctor decernit in ]utheranismum potius quam in lutheranum hominem calamum stringere. dream, ut ipse ait, Loyolitam, et ad N. N. monachum Capuccinum, ad nos, inquam, convertit sermonem ; nosque homo omnino insuavibus verbis alloquitur, sed de quibus illud merito dici possit : Molliti sunt sermones eius super oleum, et ipsi sunt iacula; ** simul enim ad instar scorpionis et blanditur et mordet, ac venenato aculeo virus infundit. Nec mirum; parentem enim suum Lutherum ? hac in parte saepe optimum artificem, optime imitatur et refert, viva ipsius imago est in speculo naturaliter expressa. Haec summa capitum est, quae Polycarpi libellus, cedro dignus, continet; nisi quod in apostrophe post acerbam expostulationem postulat a nobis, ut nisi infames, sycophantae, impostores, detractores esse velimus, confestim ei respondeamus, et per Divinas Litteras ipsum revincamus, erroresque ipsius demonstremus et palam faciamus. ? Propterea existimarim ego per destinatum nuntium e Saxonia huc Pragam misisse libellum Lipsiae impressum, ut quamprimum ei responderemus. III. Datus mihi fuit libellus a nuntio ad XVII Calendas Octobris anni 1607 proxime elapsi. * Cum legissem autem librum, ut viro morem gererem, statim illo ipso die calamum arripui et apologeticum scribere sane non edendum coepi. Sed re postea consultius perpensa, indignum visum fuit in confutandis futilibus nugamentis, si non deliramentis, tempus terere, et, ut dici solet, oleum et operam perdere. Quare respondere quidem constitui, sed mutato stylo atque consilio, decrevi in lutheranismum potius quam in lutheranum hominem stringendum acuendumque esse calamum, quod et praestiti iuvante Deo; licet propter continuas meas occupationes nec non et infirmitates non potuerim tam cito, ut cupiebam, absolvere, cum non licuerit nisi successivis horis scriptioni huic operam dare. ?5 x Lutherum parentem hac in parte optimum optime referens »; in textu vero ab ipso Auctore ampliato sed altera manu exarato haec menda notatur: « Parentem enim cum Lutherum suum hae in parte sa&epe optimum artificem optime imitatur et refert ». 23) Cf. Laiseri libellus, pag. 14-15. 24) Cf. Comment. De Rebus Austriae, etc. pag. 21, not. 2. ut Auctor hic affirmat ; attamen non absolute, nam solum post auditam mortem Laiseri, quae an. 1610 mense Februario die 22 subsecuta est, finem scribendi fecit, et ultimam manum, ut ipse Auctor in suo opere De IHebus Ausíriae, etc. monet, operi admovere abstinuit, Cf. Comment, De Rebus Austriae, etc. pag. 21. Ü DISSERTATIO SECUNDA 27 IV. Nune, ut redeamus ad rem, quod spectat addoctrinam, cum disputationem circa dogmata controversa in alium locum transtulerimus, nempe post tractationem institutam de Lutheri doctrina, habet enim disputatio haec cum tractatione illa cohaesionem, ac, ut ita dicam, consanguinitatem affinitatemque, expostulationi hominis satisfaciendum est. Magnis nanque vociferationibus queritatur, quod, cum nonnisi serenissimi ducis Saxoniae domini sui clementissimi praecepto fuerit hic Pragae concionatus, et quidem magna cum simplicitate, sine disputationibus, sine clamoribus, sine invectivis; ita ut neminem laeserit, neminem iniuria affecerit, quin etiam adversarios mollissime tractaverit ;?9 nos ab eo nulla prorsus in re lacessiti, pro nostra archimalignitate, ** insanis in ipsum clamoribus tumultus turbasque excitaverimus, famamque ipsius, hinc illae lacrimae! tam iniuriose ac venenate laceraverimus prosciderimusque. ?? Ita querulosus obmurmurator Polycarpus coelum clamoribus replet, et omnia susque deque miscet. Videre autem mihi videor et audire lupum, ne pro sua ingluvie grassari possit in oves a canibus in fugam conversum fugatumque et spe sua frustratum tristem factum tristique ululatu, de canibus, quos nulla iniuria affecerit, conquerente. Optime sane; non debent canes a pastoribus in gregum fidelem vigilemque custodiam deputati, lupum videntes in perniciem gregem adoriri et incurrere, nisi ab eo laesi in ipsum insurgere, cursu insectari, latratibus prosequi, dentibus etiam morsibusque pro viribus mordere, persequi, lacerare! O iniquam in immerentem lupum canum persecutionem ! Lacessunt enim a quo unquam fuerunt ulla in re lacessiti. Mirum, si non novit Polycarpus haereticos omnes, cuiuscumque sint sectae, et revera lupos rapaces esse, et a Catholicis pro veritate tales haberi et existimari; pestes, inquam, dominici gregis luemque exitialem ovium Christi: Aífendile a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, sub specie praedicationis puri puti Evangeli, inírinsecus autem sunt lupi rapaces.?? Intrabunt post discessionem meam lupi rapaces in vos non parcentes gregi. 9?? Nisi forte, ut facile credo, voluisset Polycarpus hic Pragae non pastorem cum Querelis Polycarpi S. Auctor respondet Catholicos ius habere haereticos insectandi, sicut canes in gregum fidelem custodiam deputati debent lupum adoriri et incurrere, cum haeretici sint lupi rapaces, pestes dominici gregis, et quidem lupi vespertini, idest, saeviores et crudeliores, Polycarpus non vilem lupum egit, sed magnanimum, bonis canibus ovium custodiae salutique invigilantem, sed mercenarium illum, de quo Dominus ait: Mercenarius autem et qui non est pastor, cui non sunl oves propriae, videl lupum venientem, el fugil..., el lupus rapit, et dispergit oves. *! Appellantur autem in Divina Scriptura Hadieti non solum lupi simpliciter, verum etiam aliquando lupi vespertini. Ita apud Ieremiam legimus lupum vesperarum, ? et apud Habacuc? et Sophoniam ?* lupus vesperlinus, quos Septuaginta dixerunt lupos Arabiae.?? Haereticos quidem Sacrae Divinaeque Litterae appellant lupos, quorum est insignis in oves et malitiosa crudelitas, non enim solum ventris explendi gratia et famis exsaturandae causa grassantur in oves gregesque depopulantur, sed veluti ad explendam crudelitatis libidinem ; verum etiam lupos vespertinos, quoniam, cum non soleant metuentes sibi a pastoribus et venatoribus per diem ad praedam circumire, sicut legimus : Posuisti tenebras, el facta est nox, in ipsa pertransibunt omnes bestiae silvae, catuli leonum..., ut rapiant, et quaerant a Deo escam sibi ; ortus est sol el congregati sunt et in cubilibus suis collocabuntur ; 9 vespere propter totius diei inediam, vehementiori fame urgente, concitati et extimulati multo sunt saeviores crudelioresque ac multo voraciores, quam per diem. Hinc Septuaginta Interpretes lupos Arabiae dixerunt, ubi propter calidiorem regionem magisque desertam citius famescunt, et inevitabilem ventris impetum quasi iugiter patiuntur. Ita describitur summa haereticorum in Catholicos crudelitas et saevitia animasque perdendi libido. V. Si autem haee novit Polycarpus, quid, quaeso, miratur aut queritur persecutionem in lupum excitatam ? An forte nescit lutheranos praedicantes, sicut et quoscumque aliarum sectarum, Catholicis omnibus esse haereticos? Hocne miraculum, quod canes a pastoribus in ovium custodiam deputati, veluti a natura habeant, ut lupos pro viribus persequendo longe a gregibus arcere contendant, maxime vero cum manifestus est lupus, et propalam, pastores nihil veritus, perdendas oves adoritur ? DISSERTATIO SECUNDA 29 Polycarpus autem non vilem aut meticulosum lupum egit, qui ut D. Ambrosius in Lucam scribit, casas pastorum intrare non audet, somnum canum et pastorum, sive absentiam sive desidiam explorat, et nocturno magis quam diurno tempore praedatur. ? Lupus visus est generosus atque magnanimus, clara luce in meridie, vigilantibus canibus praesentibusque pastoribus, gregem ad rapiendas disperdendasque oves adorsus. Intellexi ego a viris fide dignis et harum rerum experientissimis, quod dictu mirabile est, lupos aliquando simul congregatos veluti ex consulto unum aliquem viribus cursuque validiorem, luce etiam meridiana, in gregem aliquem immittere, qui se videndum praebeat ; canibus autem latrantibus simul et currentibus pastoribusque acclamantibus et persequentibus lupum, tunc reliqui lupi gregem a pastoribus et canibus desertam adorsi praedantur, et hoc veluti stratagemate militari facta praeda, in sua lustra atque latibula se recipiunt. 38 Polyearpus visus mihi est lupus, qui clara luce ac veluti aperto marte, pastores canesque nihil veritus, gregem invadit. Non est ergo quod doleat, si pastores et canes in lupum manifestum publicumque grassatorem suo functi sunt munere, operamque suam pro officio praestiterunt. Non iure ergo, sed sane iniuria de nobis queritatur. Sed quoniam in querulosa obmurmuratione et expostulatione persistit, 9 age, ostendemus nos nonnisi quod nostrarum erat partium iure et ratione fecisse. lib. 8, pag. 1063, Herbipoli 1662; A. E. Brehm La Viía degli Animali, vol. 2, pag. 23-29. Vers. it, del Prof. M. Lessona, 2 ed. Torino 1894. 39) Cf. Comment. De Rebus Austriae, etc. pag. 19-20, not. 1-2. quia clara luce gregem adorsus, veluti ex consulto ab aliis lupis in gregem immissus, pastores canesque nihil veritus gregem invasit; ergo potiori iure insectandus. Laisero, affirmanti se ex praecepto sui principis praedicasse, et dolenti, quia male exceptus fuisset, respondet S. Auctor se quoque ex obedientia contra ipsum paria fecisse, DISSERTATIO TERTIA QUOD SICUT BONI PASTORES CUM CANIBUS SUIS LUPOS ODIO IRRECONCILIABILI PERSEQUUNTUR ITA SANGTAE ROMANAE ECCLESIAE EPISCOPI ANIMARUM PASTORES CUM CATHOLICIS DOCTORIBUS ET PRAEDICATORIBUS PESTILENTES OMNES HAERETICOS ! I. Cum invidiose admodum accuset nos Polycarpus, quod invidiae in ipsum conflandae gratia venenatis et virulentis verbis pro affectu et livore animi in ipsum praedicaverimus, sicut nos malevolentiae et iniqui animi insimulat;? ita causam suam pro virili sua, prout potest, iustificat, quod nonnisi iussu et praecepto clementissimi domini sui concionatus fuerit, nec nisi mollissime ac modestissime tractaverit adversarios, et nihilominus tam male a nobis susceptus fuerit. ? Lupinos adhuc ululatus audio. Voluisset sane hie pastores et canes lupis non infestos, sed amicos apprimeque benevolos invenisse; illos, inquam, pastores et canes, de quibus Dominus per Isaiam conqueritur, dicens: Speculatores eius caeci omnes, nescierunt universi, canes muti non valentes latrare, videntes vana, dormientes et amantes somnia... canes impudentissimi nescientes saturitatem ; ipsi pastores ignoraverunt intelligentiam. * Condonandum est aliquid animi impotentiae. Dolet ut lupus spe sua frustratus et a canibus, ut par est, male exceptus. Necesse tamen est homini non quidem rependere paria, sed respondere. Sciat igitur nos quoque a superiorum nostrorum, maxime vero ecclesiasticorum praesulum nutu pendere, filios Belial non esse, ? tulisse iugum Domini suave et onus leve. * Nos quoque iussos fuisse a pastoribus, quos Spiritus Sanctus posuit regere Ecclesiam Dei, quam acquisivit sanguine suo, * in ipsum praedicare, et canum instar in lupum immissos fuisse; * quamquam, si spectandus est animus, freno potius Austriae, etc. pag. 20. DISSERTATIO TERTIA - ' 31 quam calcaribus opus erat.? A pastoribus, inquam, tanquam canes non muti in lupum, qui grassabatur in oves Christi, Summi Pastoris et Pastorum Principis, !? immissi fuimus, ut valido latratu, quin etiam morsibus lupum insectaremur, et pro incolumitate ovium ab ovili fugatum longius arceremus. Nunc si odium nostrum in se ipsum Polycarpus accusat, videndum ipsi erat an omne odium sit accusatione dignum ; ne forte imprudenter, quod laude prosequendum erat, immerita vituperatione prosequeretur. Neque enim omnis amor sanctus est Deoque acceptus tanquam ab ipso auctore, qui ipsissima caritas est," neque omne odium iniquum est, ut tanquam satanae opus divinae voluntati displiceat. Datur amor profanus secundum carnem, et odium sanctum, quod secundum spiritum est. II. Odium legimus et inimicitiam a Deo ipso in hominum animos immissum : Jnimicitias, inquit, ponam inter te et inter mulierem ct inter semen tuum el semen illius ; ?* odium sanctum, de quo saepe HRegius Vates: Odivi ecclesiam malignantium, et cum impiis non sedebo; ? Iniquos odio habui, el legem tuam dilexi;'* et: Nonne omnes qui oderunt te, Domine, oderam, et super inimicos tuos tabescebam ? Perfecto odio oderam illos, et inimici facti sunt mihi.!* Deus ipse infudit in corda electorum suorum sicut amorem in Christum et membra corpusque ipsius, ita odium in satanam et semen ipsius. Hlinc inimicitiae meminit non tantum in serpentem, verum et in semen ipsius. Christus autem Dominus noster, interpretatus parabolam zizaniorum, sicut seminatorem boni seminis se ipsum dixit et bonum semen filios regni ; ita seminatorem zizaniorum diabolum inimicum suum declaravit, et zizania dixit filios esse nequam, «oo «ovrpob !6 illius nequam, sive maligni.** Sicut impios Iudaeos allocutus ait: Vos er patre diabolo estis, el voluntatem patris vestri vultis facere. 5 Odium itaque Catholicorum, hoc est, filiorum Dei, in haereticos, hoc est, in diaboli filios, Dei opus est. Quid igitur nos Polycarpus accusat de odio ibid. et supra Praefatio, not. 37. 10) Cf. 1 Petr 5, 4. 11) Cf. 1 Io 4, 8. Laurentii: Too Tovw«povu. 17) Mt 13, 24-43. P. Hetzenauer N. T.G. 18) Io 8, 44. Vulg.: Desidería patris vestri, non ex odio, aut saltem non ex odio iniquo. Odium sanctum a Deo ipso in corda electorum infunditur, a Christo praedicatur, in primis E- piscopis in A- pocalypsi laudatur. Hoc odium sanctum ab Apostolis et Sanctis Patribus miris modis probatur et laudatur: a Ioanne A- postolo contra Cerinthum, a S. Polycarpo contra Marcionem, a D. Athanasio in Vita S. Antonii, in manifestum haereticum, nulla ex privata simultate, sed tantum, lestis Deus est, ex catholicae religionis et avitae pietatis zelo; cum tale odium Deo minime displiceat, quin etiam placeat ? Laudatur in Apocalypsi Angelus, idest, Episcopus Ephesinae ecclesiae, quod oderit facta Nicolaitarum : Hoc, inquit, habes, quia odisti facta Nicolaitarum, quae el ego odi. * Angelus vero Pergamensis ?? ecclesiae accusatur, quod ferret tenentes doctrinam Nicolaitarum, quae doctrina erat epicureorum, quam docuit Balaam. ?" Angelus etiam '"Thyatirensis ecclesiae arguitur, quod permitteret mulierem lezabelem, quae se dicebat propheten, docere et seducere Christi servos. ? Hinc Dominus praecepit, ut caveamus nobis a falsis prophetis, sicut oves fugere debent rapaces lupos; ? et eum, qui Ecclesiam non audierit, iussit habendum loco ethnici et publicani. ? III. Sancti Patres, ipsi etiam Apostoli, scientes haeresim esse christianae fidei et religionis pestilentissimam luem, haereticos omnes et coram et scriptis acriter insectati, nullo passi sunt loco consistere, sicut boni pastores lupos perniciosos. D. Ioannes ait: Si quis venit ad vos, et hanc doctrinam non affert, nolite recipere eum in domum, nec. .ave;et. -dixeritis.*9- De. ipso retert D Irenaensy quod, eum aliquando Ephesi in balneum concedens, Cerinthum ?9 haereticum intus reperisset, statim de balneo exiliens, dixisse timere se ne balneum caderet, cum intus esset Cerinthus veritatis inimicus. ? Refert etiam quod Apostoli et ipsorum discipuli tanto timore tenebantur labis haereseos, quod ne verbo quidem communicarent ?? cum aliquo eorum, qui veritatem adulteraverant. Et de Polycarpo, loannis apostoli discipulo, testatum reliquit, quod cum semel Romae Marcionem haereticum obvium habuisset, et ab eo interrogatus fuisset an ipsum agnosceret, respondisse: Cognosco primogenitum diaboli.? D. A- thanasius de S. Antonio refert in Viía ipsius, quod morti proximus discipulos suos ita fuerit allocutus : « Zelum meum contra haereticos et veritatis hostes tenete; scitis quia nunquam cum illis molDISSERTATIO TERTIA 33 liter aut pacifice locutus sum. Itaque venena eorum prorsus vitate », 30 Audiat autem Polycarpus quid Gregorius Nazianzenus, cognomento Theologus, dicat Oratione pro Pace, et sciet quid vir sanctissimus pariterque doctissimus in hac causa fecisset: « Cum, inquit, manifeste se prodit impietas, tunc nobis potius faciendum est ut ferro et flammis ac turbulentis temporibus obviam eamus principibusque et omnibus omnino rebus, quam ut mali fermenti participes efficiamur, perniciosaque doctrina imbutis assentiamus ». 3 Et alibi: « Homines mites, cum causam Dei per silentium prodi intelligunt, nequaquam leves sunt aut faciles, sed admodum bellicosi atque in confligendo acres et feroces ». ?? Exemplo nobis esse potest Moyses, virorum mitissimus, ? quanto zelo exarserit in impios idololatras, videns sacrosanctam religionem magna Dei iniuria lacessitam. ?* D. autem Cyprianus libro De Unitate Ecclesiae haereticos peiores esse idololatris docet; graviusque a Deo puniri." Chrysostomus, Hom. 40 ad Populum ?9* et in Matthaeum cap. 12, ?* ait haereticum hominem ethnicis esse longe peiorem, quoniam gentiles quidem per ignorantiam Deum blasphemant, haeretici autem scientes laniant veritatem. ?? [Item] ?? ait 9? haereticum esse hominem, in quem septem spiritus nequiores ingressi, faciunt novissima peiora prioribus. * S. Ambrosius, De Fide, haereticos ait esse detestabiliores Iudaeis, qui carnem Christi crucifixerunt; ? D. Hieronymus, in Isaiam, neminem esse tam impium, quem haereticus impietate non vincat. 9 Chrysostomus, in Arianos scribens, ait: « Arianus est, ergo diabolus est», 9 profecto sicut Christus Iudam diabolum diibid. 35, 747. 32) Ibid. col. 738. 33) Cf. Nm 12, 3. 34) Cf. Ex 32, 19-20. cuidam Ariano saeculi 5 vel 6 attributum. Cf. Bardenhewer Manuale di Patrologia, vol. 2, 8 74, pag. 129. Vers. it. di A. Mercati, Roma, Desclée 1908. 39) Ms.: Et in Matthaeum 12, quod expunctum fuit, quia superius extat. 40) Opus Imperfectum in Matthaeum, Hom. 30, (P. G. 56, 791). 41) Cf. Mt 12, 45. 42) Lib. 3, ep. 5, (P. L. 16, 597). Chrysost., et non invenimus dictum ab Auctore citatum. Forsan aphorismus deductus fuit ex homilia falso Chrysost. attributa De Christo Pastore ef Ove, ubi dicit quod diabolus se transfigurat in angelum 1ucis, et statim de Arianis loquitur, (P. G. 52, 834-835); aut ex sermone Contra Haereticos, t. 5, pag. 3906, ed. Basileensis 1530. Haec sententia magis accedit ad dictum S. Hilarii: « Mihi... nunquam aliud quam diabolus erit, quia Arianus est », Lib. contra Arianos, (P. L. 10, 617); vel D. Hieronymi in Dialogo contra Luciferianos, ubi, de Arianis agens, sic habet: « Orthodoxus: a S. Gregorio Nazianzeno in Oratione pro Pace, a DD. Cypriano et Chrysostomo, a DD. Ambrosio et Hieronymo, denuo a D. Chrysostomo in Arianos. Haec de odio dicta in haereticos, intelligenda de haereticis proprie dictis, non de deceptis; at Polycarpus est maxime proprie haereticus, cum egregium lutheranum agat; catholicus xit, 45 et Tudaeos diaboli filios appellavit.4€ S. Ioannes Baptista, videns de haeresi Pharisaeorum et Sadducaeorum venientes ad se, pro concione graviter increpavit, dicens: Progenies viperarum, quis ostendit vobis fugere a ventura ira? " Christus ipse Pharisaeos et Sadducaeos haereticos gravissime arguit. ? Christum itaque, Apostolos, Patresque sanctissimos et doctissimos imitati in haereticum insurreximus, et, ut par erat, perstrinximus, haeresim ex animo Dei gratia et beneficio abominati dignoque odio prosecuti. Si culpandi sumus hanc ob rem, culpandi etiam erunt omnes Sancti Patres, quod nemo, nisi amens, dixerit. IV. Quae autem ex Sanctis Patribus de abominatione et odio in haereticos allata sunt, in haereticos qui proprie sunt haeretici, non in deceptos, dicta intelligenda sunt. Qui enim ex simplicitate et ignorantia ab haereticis decepti errores imbiberunt, dicuntur quidem haeretici, sed proprie non sunt, ut Augustinus docet libro De Ulilitate Credendi ad Honoratum. ? De his dici potest quod Salvianus ait, de Arianis agens: «Hoc sciunt quod docetur; haeretici sunt, sed non scientes. Apud nos sunt haeretici, apud se non sunt; nam in tantum se catholicos esse iudicant, ut nos ipsos titulo haereticae appellationis infament. Quod ergo illi nobis sunt, hoc nos illis ; impii sunt, sed hoc putant veram esse pietatem. Errant ergo, sed bono animo errant, non odio, sed affectu Dei». 5? At Polycarpus, in quem scribimus, maxime proprie haereticus est, cum Lutheri haeresim ex animo sequatur, mordicus teneat et pro virili sua tueatur. Nondum enim Luthero magistro sicut vel Zwinglius, aut Oecolampadius, aut Carolostadius, magistro Luthero minervalia * reddidit, sed egregium lutheranum profitetur et agit, et prout semel in verba apostatae magistri iuravit, stoica, ut ita dicam, constantia stoica utique dogmata et paradoxa tuetur. Sed ne querulosus homo iure de nobis queri possit, quod invidia . Omnes ergo haeretici christiani non sunt? Luciferianus: Iam superius audisti. Orth.: Si Christi non sunt, diaboli sunt. Luc.: Nemo dubitat. Orth.: Si autem diaboli sunt, nihil refert haeretici sint, an gentiles. Luc.: Non refello », (P. L. 23, 156). 45) Cf. Io 6, 71-72. nerval erat praemium quod praeceptori a discipulis dabatur quasi merces magisterii. Evidenter hic ironice phrasim adhibet Auctor. Cf. Forcell. Lexic. Tof. Latin. sub hac voce. DISSERTATIO TERTIA 35 hanc notam ei inuramus, age, demonstremus, quo magis noverit se in querulosa sua expostulatione, qua nos invidiae et venenatae malevolentiae insimulat, revera nonnisi odium catholicorum virorum in pestilentem haereticum, quod a Sanctis et orthodoxis Patribus tanquam sanctum et ex caritate erga catholicam sanctamque Ecclesiam profectum, miris modis probatum laudatumque est. Si tale odium male habet Polycarpus, quale est pastorum bonorum fideliumque canum in lupos, desinat esse lupus, fiat ex lupo ovis, una ex iis quas Petro Dominus commendavit, dicens: Pasce oves meas; 9? hoc est, fiat sanctae, catholicae Romanae Ecclesiae ex hoste filius, fiat ex vase contumeliae vas honoris in domo Dei, aptum ad omne opus bonum, 9? et erit nobis amicus, quin etiam frater carissimus. Quemadmodum Petrus Paulum, postquam ex Saulo, acerrimo persecutore Ecclesiae Christi, divina gratia conversus fuit in Paulum, eiusdem Ecclesiae propugnatorem fortissimum, fratrem carissimum appellavit. 9 O faxit Deus, ut ad Christi gloriam et catholicae Ecclesiae utilitatem multarumque animarum salutem in D. Polycarpo conversionem similem videamus, qua Deum clarificare possimus ; sicut Paulus ait quod in ipso homines clarificabant Deum, quoniam, qui prius fuerat persecutor Ecclesiae Christi, fidem Christi praedicaret. 59 Sed quandiu Polyecarpus lutheranus permanserit, non potest nobis, ut revera est, non esse haereticus, quod paucis nunc nobis est ostendendum. fiat, et erit frater carissimus, quod ex corde ei optat S. Auctor. Frequens sermo est in Scriptura de liaeresibus et haereticis; at vero nomen haeretici nonnisi semel in ea legitur. Haeresis apud ethnicos DISSERTATIO QUARTA INDICATUR QUIDNAM SIT HAERESIS QUIDVE HAERETICUS | OSTENDITURQUE POLYCARPUS REVERA HAERETICUS QUEM OMNIS ETIAM SANCTORUM ORTHODOXORUMQUE PATRUM GHORUS RENUNCIASSET HAERETICUM ET TANQUAM HAERETICUM MALE EXGEPISSET ! I. Frequens est admodum in Sacra Divinaque Scriptura sermo de haeresibus atque haereticis. Et haereses quidem nunc appellantur zizania,? nunc fermentum Pharisaeorum, ? nunc naufragium circa fidem, ^ nune a fide discessio ? et exitus ab Ecclesia, 5 nunc mentis corruptio et circa fidem reprobatio, * nunc falsa doctrina * et error, ? nunc aliud evangelium !? multisque aliis nominibus. " Haeretici autem appellantur nunc magistri mendaces ? docentes perversa, ? nunc falsi prophetae, ^ nunc pseudoaposloli,!?* nunc homines corrupli mente, reprobi circa fidem, !* nunc antichristi, " nunc satanae ministri, !* nunc lupi rapaces,?? nunc serpentes, genimina viperarum?" aliisque huiuscemodi emblematibus ? pro dignitate exornantur. At vero nomen haeretici, quod in Ecclesia Dei semper fuit longe admodum infame magnaeque ignominiae et notae turpissimae, nonnisi semel tantum in universa Scriptura legimus, cum Paulus ad Titum ait: Haereticum hominem post unam aut secundam correptionem devita, sciens quia subversus est qui huiusmodi est, et delinquit, cum sit proprio iudicio condemnatus, abcoxoxvóxpvcoc ?? a. seipso damnatus. ? II. Non erat autem antiquitus haereseos sive haeretici nomen infamia ulla respersum ; nam graece ab eligendo dictum est, ?^* unde et maxime gloriae » circa initium n. IV, pag. 39; post ea verba nihil aliud amanuensis transcripsit. Ms. Auctoris invenitur cod. 3, f. 614*-615^ et cod. 2, f. 30»-31». V. addit, 5 et 13. desco di F. Ambrosoli, 15 ed. Torino 1908. DISSERTATIO QUARTA 5) electio Graecis prohaeresis appellatur. Et apud ethnicos auctores legimus haereses philosophorum, hoc est, sectas ; 5 non enim nisi sectam, quam quisque pro arbitratu suo sibi elegit, haeresis apud exotericos scriptores significat. Iuxta quem sensum in Actis Apostolorum legimus haeresim Sadduceorum, ?* haeresim Phariseorum, ?' sectam, graece haeresim, Nazarenorum ; ?3 et: Secundum certissimam seclam, haeresim, nosirae religionis vixi pharisaeus, inquit Paulus. 9? Unde etiam Christiani sectae nomine dicebantur : De secía enim hac, haeresi, notum est nobis, quia ubique ei coníradicitur. 9? Erat nomen medium inter virtutem et vitium, adiaphorum. Ab Apostolis autem in Ecclesia Christi factum est infame; adeo ut inter Christianos nil sit ervera infamius, Cum autem verum sit quod Poeta Lyricus ait: Verba valent usu, «quem penes arbitrium est et ius?! et norma loquendi », *? nonnisi in hac significatione apud ecclesiasticos scriptores probatosque auctores accipitur. III. Nunc autem sunt ex Novatoribus nonnulli qui haeresim quandam sanctam et catholicam contendunt iuxta antiquum huius nominis usum. Nos autem iuxta Pauli sensum loquimur, quo haereticum hominem, hoc est, sectarium, dogmatistam, novorum dogmatum assertorem pertinacem, qui semel et iterum correctus et coargutus ab errore resipiscere renuit, devitandum docet praecepitque. Quo loco Paulus, si non definit; — neque enim solemne Divinis Scripturis est res, de quibus loquuntur, philosophice definire : quid Deus, quid Angelus, quid homo, quid coelum, terra, quid mundus sit; — si non definit, inquam, describit tamen, et indicat, ac digito veluti ostendit, catholicos Doctores hominem illum haereticum dicere, qui post baptismum susceptum, christiano nomine recensitus et christianam fidem iuxta Scripturas professus, errorem fidei contrario animo fovet, et obstinata perfidia tuetur atque defendit. netiis 1590; et Xylander legendum esse contendit vis non ius. Cf. Horatii Opera cum commentariis selectissimis variorum, Io. Bond. Lugduni Bat. 1663. At legendum esse ius certum videtur ex auctoritate omnium veterum codicum. Cf. ed. Lambini D. Monstroliensis, P. Mannuccius 1566; ed. altera E, C, Wickham, Oxonii, 32) De Arte Poetica, vrr. 71-72, auctores nomen erat medium inter virtutem ^et vitium; ab Apostolis autem in Ecclesia factum est infame. Iuxta PauIum haereticus est homo sectarius non qualiscumque, sed qui sub christiano nomine errorem contra fidem cum obstinata perfidia defendit, sicut patet ex epistola ad Titum, ubi qui huius modi est a semetipso damnatus citur. diInterpretatio 'QTertulliani et Hieronymi Non enim simplex error contra Christi fidem facit haereticum ; alioquin infideles, Iudaei, Turcae, qui multa credunt contra christianae fidei veritatem, dicerentur haeretici; sed necessarium est, ut qui errorem fidei veritati repugnantem tuetur, eandem fidem profiteatur, quo dici Nec adhuc iure dicetur haereticus, nisi obstinata perfidia tueatur errorem, quemadmodum D. Augustinus, ad Glorium el Eleusium scribens, manifeste docet, dicens: 9? «Qui sententiam suam, quamvis falsam atque perversam, nulla pertinaci animositate defendunt, praesertim quam non audacia possit haereticus. suae praesumptionis pepererunt, sed a seductis atque in errorem lapsis parentibus acceperunt, quaerunt autem cauta sollieitudine veritatem, corrigi parati cum invenerint; nequaquam sunt inter haerealibi docet, De Civitlale Dei, «haereticus est qui in Ecclesia Christi morbidum ticos deputandi». Sed, ut idem Augustinus aliquid pravumque sapit, si correctus, ut sanum rectumque sapiat, resistit contumaciter, suaque pestifera et mortifera dogmata emendare non vult, sed defensare persistit ». ?! Haec autem omnia Paulus Tito indicavit, ut Episcopus, cum esset pastor ovium Cretae ab ipso Apostolo institutus, ?? sciret quomodo cum haeretico homine seipsum gerere posset ac deberet. Haerelicum, inquit, hominem, hoc est, si quis est homo in Ecclesia ; quid enim mihi, inquit ad Corinthios, de iis qui foris sunt iudicare? 6 si quis homo in Ecclesia, qui Christi fidem profiteatur et christianus dicatur, haereticus fuerit, hoc est, arbitratu suo errorem aliquem contra fidem fovendum elegerit, hic, inquit, semel atque iterum corripiendus est, errorisque coarguendus. Quod si non resipuerit, relinquendus ac fugiendus est tanquam efhnicus el publicanus, ?' quia subversus est, inquit, hoc est, a statu verae fidei deturbatus, ef delinquit, peccat, perniciosus peccator est, qui huiusmodi esl, à» abcowatóxpwoc?9 exislens a seipso sibi condemnatus. 9? «Apostolus, inquit Tertullianus libro De Praescriptionibus, sibi damnatum dixit haereticum, quia et in quo damnatur sibi elegit». 49 35)S Gt T)t ut; 15. 36) 1 Cor 5, 12. 37) Mt 18, 17. DISSERTATIO QUARTA 39 Et D. Hierony mus in Epistolam ad Galatas ait : « Haeresis graece ab electione dicitur, quod scilicet unusquisque eam sibi eligit disciplinam, quam putat meliorem ». *! Docet etiam haereticum ab Apostolo dici a seipso damnatum ob eandem causam : « Haeretieus, inquit, a semetipso damnatus esse dicitur, propterea quod adulter, fornicator, homicida et cetera vitia per sacerdotes ab Ecclesia propelluntur; haeretici autem in semetipsos sententiam ferunt, arbitrio suo ab Ecclesia recedentes, quae recessio propriae conscientiae videtur esse damnatio ». *? IV. Sciendum vero praeterea est, non solum primarios falsorum dogmatum inventores dici haereticos, verum etiam et illorum, qui haeresiarchae potius nominantur, doctrinam sequentes, mordicus defendunt. Ita D. Augustinus, De Ultilitate Credendi ad Honoratum : «Haereticus, inquit, est qui alicuius temporalis commodi et maxime gloriae principatusque sui gratia falsas ac vanas opiniones vel gignit vel sequitur ». * Et" Tertullianus libro De Praescriptionibus « haereses dictas graeca voce ait, ex interpretatione electionis, qua quis sive ad instituendas sive ad suscipiendas adulteras doctrinas utitur ». 5? Et alibi eodem libro : « Unde extranei et inimici Apostolis haeretici, nisi ex diversitate doctrinae, quam unusquisque de suo arbitratu adversus Apostolos aut protulit aut recepit ? » 5 Et revera ita est; non solum enim totius Ecclesiae catholicae sensu atque consensu Arius, Macedonius, Nestorius, Eutyches aliique novorum dogmatum auctores, verum etiam sectatores Ariani, Macedoniani, Nestoriani, Eutychiani aliique haeresiarcharum discipuli haeretici habiti semper fuerunt. Et praeterea non ii tantum a Sanctis et orthodoxis Patribus renmunciati sunt haeretici, qui Divinas Scripturas reiecerunt aut manifeste impugnarunt, ut Basilidiani, Marcionitae, Valentiniani, Manichaei aliique permulti olim haeretici et nostro saeculo Schwenckfeldiani et Libertini. 9" Neque enim Arius, Macedonius, Nestorius, Eutyches et ipsorum sequaces Scripturas vel reiecerunt vel circumci- 46*) De Schwenckfeldianis, secta protestantica antilutherana, ac de Libertinis, secta anticalviniana, cf. Wetzer und Welte's Kirchenlexicon, 2 Aufl. B. 10, col. 2107-9 ; B, 7, col. 1560, n. 2. in hunc locum. Haereticus est non tantum qui falsas contra fidem opiniones gignit, sed etiam qui eas sequitur; non tantum qui Divinas Scripturas reiicit, sed etiam qui reiicit earum ecclesiasticam traditam intellisentiam, quod patet ex historia Arii, ex rationibus Lirinensis a profunditate Scripturae sumptis, ex historia concilii Ephesini, derunt, vel, litteram si spectes, manifeste impugnarunt, quin ipsissimas Scripturas docere et tradere videri voluerunt. Sicut Arius negans Filium aequalem esse Patri, Scripturam proferebat, qua Dominus ait: Paler maior me esi; " renunciatus tamen fuit haereticus, quoniam sensum Sacrae Scripturae negabat iuxta sacrosanctae Ecclesiae traditionem et orthodoxorum Patrum sensum unanimemque consensum. Et, ut Vincentius Lirinensis docet toto fere aureo suo libello Adversus Profanas Haerelicorum .Novitales, haec est generalis regula discernendi atque internoscendi Catholicos ab haereticis et veritatem catholicae doctrinae a falsitatis haereticae pravitate, quod Catholici quidem Divinas Scripturas sacrosanctas habent, sed una cum Scripturis tenent regulam ecclesiasticae traditionis, et auctoritati Scripturarum addunt auctoritatem ecclesiasticae intelligentiae, quod infallibile «préptoy. est. 4? Quoniam, cum Divina Scriptura propter suam altitudinem et profunditatem multis modis intelligi possit, eanque haeretici multifariam interpretentur ; «idcirco, inquit, propter varios erroris anfractus necesse est, ut propheticae et apostolicae interpretationis linea secundum ecclesiastici et catholici sensus normam intelligatur ». ** Docetque opus esse canoni Scripturarum auctoritate ecclesiasticae intelligentiae, non quod perfectus non sit, et non sibi ad omnia sufficiat, sed quia Divina Scriptura tanquam Dei oraculum cum fprofundissima sit, sensibus abundantissima et maiestate gravissima, propter multiplicem intelligentiam ab haereticis etiam varie in diversos sensus trahi, et a genuino suo intellectu, a Spiritus Sancti mente facile in alienum erroneumque detorqueri potest. 9? Haeretici vero solam cum velint Scripturam controversiarum omnium circa doctrinam fidei esse debere [normam], ecclesiasticam traditionem et intelligentiam orthodoxorumque Patrum sensum et unanimem consensum etiam in sacrosanctis conciliis pessundant et floccipendunt. Ita, eodem Lirinensi teste, in sacrosancto Ephesino concilio impius Nestorius damnatus fuit et renunciatus haereticus, quoniam ad solas Scripturas provocabat, iactans se solum Scripturas intelligere ; ecclesiasticam autem traditionem respuebat, dicens uniDISSERTATIO QUARTA 41 versam errasse et errare Ecclesiam, suumque iudicium totius Ecclesiae omniumque Sanctorum Patrum calculis longe anteferebat. Omnes itaque illi, qui traditionem ecclesiasticam respuerunt, a Sanctis et orthodoxis Patribus infami haereseos nota inusti sunt ?? iuxta Salvatoris sententiam : Qui Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut. elhnicus et. publicanus. 9? Miranda sane stultitia haereticorum est, ut pluris faciant mortuam in codice litteram, quae saepe occidit, * quam vivam in corde Ecclesiae cum spiritu vivificante coniunctam. Num papyrus ipsa est, quae tribuit divinis sententiis auctoritatem ? « Evangelio non crederem, inquit Augustinus, in Manichaeos scribens, nisi illud catholicae Eecclesiae firmasset auctoritas ». 55 V. Singulariter autem a Sanctis Patribus, quicumque cum Homana senserunt Ecclesia, habiti sunt veri catholici; quicumque vero in doctrina fidei ab ea dissenserunt, renunciati fuere haeretici. Nunc dico: Quisquis sub christiano nomine et Sanctarum Scripturarum professione catholicam et apostolicam fidem non tenet, haereticus est, veritate fidei privatus. At profecto quisquis non tenet fidem Romanae Ecclesiae, non habet apostolicam et catholicam fidem. Siquidem Romanae Ecclesiae fides Pauli ore praedicata catholica est: Primum, inquit, gratias ago Deo meo per lesum Christum pro omnibus vobis, quia fides vestra annuntiatur in universo mundo. 59 Ita Apostolus et Doctor gentium in ipso statim vestibulo epistolae ad Romanos et in calce eiusdem epistolae ostendit quod omnes ecclesiae Christi communicabant cum Romana Ecclesia. Quapropter hortatur Romanos, ut in doctrina fidei, quam didicerant, perseverarent, et ab haereticis sibi caverent, dicens: Salutant vos omnes ecclesiae Christi. Rogo autem vos, fratres, ut observetis eos qui dissensiones el offendicula praeter doclrinam, quam vos didicistis, faciunt, et declinale ab eis. Huiusmodi enim Christo Domino nostro non serviunt, sed suo ventri, el per dulces sermones el benedicliones seducunt corda innocentium. ? Et iterum commendat Romanam Ecclesiam, dicens : Si autem Ecclesiam. 54)5Gfo02.160713$306, 55) Contra Epist. Fundamenli, cp. 5, (P. L. 42, 176). A verbis: Nunc dico, v. cod. 2, f. 29»-31». 56) Rom 1, 8. ex ratione ab Auctore a vita Ecclesiae hausta et ex praxi Sanctorum Patrum. Qui non tenet fidem catholicam et apostolicam, haereticus est; at fides R. FZcclesiae est primo catholica ex D. Paulo, secundo apostolica. Eadem doctrina ex D. Hieronymo, Vestra enim obedientia in omni loco divulgata est. Gaudeo igitur in vobis. 99 Loquitur autem de obedientia fidei, de qua initio epistolae dixerat: Ad obediendum fidei in omnibus gentibus, et de qua in Aclis legimus : Multa... turba sacerdotum obediebat fidei. 9" Ita Paulus semel et iterum docet fidem Romanae Ecclesiae catholicam esse toto orbe celebratam praedicatamque. Docet etiam Paulus Romanae Ecclesiae fidem apostolicam esse, dicens : Simul consolari in vobis per eam, quae invicem est, fidem vestram atque meam. ** Unam eandemque dicit Apostolus Homanae Ecclesiae fidem atque suam. Quare quicumque Romanae Ecclesiae fidem habet, catholicam et apostolicam fidem habet. Cum autem nonnisi una sit fides, nam, unus Dominus, una fides, unum baptisma ; unus Deus et Pater omnium ; * hinc quicumque Romanae Ecclesiae unicam, catholicam et apostolicam fidem non habet, prorsus catholicam fidem non habet. D. Hieronymus docet quod qui romanam fidem habet, catholieus est. Ita nanque ad Pammachium et Marcellam 8 scribit : «Fidem suam Rufinus quam dicit? Eamne qua Romana pollet Ecclesia, an illam, quae in Origenis voluminibus continetur? Si romanam dixerit, ergo catholici sumus ». * Et ad Damasum Papam scribens, ait extra Romanam Eeclesiam non posse reperiri salutem : « Ego, inquit, nullum primum nisi Christum sequens, Beatitudini Tuae, idest, cathedrae Petri consocior. Super illam petram aedificatam Ecclesiam scio. Quicumque extra hanc domum agnum comederit, profanus est ; si quis in arca Noe non fuerit, peribit, regnante diluvio ». Et post pauca: « Quicumque tecum non colligit, spargit; hoc est, qui Christi non est, antichristi est».9* Et in Apologia adversus Rufinum : « Scito, inquit, romanam fidem, apostolica voce laudatam, huiuscemodi praestigias non recipere; et si Angelus aliter nunciaverit, quam semel praedicatum est, Pauli auctoritate munitam, non posse mutari». 55 Audiat haereticus quid D. Hieronymus, vir sanctissimus doctissimusque et in Sacris Litteris ad miraculum usque exercitatissimus, dicat: romanam fidem haeresum praestigias non recipere, nec posse mutari. pro Marcellae inscripta erat Apologia adversus Libros Rufini, (P. L. 23, 397, not. A). DISSERTATIO QUARTA 43 Quod ante Hieronymum D. Cyprianus litteris contestatus fuit, ubi Romanam Ecclesiam illustri encomio celebrans, non solum dicit Petri cathedram et Ecclesiam principalem, unde unitas sacerdotii exorta est; verum etiam ait ad Romanos, quorum fidem, Apostolo praedicante, laudata est, perfidiam non posse habere accessum. 9" Et utroque antiquior sanctissimus una atque doctissimus episcopus et martyr Irenaeus ait «ad Romanam Ecclesiam maximam et antiquissimam, a gloriosissimis apostolis Petro et Paulo fundatam et constitutam, oportere propter potentiorem principalitatem omnem convenire Ecclesiam. » 98 VI. Sie iudicio Sanctissimorum et doctissimorum Patrum quisquis cum Romana Ecclesia sentit, catholicus est ; qui autem Romanae Ecclesiae fidem non sequitur, sub christiano nomine haereticus est. Nec nisi ex hoc primario capite obortas esse haereses D. Cyprianus ad Cornelium Papam scribit loco superius citato, nempe quia Sacerdoti Dei, hoc est, Romano Pontifici non obtemperatur, nec unus in Ecclesia sacerdos ad tempus iudex vice Christi cogitatur. 9? Haereticis autem, qui, sine fide Romanae Ecclesiae et obedientia Romano Pontifici, existimant se veram fidem ex Scripturis habere, accidit sicut Iudaeis, qui, cum in Christum non credant, autumant se solos vera pietate Deum colere, Deique populum electum esse: Dicunt se Iudaeos esse, cum sint synagoga satanae ; '? et cum sine Christo sint, non modo, sicut apud Oseam legimus, sunt sine rege, sine principe, sine sacrificiis, sed, sicut in. 2 Paralipomenon traditur, sine Deo vero, sine sacerdote doctore et sine lege, " cum tamen de lege maxime glorientur. Sed plane sicut Dominum nostrum lesum Christum, qui verus Deus est, non habentes, revera Deum verum ludaei non habent, cum non sit nisi unus verus Deus; ita haeretici; cum romanam fidem non habeant, veram fidem non habent, cum non sit nisi una vera fides. VII. Quare Polycarpus Laiserus ita verus catholicus doctor censendus est, sicut romanus est; sed ita romanus, sicut antichristus Christus est, et satanas verus Deus est. Non multis autem opus est ad probandum hominem istum, in quem scribimus, esse manifestum ex D. Cypriano et ex antiquiore D. Irenaeo. Ergo qui fidem HR. EccleSiae non habet, haereticus est; sicut Iudaei, qui sine Christo sunt, sine Deo sunt. Polycarpus Laiserus non tenet fidem catolicam et apostolicam HR. Ecclesiae, sed fidem lutheranam; at lutherana fides esset haeretica, sicut vere est, Sanctis Patribus Hieronymo, Athanasio, Iustino, Lactantio Firmiano. haereticum. Nam, praeterquam quod sanctae Romanae Ecclesiae fidem catholicam et apostolicam non modo non sequitur, sed animo quam inimico persequitur, ac proinde verae Christi Ecclesiae Christique ipsius inimicum et persecutorem se esse ostendit ; ? ipse seipsum in libello isto suo non semel aut iterum lutheranum dicit, et inter Lutheranos seipsum connumerat. *? Quare profecto de illorum est numero, de quibus D. Hieronymus ad calcem libri Adversus Luciferianos ait: "* «Sicubi audieris eos, qui dicuntur christiani, non a Domino Iesu Christo, sed a quoquam alio nuncupari, ut puta Marcionitas, Valentinianos, Montenses sive Campitas ; scito non Ecclesiam Christi sed antichristi esse synagogam, et ex hoc ipso quod postea instituti sunt, eos se esse indicant, quos futuros Apostolus praenuntiavit ». "5 Et D. Athanasius, in Arianos scribens: «Certe, inquit, a Beatis Apostolis praeceptoribus nostris appellationem adepti non sumus, sed a Christo christiani sumus, et nuncupamur. llli vero, qui aliunde suae fidei originem deducunt, merito auctorum suorum cognomenta prae se ferunt. Quapropter cum a Christo christiani omnes essemus et diceremur, explosus est Marcion inventor haereseos; reliqui autem qui remanserunt, christiani titulum retinuerunt ; qui vero Marcionem secuti sunt, non iam inde christiani, sed Marcionitae vocati sunt. Ita quoque Basilides, Valentinus, Manichaeus et ceteri sectatoribus suis nomina impertiverunt ». *$ Et Iustinus martyr in Tryphone, de haereticis agens, ait: «Sunt, inquit, distinctis cognominibus denominati a quibusdam viris, ut quisque fuit auctor alicuius novae doctrinae. Ex his alii vocantur Marcionitae, alii Valentiniani, alii Saturniani, alii alio vocabulo, quisque ab inventore sui dogmatis ». ?* Et christianus Cicero, ^ Lactantius Firmianus, de haereticis aliquando hune in modum pronunciavit: «Cum Marcionitae aut Ariani nominantur, christiani esse desierunt, qui, Christi nomine amisso, humana et externa vocabula induerunt ».?? 740 P. L2:235 182; 75) Cf. 1 Tim 4, 1-3; 2 Tim 3, 1-9. 76) Oratio 1 adversus Arianos, (P. G. 26, 15-18). 77) lbid. 6, 551. 78) Cf. Praefatio in Lactantium, (P. L. 6, 75. 77-82); S. Hieronymus Epist. 58, ibid. 22, 585. 79) Divinarum Institutionum, lib. 4, cp. 30, ibid. 6, 542. DISSERTATIO QUARTA 45 VIII. Ex his autem manifestum est quid Patres Sanctissimi atque doctissimi de Lutheranis dicturi fuissent, et quam sententiam de Polycarpo Laisero lutherano pronuntiaturi. Quoniam vero ex D. Augustini sententia in vestibulo libri De Ultilitate Credendi ad Honoratum, haereticus est qui falsas et novas opiniones gignit vel sequitur; cum Polycarpus Laiserus novas falsasque opiniones, imo exploratas ac deploratas Martini Lutheri haereses sequatur tueaturque, non potest non esse censerique rite haereticus. Proverbio dici solet: Mali corvi malum ovum, 8? mala arbor non potest fructus bonos facere; 9 non enim colligunt de spinis uvas aul de tribulis ficus ; * non gignit lupus agnos, nec corvus columbas ; Aethiops nonnisi Aethiopem generat. Discipuli autem filii appellantur : Ut filios meos carissimos moneo, inquit Paulus ; nam in Christo lesu per Evangelium ego vos genui. 9 Dominus autem apud Matthaeum, de magistris agens, iubet ut attendamus a falsis prophetis, hoc est, a magistris errorum ; quoniam, inquit, omnis arbor bona fructus bonos facit, bonus magister bonos discipulos ; mala autem arbor malos fructus facit, malus magister, perversus haereticus, malos perversosque discipulos. Non polest arbor bona fructus malos facere, neque arbor mala fructus bonos facere. * Fuit Lutherus mala arbor, quam Pater coelestis non plantavil ; ** fuit perversus pessimusque haereticus. Quomodo Polycarpus Laiserus, Lutheri discipulus, potest esse bonus ? Nunc autem ad lutheranismi hypotyposim efformandam ac veluti effigiandam, de Martino Luthero quis qualisque fuerit, per multa capita verba sunt facienda et pro veritate dicendum. ex improbo patre improbus filius. Metaphora inde sumpta videtur quod, cum Protagoras sophistarum magister et Evathlus eius discipulus coram iudicibus stetissent ad dirimendam litem inter se ortam pro pacta quadam pecunia, et uterque se defendissent sophistarum more; iudices, audita utraque parte, non valentes causam discernere, exclamarunt: « Mali corvi malum ovum », et abierunt insoluta lite. Cf. P. Mannuccii Adagia, ed. cit, col. 536-5383. 81) Mt 7,18. Vulg. : Arbor mala bonos fructus facere. 82) Ibid. vr. 16. 83) 1 Cor 4, 14-15. 84) Mt 7, 17-18. 85) Ibid. 15, 13. Vulg.: Non plantavit Pater meus coelestis. Ergo Laiserus haereticus est, ex mala arbore fructus malus, ex haeresiarcha Luthero haereticus Laiserus. Nemo haeresiarcharum unquam princepsque sectarum tantus fuit sequacibus suis atque Lutherus Lutheranis; ipse superior toto orbi christiano et etiam Ecclesiae universae,

CHAPTER 2. Sectio Secunda — De Martini Lutheri Vita Ante Discessionem

AB ECCLESIA ROMANA DISSERTATIO PRIMA REFERUNTUR VARIA HOMINUM IUDICIA ET OPINIONES DE MARTINO LUTHERO OSTENDITURQUE QUALIS QUANTUSQUE A SUIS LUTHERANIS PRAEDICATUR ET CREDITUR ET QUALIS A CATHOLICIS HABEATUR ! I. De Martino Luthero dicturi, ipsiusque hypotyposim ac veluti characterismum effincturi, nonnullius operae pretium esse duximus prius ostendere qualis quantusque habeatur sitque Lutheranis suis, quorum animis semel inhaesit, adeoque inhaesisse visus est, ut nemo haeresiarceharum unquam princepsque sectarum, licet longe maximus, tantus fuerit sequacibus suis, atque Lutherus Lutheranis; non Simon, haereticorum omnium protoparens, Simonianis, non Marcion Marcionitis, non Arius Arianis, non Nestorius Nestorianis, Manes Manichaeis, Pelagius Pelagianis ; quin imo vix tantus sit Moyses Hebraeis, Mahumetes Turcis, quantus ipse sinceris Lutheranis suis. Tanto nanque studio homini veluti de coelo lapso aut divinitus misso ex paradiso addicti fuerunt, ut ipsius solius gratia omnes Ecclesiae catholicae Doctores, quantacumque sanctitate et doctrina fuerint aut essent, despexerint; ac veluti Mysorum ultimos? despicatissimos habuerint omnes Sanctos Patres, virosque orthodoxos, quin eliam apostolicos, contempserint, martyres cum antiquissimis homologetis, christiani populi archimandritis sanctissimis atque doctissimis, DISSERTATIO PRIMA 47 Spreverint, Episcopos Summosque Pontifices exsibilaverint, Ecclesiae concilia, licet sacrosancta, universalia, antiquissima pessumdederint, et tandem, damnato totius christianitatis unanimi maximoque consensu, reprobatis ecclesiasticis ordinibus, dogmatibus, decretis, canonibus, observationibus, antiquissimis etiam traditionibus, uni tantum Luthero fidem habere voluerint, ac si coeleste divinumque fuisset oraculum, et homo qui extra infirmitatis humanae aleam positus errare nequaquam potuerit. Omnes Sancti Patres, omnes Episcopi, omnes Doctores, omnes theologi, sacerdotes, monachi, totiusque christiani orbis homines, universa tandem simul Ecclesia apud ipsos errare potuerunt erraruntque; solus Lutherus minime potuit! Hominem faciunt divinitus missum ad curandum populi christiani chironium vulnus,? ad illuminandum mundum, ad reformandam Ecclesiam, ad eruendum e tenebris Evangelium, Divinarum Scripturarum lumen, doctorem omnium doctorum, Solonem ac pene deum theologorum, Christi os, Spiritus Sancti electum sanctumque organum.^ Dicunt supremum patrem Ecclesiae, ita Mathesius in Concionibus de Luthero; ? virum cui par spiritu et fide, sapientia et intelligentia veritatis nunquam toto orbe christiano quisquam fuit neque erit, ita de Luthero Amsdorfius;$ verum Paulum, verum Eliam, alterum Ioannem Baptistam, cuius non puderet Augustinum esse discipulum, ita fere passim omnes lutherolatrae," maxime vero omnium Philippus Melanchthon De Vita Lutheri,* Ioannes Mathesius in Concionibus de Luthero,? Nicolaus Selneccerus in Oratione Historica de Vita et Conversatione Lutheri !* arem malum emittens, dolorem modicum afferens, quod tamen difficile sanescit. Vocatum sic fuit a Chirone, qui primus eius sanandi rationem reperisse fertur. Cf. Forcell. Lexic. Tof. Latin. sub nomine chironium. 4) De his omnibus cf. A. Io. Fabricius Centifolium Lutheranum, pag. 320 sqq. Hamburgi 1728. 5) Cf. Historien von des... M. Luthers Anfang, Lehr, Leben und Sterben, Nürnberg 1566. Editionis primae hic fuit titulus, qui postea sic mutatus fuit: D. Martin Luthers Leben in siebzehn Predigten von lo. Mathesius. Cf. Vorwort, pag. 3, ed. G. Buchwald, Leipzig. Nos hanc editionem citamus. Cf. Concio 15, ubi Lutherus ut pater et fundator novae ecclesiae ostenditur. 6) Cf. Praefatio, t. 1 Op. Germ. Lutheri, Iehna 1555. 7) Cf. Epitaphium M. Lutheri inscriptum monumento, W. L. t. 2, f. 1». 8) Cf. Praefatio, t. 2 Op. Lat. M. Lutheri, ibid. f. 4. 9) Cf. pag. 15-16 et passim. 10) Cf. Historica Oratio von Leben und Wandel des Ehrwürdigen Herrn und Thewren Mannes Gottes D. M. Luliheri, f. 3. Versio ex latina in germanicam linguam P. M. Heusleri, Leipzig 1576. Hanc versionem citamus, quia latinam habere non potuimus. Haec versio tamen est ommino fidelis, quippe quae iussu Augusti electoris Saxoniae facta et ab ipso Selneccero approbata. Cf. Selneccerus Oratio Historica de Initiis, Causis et Progressu Confessionis Augustanae et de Vita et Laboribus D. Martini ipse divinitus missus, ipse omnia. E contrario Lutherus Catholicis est infamis apostata, desertor Ecclesiae, sceleratus transfuga, impius longe omnium, speciatim autem clavicularius abyssi, iuxta B. Bellarminum, lique qui vastis et immanibus encomiis laudibusque Lutherum supra eoe : 11 modum exornant, cum primis vero Ioannes Aurifaber. IL Sed quam verum hic illud Salvatoris: Quod altum est apud homines, abominatio est apud Deum! ? Sicut autem longe alius est christianis Mahumetes quam Turcis, ita longe alius Catholicis Lutherus quam luthericolis. Catholicis enim Lutherus nihi! aliud est quam homo sordido loco natus, nullisque non humanis affectibus vitiisque obnoxius, indoctus doctorculus, monachus excucullatus, infamis apostata, desertor catholicae Ecclesiae, sceleratus transfuga, lupus rapax in vestimento ovium, !? hoc est, haereticus pestilens, haeresiarcha pessimus, propheta falsus, apostolus et evangelista diaboli, verus pseudoapostolus et pseudoevangelista, praecursor antichristi, minister satanae, filius perditionis, 4 qui merito, sicut ludas proditor, diabolus sit appellandus. !5 D. Hieronymo teste, nemo est tam impius, quem haereticus impietate non superet. € Lutherus autem haereticorum antesignanus est longe maximus, caput eorum qui in via Cain abierunt..., errore Balaam mercede effusi sunt, el in contradictione Core perierunt ; * auctor magnae seditionis et schismatis in populo Dei adversus Summum Pontificem, sicut Seba Iemineus, vir Belial, in populo Israel contra David unctum Domini,!? quem Deus posuerat pascere lacob servum suum et Israel hereditatem suam. !* Lutherus autem cum primis in Christi Viearium, Petri successorem, Pastorem ovium Dei, exlex homo insurrexit, praecipuum studium ponens et [in] Apostolica Sede oppugnanda Christique Vicario, tanquam acerrimus antagonista, exagitando. Quare non immerito a quibusdam ?? Lutherus praesignatus dicitur in Apocalypsi per stellam, quinto Angelo canente, de coelo cadentem, cui data fuit clavis putei abyssi; ?! ut, sicut Christus Petro et successoribus suis dedit claves regni coelorum, ? ita satanas LuLutheri postremae aetatis Eliae repetita et uberius explicata, Hildesiae publice recitata 1590. lenae 1592. Est diversa a prima in pluribus locis. 11) Cf. Luthers Tischreden, Vorrede, Eisleben 1566. 12) Le 16, 15 Vulg.: Quod hominibus altum est... ante Deum. Isaiam, lib. 7, cp. 18, (P. L. 24, 247). 17) Iud 11. 18) Cf. 2 Rg 20, 1-2. de l' Hérésie de ce Siécle, liv. 2, cp. 17, Paris 1605. 21) Cf. 9, 1 sqq. 22) Cf. Mt 16, 19. DISSERTATIO PRIMA 49 thero claves abyssi tanquam suo primario summoque secundum antichristum apostolo. Qua de re videndus est Robertus Bellarminus oratione quadam in scholis habita,?? ubi ostendit quam egregie Luthero conveniant quae ibi a Ioanne de stella illa, maxime infausta, dicuntur. Sicut enim ibi dicitur quod stella illa, accepta clave abyssi aperuit puteum abyssi, et protinus ascendit fumus putei sicut fumus fornacis magnae, et obscuratus est sol et aer de fumo putei; ita sane Lutherus ex inferno invexit in mundum, ad obscurandam catholicae fidei claritatem divinorumque mysteriorum Christi cognitionem, fumum teterrimum errorum et haeresum plane tartarearum. Fridericus Staphylus in Trimembri Theologia Lutheri, ?* designatum dicit a Ioanne in Apocalypsi Lutherum in pseudopropheta, ex cuius ore tres spiritus immundi ** in ranarum sive bufonum modum, egrediebantur. Agitur autem ibi de dracone diabolo, de bestia septicipite antichristo, et de pseudopropheta antichristi praecursore. Tres autem spiritus immundos ex Lutheri pseudoprophetae [ore] egredientes ostendit Staphylus; quoniam ex Lutheri doctrina tres haereticorum sectae exortae sunt: Anabaptistarum, Sacramentariorum et Homologistarum, sive Confessionistarum. ?6 loannes Cochlaeus integro libro, qui inscriptus est Sepliceps Lutherus, ?' ostendit Lutherum monstrum esse Germaniae, quo mirabilius nunquam peperit Africa; non lanum bifrontem, ?8 non Geryonem tricipitem, ? non Cerberum trifaucem, ? quae poetarum sunt fabulae et iocosa figmenta, sed cucullatum draconem septicipitem, qualis in Apocalypsi describitur. Venetiis ex typographia Ambrosii Dei 1617. B. R. Bellarminus has conciones habuit in Universitate Lovaniensi an. 1570-1575. Per 40 annos exemplaria multa manuscripta facta fuerunt et per totam Europam divulgata. Prima editio facta fuit de consensu Auctoris a Simone Ryckio Moguntini conventus S. Bernardini FF. Min. Regularis Observantiae, qui multa sparsa exemplaria collegit, et typis mandavit Coloniae Agripp. apud Io. Crithium 1615. Sed quia plurimis haec ediiio erroribus scatebat, ideo, denuo recognita ab Auctore et emendata, edita fuit Venetiis ab Ambrosio Dei. S. Laurentius ergo, cum suum opus an. 1608 absolverit, exemplaria manuscripta certe adhibuit. f. 42»-43*, Antuerpiae, Io. Withagius 1558. 25) Cf. 16, 13. Ms.: Immundos. 26) Staphylus op. cit. f. 43 sqq., ubi fuse ostendit ex his tribus alias triginta quattuor sectas dimanasse. Cocleum, Lipsiae 1529. 28) Cf. Virg. Aeneid. lib. 7, vr. 180; Ovid. Fast. lib. 1, vrr. 127-136. Gerh. Wetstenios; Hor. Carm. lib. 2, Od. 19, vr. 31; Virg. Georg. lib. 4, vrr. 483 sqq.; Ovid. Melamorph. lib. 4, vrr. 449-450. pseudopropheta Apocalypsis, antichristi praecursor, juxta Staphylum, cucullatus draco septiceps, iuxta Cochlaeum, homo, in quo septem diabolici spiritus, iuxta Pistorium, omnium qui fuere unquam haeresiarcha pessimus, juxta Catholicos omnes, S. Auctoris in hoc opere edendo propositum et ipsius operis divisio, loannes Pistorius opus egregium pluribus voluminibus germanica lingua in lucem edidit De Septem Malis Spiritibus Lutheri, ?! facitque Lutherum infelicem illum hominem iuxta Evangelium, in quem septem mnequiores spiritus ingressi, faciunt novissima hominis illius peiora prioribus. ?? Catholicis omnibus Lutherus homo est diabolico spiritu plenus, omnium qui fuere unquam haeresiarcha pessimus et alter antichristus, vel antichristi germanus frater, sicut Castor et Pollux, * eodem ex ovo prognatus, Dei hominumque odium fatumque execrandum. Profecto ut in proverbio est : Mysorum ac Phrygum discreti sunt termini, ?* sunt Catholicorum et Lutheranorum de Luthero sententiae et opiniones longe dissentientes, totoque coelo distantes, sicut exaltantur coeli a terra, quantum distat orius ab occidente. ?? At vero, quoniam, sicut Lutherani non pro veritate, sed pro affectu in patriarcham suum summummque parentem, sunt Lutheri effusissimi sed falsissimi laudatores; ita etiam Catholici videri possunt pro affectu invidiae ipsius vituperatores. III. Nos in hac palaestra cum Polycarpo Laisero, egregio lutherano, singulariter decertaturi manusque conserturi, cum constituerimus lutheranismi hypotyposim demonstrare, historiae veritatem prius in medium afferemus ; ut, iacto primo solidoque fundamento, supra petram indubitatae veritatis, securius superaedificare possimus, stabilique structura totius aedificii molem ad culmen usque perducere. In primis autem ostendendum nobis est quis qualisque fuerit Martinus Lutherus, priusquam a castris catholicae sacrosanctae Homanae Ecclesiae transfugerit ad castra haereticorum ; postea de ipsius vocatione; tertio de vita moribusque ipsius in officio pseudoapostolatus ; et tandem de ipsius doctrina, quae qualisque fuerit, et sic, opitulante Deo, discutiemus doctrinam a Polycarpo hic Pragae praedicatam, dogmataque inter nos controversa examinabimus. lib. 2, Satir. 1, vr. 26. 34) Phryges et Mysi, populi finitimi, non satis stabiliter suas sedes tutati sunt, ideoque terminos tam incertos reddiderunt, ut eorum fines perquam arduum diiudicare fuerit. Hoc proverbium recte usurpatur quoties agitur de rebus toto genere inter se dissidentibus, aut de hominibus inter quos nihil convenit, Cf. P. Mannuccii Adagia, ed. cit. col. 837. DISSERTATIO SECUNDA REFERTUR EX PROBATIS AUCTORIBUS NARRATIO HISTORICA DE ORTU FORTUNA ET MORIBUS MARTINI LUTHERI AD SUAM USQUE APOSTASIAM QUA A DEI ECCLESIA AD SATANAE SYNAGOGAM ET A CASTRIS CHRISTI AD ANTICHRISTI CASTRA TRANSFUGIT * I. Mortalium ? nemo ignorat multos esse qui non factis illustribus historia et perpetuo encomio dignis, sed facinorum scelerumque indignissimorum memoria nomen suum propagarunt, et immortalitati consignarunt. Sicut apud scriptores saecularium rerum exemplum est de Herostrato,? ignavo illo perditoque nebulone, qui huius rei gratia incendit celeberrimum illud Dianae Ephesiae templum, quod apud priscos sicut magnificentiae ita etiam summae admirationis fuit, et a tota Asia ducentis viginti annis fabricatum inter septem mundi miracula principem locum tenuit;^ ita multi sunt quorum nomina in Sacra Divinaque Historia impietatis ergo aeternitati donata sunt, sed nonnisi perpetua infamia notata. Tales sunt Cainus, Cham, Esau, Pharao, Balaamus, Simon Magus et alii; inter quos Martinus Lutherus merito videtur numerandus una cum aliis eiusdem farinae hominibus, Marcione, Valentino, Manichaeo, Ario, Pelagio, Nestorio aliisque haeresiarchis, quorum nomina in ecclesiastica historia et Sanctorum Patrum scriptis, quae perpetuis sunt monumentis assignata, sunt longe notissima ; multi enim de ipsis scripserunt, et quales fuerint homines posteritati tradiderunt. II. Ita* multi sunt nonnullius nominis scriptores, qui, patrum nostrorum aetate de Martino Luthero historice scripserunt cum haemanuscriptorum collector infeliciter per codices 2-3 disperdidit. Nos, ducti signis ab Auctore adjectis, eam ex cod. 3, f. 659». 6022-603». 662-663. 693:-694», (nova numeratione 644?-650*), et ex cod. 2, f. 34»-35* compegimus. Cf. Praefat. Spec. et addit. 7 et 26. 2) Cod. 3, f. 659*. quod admirationi omnibus erat, ea ipsa nocte, qua natus est Alexander M., incendendo funditus delevit an. ante Chr. 356. Cf. Perin Onomast. sub hoc nomine. Ipse Lutherus se Herostratum vocat, ad Philippum Melanchthonem scribens: « Mei nominis rumore civitas plena est, Omnes cupiunt videre hominem, qui sicut novus Herostratus, magnum incendium excitavit ». Grisar op. cit. B. 23, S. 290. 4) Cf. Plinius Secund. Hist. Nat. lib. 36, cp. 14, pag. 404, Venetiis 1571. Multi sunt qui non factis illustribus, sed facinorum indignissimorum memoria, nomen suum immortalitati consignarunt, inter quos merito Lutherus numerandus. Praecipui Lutheri historici, tum catholici tum lutherani, quibus fretus est S. Auctor. Lutherus natus est Yslebii in Saxonia die 10 Novembris an. 1483; in baptismo sortitus nomen Martini; retici tum catholici. Et ex catholicis quidem cum primis Ioannes Cochlaeus, Lutheri synchronos et antagonista, integrum scripsit volumen titulo De Actis et Scriptis Martini Lutheri ; ? annalium vel etiam fastorum liber dici potuit. Multa etiam de Luthero scripsit Laurentius Surius in suo Commentario Rerum in Orbe Gestarum," multa Willelmus Lindanus in suo Dubitantio, * alii quoque viri eruditissimi. ? Ex haereticis vero multa Philippus Melanchthon in Praefatione secundi tomi Operum Latinorum Lutheri;!? Ioannes Sleidanus in Commentariis de Statu Religionis et Reipublicae Carolo V Caesare; ^ Nicolaus Selneccerus in Oratione Historica de Vita el Conversatione Martini Lutheri ; ? longe multa Ioannes Mathesius in Concionibus de Laudibus Lutheri,!?? sed encomiasten, non historicum agit; multa alii permulti. His ego auctoribus fretus, ad parandam mihi tabulam pingendae imagini lutheranismi non ineptam, constitui narrationem historicam de Martini Lutheri vita usque ad excitatam ab ipso tragoediam pro rei veritate describere, et ea praesertim adducere, quae magno consensu omnium fere scriptorum communibus calculis probantur. III. Omnes itaque asserunt Martinum Lutherum natum fuisse Yslebii in Saxonia, quod oppidum est in celebri comitatu Mansfeldensi, anno salutis 1483, pridie D. Martini, 10 die Novembris; in Baptismo autem ex patrio antiquo more sortitum fuisse nomen Martini; eo quod natus esset sub ipsum festum D. Martini, quod proxima die celebrandum erat; quanquam de anno res non est omnino certa. ^ Philippus enim ait percontatum se fuisse matrem Lurem prope Moguntiam... 1549. 7) Comment. Brevis Rerum in Orbe Gestarum, Coloniae 1574. Complures editiones extant; ultima ed. usque ad an. 1574, Coloniae 1598. 8) Dubilantius de Vera Certaque per Christi Iesu Evangelium Salutis Aeternae Via, libris tribus instructus, Coloniae 1565. 9) Cf. Praefationes ubi enumerantur auctores catholici et protestantes a S. Laurentio adhibiti et a nobis collati. 10) 2WN72D7t:. 2; f: LT SSqqe 11) Comment. de Statu Reipublicae et Religionis Tempore Caroli V, Argentinae 1556-1558. Aliae multae editiones extant. 12) Ed. Lipsiae 1575; Ienae 1592. 13) Historien von des Ehrwürdigen im Gott Seligen Thewren Manns Gottes Doctoris Martini Lutheri Anfang, Lehr, Leben und Sterben, Nürnberg 1566. Cf. Dissert. 1, sect. 2, not. 5. 14) De anno nativitatis Lutheri cf. Georg Oergel Von jungen Luther, Erfurt 1899, et Realencyclopáüdie, B. 11, S. 720 sqq. Generatim hodie admittitur sententia Auctoris. DISSERTATIO SECUNDA 53 theri de tempore quo filius natus esset, et respondisse se certo quidem meminisse diem et horam, sed de anno dubitare; sed quod frater Lutheri, lacobus nomine, affirmaret opinionem familiae de aetate fratris: natum esse anno a nativitate Christi praedicto. !5 Sciendum ! autem quod Philippus in Praefatione, quam diximus, agens de Lutheri Baptismo, ait quod pridie D. Martini per Baptismum insertus fuit Ecclesiae. !? Scripsit autem haec Philippus post mortem Lutheri; ait nanque quod editionem huius voluminis fatalis Lutheri dies antecessit. !? Dico nunc: Cuinam, quaeso, Ecclesiae per Baptismum insertus fuit Lutherus, si, ut volunt, ante Lutherum iam abolita erat Ecclesia; adeo ut Lutherus eam iam collapsam ac funditus dirutam fundaverit, potius quam reparaverit, aut restauraverit ? Verum illud est: Mendacem oportet esse memorem. !? Si non erat ante Lutherum Ecclesia, quomodo per Baptismum . insertus fuit Ecclesiae ? Si autem insertus fuit revera per Baptismum Ecclesiae, alioquin nee christianus fuisset, et Baptismum cum Anabaptistis reiterare oportuisset ; erat ante novum ipsius evangelium vera in mundo Ecclesia. Sed haec xarà mópsp(ov per transennam. ?9 Historiam prosequamur ex ipso praesertim Philippo. Lutheri? familiam Philippus facit antiquam et late propagatam, sed mediocris fortunae, cognomine Luther; ?? Cochlaeus autem asserit?? antiqua consuetudine Ludher cognomine, et eo usum fuisse Lutherum in litteris ad Ioannem Eckium; sed quoniam Ludher apud Germanos videretur parum honestum esse vocabulum, ?* propterea fortasse Luther quam Ludher dici maluise. loannes Aurifaber?? in Symposiacis Colloquiis, cp. 37 De Scholis et Studiis, refert Lutherum dicentem quod aliquando Philippo totam vitam suam per ordinem enarravit, et inter cetera Lutherus ita loquitur: «Ego sum rustici filius; pater meus, avus, proavus veri rustici fue- . runt»; et praeterea: «Pater meus, inquit, Mansfeldium profectus EXITTS. 18) Cf. ibid. 19) Idest, perdifficile est ut, qui mentitur, semper sibi constet, nisi summa memoria polleat. Est enim fictarum rerum memoria difficilior quam verarum. Cf. S. Hieronymus Apologia adversus Libros Rufini, (P. L. 23, 467); P. Mannuccii Adagia, col. 795. NV ISS fo Lh 23) Op. cit. pag. 1. 24) Ludher significat cadaver dissolutum, et translate rem abominandam. Cf. Kóstlin-Kawerau, B.1, S. 12. 754. Circa graphiam nominis Lutheri cf. D, Otto Scheel Martin Luther, B. 1, S. 1, (1921). 25) Cod. 3, f. 662*, ex familiae cognomine proprie Ludher, postea in Luther mutato, mediocris imo humilis fortunae, Puerili aetate grammaticum studium inchoat Mansfeldiae, prosequitur Magdeburgi, absolvit Ysenaci, ostiatim alimenta petens; studiis philosophicis operam dat Erfordiae et gradum magisterii obtinet ; inchoato studio iurisprudentiae, Ordipon : fuit, ibique metallicus sive metallorum effossor factus fuit. Inde ego sum ».?$ IV. Transcursa?' autem domi infantia, aetate puerili fuisse cura parentum primis litterarum elementis rudimentisque imbutum in schola illius oppidi; ?9 inde transacta puerili aetate, missum Magdeburgum, ubi integro mansit anno, nec diutius ibi mansit; sed Ysenacum Turingiae oppidum concedens, ibi quadriennio absolvit grammaait *? quod Ysenavans, cum non haberet unde viveret, stipem petebat, et tanquam mendicus ostiatim victum et alimenta propter amorem Dei quaerebat et postulabat. Quod quidem Lutherus, in libro Quod Pueri tenendi sunt in Scholis, palam asseticum studium. ? Nicolaus Selneccerus naci? Lutherus litteris operam verat quod ex stipe et mendicato Ysenaci victitavit, quoadusque ipsum pater Erfordiam ad superiores scholas misit, ubi magno suo labore atque sudore ipsum sustentavit. ? Unde manifestum est Lutherum non mediocri, ut Philippus ait, sed humili admodum et abiecto loco natum fuisse. Neque enim qui mediocri fortuna parentes sunt, filios in scholis ita relinquunt, ut tam miseram vitam ducere cogantur, nec ad eos postea honestius sustentandos, opus habent magno labore manuum et sudore. *? Absoluto Ysenaci quadriennio in grammaticis institutionibus, concessit Erfordiam, amplam claramque Turingiae urbem et celebri academia nobilem ; * ubi Lutherus studiis philosophiae operam dedit, gradumque magisterii anno aetatis suae vicesimo adeptus fuit. 5 Ornatus autem gradu philosophici magisterii, consilio propinquorum iurisprudentiae cum animum appulisset, eiusmodi studium inchoavit. Sed annum natus unum et vicesimum, ?€ praeter omnium opinionem Mansfeldii, ubi schola puerorum habebatur. Cf. Grisar op. cit. B. 1, S. 2. 29) Auctor sequitur Melanchthonem, Praefat. etc. W. L. t. 2, f. II^. Aliqui per tres annos grammaticae studium Ysenaci frequentasse asserunt. 30) In editionibus Selnecceri a nobis consultis invenimus Magdeburgi loco Ysenaci, in textu vero Ysenaci reliquimus, quia et illic Lutherus panem pro amore Dei postulavit (cf. Realencyklopádie, B. 11, S. 723), et forsitan etiam in editione ab Auctore adhibita Ysenaci inveniebatur. 31) Selneccerus op. cit. f. 5. Lutheri non una est scriptorum opinio. Cf. Grisar, S. 2 sqq. 34) Ibid. S. 17-18. ibid. S. 24. 36) Die 17 Iulii 1505. Auctor dicit «annum natus unum et vicesimum », quia nondum compleverat vicesimum secundum, DISSERTATIO SEGUNDA 55 multisque mirantibus, relicto saeculo spretisque rebus mundi huius omnibus, ingressus fuit Ordinem Eremitarum ?? Sancti Augustini, sanctissimumque viri sanctissimi institutum complexus Erfordiae fuit. Cuius mutationis tam insperatae et subitae causam esse volunt ingentem terrorem, quo fulminis ictu in campo territus, ac interitu sodalis a fulmine. contristatus, hoc vitae genus suscepisse.?? Qua de re ipse ad parentem suum loannem Lutherum scribens, in Praefalione ad librum De Votis Monasticis ait: « Cum ego de coelo terroribus me vocatum assererem, neque enim libens et cupiens fiebam monachus, multo minus ventris gratia, sed terrore et agone mortis subitae circumvallatus, vovi coactum et necessarium votum. Utinam, alebas, non sit illusio et praestigium ! »3? Timore igitur qui, ut Cicero ait, «non diuturni officii magister est», *? coactus, non spiritu caritatis et pietatis inductus, monachatum suscepit. ** Utinam studuisset spiritualibus exercitiis sanctisque ad Deum precibus perfectam assequi caritatem, quae, ut loannes ait, foras milli timorem ! * In religione studium theologicum inchoavit, et Erfordiae in collegio augustiniano annos quattuor prosecutus fuit. Erfordia Wittembergam a loanne Staupitio, Ordinis Augustiniani per Germaniam vicario generali, vocatus ad scholastica munia in Wittembergensi academia exercenda fuit anno 1508, eum annum ipse vicesimum sextum ageret. 9 Ibi postea gradum et insignia doctoratus accepit, doctorque sacrae theologiae inauguratus fuit laureaque insignitus. * V. Scribit post Ioannem Cochlaeun ? Laurentius Surius! quod in monachatu Lutherus non instrenuam navavit operam in. studiis niunt. Hodie ut certum hoc tenetur : In itinere ex Mansfeldio ad Erfordiam, orta magna tempestate, fulmen prope Lutherum cecidit, qui exterrefactus exclamavit: « S. Anna, ora pro me ; ego volo monachus fieri ». Cf. Grisar, S. 34. 39) W. L. t. 2, f. 268»-269*. 40) Cf. Cic. Philippica 2, ed. cit. vol. 5, cp. 36, pag. 3071. 41) Alludit Auctor ad opinionem Melanchthonis affirmantis Lutherum existimasse hoc vitae genus pietatis et doctrinae studio convenientius esse. hie, ut etiam supra monuimus, lato sensu accipienda est, ut ex ipso Auctore patet. Lutherus monasterium Augustinianorum an. 1505 ingressus, secunda medietate anni 1506 subdiaconus et diaconus factus, sequenti anno, probabiliter die 3 Aprilis, consecratus sacerdos fuit. In autumno vero, incoepto anno 26 aetatis suae, a Staupitio Wittembergam missus est. Cf. Grisar, S. 41. 1512, doctor theologiae 19 Oct. eiusdem anni ab A. Bodenstein, Mellerstadio, renuntiatus fuit. S. Augustini ingreditur, fulminis ictu in campo territus. Studium theologicum quadriennio absolvit Erfordiae, et Wittembergae lauream theologiae accipit. in monachatu non instrenuam navat operam in studiis et in religiosis exercitiis; sed suspectum faciunt historici ob suum commercium cum daemone et suffuratam pecuniam pro laurea doctorali. Quoad fidem Lutherus se tunc sincere fuisse catholicum testatum reliquit in opere Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, et religionis exercitiis, licet nonnulla in eo apparerent, quae de mali alicuius daemonis commercio suspectum redderent. Cum primis autem ex eo quod semel in choro, cum in Missa legeretur Evangelium de daemonio muto a Domino eiecto, Lutherus de repente in terram corruerit, vociferans : « Non sum, non sum ». ** Et ipse non semel testatus est se diabolum probe nosse, et plusquam frustum unum salis cum eo comedisse.4? Nicolaus Selneccerus in sua Oratione Historica de Luthero non negat, sed alio torquet Lutheri dictum de sua cum diabolo conversatione. ? Asseverat autem Surium manifeste mentiri in eo quod asserit. de vociferatione Lutheri, dum Evangelium illud legeretur, ? ac propter hoc mendacium pronunciat filium diaboli esse, qui mendax est a principio. * At vero scripserat haec eadem ante Surium Cochlaeus in suo libro De Actis Lutheri, ? quem paulo post Lutheri mortem absolvit, anno nempe 1549, tertio post Lutheri mortem. Quod si tam manifestum mendacium est, ut Selneccerus ait, cur, quaeso, Lutheranorum nemo Cochlaeum tam manifesti mendacii arguit aut convicit ? Forte mendacium etiam Selneccerus dicet scripsisse Surium quod Lutherus suffurata et interversa pecunia, pro necessariis expensis aulae doctoralis insumenda, acceperit magisterii et doctoratus lauream. Sed haec etiam Cochlaeus ante Surium scripserat, 9 et nemo eum mendacii et calumniae huius tantae accusavit aut insimulavit, nedum convicit; quanquam nos hisce rebus nullius fidem nobis obstringere volumus. VI. Quidquid sit de moribus, quod spectat ad fidem, Lutherus ipse multis in locis testatum reliquit se tunc temporis ex animo fuisse catholicum, sive, ut ipse loquitur, papistam. In * Praefatione libri Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, Lutherus de seipso olim monacho ita loquitur: «Ego olim in errore fui, quem a vestra secta in gymnasiis non sine summo dispendio et rei et valetudinis et temporis didiceram. Mendax fui, hypocrita, iustitiarius Ulenberg Vita Lutheri apud Raynaldi-Mansi Annales Eccles. t. 12, pag. 178, Lucae 1747-1756 ; Grisar op. cit. B. 3, S. 270. 49) Op. cit. f. 7. 50) Ibid. 51) Cf. Io 8, 44. pecuniae a Cochlaeo forsan primo scripta cf. Grisar, S. 51. In editionibus L. Surii a nobis collatis non invenimus narratum furtum pecuniae. 54) Cod. 2, f. 34^-35*., DISSERTATIO SECUNDA 57 operum, ignarus Christi, seductor et blasphemus fui».5» In Praefatione enim Operum suorum testatur se ex animo fuisse papistam : «Sciat, inquit, lector me fuisse aliquando monachum et papistam » ; subiungitque se adeo addictum fuisse dogmatibus Papae, «ut para- üissimus, inquit, fuerim omnes, si potuissem, occidere, qui Papae vel una syllaba detrectarent ». 55 Et alibi: « In multis, inquit, e£ magnis articulis Papae non solum cedebam, sed etiam adorabam. Quis enim ego eram miserrimus tunc fraterculus, cadaveri similior quam homini, qui maiestati Pontificis contrairem ? » »* Scribens in Epistolam ad Galatas, ait: «Pure adoravi Papam, non quaerens praebendas, dignitates, etc.; sed quidquid feci, ex simpliei corde, bono zelo et ad gloriam Dei feci».5? Postea vero, multis interiectis, ait: « Tanta erat auctoritas Papae apud me, ut vel in minimo dissentire ab ipso, putarem crimen aeterna damnatione dignum, eaque impia opinio faciebat, ut crederem Ioannem Hussum tam maledictum esse haereticum, ut vel de eo cogitare sceleratum ducerem, et pro defendenda auctoritate Papae ipse ferrum et ignem subministrassem ad comburendum illum haereticum ». *? Loco praecitato ad Galatas, super illud: Abundaniius aemulator existens paternarum mearum tradilionum, 9? ait: «Si quisquam alius, certe ego ante lucem evangelii pie sensi et zelavi pro papisticis legibus et patrum traditionibus, easque magno serio ut sanctas, et earum observationem tanquam necessariam ad salutem ursi et defendi. Deinde ego ipse, qua potui diligentia, conatus sum eas praestare, plus inedia, vigiliis, orationibus et aliis exercitiis corpus macerans, quam omnes illi, qui hodie tam acerbe oderunt, et persecuntur me ».9' Super illud vero: Cum autem placuit ei, qui me segregavit ex ulero matris meae, 9? ita loquitur: « Nos iisdem meritis hodie pervenimus ad cognitionem gratiae. Ego in monachatu Christum quotidie crucifixi, et falsa mea fiducia, quae tum perpetuo adhaerebat mihi, blasphemavi. Externe non eram sicut ceteri homines raptores, iniusti, adulteri, sed servabam castitatem, obedientiam et paupertatem ; denique liber a curis praesentis vitae totus eram deditus ieiuniis, vigiliis, orationibus, legendis Hominis, ibid. f. 49. 58) Ibid. t. 5, f. 291*. 59) Ibid. f. 291^. 60) Gal 1, 14. in Praefatione Operum suorum, in Commentario Epist. Galatas, ad et denuo in Praefatione Operum, sed quod agitabatur saeva et perturbata conscientia contra iustitiam Dei, Sententia Melanchthonis de saeva conscientia Lutheri deque liberatione per quendam monachum, perperam locum Bernardi interpretantem de absoluta certitudine remissionis peccatorum per fidem; Missis. Interim tamen sub ista sanctitate et fiducia iustitiae propriae alebam perpetuam diffidentiam, dubitationem, pavorem, odium et blasphemiam Dei, eratque iustitia illa mea nihil aliud quam latrina et suavissimum regnum diaboli. Eiusmodi nanque sanctos diligit satanas, et pro suavissimis deliciis habet, qui sua ipsorum corpora et animas perdunt, qui defraudant et privant se omnibus benedictionibus donorum Dei. Interim tamen regnat in talibus summa impietas, caecitas, dubitatio, contemptus Dei, ignorantia evangelii, profanatio sacramentorum, blasphemia, et conculcatio Christi et abusus omnium bonorum Dei. Tales nos sub papatu fuimus, profecto non minus, si non plus, contumeliosi et blasphemi in Christum et eius evangelium, quam Paulus ipse, praecipue ego ». 9? Eadem de re in Praefatione Operum suorum ita disserit: « Ego autem qui me, utcumque irreprehensibilis monachus vivebam, sentirem coram Deo esse peccatorem inquietissimae conscientiae, nec mea satisfactione placatum confidere possem; non amabam, imo odiebam iustum et punientem peccatores Deum, tacitaque, si non blasphemia, certe ingenti murmuratione indignabar Deo, dicens: Quasi vero non satis sit miseros peccatores et aeternaliter perditos peccato originali omni genere calamitatis oppressos esse per legem decalogi, nisi Deus per evangelium dolorem dolori adderet, et etjam per evangelium nobis iustitiam et iram suam intentaret; furebam itaque saeva et perturbata conscientia ». 9! VII. Philippus** Melanchthon, dicta, ubi occasionem narrat monachatus Lutheri, tradit de Luthero similia his, quae ipse hic locutus est de saeva et perturbata conscientia, qua furebat. Ait enim quod saepe ipsum Lutherum cogitantem de ira Dei aut de mirandis poenarum exemplis, subito tanti terrores Praefatione superius concutiebant, ut pene exanimaretur, quodque suis hisce doloribus et pavoribus movebatur, ut magis expeteret studium Divinarum Litterarum. 96 Traditque quod, cum Lutherus seni cuidam Ordinis sui has animi sui consternationes aperuisset, audivit illum de fide multa disserentem, et cum ventum esset ad symbolum, in quo dicitur : « Credo DISSERTATIO SECUNDA 59 remissionem peccatorum »; hunc articulum sic ille interpretatus fuit: non solum in genere credendum esse aliquibus remitti peccata, ut et daemones credunt; sed mandatum Dei esse ut singuli homines nobis remitti peccata credamus. 9? Et hanc interpretationem confirmatam dicebat Bernardi dicto monstratumque locum in concione De Annunciatione, ubi haec sunt verba: 9? «Sed adde ut credas et hoe quod per ipsum peccata tibi donantur. Hoc est testimonium quod perhibet Spiritus Sanctus in corde tuo, dicens: Dimissa sunt tibi peccata tua.9? Sic enim arbitratur Apostolus gratis iustificari hominem per fidem». * Ita " quidem Philippus Melanchthon. Lutherus autem, ubi hac de re agit, qua, ut ait, a saeva et perturbata conscientia qua furebat ad magnam tranquillitatem, qua se veluti renatum sensit ac veluti in Paradiso apertis portis intrasse, nec obscuri huius monachi meminit, cuius nomen in cimmeriis tenebris ?? latet, nec loci Bernardi; sed intelligentiae loci Pauli de iustitia Dei tribuit et loco D. Augustini De Spiritu el Littera, * quem praeter spem offendit, qui iustitiam Dei similiter fuerat interpretatus. ^ Non est autem nunc errorem istum confutandi locus, indicasse sufficiat erroris originem ; tantum dico quod, si in Bernardi sententia praesidium aliquod collocare constituit, debuit Bernardum bene et legere et intelligere. Neque enim docet Bernardus quod insulsus ille stolidusque monachus docebat articulum esse fidei, ut quisque certo credat dimissa sibi esse peccata. Loquitur enim ibi Bernardus de testimonio divino, quod proculdubio non potest esse nisi verum, cum Deus ipsamet veritas sit. "^ At praeter testimonium spiritus divini, quod semper verax est, "* in homine reperitur etiam testimonium spiritus humani, quod Lutheri, f. III*, afferuntur ea ratione, quod S. Auctor in hunc locum postea disserit, scuritate teguntur, vel homines qui nulla ingenii virtute pollent, aut maxima rerum ignorantia laborant. Metaphora deducta est ex Cimmeriorum regione, Ponto finitima, in Asia interiori, quae, cum maxime a meridionali plaga distaret, et continuo ex humo crassos exhalaret vapores, nullo fere tempore a sole collucescebat. Hoc loco Ovidius poeta (cf. Metamorph. lib. 11, vrr. 592sqq.) Somno deo regiam aedificatam finxit. Cf. P. Mannuccius Adagia, col. 915-016; F. Lactantius Divinae Institutiones, lib 5, cp. 3, (P. L. 5, 561); S. Hieronymus Liber contra Io. Hierosolymitanum, ibid. 23, 394. 73) Cp. 9, (P. L. 44, 209). 74) Praefat. Op. Lat. W. L. t. 1, f. V*. dum S. Bernardus non tantum de remissione peccatorum, verum etiam et de meritis bonorum operum et praemiis in coelo loquitur. Cabalistica figmenta Selnecceri circa supputationem anni lutheranae rebellionis. saepissime mendax est. Hinc tractans ibi Bernardus * illud Psalmi : Ut inhabitel gloria in terra nostra. Misericordia el veritas obviaverunt sibi; iustitia el pax osculalae sunt; ** adducit illud Apostoli: Gloria nostra haec esl, testimonium conscienliae nostrae. "9? « Non quidem, inquit, tale testimonium quale ille superbus pharisaeus habebat seducta et seductrice cogitatione, ? testimonium perhibens de seipso, et testimonium eius verum non erat; * sed cum spiritus ipse testimonium perhibet spiritui nostro ». * Profecto cum Spiritus Sanctus tale testimonium perhibet, credendum est. Sed qui scire certo possum esse testimonium spiritus divini non humani? Sed quam male legit*?' Bernardi locum Lutherus! Non enim tantum loquitur de remissione peccatorum, verum etiam de meritis bonorum operum et de corona praemiorum in coelo. Et in his tribus consistere ait testimonium hoc: ut credamus quod «ipse Christus peccata condonat, ipse merita donat, et ipse nihilominus praemia redonat», et tria ista prosequitur ibi Bernardus, docetque gloriam hanc, de qua dicitur: Gloria nostra haec est testimonium conscienliae nostrae, non habitare in terra nostra sine sanctis virtutibus. «Sic ergo, inquit, habitat gloria haee etiam hic in terra nostra, si misericordia et veritas obvient sibi, et sese iustitia et pax osculentur. Praevenienti siquidem misericordiae ut veritas nostrae conversionis occurrat necesse est, ac de cetero sanctimoniam sectemur et pacem, sine qua nemo videbit Deum ». 8 Haec autem doctrina longe alia est a doctrina, quam Lutherus a monacho pseudoaugustiniano accepit, de absoluta certitudine remissionis peccatorum per fidem. Noluimus autem haec praeteriisse, quoniam, ut dixi, hine novum Lutheri evangelium sumpsit malis, ut aiunt, avibus initium. *! VIII. De vita ** autem et conversatione Lutheri usque ad excitatum ab ipso religionis dissidium nihil aliud, quod ad historiam spectet, notatum reperio; hoc est usque ad annum salutis nostrae 1517, aetatis Lutheri tricesimum circiter quartum. Notandum autem hic in- 82^) Iuxta superius dicta Melanchthonis. 83) Sermo 1, (P. L. 183, 384). DISSERTATIO SECUNDA 61 signe quoddam mysterium a Nicolao Selneccero somniatum cirea annum istum. Ait enim «hunc esse annum quem christiana Ecclesia per mille ducentos et amplius annos ante praevidit et praenotavit, et in omnibus regionibus, in omnibus claustris et collegiatis ecclesiis adhue cantat: Tibi Cherubin et Seraphin incessabili voce collaudant ; quoniam in litteris huius versus consistit numerus huius anni ». $6 Loquitur de litteris quae sunt numerorum notae; ut, puta, M valet mille, C centum, L quinquaginta. ?? Sed ad stabiliendum istud suum somnium Selneccerus puto quod ignorantiam finxit. Non enim dieitur Cherubin et Seraphin, sed Cherubim et Seraphim; *? quare contineret versus numerum 3517, non autem 1517. Sed boni viri ad illustrandum Lutherum somniant mysteria, quin etiam prophetias et vaticinia. Ex his ** igitur quae ex Lutheri [et aliorum] ore accepimus, quis qualisque homo censendus est? Sane homo Germanus, Yslebii in Saxonia humili loco natus, Magdeburgi et Ysenaci studiosus, Erfordiae magister artium creatus, exinde monachus augustinianus ex voto factus; postea sacerdos consecratus, concionator et doctor theologus iuvenis factus, externis quidem moribus religiosus, sed internis affectibus in Christum Deumque impius, blasphemus, obmurmurator, magnus alastor.?? Sed quoniam Lutherus seipsum Pauli, cum esset Saulus persecutor Christi, tuetur exemplo, videndum quam apte ae vere hoc faciat, iuxta cabalam transcribit hunc versiculum Mathesius: tIbI CherVbIn et seraphIn InGessabILI VoCe proCLaMant, ubi litterae quae sunt numerorum notae, maiusculae scribuntur, ex quibus apte iunctis obtinetur numerus MCCCCLLV VIIIITII (1517). Ast, ut S. Laurentius notat, Cherubim et Seraphim cum m scribenda sunt, ideoque alii duo M (2000) ponendi essent. '88) Nomina hebraica in plurali in fine m non n habent; ideo scribitur Cherubim et Seraphim non Cherubin et Seraphin. 89) Cod. 3, f. 35^, 90) Cf. Praefat. Lutheri ad 1 t. Op. Lat. W. f. IV*; Comment. Post. Epist. ad Gal. ibid. t. 5, f. 201». De hac re cf. Grisar Luthers Selbstzeugnis über seine Klosterzeit, (Lit. Beil. zur Kóln. Volksztg, n. 44). Epilogus. Inepte Lutherus se Pauli tuetur exemplo quoad vocationem suam, quia, quamvis Paulus fuerit notorius christianorum persecutor,

CHAPTER 3. Sectio Tertia — De Vocatione Martini Lutheri

DISSERTATIO PRIMA OSTENDITUR QUAM INEPTE MARTINUS LUTHERUS PAULI APOSTOLI SEIPSUM TUEATUR EXEMPLO QUODQUE FACTUS SIT NON EX SAULO PAULUS SED POTIUS EX PAULO SAULUS! I. Cum viderimus quis et qualis fuerit Martinus Lutherus, cum adhue esset catholicus, videndum nunc de vocatione ipsius: an revera divinitus vocatus sit ad munus praedicandi novum evangelium novumque christianismum fundandum, et, ut sui aiunt, ad convertendam Iovis panegyrim? et satanae synagogam in ecclesiam Christi. De seipso ait quod ante lucem evangelii tantus erat Saulus,? subindicans se a Christo vocatum, sicut Paulus ex persecutore christianorum a Christo vocatus factus fuit Evangelii Christi et fidei christianae divinus praedicator. Quam apte autem Pauli exemplum quadret in Lutherum, rite rateque pro veritate dicendum. Qualis fuerit Paulus, antequam a Christo ad fidem et religionem christianam vocaretur, in Scripturis notissimum est. Scribit Lucas in Actis Apostolicis, et ipsemet Paulus in eodem libro semel et iterum: Spirans erat minarum et caedis in discipulos Domini, ait Lucas,* non contentus necis Stephani; et, ut ipse ait, hanc viam persecutus sum usque ad morlem, alligans el iradens in custodias viros ac mulieres. 5 Nam ait: Ego quidem existimaveram me adversus nomen lesu Nazareni debere multa contraria agere, quod et feci Ierosolymis, et multos DISSERTATIO PRIMA 63 sanctorum in carceribus ego inclusi; * et, ut ad Galatas scribit: Supra modum persequebar Ecclesiam Dei, et expugnabam illam ; ^ et ad Timotheum : Prius blasphemus fui et persecutor et contumeliosus ; 9 et ad Corinthios : Non sum dignus vocari apostolus, quoniam persecutus sum Ecclesiam Dei.? Fuit manifestus notoriusque persecutor christianorum, sicut in Acíis legimus, quod, cum statim a conversione ingressus in synagogas praedicaret Christum, stupebant omnes, qui eum audiebant, dicentes: Nonne hic est qui expugnabat in lerusalem eos, qui invocabant nomen istud, el huc ad hoc venit, ut vinctos illos perduceret in lerusalem ? !9 At vero, licet fuerit Paulus in Christum blasphemus et in christianos contumeliosus et persecutor, non tamen odio in Deum, nec obmurmurans indignabatur Deo, neque saeva et perturbata conscientia furebat in Deum. ! Imo ait ipse in Aclis pro concione: Viri fratres, ego omni conscientia bona conversatus sum ante Deum usque in hodiernum diem.?? Nam, etiam dum persequebatur Christum et Ecclesiam, arbitrabatur se obsequium praestare Deo,!? abundantius aemulator existens paternarum suarum traditionum. ^ Eruditus enim ad pedes Gamalielis!* iuxta veritatem paternae legis, supra modum erat aemulator legis, et, ut ipse ait, existimaverat se debere multa contra facere adversus nomen lesu Nazareni. Habebat zelum Dei, licet non secundum scientiam ;!$ contrarius erat Christo, sed animo et conscientia in obsequium Dei. Hinc ait: Misericordiam consecutus sum, quia ignorans feci in incredulilate. '* Nunquam de seipso fassus est Paulus impietatem, blasphemiam, murmurationem et odium in Deum, sicut Lutherus furens saeva et perturbata conscientia. Animo igitur et conscientia in Deum Lutherus multo quam Saulus fuit deterior. Sed nil refert. Polens est Deus de lapidibus... suscilare filios Abrahae;!* ubi abundavit delictum, potuit superabundare et gratia ;!? convertit Deus tenebras in lucem. ? Etiamsi Saulus multo fuisset deterior, potuisset tamen Deus ex Saulo Paulum, sicut factum est, facere. verba, quibus Lutherus statum pandit animi sui ante apertam defectionem a Homana Ecclesia. non tamen, ut Lutherus, odio et blasphemia indignabatur Deo; contrarius erat Christo, sed non impius, blasphemus, murmurator et odio furens in Deum, ut Lutherus. Idem ostenditur ex eo quod, Christo auctore, ex synagoga satanae Paulus in Ecclesiam Christi introivit ; Lutherus autem, quamvis, et ecclesiam graecam et hussiticam laudaverit, deserta HR. Ecclesia ad nullam tamen aliam transivit, II. Hoc videndum quod Paulus transivit, Christo auctore, ex synagoga satanae in Ecclesiam Christi, quam prius tantopere persequebatur. Fuitque proculdubio mirandum opus in gloriam et laudem Dei, sicut ipse ad Galatas scribens, ait: Eram aulem ignotus facie ecclesiis Iudaeae, quae erant in Christo. Tantum aulem auditum habebant, quoniam qui persequebatur nos aliquando, nunc evangelizat fidem, quam aliquando expugnabat, et in me clarificabant Deum.?' Divinae itaque dexterae virtute?? Paulus mutatus transivit a synagoga satanae ad Eeclesiam Christi, quam prius tantopere persequebatur. Nec tamen prius synagogam reliquit, quam, indicante Christo, Ecclesiam inveniret, in quam ab Anania iuxta mandatum Christi per Baptismum cooptatus fuit. ?3 Nunc, quaeso, dicat Lutherus, dicant Lutherani: Quaenam est ista Ecclesia, quam novus iste tantus Saulus, Lutherus, prius tantopere persequebatur, et ad quam postea, Deo auctore Christoque vocante, pertransiit? Sua autem tempestate priusquam novum evangelium ipse praedicare coepisset, non erat in mundo religio, quae veram posset constituere Ecclesiam christianam praeter Romanae Ecclesiae religionem quam deseruit, nisi graecismus in Oriente et hussitismus in Boihemia ; nisi quis eo desipiat, ut dicat Christi Ecclesiam in infidelium religione: paganismo, iudaismo aut mahumetismo reperiri. Et Lutherus quidem graecismum et hussitismum aliquando egregie laudat in suis Assertionibus Articulorum per Leonem X Damnalorum, dicens communicantes sub utraque specie Boihemos et Graecos in hac parte nec haereticos nec schismaticos esse, sed christianissimos et evangelicissimos ; ^ et alicubi Ioannem Hussum virum sanctissimum dicit. ?» Nunc dico: Si Lutherus non Homanam, sed graecanicam vel hussiticam existimavit veram ecclesiam, sed tamen egressus ab Ecclesia Romana nullam aliam antiquiorem ingressus fuit, ad nullam aliam tanquam veram Christi Ecclesiam se recepit; quaenam igitur ista ecclesia est, quam prius tantus Saulus tantopere persequebatur, et ad quam, vocante Christo, se recepit? Nullam adhuc nobis dederunt Lutherani. W. L. t. 2, f. 110*. Advertat lector editionis errorem in enumeratione foliorum. 25) Cf. Comment. in Genesim, W. L. t. 6, f. 721»; et Glossa auff das Vermeint Keiserlich Edict, Y. G. t. 5, f. 3215, DISSERTATIO PRIMA 65 Et quidem mirum est, quod, cum extra Ecclesiam, quae ad instar arcae Noe in salutem hominum divinitus fabricata,?9 non possit esse salus; Lutherus, non inventa veriori ecclesia, reliquit, ac, more solito haereticorum qui a nobis prodierunt,?* transfuga deseruit quam veram existimabat, sicut ipse testatur in Praefatione ad Propositiones de Viribus et Voluntate Hominis sine Gratia, dicens: « Cum omnia argumenta superassem per Scripturas, hoc unum cum summa difficultate et angustia tandem, Christo favente, vix superavi: Ecclesiam esse audiendam. Pertinacius et reverentius multo, quia vero corde faciebam, Ecclesiam Papae pro vera Ecclesia colui».?9 Alibi etiam non semel asserit, sicut in ipsius Antilogiis ostendemus, ?? Romanam Eeclesiam esse sanctam veramque Christi Ecclesiam. Quomodo igitur Eeclesiam, quam existimabat sanctam veramque Christi Ecclesiam, deseruit, nulla alia veriore aut sanctiore reperta ? sane Paulus a synagoga ad Christi Ecclesiam transivit ; Lutherus autem ab Ecclesia ad saeculum, qui folus in maligno positus est, ?? apostata et avitae pietatis desertor transfugit. Non inventa autem Ecclesia, quomodo Christum extra Ecclesiam, sicut Cain a facie Domini vagus et profugus egressus, ?!' potuit invenire ? Ipse enim alicubi docuit non posse inveniri Christum, nisi prius inveniatur Ecclesia. Tractans illud, quod Lucas de pastoribus ait in nativitate Domini, quod invenerunt Mariam et Ioseph et infantem positum in praesepio,?? ait quod «qui Christum inventurus est, necesse habet prius Ecclesiam invenire », sicut pastores dicuntur invenisse Mariam priusquam infantem Iesum. ?? Et super illud: Maria autem conservabat omnia verba haec conferens in corde suo, ** eodem in loco ait : « Qui aliquid de Christo nosse cupit, non debet sibi fidere, aut privatum sua ratiocinatione pontem in coelum extruere, sed Ecclesiam adire, visitare et consulere, quae conservat omnia verba Dei in corde suo ». ?? Sed Lutherus quamnam ecclesiam adivit, ut Christum inveniret ? Quomodo extra corpus Christi, quod est Ecclesia, ?6 potuit esse vivum membrum Christi ? Non potest igitur ullo modo in Lut5erum Pauli exemplum quaWittemberg, Hans Lufft 1547. 94) Le 2, 19. 35) Kirchenpost. f. 84. sed, non inventa veriori, transfuga deseruit Romanam, quam veram existimabat, et sic nunquam Christum invenit. Quare exemplum Pauli in ipsum non quadrat, Inepte Lutherani, sicut omnes haeretici, effugiunt ad primitivam Ecclesiam Christi, quam dicunt latuisse, et per Lutherum in lucem evocatam fuisse; alias Ecclesia miserior synagoga esset; in Scripturis de hac re altum silentium, drare, nisi prius dederit Ecclesiam, quam prius insigniter persecutus fuerit, postea vero susceperit defenderitque, non novam suo nomine fundaverit ; hoc enim Lutherus, non Paulus egit. Neque legimus ecclesiam, sive sectam, a Pauli nomine Paulianorum, sicut a Lutheri nomine habemus sectam Lutheranorum, quemadmodum et Valentinianorum et Marcionitarum et Arianorum similiumque haereticorum pestium. III. Aiunt adiisse Lutherum ipsam antiquissimam Ecclesiam apostolicam a Christo fundatam iuxta purum putum evangelium. Inane figmentum ! Sed hoc ipsum dicunt etiam de sua ecclesia Calviniani, hoc et Anabaptistae, hoc ipsum, tempore Augustini, Donatistae haeretici, erroremque istum de collapsa aec sola in Africa per Donatum restaurata Ecclesia multis in locis doctissimus et sanctissimus Pater validissime confutavit;?? praesertim vero in libro De Unitate Ecclesiae,?35 ubi anathema esse dicit, si quis dixerit Ecclesiam defecisse, et per Donatum in Africa, - nunc per Lutherum in Saxonia, — restauratam esse. Dicunt alii non periisse quidem prorsus Ecclesiam, sed latuisse, et per Lutherum in lucem revocatam esse. Sed ubi, quaeso, tales tantaeque tam diuturnae latebrae ? Ubi latentis istius Ecclesiae professio confessioque fidei ? Qui eius pastores ? Qui fideles tot saeculis ? Quae Sacramenta ? Quae doctrina et dogmata ? Quae praedicatio veritatis? Sine his enim quomodo potest esse vera Ecclesia ? Confingunt misero effugio miseri miserrimam Ecclesiam, synagoga Iudaeorum post Christum multo miseriorem. Nam [udaei, licet divinitus reprobati ?? et per orbem dispersi hominumque opprobrium facti, semper tamen habuerunt habentque suas synagogas, exercent suas ceremonias, et habent religionis suae publicum exercitium. Quod si verum esset insanum istud commentum, caruisset tot saeculis vera Christi Ecclesia. Ad confutandum autem Neochristianorum insanum errorem istum, risu potius dignum, hoc tamen dicam: Unde norunt lutheranam ecclesiam esse illam ipsam, quam praedicatione Evangelii Sancto col. 52; cp. 18, col. 79; Contra Litteras Petiliani, lib. 2, cp. 39, ibid. col. 294; cp. 51, col. 300; cp. 78, col. 312; cp. 96, col. 333; cp. 103, col. 340. 38) Cp. 12, ibid. col. 415. 39) Cf. Mt 8, 11-12; 21, 439; 23, 37; Act 13, 46. DISSERTATIO PRIMA 67 Spiritu afflati in mundo fundarunt Apostoli ?*? Scriptura hoc nullibi dicit, tanti restauratoris Ecclesiae et Evangelii nusquam meminit. Unde homines, qui sine Seripturis nihil credere volunt, ' sine Scripturis sciunt lutheranam ecclesiam esse apostolicam Ecclesiam, nisi forte habeant ex divina aliqua revelatione ? Sed quaenam nova ista Lutheranorum apocalypsis extra Scripturam? An habent ex traduce paternarum traditionum ? Sed traditiones omnes abiiciunt tanquam humana figmenta aniliaque deliria. Nisi forte articulum istum de veritate suae religionis et ecclesiae habeant ex antiquis historiis et scriptis Sanctorum Patrum. Sed nunquam ostendere potuerunt vel unum ex Sanctis Patribus qui fuerit lutheranus, hoc est, qui ita ut Lutherus crediderit et docuerit, cum tamen sicut verus Deus semper idem est, ita verae Ecclesiae per Spiritum Sanctum vera fides semper est eadem. Veritas enim, a qua fides, hebraice 7232932? dicitur, una et simplex est semperque eadem. IV. Hoc igitur prinum a Lutheranis, praesertim vero a Polycarpo Laisero, quaerimus, ut ostendatur nobis Ecclesia, quam prius, uti Saulus, Lutherus strenue persequebatur, et in quam postea, Christo vocante atque iubente, se recepit. Ecclesia enim prior fuit Paulo, nec vocatus fuit ut esset primus Ecclesiae fundator et rector, sed ut in Ecclesiae Christi corpus coagmentaretur, et, ut ita dicam, incorporaretur, membrumque ipsius fieret unum ex insignibus maximeque principalibus. D. Augustinus saepe a Donatistis postulabat, ut ex Scripturis ostenderent, quod vera Christi Ecclesia tantum esset in parte Donati per ipsum in Africa reparata, alioquin fidem ipsis nunquam esset habiturus. ? Hoc ipsum et nos a Lutheranis insignibus Scripturarum encomiastis optamus et petimus, Ecclesiam quaerimus, quia extra Ecclesiam non est salus, ^* non est Christus Salvator: Ecce ego vobiscum sum... usque ad consummationem saeculi.*" Et iuxta ipsius etiam Leonem X, W.L.t.2, f. 2; P. Balan Monumenta .AReformationis Lutheranae, Acta Comparitionis Lutheri in Diaeta Wormatiensi, fasc. 1, pag. 183, Ratisbonae, Fr. Pustet 1883. siae, cp. 1, (P. L. 43, 392); cp. 3, col. 395; cp. 15, col. 444-445. 44) S. Cyprianus Epist. ad Iubaianum, ibid. 3, 1123. 45) Mt 28, 20. in traditione ne verbum quidem. Paulus introivit in praeexistentem Ecclesiam, Lutherus a praeexistente exivit; et extra Ecclesiam non est salus. Nemo iure dici potest Dei propheta et apostolus, nisi sit divinitus missus et vocatus; Lutheri doctrinam, qui Christum inventurus est, necesse est, ut prius inveniat Ecclesiam. Quod egregie docuit Tertullianus in suis Praescriptionibus adversus Haerelicos, dicens non esse cum haereticis provocandum ad Seripturas, sed inquirendum quibus sit tradita disciplina, qua fiunt christiani; ubi enim apparuerit esse veritatem disciplinae et fidei christianae, illic erit veritas Scripturarum, expositionum et omnium traditionum christianarum. 4$ DISSERTATIO SECUNDA DISQUIRITUR AN MARTINUS LUTHERUS FUERIT SICUT SAULUS AD PRAEDICANDUM EVANGELIUM A CHRISTO DOMINO VOCATUS MISSUSQUE ! I. Solent Lutherani tertio quoque verbo Martinum Lutherum prophetam et apostolum Germaniae nuncupare; tertium Eliam, alterum Ioannem Baptistam, alterum Paulum dicere. Nemo autem iure dici potest Dei propheta aut apostolus, nisi sit divinitus missus vocatusque. Magno studio et diligentia Divina Scriptura tradit vocationem missionemque Prophetarum et Apostolorum, cum sint legati Dei: Pro Christo... inquit, legatione fungimur.? Sic legimus divinas vocationes Moysi,? Samuelis,* Elisei,? Isaiae,* Ieremiae," Ioannis Baptistae,? Apostolorum, praesertim Petri, Andreae, Iacobi, Ioannis, Philippi? et postea Pauli.!? Legimus electionem Apostolorum et missionem: Sicut misit me Pater, et ego mitto vos. Verum enim est : Quomodo... praedicabunt, nisi mittantur ? ?? Nemo assumit sibi honorem, sed qui vocatur a Deo tanquam Aaron,? ait Paulus. Et de Christo ait quod ipse dedit quosdam quidem Apostolos, quosdam autem Prophelas, alios vero pag. 69, usque ad: « Divina vocatione vocatus », pag. 71, nos, ducti nota marginali, sumpsimus ex cod. 3, f. 691»-690*, iuxta antiquam numerationem; f. 6585-659», iuxta novam. V. Praefat. Spec. et addit. 8 et 10. 2) 2 Cor 5, 20. 8) Cf. Ex 3, 1 sqq. 4) Cf. 1 Rg 3, 4 sqq. DISSERTATIO SECUNDA 69 Evangelistas, alios autem pastores et doctores, ád consummationem Sanctorum in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi. 4 Itaque Lutherani, ut suum parentem et protoplastam suum faciant ecclesiae reparatorem, nedum reformatorem et sepulti evangelii suscitatorem, ipsum dicunt prophetam et apostolum divinitus missum; cum et Lutherus ipse aliquando his iisdem titulis seipsum insane exornarit.!? Sed necesse est ut prius divinam Lutheri vocationem certo certius ostendant ; haec enim summopere necessaria est. II. Ex D. Hieronymo '5 enim quattuor genera apostolorum, hoc est, ministrorum verbi adducit [Lutherus ].'* Ex his autem quattuor voceationibus duae tantum priores divinae et salutares sunt, immediata per solum Deum, et mediata a Deo quidem sed per homines. Illa est sicut primi hominis formatio solius Dei manu operante facta, !? haec autem sicut formatio hominis in ventre matris, sed per utrumque parentem ; et tamen divina formatio est, unde S. Iob: Manus tuae, Domine, fecerunt me, et plasmaverunt me íotum in circuitu ; !? et S. David: Manus tuae fecerunt me, et plasmaveruntl me ; ?? et alibi: Tu formasti me, el posuisti super me manum tuam. ? III. Nune videndum an aliqua duarum harum divinarum vocationum Martinus Lutherus a Deo vocatus fuerit ad Evangelium praedicandum. Et Lutheranis quidem indubitata res est, firmissime credunt, et nullatenus dubitant Lutherum a Deo vocatum missumque ad tale tantumque munus, et quidem priori vocatione. Hinc enim prophetam Germaniae dicunt, tertium Eliam, alterum Ioannem Baptistam, apostolum Paulo similem. Quin ipse etiam Lutherus non semel aut iterum seipsum a Deo missum asseveravit, et aliquando prophetam, aliquando apostolum et evangelistam seipsum dixit. Eodem sane modo quo Manichaeus, Augustino teste?" Contra Epistolam Fundamenti, seipsum apostolum Iesu Christi vocabat, dicens : « Manichaeus, apostolus lesu Christi providentia Dei Patris; haec sunt f. 305»-306*; Epist. ad ducem Saxoniae, ibid. f. 330*; Contra Henricum Rhegem Angliae, ibid. f. 333^. W. L. t. 5, f. 214-215. 18) Cf. Gn 2, 7. 19) Iob 10, 8. 20) Ps 118, 73. ergo ut Lutherani iure faciant Lutherum ecclesiae reparatorem, .ostendant divinam eius vocationem. Duplex est vocatio divina: immediata per solum Deum, et mediata, a Deo quidem sed per homines. Lutherus suam immediatam divinam vocationem in libro Adversus Regem Angliae, in epistola ad Fridericum ducem, et praesertim in libro Adversus... Ordinem Episcoporum, superbissime iactat, salubria verba de perenni et vivo fonte»; ita Lutherus saepe divinam vocationem suam visus est iactare. In libro Adversus Regem Angliae: «Certus sum, ait, dogmata mea habere me de coelo, quae etiam adversus eum triumphavi, qui in ungue novissimo plus habet virtutis et astutiae quam omnes Papae, reges et doctores »?3*. Et postea in eodem libro: «Doctrinam, inquit, meam impetit, quam certissimus sum meam non esse sed Christi ».?* In epistola ad Fridericum ducem Saxoniae : « Urgent me, inquit, causae inevitabiles ; Deus cogit et vocat, hinc nulli creaturae tergiversandum est ».?9 Et postea: « Certo scio, et firmissime persuasum habeo meum verbum, seu initii evangelii mei, non a me sed a Deo profectum esse ». ?6 In Praefatione ad librum suum Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum : «Si, inquit, vobis, Domini mei, ob titulum tam superbum et magnificum, quo me ecclesiasten Dei gratia nune palam appellito, stultus et ineptus videar; sciatis », etc. Et postea: « En, ut non ignoretis, ait, appello me ecclesiasten Dei gratia, et titulo insignivi meipsum, etc.; et si evangelista etiam Dei gratia me nominarem, citius essem ostensurus me hoc iure facere, quam vestrum aliquis titulo aut nomini Episcopi satisfecerit. Certus enim sum Christum ipsum me sic nominare et pro ecclesiaste habere, qui meae doctrinae magister est; eumque testem non dubito futurum in die illo magno iudicii hanc doctrinam non esse meam, sed Dei, sed Spiritus Domini purique et sinceri evangelii». Et adhuc ait: «Ego olim in errore fui, mendax, hypocrita, iustitiarius operum, ignarus Christi, seductor, servus humanae doctrinae et blasphemus fui. Cum autem Deus..., Pater misericordiarum el Deus totius consolalionis,? haec mea scelera, hanc meam blasphemiam non respiciens iuxta inexhaustam misericordiae abyssum, illucesceret in corde meo, — en novum ex Saulo Paulum, - et revelaret cognitionem Filiisuiin me,?* ut tandem illum evangelizarem aliis, sicque erudiret in viis suis mirandis et rationi inscrutabilibus, ut nunc sim certus me docere verbum Dei; utique sine titulo me non esse oportuit, quae, verbum hoc et opus ministerii huius, ad quod vocatus sum a Deo, quod non accepi ab hominibus neque per hominem, sed f, 354*, V. Dissert. 6, sect. 3, not. 27, pag. 119, 27) 2'Gor 1, 3. 28) Cf. Gal 1, 16. DISSERTATIO SECUNDA 71 per donum Dei et per revelationem Iesu Christi,?? digne commendem ». 39 Quare doctrinam suam vult tanquam divinam divinitusque acceptam positam esse extra omnem aleam humani quin etiam angelici iudicii. Hinc paulo post ait: « En hoc scripto vobis nunc palam significo, et iam ante praenuncio me de cetero non tantum honoris habiturum vobis, ut me aut meam doctrinam vestro, aut ullius Angeli de coelo, iudicio subiicere digner ». * Et iterum de doctrina loquens: « Non solum extra aleam positam esse volo eam omnis humani iudicii, sed et, ut Apostolus Galatis ait, omnium Angelorum ; * nam, cum eam ex Deo esse certus sim, iudicabo per eam non solum omnes vos, sed, ut Paulus inquit, etiam Angelos.?? Sic ut qui meam doctrinam non accipit, illum cum Paulo fore salvum negaturus sim; ?* Dei enim doetrina est, Dei, inquam, doctrina est, et non mea ». ?? Deum immortalem ! quam confidenter de certitudine vocationis et doctrinae suae Lutherus loquitur! Nunquam tanta cum confidentia Prophetarum vel Apostolum aliquis nec ipse quidem Paulus, postquam in paradisum raptus fuit, ita locutus est. Certus est dogmata sua habere se de coelo, doctrinam suam non ab hominibus neque per homines accepisse, sed per revelationem Iesu Christi. Quid quod cum Christo loquitur dicente: Mea doctrina non est mea, sed eius qui misit me? *9 [ta ait : « Dei nanque doctrina est, Dei, inquam, doctrina est, et non mea ». Est igitur Lutherus sua ipsius sententia nonnisi divina vocatione vocatus. IV. Tamen ad paulo saniorem mentem lucido aliquando, ut aiunt, intervallo reversus, confessus est se non esse missum a Deo immediata vocatione sicut Prophetae. Scribens enim in Epistolam ad Galatas, exponensque prima epistolae verba: Paulus Apostolus, non ab hominibus neque per hominem, sed per lesum Christum et Deum Patrem, ? agit de vocatione; et perstringens haereticos, qui seipsos vocant et ingerunt, nec Deo nec homine vocante aut mittente, ex seipsis currunt atque loquuntur, ac sua venena diffundunt, ait: « Est itaque divina vocatio duplex: altera mediata, altera immediata. Deus vocat nos et longe maxima certitudine; quod nunquam Apostoli et Prophetae fecerunt. Sed insane, cum alias confessus sit se non vocatum a Deo immediata vocatione, sed tantum mediata. Non modestiae gratia exclusit Lutherus immediatam suam divinam vocationem, sed quia explicite docet hanc firmandam esse miraculis ; hodie ad ministerium verbi vocatione mediata, hoc est, vocatione quae fit per medium, idest, per hominem. Apostoli vero immediate vocati sunt ab ipso Christo, sicut Prophetae in Veteri Testamento ab ipso Deo; Apostoli postea vocaverunt suos discipulos, ut Paulus Timotheum, 3? Titum, 3? etc. ; qui deinde Episcopos, Episcopi suos successores vocaverunt. Ea vocatio duravit usque ad nostra tempora, et durabit usque ad finem mundi, estque mediata, quia per hominem, et tamen divina est ».9? Et post quamplura concludit: «Sumus igitur et nos divina auctoritate vocati, non quidem immediate a Christo ut Apostoli, sed per hominem, hoc est, ut ibidem ait, per os principis, quod me certum reddit vocationem meam esse certam et divinam ». Ita perquam aperte testatur docetque Lutherus se non fuisse a Deo immediata vocatione sicut Apostoli et Prophetae vocatum, sed mediata; de qua ibidem Lutherus ita loquitur: « Haec est generalis post. Apostolos vocatio in orbe terrarum ; neque est mutanda, sed magnifacienda propter fanaticos homines, qui eam contemnunt, et iactant meliorem, qua a spiritu impelli dicunt ad docendum. Sed mentiuntur impostores ; impelluntur quidem a spiritu non bono, sed maligno ».*' Ita post Apostolos excludit omnem immediatam vocationem et extraordinariam missionem, quam haeretici a maligno spiritu impulsi mentientes praetexunt. V. At ne quis dicat Lutherum modestiae gratia ita esse locutum, sicut Ioannes Baptista negavit se esse Eliam aut prophetam, ? cum revera esset plus quam propheta ; 9 age, videamus quid Lutherus ipse requirendum doceat ab iis, qui se dicunt prophetas divinitus missos. Scribens enim ad senatum Molhusium ** contra Thomam Muncerum, qui se dicebat ad praedicandum divinitus missum, ait: «Senatus praedicantem accersat, sistatque coram se, et, si fieri potest, coram universo populo; eumque interroget quis ipsum ad praedicandum miserit, aut vocaverit, non enim senatus. Quod si a Deo et spiritu ipsius missum se dicat ad modum Apostolorum, probet istud signis et miraculis editis; quando enim Deus ordinarium modum vult mutare, 42)» Gf. Io 1; 21. 44) Ms.: Malhusium. DISSERTATIO SECUNDA 73 semper adiungit miracula». ** Generalis est Lutheri ista sententia: miraculis editis probandam confirmandamque esse extraordinariam vocationem et missionem. Huic etiam affine est quod Lutheri fidus Achates, 5 Philippus Melanchthon, in Matthaeum scribens, ait : «Nunquam in magnis tenebris Deum novos vocare doctores, quin semper eis addat testimonium miraculorum, ut certo sciamus a Deo missos esse ». * . Nec a Sacris Litteris dissonat. Mittens enim Deus ad Hebraeos in Aegyptum extraordinaria missione Moysen reluctantem et dicentem : Non credent mihi; statim potestate miraculorum donavit, dicens: Virgam... hanc sume in manu íua, in qua facturus es signa. *? Ita Prophetae fere omnes, novum aliquid populo Dei nomine denunciantes, fidem miraculis confirmabant, divinisque facinoribus astruebant. Christus ipse, ad fidem missionis suae comprobandam, innumera ingentiaque patravit supra omnes Prophetas miracula; *? Apostolos non sine miraculis novam mundo Evangelii doctrinam praedicare voluit: Praedicaverunt ubique, Domino cooperante et sermonem confirmante sequentibus signis. ?? Unum legimus Ioannem Baptistam sine miraculis praedicasse : loannes enim signum fecit nullum.9** Sed fuit ipse ingens miraculum, magnus coram Domino, quem praecessit in spiritu ef virlule Eliae; ?? miraculo patri per Gabrielem praenunciatus, miraculo conceptus natusque ex sterili et senio confectis parentibus, ?? miraculo in matris utero Spiritu Sancto plenus, ?* miraculo in deserto educatus, ?* miraculo edoctus et ad praedicandum Filii Dei adventum divinitus instructus; 9* ita ut universo populo Ioannes divinum quoddam esset miraculum, summa apud omnes admiratione ob divinam sanctitatem propheta; " ita ut ab ipsa nativitate omnes admiratione repleverit. Soluta enim magno miraculo lingua paterna, posuerunt in corde suo omnes qui audierani, dicentes : Quis putas puer isle eril? Etenim manus Domini erat cum eo. 5? 188-192. In proverbium transiit de amico fidelissimo. 47) Cf. Corp. Reform. Op. Omn. vol. 14, col. 566. 48) Ex 4, 1, 17. 49) Cf. Io 10, 38; 21, 25. 50) Me 16, 20. ita etiam Melanchthon, Sacris Litteris nixi docentibus hoc evenisse in Moyse, in Prophetis, in Christo et Apostolis, et etiam implicite in Ioanne Baptista; at Lutherus nulla edidit miracula. Ideo doctrina Augustini Contra Manichaeos bene quadrat in ipsum. Pressius probatur Lutherum non vocatum ut Paulum, quia Paulus miracula patravit, ad Ananiam missus fuit, ut instrueretur et baptizaretur, Nune dico: Si Lutherus novus dogmatista ad praedicandum novum evangelium divinitus missus est, ubi sunt ipsius miracula ad faciendam missionis suae ipsius fidem ? Cum igitur Lutherus, ipsis etiam Lutheranis fatentibus, nulla prorsus ediderit miracula; qua ratione credendus est propheta et apostolus divinitus missus ? Num quia ipse dixit, tanquam novus Pythagoras: A$xóc Épa ipse dixit ? 9? Verum etiam Calvinus talis haberi voluit. Et D. Augustinus, in Manichaeum scribens, ait quod in Epistola, quam Fundamenti dicebant, Manichaeus seipsum apostolum lesu Christi dicebat; ita enim incipiebat epistola: « Manichaeus, apostolus Iesu Christi providentia Dei Patris; haec sunt salubria verba de perenni et vivo fonte». At vero Augustinus: «Non credo, inquit, istum esse apostolum Christi; iam quid dicas aut facias, non habebis». 9? Ita lutherano dicenti Lutherum esse prophetam, esse apostolum, esse evangelistam, esse Eliam, esse Ioannem Baptistam, et ego dicam: Non credo. Quid faciet ? Unde probabit ? Neque enim Scripturas afferre possunt, neque miracula ad hoc astruendum et probandum. VI. Pauli quidem divina vocatio ad apostolatum et ad praedicandi Evangelii munus conspicua et manifesta fuit, ut esset magister et doctor gentium in veritate; * et tamen multis miraculis divinitus patratis fidem fecit vocationis et legationis suae. 9? Et quamvis Evangelium, sicut ad Galatas scribit, non accepit ab homine, sed per revelationem Iesu Christi, divinitus catechizatus edoctusque fidei christianae mysteria veritatemque doctrinae; non tamen institutus protinus fuit supremus doctor, fundator et caput Ecclesiae, sed ad Ananiam missus, ut ab eo institueretur : Dicetur, inquit, tibi quid fe oporleal facere, * et baptizaretur ac in numerum fidelium cooptaretur. Sicque ab Anania, Christi discipulo, Damasci baptizatus et instructus, coepit Damasci in synagogis fidem Christi praedicare. 99 Cuius rei gratia graves passus fuit ibi a Iudaeis persecutiones; volebant enim erat: 'Aotóc ÉqQw« ipse dixit, quo plus venerationis et auctoritatis sibi suisque conciliaret. Cf. P. Mannuccii Adagia, col. 801. Ms.: Aucoc eqa. 60) Cp. 5, (P. L. 42, 176). DISSERTATIO SECUNDA 75 interficere eum. Quare a fratribus per murum demissus in sporta aufugit Iudaeorum insidias. $9 El cum venisset Ierosoljmam, ait Lucas in Actis, tenfabal se iungere discipulis ; e omnes timebant eum non credentes quod essel discipulus. Barnabas aulem apprehensum eum duxil ad Aposlolos, el narravit illis quomodo in via vidisset Dominum, et quia locutus esl ei, el quomodo in Damasco fiducialiter egerit in nomine Iesu. 9?" Quare cognita ab A- postolis, Ecclesiae supremis moderatoribus, Pauli divina vocatione, in societatem fidelium receptus fuit; unde erat cum illis intrans et exiens in lerusalem, el fiducialiter agens in nomine Domini. Scribens ad Galatas ipse Apostolos vocat antecessores suos; 95 ad quos etiam scribit dicens: Cum cognovissenl gratiam, quae dala esl mihi, Iacobus el Cephas el loannes, qui videbantur columnae esse, dextras dederunt mihi et Barnabae societatis. 9$ Prudenter sane Apostoli, quos Dominus posuerat pascere Ecclesiam suam, "* nonnisi cognita riteque perspecta Pauli vocatione, ipsum in coetum fidelium admiserunt; ne forte lupum sub ovilla pelle in ovium Christi, ipsorum fidei creditarum, perniciem admisissent. VII. Notandum autem quod, licet per revelationem Iesu Christi Paulus Evangelium accepisset, tamen ait ad eosdem Galatas : Ascendi autem secundum revelationem Ierosolymam, et contuli cum illis Evangelium, quod praedico in gentibus, seorsum autem iis qui videbantur aliquid esse, ne forte in vacuum currerem aut cucurrissem. * Ubi D. Au - gustinus, Contra Faustum scribens, ait, quod nisi Paulus cum Apostolis Evangelium contulisset, non credidisset ei Ecclesia."? Quare Paulus, licet de sua vocatione et doctrina divinitus accepta certissimus, tamen ut ipsius praedicatio apud fideles maioris esset ponderis ét momenti, voluit cum Apostolis doctrinam suam conferre, ut ab illis in facie Ecclesiae approbaretur. Ostendit autem Paulus quanti ex Dei voluntate facienda sit Ecclesiae sanctae auctoritas. Licet enim de sua vocatione et doctrina divinitus accepta esset certissimus, fideque prorsus indubitata conrusalem... apprehensum illum duzit. 68) 1,717: 69) Ibid. 2, 9. 70) Cf. Act 20, 28. et Ierosoly mis, recognita ab Apostolis eius vocatione, inter fideles admissus est. Idem probatur ex eo quod tantum post collatum cum Apostolis Evangelium Paulus plene ab Ecclesia approbatus est; quin et ipse Paulus praetulit auctoritatem Ecclesiae revelationibus e coelo acceptis. At Lutherus superius dicta non praestitit, sed contraria patravit. Connexio rerum. stantissime crederet; tamen ascendit Ierosolymam, ut doctrinam, quam praedicabat, conferret cum Apostolis; et hoc ex divina revelatione: Ne, inquit, in vanum currerem, aut cucurrissem, hoc est, ne in praedicatione Evangelii in vanum laborarem, aut laborassem, non recipientibus fidelibus doctrinam, quae nondum erat ab Ecclesia confirmata aut probata. Hoc est quod Augustinus ait in Epistola Fundamenti contra Manichaeum : « Evangelio non crederem, nisi me Ecclesiae catholicae commoveret auctoritas».'? Contulit autem Paulus Evangelium suum non quidem cum universa Ecclesia, aut cum generali concilio, sed cum his qui videbantur aliquid esse, sive, ut graece est, coi Ooxobow 7^ probatis, pretio habitis, eminentibus, ** hoc est, cum proceribus qui in Ecclesia eminebant, sicut postea ait: Qui videbantur columnae esse, Iacobus, Cephas, loannes. ** VIII. Nunc autem Lutherus, qui seipsum in vocatione Paulo similem facit, quando haec praestitit ? Cum qua ecclesia evangelium suum contulit ? Quos Ecclesiae proceres adivit? Cuius doctoris catholiei probatique discipulus fuit? Ad quem missus sicut Paulus ad Ananiam ? Statim ipse factus fuit fundator novae ecclesiae, doctor et magister omnium supremus, ecclesiae suae summus patriarcha, neminemque agnoscere voluit in doctrina fidei vel superiorem vel aequalem. ** Quare non mirum si neophytus, a seipso factus episcopus, in superbiam elatus in iudicium incidit diaboli. 7? Antequam autem descendamus ad videndum an Lutherus, licet non immediata vocatione a Deo, saltem mediata per hominem sit vocatus ad munus istud praedicandi novum evangelium novaque dogmata ; inquirendum an, licet falso, revera tamen crediderit, certoque existimaverit Lutherus se divinitus vocatum, an de divina vocatione dubitaverit, et, conscientia reluctante, novi evangelismi docirinam praedicaverit et docuerit. t. 2, f. 2^; Advpersus Falso Nomin. Ord. Episc. ibid. f. 309». 78) Cf. 1 Tim 3, 6. DISSERTATIO TERTIA OSTENDITUR QUOD LICET LUTHERUS ALIQUANDO IAGCTAVERIT GERTITUDINEM VOCATIONIS SUAE REVERA TAMEN NULLAM PRORSUS DIVINAE VOCATIONIS CERTITUDINEM HABUIT! I. Cum nemo, nisi infamis nebulo, possit esse principis legatus, nisi ab ipso sit missus et destinatus, ipseque certo certius sciat, et ostendere legitime possit se a principe ad eam legationem destinatum et missum ; manifestum est quod nemo, nisi vocatus et missus a Deo, potest fungi ministerio verbi, quod propheticum et apostolicum munus est, certoque sciat se missum a Deo. Nam et Paulus ait, scribens ad Corinthios: Posuit Deus in nobis verbum reconciliationis. Pro Chrislo... legatione fungimur íanquam Deo exhorlante per nos; obsecramus pro Christo: reconciliamini Deo.? Et ad Ephesios ait: Pro quo legatione fungor in calena, ita ut in ipso audeam prout oporlel me loqui.? Ad "Thessalonicensem etiam ecclesiam : Cum accepisselis a nobis verbum auditus Dei, accepislis non ut verbum hominum, sed, sicul est vere, verbum Dei.* Cum igitur ministri verbi Dei ipsius Dei nuncii sint et legati, necesse est ut ab ipso sint missi: Quomodo... praedicabunt, nisi miltantur ? * II. Lutherus ipse, scribens in primum caput Epistolae ad Galatas, hac de re ita loquitur: « Unusquisque minister verbi Dei certus sit de sua vocatione, ut coram Deo et hominibus cum fiducia gloriari possit se praedicare evangelium, ut is qui vocatus et missus sit; quemadmodum legatus regis in hoc gloriatur et superbit, quod non ut privata persona venit, sed ut legatus regis ». De hac autem vocationis certitudine saepe verba facit Lutherus. Eodem enim in loco ita docet: « Valde necessarius est hic locus de certitudine vocationis contra pestilentes et satanicos istos spiritus, qui praeter modum spiritum et coelestem vocationem iactant, et hoc Ut quis se ostendere possit legatum principis, certus esse debet legationis a principe sibi factae; at ministri verbi Dei ipsius Dei nuntii sunt et legati; ergo certi esse debent se missos a Deo. Lutherus ipse consentit, et explicat quod vocatio collocanda non est in eo quod quis habeat puram doctrinam, neque in eo quod quis se impelli dicat a spiritu, neque in eo quod quis sentiat dolere sibi quod homines tam misere seducantur, sed in eo quod fuco multos decipiunt, et tamen impudentissime mentiuntur. Ideo expedit nos certos esse de vocatione, ut unusquisque gloriari possit cum loanne Baptista ». * Et post plura alia ait: « Est. igitur non contemnenda vocatio; neque enim satis est habere verbum et puram doctrinam; oportet etiam ut vocatio certa sit, sine qua qui ingreditur, ad mactandum et perdendum venit. 5ó Nunquam enim fortunat Deus labores eorum, qui non sunt vocati; et quamquam quaedam salutaria adferant, tamen nihil aedificant. Sic hodie fanatici spiritus nostri habent verba de fide in ore; tamen nullum fructum faciunt, sed hoc praecipue agunt, ut persuadeant hominibus suas erroneas opiniones ». ? Et super hoc ipsum caput ad Galalas : !? « Quisquis igitur videat, ut certissimus sit de sua vocatione et doctrina, ut cum Paulo certissime ac securissime audeat dicere: Etiamsi nos aut Angelus de coelo», etc. Multis etiam in locis perstringit haereticos, qui sine ulla certa vocatione audent Evangelium praedicare, quos spiritus fanaticos dicit; praesertim vero loco superius citato, ubi de certitudine vocationis disserit: « Vocatio, inquiens, magnifacienda est propter fanaticos homines, qui eam contemnunt, et iactant aliam meliorem, qua a spiritu se impelli dieunt ad docendum. Sed mentiuntur impostores; impelluntur quidem a spiritu non bono, sed maligno. Mihi non licet ire extra sortem meam in aliam civitatem, ubi non sum vocatus verbi minister et ibi praedicare, etiam si audiam falsa doceri, seduci et damnari animas, et ego eripere possem ex errore et damnatione mea sana doctrina ». Et post pauca: «Non est irruendum in alienam messem, ut diabolus incitare solet suos ministros; ut non vocati currant, et praetexant zelum hune ardentissimum dolere sibi quod homines tam misere seducantur, se veritatem velle docere et seductos a diaboli laqueis eripere. Imo etiam si aliquis pio zelo et bona intentione velit sana doctrina liberare seductos ex errore; tamen exemplum malum oritur, per quod datur occasio impiis doctoribus intrudendi sese, per quos postea satan occupat cathedram et maxime docet ». ?? Sceribens etiam hac de re in Psalmum: Deus stetit in synagoga DISSERTATIO TERTIA 79 deorum, ? ita loquitur: « Operae pretium fuit monere de clanculariis et falsis concionatoribus, quorum iam uberrimus est proventus, ad permonendos omnes magistratus et pastores ecclesiarum, ut advigilent et caveant tales circulatores, vere seminiverbios, spermologos, eosque vitent et fugiant ut satanae nuncios, nisi suae missionis a Deo vel vocationis ab hominibus bona et firma testimonia adferant. Alias non sunt admittendi, etsi verum et putum evangelium docere velint, aut etiam Angeli de coelo essent; nam Deus in ecclesia aut suis rebus nihil vult ex propria electione aut humano consilio fieri, sed ex iussu suo aut legitima vocatione, in primis praedicatione verbi ». Et post pauca: «Quilibet concionaturus in ecclesia ostendat suam legitimam vocationem, qua perpellitur, aut taceat. Si hoc non faciat, dignus est hypocrita ille quem magistratus tradat ministro et lictori ». 4 Ubi etiam docet Lutherus sancte et religiose servandum, ut ne evangelicus quidem concionator se intrudat in papistae aut haeretici parochiam ad concionandum, parocho invito. Sed mirabile est quod scribit in epistola quadam ad Eberhardum a Tonnen adversus clancularios concionatores, dicens quod huiusmodi homines, si a Deo essent et sinceri, primo pastorem convenirent, et cum illo agerent, vocationem suam demonstrarent, fidem exponerent, docendique veniam postularent ; quam si pastor neget, fore coram Deo excusatos. Et postea iubet ut ab utroque magistratu etiam coram populo interrogetur huiuscemodi concionator: «Unde venis? Quis te misit ? Quis dedit tibi mandatum praedicandi ? Ubi habes sigilla et litteras quod ab hominibus missus sis? Ubi miracula tua quod a Deo sis missus legatus ? Cur non convenis nostrum pastorem ? Cur ita clanculum irrepis, et te recondis in angulo? Quare non te publice sistis ? Si filius lucis es, cur lucem fugis ? »!* Prudens sane pastoribus ovium Christi optimumque consilium. Sed utinam servatum fuisset, exoriente Luthero ! III. Nune, his ex doctrina ipsius praelibatis, videndum an ipse tantopere necessariam vocationis certitudinem habuerit, certaque fide existimaverit se a Deo vocatum et missum. f. 547^, 15) I. G. t. 5, f. 552*. quis suae vocationis firma testimonia adferat; clancularii vero concionatores interrogandi a magistratibus et lictori tradendi. Lutherus superbissime sed inaniter asserit certitudinem divinae vocationis suae in epist. ad Fridericum ducem, in libro Adversus Regem Angliae, jin Assertionibus Articulorum a Leone X damnatorum, et in Comment. Epist. ad Gal. Lutherum non habuisse certitudinem vocationis suae probatur ex eo quod insinuet In epistola ad Fridericum ducem Saxoniae ait: «Urgent me causae inevitabiles; Deus cogit et vocat. Hic nulli creaturae tergiversandum est». Et postea: «Certe scio, et firmissime persuasum habeo meum verbum, seu initii evangelii mei, non a me, sed a Deo profectum esse ».!9 In libro nanque Adversus Regem Angliae ita loquitur: « Certus sum dogmata mea habere me de coelo, quae etiam adversus eum ^? triumphavi, qui in ungue novissimo plus habet virtutis et astutiae, quam omnes Papae, reges et doctores ».!? Iterum eodem libro : « Doctrinam, inquit, meam impetit, quam certissimus sum meam non esse, sed Christi». Et postea: «Non enim mea doctrina sibi ulla ex parte pugnat, nec pugnare potest, cum sit Christi, et orbi toto iam constet me de fide, de caritate, de operibus et de his quae Sacris Litteris Spiritus Christi nos docuit, semper fuisse eodem sensu », etc. !? In Praefatione germaniea ad Asserliones Articulorum a Leone X Damnalorum ita habet: «Ego non dico quod sim propheta ; dico autem quod eo magis timendum sibi est quod sim, quo magis ipsi me contemnunt, et seipsos aestimant. Mirabilis Deus in operibus et iudiciis suis, etc. ? Nonsim ego propheta ? Sed tamen certus sum apud me pro me esse verbum Dei, non autem apud ipsos; quoniam ego pro me Scripturam, ipsi autem tantum propriam doctrinam ». *- Et ad caput primum Episiolae ad Galatas : « Quia, inquit, sumus in vocatione divina et opere Dei, et populus maxime opus habet certitudine nostrae vocationis, ut sciat nostrum verbum esse Dei verbum ; ideo superbe eam iactamus ».?? Agit enim ibi Lutherus de Pauli vocatione, quam in ipso epistolae vestibulo tantopere ipsemet commendat Apostolus.? Et quidem Pauli vocatio evidentissima fuit. IV. Sed quaenam, quaeso, fuit Lutheri vocatio, unde certus fuit dogmata sua habere se de coelo? Ipsemet Lutherus in Prae- [atione Operum suorum ?* narrat veluti historiam transitus sui a papatu et monachatu, in quo tantus fuerat Saulus, ad lumen evangelii, ticulorum a Leone X Damnatorum, I. G. t. 1, f. 368. 22) 0W.OEASt25; 120277. DISSERTATIO TERTIA 81 ut ipse loquitur; et prorsus nihil dicit de vocatione divina, quae vocationi Pauli aliqua ex parte similis fuerit. Tantum dicit quod prius oderat vocabulum istud iustitia Dei, quam, philosophice edoctus, intelligebat de formali iustitia Dei, qua iustus est, et peccatores iniustosque punit, cum Paulus ait : « Justitia... Dei revelatur in illo ».** Unde cum se sentiret coram Deo peccatorem inquietissimae conscientiae, non amabat, sed: « Odiebam, inquit, iustum et punientem peccatores Deum, tacitaque si non blasphemia ingenti tamen murmuratione, indignabar Deo». Itemque: «Furebam saeva et perturbata conscientia ; donec, inquit, miserente Deo, meditabundus dies noctesque attenderem connexionem verborum, nempe: ZJusíitia... Dei revelatur in illo, sicut scriptum est: Iustus... ex fide vivit. ?* Ibi iustitiam Dei coepi intelligere illam, qua iustus dono Dei vivit, nempe ex fide, et esse hane sententiam revelari per evangelium iustitiam Dei, scilicet, passivam ; qua nos Deus misericors iustificat per fidem : Sicut scriptum est: lustus ex fide vivit. Hic me prorsus renatum esse sensi et apertis portis in ipsum paradisum intrasse; ibi mihi continuo alia facies totius Scripturae apparuit». Et post pauca: «Iam, quanto odio vocabulum iustitia Dei oderam ante, tanto amore dulcissimum mihi vocabulum extollebam. Ita mihi iste locus Pauli fuit porta paradisi»; subiungitque quod praeter spem offendit D. Augustinum, in libro De Spiritu el Liilera?" locum Pauli ita interpretatum fuisse: nihilque aliud dicit de coelesti divinaque sua vocatione. Sed quid, quaeso, magnum locum unum Pauli intelligere non quidem divina facta revelatione, sed humano studio et diuturna meditatione? Etiam Chrysostomus locum Pauli ita intellexit, ?8 aliique Doctores plerique, fere omnes. ?*? Quid hoe miraculi ut ex eo habeatur certitudo divinae vocationis ad tale tantumque opus ? Rom. (P. G. 118, 335-338); Ambrosiaster Comment. in Epist. ad Rom. (P. L. 17, 56). In Migne extat inter Opera S. Ambrosii. Rabanus Maurus Enarr. in Epist. ad Rom. lib. 1, cp. 1, (P. L. 111, 1294); Ven. Herveus Burgidolensis Comment. in Epist. ad Rom. (P. L. 181, 608); S. Thomas Exposit. in Epist. ad Rom. t. 16, lect. 6, pag. 5, Venetiis, D. Nicolinus 1593. Cf. etiam Denifle Luther und Luthertum in der Ersten Entwicklung, Quellenbelege, zu Bd. 1?, Abt. 1-2: Die Abendlündische Schriftauslegung bis Luther über Justitia Dei und Justificatio, Mainz 1905. vocationem suam ortam ex intellecto vocabulo iustitia Dei; sed in hoc nihil miraculi. Idem probatur ex suis assertionibus quod casu, per imprudentiam in causam hanc lapsus sit. Idem probatur, quia asserit primo et secundo anno post rebellionem magnam angustiam et pene desperationem passum, quia non tam certus fuit. V. Eodem loco Lutherus: «Haec, inquit, ideo narro, optime lector, ut si lecturus es opuscula mea, memor sis me unum fuisse, ut supra dixi, ex illis qui, ut Augustinus de se scribit, ?" scribendo et docendo profecerint, non ex illis qui de nihilo repente fiunt summi ».? In ipso autem Praefalionis ingressu, dicens libros suos esse rude quoddam et indigestum chaos, rogat lectorem ut cum iudicio eos legat, memor quod fuerit papista monachusque ebrius et submersus in dogmatibus Papae; veniamque a lectore petens, quod prius multa et magna concesserit Papae, ait: «Solus primo eram, et ad tantas res tractandas ineptissimus et indoctissimus; casu enim, non voluntate aut studio, in has turbas incidi».? In Praefalione autem De Viribus et Voluntate Hominis : « Unus, inquit, eram, et per imprudentiam in istam causam lapsus sum ». Sed si divinitus vocatus, quomodo per imprudentiam lapsus ? Et quomodo ad turbas vocavit Deus Lutherum ? Non enim est Deus dissenlionis, sed Deus pacis. * VI. Subiungit postea Lutherus : «Quae et qualia cor meum isto primo et secundo anno passum fuerit, quantaque fuerit mea tum non ficta humilitas ac pene desperatio; ah quam parum norunt ilii qui postea vulneratam Pontificis maiestatem coeperunt superbissime invadere ! »3$* Sed dico: Quaenam est ista tam magna angustia ac pene desperatio, quam Lutheri cor primo et secundo anno passum est, si divinitus vocatus fuit? Haec quidem patitur homo, qui non vocatus in ministerium se intrudit; sicut ipse Lutherus in Epistolam ad Galatas scribens, ait: « Horrendum est cum conscientia dicit: Hoc sine vocatione fecisti. Ibi tantus terror concutere animum solet, ut non vocatus optaret se nunquam audisse verbum quod docet, quia inobedientia facit omnia opera mala quantumvis bona ». 36 Expertus loquitur Lutherus ; nam in superius citata Prae- [atione post pauca subiungit: « Ego vero, dum illi spectatores essent, et unum me sinebant periclitari, tam laetus, confidens et certus non SIJEWSSD,UUDT, f; V5. 32) Ibid. f. II*. 33) Ibid. f. 49», 34) 1 Cor 14, 33. Vulg.: Non enim est dissensionis Deus, sed pacis. 95) W. L. t. 1, f. 49», 36) Ibid. t. 5, f. 276^. DISSERTATIO TERTIA 83 fui ».?* Notandum verbum quod, dum coepit maiestatem pontificiam vulnerare, non tam certus fuit. VII. Sequitur: « Multa. ignorabam quae nunc scio. Denique de indulgentiis, quid essent, prorsus nihil sciebam ». ?* Sed si prorsus quid essent indulgentiae ignorabat, cur impugnabat ? Hinc enim tragoedia ista coepta est, ut ipse testatur in prima Praefatione Operum suorum, ab impugnatione indulgentiarum : «Sed, inquit, non disputabam ut eas tollerem ; sed cum pulcre scirem quid non essent, cupiebam discere quidnam essent. Et cum magistri mortui sive muti, idest, libri theologorum et iuristarum mihi non satisfacerent, statui vivos consulere et ipsam Ecclesiam Dei audire ».?? Non igitur missus a Deo fuit ad praedicandum contra indulgentias, quas tantopere impugnavit, nesciens quidnam essent, et propositionibus editis exagitabat absque ulla tamen certitudine divinae veritatis. Hinc subiungit : « Multi boni viri meas propositiones extollebant ; sed hoc, ut Ecclesiam aut Spiritus Sancti organa agnoscerem, fuit impossibile; Papam, Cardinales, Episcopos, theologos, etc. suspiciebam, et ex his spiritum expectabam ». Et quoniam non per divinam revelationem, sicut Paulus, fuerat instructus ac veritatem certo certius edoctus, addit: « Cum omnia argumenta superassem per Scripturas, hoc unum cum summa difficultate et angustia tandem, Christo favente, vix superavi, Ecclesiam scilicet esse audiendam ». Ecclesiam autem Romanam intelligit, nam ait: « Ecclesiam Papae pro vera Ecclesia colui».** Notandum est autem quod ait, argumenta per Scripturas summa cum difficultate et angustia superasse. Unde tanta difficultas et angustia, si missus divinitus ad hoc erat? Argumentum autem de Romana Ecclesia audienda vix superasse. Quid est illud vix ? « Tandem vix superavi ! » Ostendit fluctuantem perplexumque animum, de rei veritate minime certum. VIII. Post haec subtexit: « Cum Ecclesiae et Spiritus Sancti expectarem sententiam, indicitur mihi silentium, et allegatur consueet Voluntate Hominis, ibid. f. 49». Idem probatur, quia asserit indulgentiae tunc prorsus nescisse quidnam essent, et argumentum: Ecclesiam esse audiendam, vix et cum summa difficultate et angustia superasse. Idem probatur, quia asserit Card. Caietano Augustae silentium obtulisse, si alii paria fecissent, et propter Caietani comminationem ad desperationis extrema venisse. Idem probatur ex asserto timore tudo. Ego territus auctoritate nominis Ecclesiae cessi, et Cardinali Caietano Augustae obtuli silentium ». *! Mirum! Si a Deo missus fuit ad praedicandum et docendum, quomodo obtulit Cardinali Caietano silentium? Non enim ita Apostoli; sed cum a principibus Iudaeorum iussum eis esset indictumque silentium, semel atque iterum constanter principibus in faciem responderunt: Si iustum est... vos polius audire quam Deum, iudicate; non... possumus quae vidimus et audivimus non loqui.*? Obedire oporlet Deo magis quam hominibus. *? Quomodo ergo Lutherus indictum silentium non recusavit, quin etiam obtulit ? Sed ea conditione obtulit, ut Cardinalis clamoribus adversae partis pariter silentium indiceret ; ^ non enim tenebat novi evangelii auctor illud antiqui Evangelii Christi: Beati eslis, cum maledixerint vobis homines, et persecuti vos fuerint, ef dixerint omne malum adversum vos. *5 Sed, inquit, «ille non solum hoc denegavit, sed addidit, nisi revocarem, se damnaturum omnia quaecumque docuissem ». 56 Sed esto, minatus hoc fuerit Caietanus; quid inde? Ait: « Docueram autem iam catechismum non parvo fructu, quem damnari non oportere sciebam, neque mihi hoc ferendum esse, nisi vellem Christum abnegare ». *? Ergone damnasset etiam symbolum fidei, Evangelium et Scripturas Sacras? Sed damnasset Caietanus; quid inde? An non ab iniusta sententia appellare potuisset, sicut appellavit ab eo etiam ante sententiam ? 5*5 Peccasset Caietanus, si catholicum catechismum damnasset, procul dubio; sed cur voluit Lutherus ipse peccare, relinquendo Ecclesiam, quam pro vera Ecclesia colebat, ne Cardinalis Caietanus peccaret damnando catechismum, qui non erat damnandus? Propter hanc igitur Caietani comminationem Lutherus mutavit sententiam ; quare ait: «Ita ventum est ad hanc necessitatem, ut cogerer extrema tentare ».!? Sed tentare extrema desperationis argumentum est, non vocationis divinae. IX. In fine istius Praefationis ait: « Nam, ut Papam et maiestatem eius nunc non formidem, tamen Deum Papae adhuc formietc. W. L. t. 1, f. 50». 45) Mt 5, 11. 46) Praefatio, De Viribus, etc., W. L.t. 1, f. 50», DISSERTATIO TERTIA 85 dare cogor pene magis quam a principio ». 9 Sed quisnam est iste Deus Papae, quem tantopere formidare cogatur Lutherus? T'imor non est in caritale, sed perfecla caritas foras millil timorem. * Quaenam ista formido et timor, quo cogebatur Deum Papae formidare ? Non enim Deum timere cogitur, nisi qui male agit, et malefactorum sibi conscius est; et, ut dici solet, conscientia laesa facit hominem timidum. sed aliis locis multo manifestius ostendit Lutherus, quam male securus fuerit de certitudine vocationis suae. In Praefatione nanque libri De Abroganda Missa Privata ad Fratres AugustinienSes coenobii Wittembergensis ita habet: « Accedit ad haec, quod ego quotidie in meipso experior quam difficile sit conscientiam longo impietatis usu vexatam ad sanam pietatis scientiam revocare et infirmitatem eius sanare. Quot, rogo, medicamentis, quam robusta resina Galaad, *?? quam patentibus et evidentibus Scripturis meam ipsius conscientiam vixdum stabilivi!»*?? Quid, quaeso, hoc est: « Meam conscientiam vix dum stabilivi ? » Ubi hie securitas et certitudo divinae vocationis? Subiungit: «Quoties mihi palpitavit tremulum cor! Heprehendens obiecit eorum fortissimum et unicum argumentum : Tu solus sapis? Totne errant universi? Tanta saecula ignoraverunt ? Quid, si tu erres, et tot tecum in errorem trahas damnandos aeternaliter ? » 5 Et hic ubi est certitudo vocationis divinae? In libro De Servo Arbitrio adversus Erasmum Roterodamum, cum obiecisset Erasmus** Luthero argumentum, quod paulo ante hica Luthero dictum est fortissimum et unicum : a tam numerosa serie eruditissimorum virorum, tot saeculorum consensu approbatorum, inter quos, ut ait, fuerunt peritissimi Sacrarum Litterarum, item sanctissimi aliqui martyres, multi miraculis clari, adde recentiores theologos, tot academias, concilia, Episcopos, Pontifices; Lutherus respondens, ait: « Fateor, mi Erasme, istis omnibus non immerito te moveri. Ego ultra decennium istis sic motus sum, ut nullum alium arbitrer esse qui aeque sit istis permotus, eratque mihi incredibile ipsi hanc Troiam nostram tanto tempore, tot bellis invictam posse duni Bat, P. Vander-Aa 1703-1706, et fluctuatione suipsius conscientiae ut habetur in libro De Abroganda Missa, et hoc per ultra decennium, ut habetur in libro De Servo Arbitrio. Idem probatur ex eo quod ad propositam sibi quaestionem: Utri purum Dei verbum doceant nos an adversarii nostri, aliquando capi. Et testor Deum in animam meam perseverassem adhuc hodie sic moveri, nisi urgente conscientia et evidentia rerum me in diversum cogeret. Potes sane cogitare nec mihi saxeum esse pectus; atque, si saxeum esset, tamen tantis fluctibus et aestibus luctatum et collisum potuisse liquescere ». 5 Bone Deus, decem annis Lutheri cor multis fluctibus et aestibus agitatum atque collisum fuit, commotum auctoritate catholicae universalis Ecclesiae; et tamen impugnare eam nunquam destitit! Ubi, toto isto decennio corde tantopere fluctuante, certitudo divinae vocationis? Itane Paulus unquam de sua vocatione fluctuans dubitavit ? X. Scribens in caput primum Epistolae ad Galatas, tractansque hoc ipsum argumentum, ait, [et] ita in seipsum argumentatur: « Sacrosanctae catholicae Ecclesiae auctoritatem cupimus illaesam ; ea tot saeculis sic sensit et docuit, sic senserunt et docuerunt omnes primitivae ecclesiae et Doctores, viri sanctissimi, multo maiores et doctiores te. Quis tu es quod ausis ab his omnibus dissentire et nobis diversum dogma obtrudere ? Quando satan hoe urget, et conspirat cum carne et ratione, perterrefit conscientia, et desperat, nisi constanter ad te redeas, et dicas: Sive 5. Cyprianus, Ambrosius, Augustinus, sive S. Petrus, Paulus, loannes, imo Angelus e coelo aliter doceat ; tamen hoc certo scio quod humana non suadeo, sed divina ». 9? Sed unde ista certitudo ? Unde certo scire possumus Lutherum divina docere? Movit hunc lapidem paulo post Lutherus, dicens: «Si neque Papae, neque Patribus, neque Luthero credendum est, nisi doceant purum Dei verbum, cui tum credendum est ? Quis interim certas faciet conscientias, utri purum Dei verbum doceant nos an adversarii nostri? Magnum quaesitum quod causae iugulum petit ». Prosequitur: «Nos papistis non credimus, quia purum Dei verbum non docent, neque possunt docere. E contra ipsi acerrime nos oderunt et insectantur ut pestilentissimos haereticos ac seductores. Quid hic faciendum ? Num cuivis fanatico spiritui permittendum ut doceat quae velit, cum mundus neque audire neque ferre nostram doctrinam possit ? » 5$ DISSERTATIO TERTIA 87 Videamus quid Lutherus ad hoc tanti momenti tamque necessarium quaesitum respondeat. Ita sequitur:59' «Ut maxime enim cum Paulo gloriemur nos purum Christi evangelium docere, cui non solum cedere debeant Caesar, Papa et totus mundus, sed etiam obviis manibus et summa gratiarum actione suscipere, exosculari et diligenter curare, ut ubique doceretur. Si autem aliquis diversum doceat, sive sit Papa, sive S. Augustinus, sive Apostolus, sive Angelus e coelo eum esse cum suo evangelio anathema ; nihil tamen proficimus, sed audire cogimur hanc nostram gloriationem non solum esse superbam, temerariam, vanissimam, sed et blasphemam et diabolicam. Si vero dimittimus nos, et cedimus furori adversariorum ; tum utrique et papistae et fanatici spiritus superbiunt, hi aliquid novi quod mundus ante non audivit afferre et docere ; illi vero suas abominationes rursus erigere et confirmare volunt. Quisquis igitur videat, ut certissimus sit de sua vocatione et doctrina, ut cum Paulo certissime ac securissime ausit dicere: Eliamsi nos aul Angelus e coelo », etc. Hactenus de proposita tam necessaria quaestione Lutherus; sed quid respondit ? Quaesitum fuit: Quis certas faciet conscientias, utri purum Dei verbum doceant nos an adversarii nostri ? Respondet: «Quisque videat ut certissimus sit de sua vocatione et doctrina ». Responsum cedro dignum ! Tam futilis autem, inepta et risu excipienda responsio manifestum facit, quod Lutherus nihil prorsus habebat, quo certitudinem vocationis suae manifestaret comprobaretque, ita ut fides habenda ei sit tanquam Dei legato. XI. Et mirum est quod in historia transitus Lutheri a papatu ad novum evangelismum ab ipsomet in utraque Praefatione descripta, nulluni vel minimum extat divinae vocationis vestigium aut apostolicae missionis indicium. Casu enim, ut ait, incidit in has turbas, et per imprudentiam in istam causam lapsus; et quia Cardinalis Caietanus noluit clamoribus adversae partis silentium imponere, coactus fuit extrema tentare. Nisi forte apostolicum quis dicat quod Romam citatus ut suae doctrinae rationem redderet, per Fridericum ducem Saxoniae electorem impetravit, ne Romam ire cogeretur, sicut ipse ait in Praefatione Operum suorum ; et Augustam ad Legatum a 58») Ibid, afferat futilem, ineptam et risu excipiendam responsionem. Idem probatur ex eo quod in exordio diScessionis speravit in principibus, et non in Domino, ut Prophetae et A- postoli. Idem probatur ex apertissima contradictione inter assertam certitudinem in libris Adversus Regem Angliae et Adversus Ordinem Episcoporum, et dubietatem ac pene desperationem in libris Adversus Capricornum Lipsiensem, latere Cardinalem Caietanum non venit nisi stipatus sumptibus et litteris principis Friderici, nec Augustae coram Legato Apostolico comparuit nisi sub caesaris Maximiliani I tutela et publica fide. 5? At de Apostolis aut Prophetis nunquam tale quid legimus, sed Ierosolymis primum Christi fidem praedicarunt. 99 XII. Habemus autem adhuc evidentiora testimonia ex Lutheri ipsius ore, quibus luculenter ostenditur ipsum non fuisse de sua vocatione missioneque divina certum ; licet non solum in libro Adversus Regem Angliae, 9* sed etiam alibi hoc iactaverit. Nam, in Praefatione libri Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum ait: « Certus sum Christum ipsum me sic, idest, evangelistam, nominare et pro ecclesiaste habere, qui meae doctrinae magister est, eumque testem non dubito futurum in die illo magno iudicii hanc doctrinam non esse meam, sed Dei, sed Spiritus Domini purique et sinceri evangelii». 9 Et postea : « Meae doctrinae omni poscenti rationem reddam, adeoque orbi. Alias vero quod ad pertinaces illos hypocritas et pharisaeos attinet, non solum extra aleam positam eam esse volo omnis humani iudicii, sed et, ut Apostolus ad Galatas ait, omnium Angelorum. Nam, cum nunc eam ex Deo esse certus sim, iudicabo per eam non solum omnes vos, sed, ut Paulus inquit, etiam Angelos. 9 Sic ut qui meam doctrinam non accipit, illum cum Paulo fore salvum negaturus sim ; * Dei enim doctrina est, Dei, inquam, doctrina est, et non mea ».$5 At vero in libro Adversus Capricornum Lipsiensem, respondens ad obiectum quod in lipsica disputatione Lutherus ipse aliquando dixerit: « Nee propter Deum res ista coepta est, neque propter Deum finietur », 95 ait: « Mi Emsere, meum cor ita effectum est quod spero quod in nomine Domini coeperim ; veruntamen non sum adeo audax, ut istud ipsum iudicem quod certo aliter non sit, nolimque super hae re iudicium Dei sustinere ». 9? Dico itaque: Quomodo certo certior de sua vocatione Lutherus, si nescit quod aliter certo non sit ? Si super hac re Dei iudicium deDISSERTATIO TERTIA 89 trectat ? Itane Prophetae, ita Apostoli, de veritate suae missionis incerti, fidem Dei mundo praedicaverunt dubii in fide ? In libro Adversus Coelestes Prophetas, in secundae partis vestibulo, idem ipse Lutherus, totus anceps et de hac re ambiguus, ita disserit : « Ego saepe et iam pridem dixi: Estne hoc, quod incoepi, a Deo? Nemo ipsum abolere potest. Quod si non est a Deo, sentiat ita aliquis alius, ego certe non defendam. Ego nihil possum amittere, quia nihil impendi; hoc bene scio, quod nemo tollet a me nisi solus Deus ».$* Ita Lutherus loquitur adversus coelestes prophetas, qui certitudinem divinae vocationis per Spiritum Sanctum coelitus acceptum praetexebant. Et in libro De Utraque Specie Sacramenti : « Si doctrinam meam abolebunt, tunc certe Deus non est per me locutus ».9? Et tamen Lutherus ipse, ad tertium capul Episiolae ad Galatas, timet doctrinam suam post sua tempora iterum obscurandam et obruendam. ?? Si formidabat doctrinam suam non solum obscurandam, verum et obruendam, quomodo certus erat divinam esse ? Scribens in Psalmum: Eructavit cor meum, ad illud : Audi, filia, el vide et inclina aurem (uam, ait: "* « Nos aliquando offendimur, quando conscientia nobiscum disputat: Putasne omnia illorum esse damnata ac te solum plus videre et sapere censes, quam tot summos viros, qui in ecclesia fuere ? Hoc argumentum est quasi ingens mons et immensum mare, quod nobis superandum et traiiciendum est. Et certe nisi Paulus in epistola ad Romanos tam graviter id solvisset, plurimum negotii nobis fuisset». ^ Agit autem hic Lutherus et insignem alastorem, reluctante sibi conscientia et universam Ecclesiam ipsi opponente, et nobilem impostorem, dum dicit Paulum in epistola ad Romanos, non citato loco, argumentum hoc dissolvisse; quod quam verum sit, dicat quisquis epistolam ad Romanos legit. Praeterea in Expositione Psalmi : Laudate Dominum omnes genles, ? fatetur se captum a diabolo super hac re et in desperationem usque adactum. ?* S. Auctor adiungit: Vide locum. Extat in addit. 10 post medium. Adversus GCoelestes Prophetas, in libro De U- traque Specie Sacramenti, in Ezposit. Psalmi : Eructavit, et Psalmi : Laudate Do- íiminum et in Septimum Caput Matthaei. Videndum nunc an Lutherus vocatus sit vocatione mediata, ut ipse certo et cum fiducia de hac gloriatur. In Septimum Caput Matthaei, scribens super illud: Contendite intrare per angustam portam, ' ait argumentum hoc buccellam esse ad digerendum difficilem, quae ipsum saepe pene praefocavit : « Debemus, inquiens, nos contra universum mundum gloriari et in despectum agere quod sola res nostra recta sit ; et iudicium hoc super omnes cadere quod Papa, Episcopi et omne quod eos contingit, ad diabolum pertineat». 9 Sic saepe aperit Lutherus reluctantem conscientiam suam et animum incertum maleque sibi conscium. DISSERTATIO QUARTA DEMONSTRATUR QUOD NEG ORDINARIA QUIDEM VOCATIONE LUTHERUS AD NOVUM EVANGELIUM FUERIT VOCATUS! I. Cum ostenderimus Martinum Lutherum, ipso etiam fatente, non esse divinitus ad Evangelium praedicandum immediata vocatione Apostolorum et Prophetarum vocatum, videndum nunc est an vocatus sit mediata, per hominem. De qua ipse ait: «Deus vocat nos hodie omnes ad ministerium verbi vocatione mediata, hoc est, vocatione quae fit per medium, idest, per hominem. Apostoli vero immediate vocati sunt ab ipso Christo, sicut Prophetae in Veteri Testamento ab ipso Deo; Apostoli postea vocaverunt suos discipulos, ut Paulus Titum,? Timotheum,? etc.; qui deinde Episcopos, Episcopi suos successores vocaverunt. Ea vocatio duravit usque ad nostra tempora, et durabit usque ad finem mundi, estque mediata, quia per hominem fit, et tamen divina est. Et haec est generalis post Apostolos vocatio in orbe terrarum; neque est mutanda, sed magnifacienda propter fanaticos homines, qui eam contemnunt, et iactant aliam meliorem, qua a spiritu se impelli dicunt ad docendum ». * Lutherus hane sibi tribuit vocationem, dicens: « Cum princeps seu alius magistratus me vocat, tum certo et cum fiducia gloriari DISSERTATIO QUARTA 91 possum contra diabolum et hostes evangelii quod, mandante Deo, per vocem hominis vocatus sim. Est enim ibi mandatum Dei per os principis, quod me certum reddit vocationem meam esse veram et divinam. Sumus igitur et nos divina auctoritate vocati, non quidem immediate a Christo ut Apostoli, sed per hominem ». 5 II. Transitum facit Lutherus ab Episcopis ad principes et magistratus. Primo dicit quod Episcopi vocaverunt successores suos, quodque «ea vocatio duravit usque ad nostra tempora, durabitque usque ad finem mundi »; deinde, Episcopis in principes et magistratus mutatis, subiungit : « Quando princeps vel magistratus vel ego aliquem vocamus, is vocationem habet per hominem v. Et tandem ait : « Cum princeps seu alius magistratus me vocat, tum certo et cum fiducia gloriari possum quod vocatus sim ». 9 Quam confidenter pronunciat Lutherus de certitudine divinae vocationis suae per os principis! Unde in isto principis mandato tam firmum praesidium ? Ubinam Scriptura Divina sic loquitur ? Ubi purum putum verbum Dei hoc dicit ? Non principes aut magistratus saeculares, sed Episcopos, ut Paulus loquitur, posuit Deus regere Ecclesiam, quam acquisivit sanguine suo. * Non Tiberio caesari, sed Petro apostolo dixit: Pasce oves meas.? Et Deus in Ecclesia posuit, ut Paulus ad Corinthios ? et Ephesios!? auctor est, primum Apostolos, deinde Prophetas ac tandem pastores et doctores, qui secundum cor Dei, ut est apud Ieremiam, " pascant populum Dei scientia et doctrina. Regimen ecclesiasticum non politicum, humanum est, sed supernaturale, divinum, in fide fundatum, non convenit nisi iis tantum, quibus Deus ipse Christus Dominus noster commisit. Non commisit autem principibus et magistratibus saecularibus, sed Apostolis et Episcopis. Docet alicubi ipse etiam Lutherus principes saeculares in negotiis ecclesiasticis nihil iuris habere. Nam in Seria Admonitione ad Canonicos Ecclesiae Cathedralis sive Collegiatae Wiltembergensis, damnans papisticos abusus, ait: « Causantur canonici se ex mandato Lutherum vocatum non fuisse vocatione mediata probatur, quia praesidium vocationis suae posuit in magistratibus saecularibus contra Scripturam Divinam, contra regiminis ecclesiastici naturam, contra propriam doctrinam assertam in Seria Admonitione, in Exposit. Psalmi 100, in libro De Saeculari Potestate, in libro Adversus Turmas, contra morem et sensum primitivae Ecclesiae et ipsorum haereticorum, principis impietatem istam exercere. Sed quid ad eos in casu isto mandatum principis ? Princeps est politicus magistratus, cuius est gladium, non praedicationis officium «curare». Et post nonnulla: «Ego a vobis ad concionandi munus vocatus sum ».!? Nec uno isto tantum in loco asserit hoc Lutherus, sed alibi etiam ; nam scribens in Psalmum 100, super illud : Detrahentem secreto proximo suo hunc persequebar,? ait: «Semper saeculares principes vellent in nomine diaboli Christum docere et instruere, qua ratione suam ecclesiam et spirituale regimen gubernare debeat ».!* Operationi diaboli tribuit, ut principes saeculares ingerant se spiritualibus et ecclesiasticis negotiis. Et in libro De Saeculari Potestate sive Civili Magistratu ait : «Si quando saecularis tuus princeps tibi mandat, ut cum Papa sentias, aut ut hoc vel alio modo credas, aut iubet libros abiicere, sic dicas: Non decet luciferum sedem suam iuxta Altissimum ponere. !? Benevole princeps, omnem corporis et fortunae obedientiam tibi debeo, manda mihi pro ea quam in terris obtines potestate, et sequar te. Siquid praeceperis de fide aut libris ablegandis, non obediam, in his tyrannum agis, modum excedis, atque ea praecipis in quibus nullam habes potestatem ».!$ Et adhuc in libro Adversus Turmas ad Saeculares Principes ita loquitur : « Salutet vos Deus, capita infidelia miserae gentis. Quis diabolorum vobis praecepit tam impendio non commissa vobis spiritualia negotia, quae Deum et conscientiam spectant, peragere ?»!? sane haecdicta Lutheri conformia sunt Sacris Litteris, quae saeculares principes arcent ab ecclesiasticis negotiis, quae a Christo Episcopis demandata sunt. Et Paulus, scribens ad Titum, quem Lutherus alicubi dicit fuisse Archiepiscopum cretensem, !? ait : Huius rei gralia reliqui te Cretae, ut ea quae desunl corrigas, et constiluas per singulas civilales-presbyleros, sicul et ego disposui libi.!? Episcopo.hoc mandat Paulus, non principi saeculari. Nunc quonam coelesti oraculo edoctus novit Lutherus datam civili magistratui hanc potestatem, ut propter eam sit adeo certus hebraicam numerationem. 14) I. G. t.,6, f. 158; 15) Cf. Is 14, 13-14. Gal. W. L. t. 5, f. 2904*. 19) Tit 1, 5, DISSERTATIO QUARTA 93 a Deo se missum propter principis mandatum ? Quid si princeps sit haereticus ? Si infidelis? Zwinglius vocatus fuit a magistratu Tigurino, Oecolampadius a Basileensi, Calvinus a Genevensi, qui tamen Lutheranis haeretici sunt, lupi rapaces sub vestimentis ovium. ?? Quomodo ergo vocatio saeeularis magistratus tam certum facit hominem de vocatione divina ? Commentum est, figmentum est, deliramentum est. III. Propterea non diu in gradu isto constitit Lutherus, sed perfugium aliud perquisivit. Multis enim in locis àit se vocatum ab ecclesia, idest, senatu populoque Wittembergensi, istaque legitima vocatione se potuisse exercere munus praedicandi evangelium, et non praedicasse sicut spiritus fanatici, qui a nemine vocati sunt. ?! Sed ubi, quaeso, reperit Lutherus in Sacris Litteris huiuscemodi vocationem ? Ubi quod ecclesiasticum regimen sit democraticum populare, omnium deterrimum ? Regimen ecclesiasticum a Christo commissum est non populo, qui regendus et moderandus ac in officio pie et religiose continendus est, sed Episcopis, quos Spiritus Sanctus posuil regere Ecclesiam, praesertim autem Petro, cui ait: Pasce oves meas... Pasce agnos meos. ?* Quare istud etiam miserum est praesidium luthericae vocationis, quod nullum habet in Divinis Litteris exemplum. ü Populus aliquando una eum clero eligere potuit et designare pastorem, idest, Episcopum, sicut iussu Apostolorum discipuli elegerunt diaconos; sed electi, sive designati et nominati diaconi, in ministerio nonnisi ab Apostolis constituti fuerunt: Considerate..., inquiunt, viros ex vobis boni leslimonii.., quos constiluamus super hoc opus.?? Apostoli non a populo, sed a Christo electi fuerunt, ipsique postea auctoritate a Christo accepta Episcopos ordinaverunt, et per singulas civitates constituerunt. ?! Neque in Veteri Testamento popularis ista vocatio ad divinum ministerium aliquod habet exemplum. Aaron enim cum filiis suis Dei iussu a Moyse ordinatus consecratusque sacerdos fuit.?5 Post, in Epist. ad Gal. ibid. t. 5, f. 376^ et passim. Cf. de hac re etiam Grisar op. cit. B. 2, cp. 16 Sendungsbeweise, etc. S. 124 sqq. 22) Io 21, 15-17. 23) Act 0, 3-5. Idem probatur, quia praesidium vocationis suae posuit in populo Wittembergensi contra naturam regiminis ecclesiastici, quod non est democraticum populare, contra historiam tum Novi tum Veteris "Testamenti. Idem probatur ex eo quod praesidium vocationis suae posuit in gradu doctorali, quod asserit in Ezxposit. Psalmi: Deus stetit, in Comment. Epist. ad Gal. et in libro Adversus Clancularios Concionatores, contra praxim IV. Vidit Lutherus rationem hanc suae vocationis posteriorem nihilo solidiorem esse priori. Propterea, cum nec isto loco posset consistere, vagus et profugus ab Ecclesia Dei firmius praesidium ac veluti civitatem aliquam refugii,?9? in quam se reciperet, exquisivit ; visusque sibi visus est invenisse legitimae vocationis suae non inane praesidium, sed securum perfugium, nempe titulum et ius doctoratus iuxta tum pontificia tum caesarea iura. Qua de re scribens in Psalmum: Deus stlelil in synagoga deorum,?' ita ait: « Conscius mihi sum me reluctantem serio perpulsum esse ad suscipiendum nomen et titulum doctoratus. Ibi coepi, ab eo die quo mihi ut doctori iurato iuxta iura pontificia et caesarea primum demandata est provincia publice in scholis docendi, enarrare Scripturam Sanctam, et docere auditores. Neque adhuc bona conscientia deserere possum locum aut hoc ministerium. Etsi Caesar aut Papa vel alii interminarentur mihi, ne doceam verbum ; illam provinciam tamen recte docendi, quam semel subii non sine religione iurisiurandi, oportet me usque ad finem profiteri ». ? Et in Epistola ad Galatas, agens de certitudine vocationis, ait: «Quatenus sum doctor possem in toto papatu praedicare, modo me tolerarent ». ?? Et in libro Adversus Clancularios Concionatores habet : « Saepe dixi et adhuc dico nollem ego pro doctoratu meo bonum mundi accipere, quoniam revera oporteret me tandem desperare animumque despondere in magna gravique causa, quae mihi incumbit, quin ego ut irreptor sine vocatione et mandato incoepissem. Nunc autem oportet Deum et mundum totum contestari quod ego in meo doctoratu et praedicandi munere manifeste incoeperim, et Dei gratia et ope huc usque perduxerim ». ? Ita Lutherus hisce in locis legitimae vocationis suae omne praesidium in doctoratus renunciatione et auctoritate visus est constituere. Propterea semper seipsum doctorem appellat: « Ego Doctor Martinus Lutherus ».?' In calce etiam Glossae, quam edidit, super Edictum Caesareum ad hoc doctoratus sui praesidium confugit. *? sed dicam: Ergo quicumque doctoratus insignia titulumque acDISSERTATIO QUARTA 95 cepit et auctoritatem docendi, postquam renuntiatus fuerit doctor iuxta caesarea et pontificia iura, poterit pro libito docere etiam quascumque pernieiosissimas haereses? At vero etiam Andreas Carolostadius doctor fuit, Luthero antiquior, quippe qui Lutherum anno 1512 doctoratu insignivit; et tamen postquam a Lutheri placitis parumper discessit in re sacramentaria, qui prius fuerat fidus Achates, 9? inimicus factus, ab ipso Luthero tanquam perniciosus haereticus bonis omnibus fortunisque spoliatus, e Saxonia proscriptus et exterminatus fuit et undequaque exagitatus. Quomodo ergo doctoratus est certa legitimae a Deo vocationis nota ? Quot sunt haeretici doctoratus honore donati? An propterea non sunt haeretici ? Ut mittam quod Lutherus a Leone X Pontifice Maximo, et Carolo V imperatore augusto privatus fuit omni doctoratus honore, auctoritate, dignitate, sicut ipsemet Lutherus ait in Praefatione libri Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, dicens : « Quandoquidem autem ego per papalem et caesaream indignationem titulis meis exutus sum, et caracter ille bestiae, de qua in Apocalypsi,?* mihi tot bullis erasus et deletus sit, sic ut neque doctor theologiae neque quidquam huiuscemodi creaturae humanae et papisticae vocer amplius. Non valde his tantis honorum damnis sum territus. Talis enim fuci talium personarum humanarum me omnium maxime puduit coram Deo ».?* At si, ipso auctore, hie doctoratus caracter bestiae apocalypticae est persona, larva, fucus, cuius ipse maxime omnium puduit coram Deo ; quomodo in ipso doctoratu tam magnum praesidium legitimae vocationis suae a Deo constituit ? Ut autem sciamus quam bene sibi constiterit Lutherus, libet hic adhuc adnotare quod bonus homo probavit doctrinam Ioannis Hussi. Invenit patella operculum. Siquidem in Dispulatione Lipsica ait: «Aliquot articulos Ioannis Hussi esse christianissimos et evangelicos ».?$ Inter articulos autem ipsius a Leone X damnatos trigesimus est: «Aliquot articuli Ioannis Hussi condemnati in concilio Constantiensi sunt christianissimi, verissimi et evangelici, quos nec universa Ecclesia damnare posset ».?' In Assertione autem huius articuli ait: « Erravi, et hunc articulum revocavi, et adhuc revoco suipsius persequentis doctorem Carolostadium, iuxta ipsum, in haeresim lapsum, et contra ipsiusmet doctrinam, quod doctoratus sit caracter bestiae Apocalypsis, et quod doctoratus sit vana gentilitate introductus, et tantum prodest Ecclesiae quantum diabolus. Conclusio. Lutherus, hac in re ad certum naufragium ductus, sine legitima vocatione in oves Christi per seipsum irrepsit; hinc est fur et latro et lupus rapax, -. & in eo quod dixi aliquos articulos loannis Hussi esse evangelicos. Quare nunc sic dico: Non aliquos, sed omnes articulos Ioannis Hussi, Constantiae ab antichristo damnatos, esse verissimos, christianissimos et evangelicos».?? Ioannes autem Hussus, ut extat in concilio Constantiensi, ?? probavit omnes quadraginta quinque articulos Ioannis Wiclephi, quorum vigesimus nonus est in concilio Constantiensi quod «universitates, studia, collegia, graduationes et magisteria in eis sunt vana gentilitate introducta et tantum prosunt Ecclesiae quantum diabolus». *" Nunc dico: Si ex doctrina ista, Hussi calculo probata, et per consequens Luthero evangelica, doctoratus est vana gentilitate introductus, et tantum prodest Ecclesiae quantum diabolus; quomodo potest Lutherus de doctoractu suo gloriari et in eo divinae vocationis suae praesidium ponere ? V. Plane similis mihi hac in re videtur Lutherus navi in turbato mari sine gubernaculo, quae ab undis et procellis hac illacque agitatur, et ad certum naufragium ducitur; similis est fluctui maris, qui a vento movetur et circumfertur ; 5 homini qui domum super arenam aedificat, ?^ quae non potest consistere tam debili nixa fundamento. Dixerat quod divina vocatio per homines, nempe per Episcopos, ab Apostolis « duravit usque ad haec nostra tempora, durabitque usque ad finem mundi», et statim post haec dicit se vocatum a principe, et inde certum se esse divinae vocationis suae. Sed princeps politicus non est Episcopus, non est Apostolorum successor. Cum igitur a nullo legitimo Episcopo vocatus fuerit Lutherus ad pascendas Christi oves verbo Dei, sed per seipsum irrepserit omni legitima vocatione destitutus ; profecto de illis est, de quibus per Ieremiam Dominus ait: Non millebam prophelas, el ipsi currebani ; non loquebar ad eos, et ipsi prophetabant. 9* Et alibi: Non misi eos, dicit Dominus, et ipsi prophelant in nomine meo mendaciler. ** Cum non habuerit legitimam vocationem, procu! dubio non intravit per ostium ; qui autem non inírat per ostium..., sed ascendit aliunde..., [ur est el latro. Fur autem non venil nisi utl Juretur..., mactet et perdat. 49 Plane unus ex illis, de quibus Paulus: ZJntrabunt post discessionem burg 1928. 40) Cf. ibid. n. 609. 41) Cf. Iac 1, 6 42) Cf. Mt 7,26-27. DISSERTATIO QUARTA 97 meam lupi rapaces non parcenles gregi ; el ex vobis ipsis exurgent viri loquentes perversa, ul abducant discipulos post se. ^49 Imo multo peior, nam illi, quos alloquebatur ibi Apostolus, erant Episcopi: Allendile, inquit, vobis el universo gregi, in. quo vos Spirilus Sanclus posuil Episcopos regere Ecclesiam | Dei. Lutherus autem a nemine ordinatus in Ecclesia, absque manuum impositione, seipsum constituit Wittembergensem episcopum, suaeque ecclesiae summum pastorem ; non ut Paulus, qui ab Apostolis ordinatus fuit Episcopus, *' sed a seipso propria auctoritate creatus, ut similis esset ilii qui voluit in coelum ascendere super astra Dei, similisque Altissimo fieri. 4? ; Et de Luthero quidem iure dici potest quod S. Cyprianus de Novatiano dixit: «Novatianus, inquiens, in Ecclesia non est, neque Episcopus computari potest, quia, apostolica traditione contempta, nemini succedens, a seipso ordinatus est».*'? Et postea: «Nemini succedens, inquit, et a seipso incipiens, alienus fit et profanus ». ? Ita sane Lutherus factus episcopus est pastorque primarius, novus e machina deus. Quid igitur est? Alienus, profanus, nemini succedens, et a seipso incipiens. Et sicut quidam pseudoepiscopus, nomine Colluthus, a D. A- thanasio dictus est imaginarius episcopus, qui tamen presbyteros ordinabat, hoc est, pseudopresbyteros faciebat; 9! ita sane Lutherus non verus, sed imaginarius, phantasticus episcopus, non solum, ut narrat Iustus Ionas in Historia de Obilu ipsius, * presbyteros, verum etiam episcopos ordinavit, librumque scripsit, quem indigitavit Exemplar Verum Christianum Episcopum Consecrandi. 9? Aerium haereticum non modo imitari, verum et superare voluit; ille enim nihil discernens inter Episcopum et presbyterum, omnibus indiscriminatim presbyteris dabat ius manus imponendi ordinandique; quod S. Epiphanius dicit plenissimum furoris et insaniae dogma. * Lutherus tamen, cum nonnisi sacerdos esset, ius sibi usurpavit non modo presbyteros, verum etiam episcopos consecrandi. Quid igitur de Luthero gnum, (P. L. 3, 1140). 50) Ibid. col. 1142. 51) Apologia contra Arianos, (P. G. 25, 3806). I. G. t. 8, f. 421 sqq. 53) Exempel einen Rechten Christlichen Bischof zu weihen, ibid. f. 1 sqq. a seipso propria auctoritate creatus epiScopus, similis ]ucifero, nemini succedens, alienus, profanus, non verus, sed phantasticus episcopus, plenissimum furoris et insaniae dogma sequens, non ethnicos convertens, sed christianos evertens. 98 SECTIO TERTÍA dixisset Epiphanius, vir a D. Augustino tantopere laudatus, et a D. Hieronymo 9 celebratus ut vir sanctissimus, Sacris Litteris eruditissimus et pentaglottos, quinque linguarum peritissimus ? Sed satis superque hac de re dictum est, ostensumque Lutherum nulla legitima vocatione ad opus evangeliej muneris a Deo vocatum, non intrasse per ostium, sed aliunde, ascendisse tanquam furem et latronem ?? ad oves Christi furandas, mactandas perdendasque more veterum haereticorum, quorum, ut in suis Praescriptionibus 'Tertullianus ait, « proprium negotium est non ethnieos convertendi, sed christianos evertendi ». 95 Cum autem viderimus Lutherum nulla vocatione divina accersitum aut missum ad novum evangelium praedicandum ecclesiamque, ut Lutherani praetendunt, reformandam ; indicandum nunc nobis est quomodo posuerit novi sui evangelii crepundia, ostendendumque, 5? quod, cum falso aliquando dixerit se divinitus missum, nonnisi falsus propheta fuerit, nec nisi talis habendus nobis est; propheta, inquam, falsus, pseudopropheta verus. (P. L. 23, 462). 57) Ms.: Fur et latro. 58) Praescriptio 9, cp. 42, (P. L. 2, 57). terilineolis abrasae superimpositam; ideo facile hic inelegans dicendi modus irrepsit. DISSERTATIO QUINTA REFUTATUR LUTHERANORUM FALSA DE LUTHERO SENTENTIA QUOD PROPHETA FUERIT PROPHETARUM ET VATICINIIS ILLUSTRATUS OSTENDITURQUE QUOD PROPHETA QUIDEM FUERIT SED PROPHETA PRAECURSOR ANTICHRISTI ! I. Cum evidenter ostenderimus Lutherum nulla divina vocatione nec immediata ad instar Prophetarum et Apostolorum, nec mediata per Episcopos, quos Spiritus Sanctus posuit in Christi grege pascere Ecclesiam Dei,? vocatum fuisse; manifestum est Lutherum nec revera fuisse, nec pro veritate dici potuisse prophetam divinitus missum, non tertium Eliam, non alterum Ioannem Baptistam, cui tamen [Lutherani] pro affectu similem apprime faciunt. Praesertim vero quod, sicut Ioannes Baptista longe ante fuit a Sanctis Vatibus Divino Spiritu afflatis? praenunciatus, sicut ipsemet ait: Ego vox clamantis in deserto : Parate viam Domini, sicut. scriplum est, inquit Lucas, in libro sermonum Isaiae prophetae ;* et Dominus: Hic esl de quo dictum est : Ecce ego milio Angelum meum, qui praeparabit viam ante [aciem meam ; 5 ita Lutherum faciunt a prophetis praenunciatum. Cum primis vero a Ioanne Husso praenunciatum affirmant ; imo Lutherus ipse hoc asserit ad calcem libri, quem inscripsit : Glossam in Praetensum Caesareum Edictum, inquiens: «S. loannes Hussus de me prophetavit, quando ex carcere Constantiae in Boihemiam litteras misit: Nunc assabunt quendam anserem, — Huss enim anserem dicunt, * — at post centum annos audient cantare quendam cy- 697. 6985. 689. 709; iuxta novam 6692-674». Eadem Dissertatio minus perfecta extat in cod. 2, f. 523-54». V. etiam addit. 13. 2) Cf. Act 20, 28. 3) Ms.: Afflati. qui praeparabit viam tuam ante te. 6) Mathesius op.cit.pag. 19. Alios auctores invenies apud Fabricium Centifolium Lutheranum, pag. 341-342. 7) Huss Ioannes. Hus iuxta modernam graphiam slavicam, ab EHussinetz, (Hussinec apud Prachtatiz), agnomen accepit. Cf. Dictionnaire de Theologie Univer. Catholique, col. 333-346. De significatione nominis cf. Hottingerus Histor. Eccles. saec. 16. part. 2, pag. 17, cit. apud Fabricium Centifolium Luth. pag. 341, in nota. Lutherani Lutherum faciunt prophetam et alterum Ioannem Baptistam praenuntiatum vaticiniis Ioannis Hussi, Martini Mellerstadii, Ioannis Hiltenii, Flechi monachi, Ioannis Staupitii. Sed isti prophetae, si multi valoris apud Lutheranos, gnum, quem pati debent ». * Hoc autem vaticinium de Luthero sacrosanctum habent Lutherani omnes, licet extra Scripturam sit, nec in Ioannis Hussi epistolis reperiatur. ? Philippus Melanchthon in Praefatione secundi tomi Operum Lutheri in hanc rem affert, si non vaticinium, praesagium tamen ac prognosticum D. Martini Mellerstadii,!^ qui, cum Lutherum audiret, aiebat tantam esse vim ingenii in viro, ut praesagiret mutaturum esse vulgare doctrinae genus. ! Nicolaus Selneccerus, in Oratione Historica de Vita et Conversatione Lutheri, vaticinio Ioannis Hussi'? de Luthero addit alia tria: unum Ioannis Hiltenii, monachi Ysenacensis,? qui a fratribus sui sodalitii coniectus fuerat in carcerem, eo quod nollet communicare sub altera specie tantum: «Quare veniet, inquit, monachus qui monachorum idololatriam avertet»; alterum D. Flechi,'* monachi probatae vitae, qui tamen nunquam Missam celebraverat, qui dixisse fertur a Wittemberga universum mundum sapientiam esse mutuaturum ; tertium vaticinium est loannis Staupitii,!? qui Luthero gradum doctoratus renuenti, fatidica voce dixit: « Videtur instare mira rerum conversio, in qua Domino Deo ad expediendos multos labores opus erit strenuis et laboriosis doctoribus; sive ergo vivas, sive moriaris, Deus in consilio suo tuam requirit operam ». II. Aegidius Hunnius, in Oratione Saeculari in Festo Natalitio Academiae Wittembergensis,!$ haec omnia vaticinia multis verborum ambagibus in Lutheri laudem circuitu oratorio amplificat. Ioannem Hussum illustrissimum martyrem dicit ;!' de Mellerstadio ait quod, primus rector academiae Wittembergensis cum fuerit, ad summum honoris gradum in tribus superioribus facultatibus evectus, lux mundi nominatus fuit;!5 D. Flechum dicit monasticae quidem 8)-I. G. t. 5, f. 321*. 9) Cf. Grisar, B. 2, S. 126. 10) De Mellerstadio cf. Allgemeine Deutsche Biographie, B. 26, S. 393-394. 11) WE. toa EEDEIPT 12) Op. "cit; f. 19. Hilten (Zeitschrift für Kirchengeschichte 1928) Hi. 47, S. 402-412. 14) Selneccerus op. cit. f. 8-12. De Dr. Fleck concionatore cf. Kóstlin-Kawerau M. Luther, B.1, S. 80.163, Berlin 1903. Staupitz, S. 225, Gotha 1879. 16) Oratio habita in Saeculari Festo Natalitio Academiae Wittembergensis, cum centesimum a prima fundatione cormplevisset annum, die 18 Oct. anni currentis 1602, etc. f. 4. 7, Wittembergae 1602. T7 bid ut 57. 18) Ibid. f. 5. — DISSERTATIO QUINTA 101 professionis, sed qui nunquam in tota vita sua Missam celebravit, in ipso die inaugurationis academiae vaticinatum fuisse;!? Ioannem autem Hiltenium, monachum laudatae vitae ac sanctimoniae a suo sodalitio propter reprehensos quosdam manifestos abusus in carcerem coniectum, prophetasse dixisseque se has iniurias aequo animo propter Christum tolerare, cum quidem nihil scripserit, aut docuerit, quod labefactare statum monachorum posset, tantum notos quosdam abusus reprehenderit: «Sed alius quidam, inquit, veniet anno 1516, qui destruet vos, nec poteritis ei resistere ». ?? Miror autem ego quod non inter prophetas retulerint asinam Balaam,?! ne dicam asinum aureum Apulei.? Expectabam a viris, qui nonnisi apertissimas et indubitatissimas semper Scripturas requirunt, apertissima indubitatissimaque de tanto propheta vaticinia, qualia multa in Scripturis legimus: veluti de multiplicatione seminis Abrahae, ?? de aegyptiaca populi captivitate et liberatione, * de acquisitione et possessione terrae promissionis, ?9 vaticinium de Iosia rege nominatim a viro Dei ad impium Ieroboam,?$ vaticinium Isaiae "de Cyro rege,?" aliaque id genus multa; et dant nobis prophetas obscurissimos Mellerstadios, Flechos, Staupitios, Hiltenios, quos nescimus quisnam albo prophetarum inscripserit. Quos tamen non negamus prophetare potuisse, sicut Balaam ?? et Caipham ?? prophetasse legimus ; ut mittam quod ipsa rerum evidentia falsos prophetas ostendit, et manifestae falsitatis arguit. Nam post Lutherum adeo non est destructus monachatus, ut, novis religionibus fundatis, factus sit multo amplior; necdum apparuit mundus iste universus, qui a Wittemberga, omnium obscurissima academia, sapientiam sit mutuatus, nisi sapientiam quis haeresim dixerit errorumque lernam.?? Mittamus igitur obscurissimos istos falsosque prophetas: Mellerstadium, mundi obscurissimam lucem ; Hiltenium apud suos, quibus probe notus erat, infámem monachum; Flechum, tam obscurum hominem ut ipsius etiam nomen ignoretur vel agnomen ; Staupitium, Lutheri complicem scripsit libros, quos Metamorphoses seu Asinus Aureus inscripsit. Cf. I. Perin Onomast. Tot. Lalin. sub nomine Apuleius. 23) Cf. Gn 13, 16; 22, 16-17. 24) Cf, Dt 1, 39. Quod proverbium natum est ex eo quod Lernam, lacum Argivis ac Mycenis finitimum, ab omnibus purgamenta deferebantur, Cf, P. Mannuecii Adagia, col, 184, nihil sunt apud sensatos, quia extra Scripturas positi, obscurissimi et non prophetae, aut si prophetae, manifestae sane falsitatis et maculatae vitae. Lutherani ad illustrandum parentem suum male afferunt in primis duo vaticinia Ioannis Hussi, quia gratis conficta, et quia altero vaticinio Lutherus cygnus dicitur, immunda avis, conviciatrix et socium criminis in rebellione a sancta Romana Ecclesia et obedientia Summi Pontificis. ?! III. Expendamus parumper vaticinium loannis Hussi Hunnio illustrissimi martyris, quem non negamus martyrem fuisse et quidem illustrissimum; at vero non Christi, non Dei, sed satanae, sed antichristi; «non enim poena martyrem facit, sed causa»;?? mortuus est autem et ultimo supplicio affectus, ultricibus flammis traditus, non propter fidem, sed haeresim. ? Expendamus, quaeso, tantisper illustrissimi istius martyris, hoc est, longe infamissimi haeretici, vaticinium, imo vaticinia, de Luthero. Duo enim vaticinia affert H unnius: alterum quod supra ex ipso Luthero retulimus: «$. Ioannes Hussus de me vaticinatus est: IHodie assabunt anserem; post centum vero annos audient canentem cygnum, hunc ferant necesse est»; alterum vero quod in die martyrii, hoc est, meritissimi supplicii sui, dixerit Ioannes Hussus : « Post centum annos respondebitis Deo et mihi ». Esto, vaticinatus fuerit Hussus de Luthero his verbis, ut gratis ipsi dicunt, imo sine auctore confingunt ; quid, quaeso, praeclari de Luthero vaticinatus fuit ? Cygnum appellat. In sacris autem Levilici ?5 et Deuteronomii?9 libris eygnus inter immundas aves computatur, et nunquam in bonam partem sumitur, nec apud exotericos scriptores semper in bonam, licet Apollini propter musicen et poeticen dicata avis fuerit ;?" propter canoram enim vocem cantumque suavem poetarum ac musicorum est symbolum, et, propter niveum candorem, veluti hieroglyphica figura est animi candidi; unde est illud : Cygno candidior, itemque : Albus olor. ?? At vero aliquando etiam imago est, ut Ioannes Pierius 204, ibid. col. 940 et alibi. 33) Cf. Pastor Storia dei Papi, vol. 1, pag. 125 sqq.; Hergenróther Storia della Chiesa, vol. 5, pag. 199-210, Firenze, Libr. Edit. Fiorent. 1908. 34) Cf. Hunnius op. cit. f. 7. Ubi adiungit quod hoc secundum vaticinium « Boihaemi in moneta quadam Io. Hussi curarunt procudi et exprimi ». Alii Hieronymo Pragensi hoc dictum tribuerunt. Cf. Fabricius op. cit. pag. 342. 35) Cf. 11, 13-18. 36) Cf. 14, 12-16. 37) Avis Apollini sacra. Cf. Cic. Tuscul. Disput. lib. 1. vol. 8, pag. 2607, Amstelaedami 1724. Symbolum poetarum. Cf. Virg. Ecl.9, vr. 27; Hor. Carm. lib. 4. Od. 2, vr. 25. 38) Cf. Hor. Carm. lib. 2, Od. 20, vr. 10; Virg. Georg. 2, vr. 199; Aeneid. lib. 7, vr. 699; Theocritus Idyllion 25, vrr. 130-131, ex Bibliotheca Scriptorum Graecorum, Parisiis, Firmin-Didot 1838—1885, DISSERTATIO QUINTA 103 Valerianus in suis Hieroglyphicis adnotavit,?? hominis inhospitalis et municipibus suis iniurii; quoniam cygni se invicem insectantur et morsibus intentant mordentque; ita ut Mellistus Euboicus avem dixerit conviciis plenam. ^ Tertullianus ex nostris cygnum hypocritas designare docuit, qui candore sanctitatis quaestum faciunt; ?5 avis enim haec plumis quidem candida est, carne autem nigra admodum ; quare homines designat, quos Dominus dixit sepulera dealbata; ? ut mittam quod, ut naturalium rerum periti asserunt, ? cygnum non sane canere nisi spirante zephiro sive favonio, ita plane hypocrita non movetur ad aliquid bene agendum, nisi studio gloriae laudisque trahatur eumque humanus favor invitet. Quid igitur laudis tributum erit Luthero ab Husso, cum cygnus est appellatus, cum in Sacris Litteris *! hypocriseos symbolum sit et hieroglyphicum ? Et quidnam, quaeso, illud est : « Audient canentem cygnum ; hunc ut ferant necesse est?» Non necesse est cygnum, cum suave canit, ferre; nam cantus suavis homines non molestia afficit, sed voluptate replet. Dixerim ergo cygnum male canentem, si hunc ferre necesse est. Alterum autem vaticinium palam ostendit hominem falsidicum non fatidicum extitisse ex ipso rerum eventu; necdum enim vidimus Hussum pro tribunali cum Deo sedentem et iudicantem ; et tamen ait: «Post centum annos respondebitis Deo et mihi»; cum tamen ab ipsius martyrio, hoc est, infami supplicio, prope ducenti expleti sint anni. Hinc manifestum est, quod, cum vellent homines illustrare Lutherum fatidicorum hominum vaticiniis, nonnisi ridiculos nobis vates sibilisque excipiendos prophetas exhibuerunt. Ipsimet dicant quam bene nos exciperent, si huiusmodi hominum testimoniis nostra probare et confirmare vellemus ; et tamen sunt illis vaticinia ista, nugaLitteris Commentarii, pag. 229, Lugduni 1625. 40) Mellistus, alii Melissus, Euboicus, citatus a Pierio op. cit. pag. 229; cf. Fabius Placiades Episc. Mygthologiae, lib. 2, fab. 16 De Cycno et Laeda, fasc. II», Augustae Vindelicorum 1521. 41) Tertullianus scripsit aliquid De Animalibus Mundis et Immundis. Cf. Hieronymus Epist. De Quinque Quaestionibus, ad Damasum Papam, (P. L. 22, 453, relat. 2, 1123-1124). Hodie inter opera deperdita recensetur a Bardenhewer op. et ed. cit. vol. 1, pag. 233-234. 42) Mt 23, 27. 43) Cf. Io. Pierius op. cit. pag. 230. 44) Cf. N. Lyranus Glossa Ordinaria in Levit. cap. 11, vr. 18, vol. 1, f. 233, Venetiis 1588; cf. etiam Alph. Tostatus Comment, in Levit, cp. 11, vr. 18, quaest. 36, f, 109», Venetiis 1596, et hypocrita; altero vero nondum adimpleto, EHussus ipse pseudopropheta ostenditur. Item Lutherani, cum primis Hunnius, male afferunt vaticinium .Apocalypsis de Angelo habente Evangelium aeternum et praedicante ruinam Babylonis, quia ex libro desumptum a Luthero ex sacris expuncto, cissimis nugis longe nugaciora, longe admodum sacrosancta, quibus usus fuit etiam Ioannes Mathesius in Concionibus de Lutheri Laudibus. ^9 Sed mittenda sunt inania figmenta ne dicam deliramenta; ridenda nobis sunt, non confutanda. IV. Verum enimvero habet Aegidius Hunnius longe praeclariora de Luthero vaticinia. Ait** enim: «Imo compertum habemus indubiis documentis in Apocalypsi Ioannis notanter incomparabilem hunc religionis vindicem apostolico vaticinio praenunciatum esse». Quaenam vero sunt indubitata ista in Apocalypsi de Luthero vaticinia ? Unum est: Post haec vidi alterum Angelum volantem per medium coeli, habenlem Evangelium aeternum, ut evangelizarel habitantibus super lerram el omni genti el tribui el linguae el populo, dicentem voce magna : Timele Deum et dale illi honorem, quia venii hora iudicii eius ; el adorale eum, qui fecil coelum el lerram, mare el fonles aquarum. ** Hoc unum vaticinium apocalypticum est ; alterum vero: Post haec vidi Angelum descendenlem de coelo, habentem polestalem magnam ; el lerra illuminala est a gloria eius. Et exclamavit per fortitudinem voce magna, dicens : Cecidit, cecidit Babylon magna, et facta habitatio daemoniorum, etc.** Quibus, inquit Hunnius, illustribus vaticiniis Lutherum ceu digito notatum «palam edocet irrefragabilis eventus, oraculorum editorum interpres sine controversia ut certissimus ita locupletissimus ». 4? Transcendit Hunnius ab asinis ad equos, ut dici solet, sive boves," ab humanis ad divina vaticinia de Luthero in sacra Apocalypsi, quae Luthero tam bene conveniunt quam vog mpbc a5Aóy, Xpbc Abpoy.9 Et, ut mittamus Hunnium lutheranum ex apocalyptieis vaticiniis inepte laudare voluisse Lutherum, qui librum Apocalypseos sacratissimum divinisque mysteriis refertissimum ex albo divinorum voluminum expunxit, et quarto libro Esdrae similem iudievangelizaret sedentibus... et super omnem gentem et tribum et linguam ct populum, dicens magna voce: Timete Dominum. 48) 18, 1-2. Vulg.: In fortitudine. 49) Hunnius op. cit. f. 8. asinus ad tibiam, asinus ad lyram; adagium hoc loco significat vaticinia Scripturae natura sua Luthero applicari non posse. Cf. P. Mannuccii Adagia, (col. 245. 144)8, DISSERTATIO QUINTA 105 cavit; ?? an non hic manifeste de asino lanam quaerit ? ? Per Deum immortalem ! rogo attendat christianus lector et quisquis est sincerus veritatis amans, attendat, inquam, «irrefragabilem eventum, oraculorum interpretem, ut Hunnius ait, certissimum et locupletissimum ». Non dicam hic Hunnium male in Sacris Litteris versatum, dum eundem Angelum facit in posteriori vaticinio cum Angelo prioris, cum loannes manifestis verbis alium dicat. Nam ad calcem vaticinii prioris ait: E! alius Angelus seculus est, dicens: Cecidil, cecidit Babylon illa magna; * quod in secundo vaticinio replicatur, ubi ite- , rum dicitur: E! vidi alium Angelum. *? Sit hic levis lapsus Hunnio facile condonandus. Mittam etiam quod Ioannes dicit vidisse Angelum volantem per medium coeli, 5* non de grege Epicuri porcum 5? in luto incestarum libidinum incubantem, factisque, verbis docentem homini impossibile esse caelibem vitam, qua Angelis similes efficimur, 5? sicut Dominus ait de iis qui seipsos castraveruni propter regnum coelorum, 9? dicentemque necessariam esse venerem non secus atque cibum potumque ad vitam necessaria experimur. $? Dicat nobis «eventus, oraculorum irrefragabilis, certissimus et locupletissimus interpres»: Quomodo, quaeso, Angelus iste, per antiphrasim Lutherus, praedicavit evangelium sedentibus super terram et super omnem gentem et tribum et linguam et populum; quin, inquam, extra unam Germaniam, imo unam Saxoniam, imo unam Wittembergam ? Deinde quid commune, quaeso, habuit Lutheri praedicatio de sola fide sine operibus et certissima salutis fiducia, 5 cum praedicatione Angeli apocalyptici alta voce clamantis: Timete Deum, el date illi honorem, quia venit hora iudicii eius; el adorale eum ? Hic Angelus timorem Dei praedicat, divinum iudicium, Dei gloriam, ut demus Deo honorem et gloriam, quod quidem fit per opera bona : Ut ticinia quaerendo ex libro, quem Lutherus canonicum esse negavit. Cf. P. Mannuccii Adagia, col. 262-263. 54) 14, 8. 55) 18, 4. 56) Ct. 14, 6. 57) Hor. Epist. lib. 1, Epist. 4, vr. 16. 58) Cf. Mt 22, 30. 59) Mt 19, 12. 60) CF. Coníra Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, W. L. t. 2, f. 352^; Sermo de Matrimonio, ibid. t. 5, f. 119*. ment. Post. in Epist. ad Gal. ibid. t. 5, f. 314^. quia Hunnius de duobus unum Angelum facit, quia Lutherus non Angelus in coelo volans, sed porcus in coeno cubans, quia praedicatio Angeli fuit universalis, praedicatio Lutheri in una Wittemberga, item praedicatio Angeli de operibus bonis et de sacrificio, Lutheri vero de sola fide, et quia ruina Babylonis, idest, Romae, iuxta Lutheranos, impleta minime est, praedicante Luthero; et sic insipientia Lutheranorum manifesta omnibus est. videant, inquit, opera vestra bona, el glorificent Patrem vestrum qui in coelis esl. *. Adorale eum ; utique in spiritu ef veritate, 9 sacrificium laudis Deo offerre. * Saepe in Sacris Litteris Deum adorare, sacrificare Deo est. 5 Num ista praedicavit Lutherus, solius fidei egregius, hoc est, verae haeresis buccinator ? Et ubi, quaeso, est clarus eventus ruinae et irrefragabilis casus Romanae Ecclesiae atque papatus ab Angelo praedicati: Cecidii, cecidit Babylon, hoc est, Hunnio interprete cum aliis suae farinae hominibus, Roma? Itane cecidit et ad nihilum redacta Roma est, Luthero praedicante ? Etsustulit, inquit Ioannes, unus Angelus fortis lapidem, quasi molarem magnum, el misil in mare, dicens: Hoc impelu millelur Babylon civitas illa magna, el ullra... non invenietur. $9 Itane Roma cecidit, funditusque eversa est, ut amplius non inveniatur ? Et in re tam aperta, tam clara caecutiunt ac caecutire volunt Lutherani? Quid hic dici potest, quam illud Heracliti apud Aristotelem, in decimo Moralium Nicomachiorum : « Asini stramenta malunt quam aurum»; quod ipsis pabulum sit iucundius auro, $? hoe est, apertis mendaciis potius quam veritate delectari ? Suo ut Luthero, quod aiunt, Herculis cothurnos induant, $* monstrorum omnium per orbem domatorem destructoremque faciant, gigantem fortissimum, Samsone etiam fortiorem, ad sacri belli adversus Romanam Ecclesiam sustinendam molem, absque ullis subsidiariis copiis, divina virtute cinctum praeditumque constituant, Angelum de coelo fortem comminisceuntur finguntque. Sed nihil Dei gratia proficiunt; sicut Paulus ad Timotheum de haereticis ait quod ultra non proficient, insipienlia enim eorum manifesta omnibus eril, sicut manifestata fuit insipientia Iannes et Mambres, qui Moysi, viro Dei, restiterunt. $* Sane haud parva Lutheranorum insipientia manifestata est in vanissimis istis et commentitiis vaticiniis, quibus Lutherum suum illustrare et cohonestare volentes, apud minime ineptos viros magis magisque obscurarunt et deturparunt. 2259 P3 14052; 66) Apc 18, 21. 67) Cf. Aristoteles Ethica Nicomachea, vol. 2, lib. 10, cp. 5, pag. 122, ex Bibliotheca Scriptorum Graecorum, Parisiis, Firmin-Didot 1883. Hoc adagium recte usurpatur ad significandos eos, qui coimpotationem temulentam ommibus disciplinis liberaHbus anteponunt. Cf. P. Mannuccii Adagia, col. 1680. 68) Idest, minimis applicare maxima, quae minime congruant vel deceant. Cf. M. F. Quintilianus De Institutione Oratoria, De Peroratione, t. 1, lib. 6, cp. 1, pag. 316, I. Cominus, Patavii 1736, 69).2. Tim 3, 9. 8, DISSERTATIO QUINTA 107 V. Non omittam autem hic unum ex Hunnio, inter Lutheri propugnatores facile primipilo. Bonus enim vir Catholicis, quos luthericola ipse dicit papicolas, *? vitio vertit quod Luthero obvertant nullis claruisse miraculis; in catholica autem Ecclesia asserant edi signa atque miracula. Sed inquit: « Valeant illi cum suis prodigiis, quae a pseudoprophetis et pseudochristis editum iri per cooperationem satanae, Christus olim discipulis suis praedixit," et Paulus ex Spiritu Sancto praenunciavit; ? Lutherum quod attinet, satis est miraculi, quod unus ipse prope totius mundi sustinuit impetum, quod solo: verbo, sine armorum strepitu, contra omnem humanam potentiam et resistentiam illud salvificae religionis opus, Deo excelso fretus, instauravit ». ?3 Optimum impostorem egit Hunnius, more omnium haereticorum, qui cum non potuerint habere miracula, quibus Deus veram religionem divinis veluti testimoniis confirmavit, sicut sigillis principum diplomata confirmantur ; damnarunt quae in catholica Ecclesia per Sanctos Dei facta sunt fiuntque miracula ; sicut olim Pharisaei, acerrimi Christi hostes et virulentissimi inimici, divina eius opera calumniabantur, dicentes : In Beelzebub principe daemoniorum... ** At, inquit Hunnius, praedixit Christus venturos pseudoprophetas et pseudochristos cum signis mendacibus, sicut de antichristo Paulus ad Thessalonicenses ait. Bene ; sed si praedixit falsa fictaque miracula per satanae ministros, praedixit et vera divinaque per ministros suos facienda. *? Sed quid facias hominibus qui volunt, sicut de Balaam legimus, "9 apertis oculis cadere ? Sufficiat quod vetus ista calumnia est, qua non solum Pharisaei miracula Christi calumniati fuerunt, verum etiam pagani miracula christianorum et haeretici miracula Catholicorum ; sicut S. Ambrosius de Arianis, Eunomianis et Vigilantianis scribit in Sermone JDe SS. Gervasio et Protasio, et D. Hieronymus Contra epistolae sermo dicatur, cf. Bardenhewer Manuale di Patrologia ed. cit. vol. 2, pag. 256. In hac ultima parte epistolae nominantur tantum Ariani; attamen specialiter respicit Ambrosius ad Eunomianos et Vigilantianos, qui tunc temporis Mediolani Arianos repraesentabant, et cultum martyrum eorumque miracula negabant. Item male Lutherani arcent a Luthero vera Ecclesiae miracula, ea dicentes aut signa pseudoprophetarum, blasphemantes ut Pharisaei, aut signa ficta iam prophetata a Christo, cum Christus prophetavit et vera; quia sic et pagani et veteres haeretici calumniati sunt, quia sic et doctrina Lutheri circa miracula damnatur. Econtra male afferunt ut miraculum Lutheri quod ipse solus plus ademerit Papae quam hactenus omnes, quia Mahumetes et Arius in hoc illustriores sunt, quia Lutherus hoc fecit praedicando latam et spatiosam viam, et mundus placentes doctores sequitur, Vigilanlium. ** Testatur Origenes Celsum miraculis Christi struxisse calumniam, quasi ea aegyptiis artibus fecerit. "? Sed si omnia miracula censenda sunt signa mendacia, quia antichristus talia facturus praedictus est ; cur Lutherus a praedicatoribus, qui se dicunt divinitus missos, praecipit ut requirantur miracula ad probandam divinam missionem suam ? *9. VI. Consideremus, quaeso, tantisper Lutheri miraculum, quod unus ipse prope totius mundi sustinuit impetum. Quod quidem miraculum de seipso aliquando praedicavit Lutherus, quod solus ipse solo ore, absque ullo gladio plus ademerit Papae et Episcopis, quam hactenus omnes imperatores, reges et principes. 5 Sed si miraculum hoc dicendum est, ut Mahumetem taceam, Lutherus minime conferendus cum Ario est, cuius haeresis totum fere orbem pervagata fuit; ita ut D. Hieronymus libro Adversus Luciferianos dixerit, referens statum Ecclesiae illius temporis, quo tantopere pestis illa grassabatur, «ingemiscens orbis terrarum se arianum esse miratus est». Similia scribit Vincentius Lirinensis, qui haeresim illam dicit furiam 9 atque Bellonam, * quae omnia susdeque miscuit. ?5 De haereticis praedixit Petrus quod introducenl sectas perditionis..., e£. multi sequentur eorum luxuriam. 5*9 Nil mirum autem si Lutherus statim tam multos habuit sectatores ; praedicavit enim latam et spatiosam viam, per quam, ut Dominus ait, valde multi sunt qui vadunt per eam. ?? Sequitur enim mundus, qui totus in maligno positus est, 9* placentia; sicut per Isaiam ministris verbi Dei loquitur: Loquimini nobis placentia.9? Hinc coacervat sibi magistros prurientes auribus, et a veritate auditum quidem avertit ; ?' doctores impios sequitur, sicut legimus quod universus Israel toto corde secutus 1. 68». 82) P2T.9235;0172; 83) Furia singulari numero pro peste et scelere accipitur, et dicitur de iis qui furoris impetu et mala cupiditate acti aliis perniciem afferunt. Cf. Cic. Orat. pro Sextio, vol. 5, cp. 14, n. 33, pag. 2441, Amstelaedami 1724. 84) Bellona, dea Romanorum, a bello sic dicta, translate de haeresi dicitur, ut Vincentius hoc loco. 85) Commonit. 1 (P. L. 50, 642). 86) 2 Petr 2, 1. Vulg.: Luaurias. 87) Cf. Mt 7, 13. ^ DISSERTATIO QUINTA 109 fuit Absalom.?' Docuit ipse Lutherus in libro cui titulum fecit Quod verba: [Hoc est corpus meum] Firmiter stant. adversus Novam Sacramentariorum Sectam, id praerogativae diabolum habere, ut nullam doctrinam, nullum somnium tam ineptum, futile aut blasphemum, excitare possit, quin eius continuo reperiat discipulos, et quanto ineptius tanto citius.?? Facessat igitur Luthero miraculi huius gloria, vel multo illustrius multoque divinius Ario, quin etiam Mahumeti tribuatur, illisque maior quam Luthero potiorque fides ab omnibus habeatur. VII. Sed, si tantopere cupiunt Lutherani patriarcham suum prophetae titulo illustrare, in gratiam ipsorum, eis ut morem geramus, Lutherum, novae huius sectae fundatorem summumque parentem, demus fuisse prophetam. Neque enim Divina Scriptura titulum istum tanti facit, ut nonnisi viris sanctissimis ipsum tribuat, sicut Abraham a Deo legimus appellatum fuisse prophetam, *?? et Patriarchae omnes propter divinam, qua praediti erant, sanctitatem, prophetae sunt nominati: Nolite tangere christos meos, et in prophetis... nolite malignari.? Nec praeterea titulum hunc tribuit [tantum] specialibus legatis Dei, quos ad populum destinare solebat, sicut Moysi, ?* Eliae ?$ aliisque quamplurimis, ?' qui in Scripturis Sanctis prophetae nuncupantur. Tribuitur poetis profanis; Epimenides enim, cretensis poeta, a Paulo ad Titum dictus fuit Cretensium propheta, inquiens: Dixit quidam ex illis proprius ipsorum propheta: Cretenses semper mendaces, malae bestiae, venires pigri ; testimonium hoc verum est. ?? Tribuitur hominibus energumenis, cum malo spiritu acti insanientes obloquuntur, sicut de Saul legimus quod, cum a malo spiritu vexaretur, in medio domus suae prophetabat. ?? Tribuitur tandem hic titulus falsis prophetis; unde legimus prophetas Baal,!?' prophetas mendaces, !! prophetas seductores, !!? pseudoprophetas. 193 ; Quare nil obest quin Lutherum nominare et dicere possimus prophetam; etiam prophetam Domini, sicut legimus satanam spistat, 1. G. t. 8, f. 375*-376»; 93) Cf. Gn 20, 7. 94) Ps 104, 15. 95) Cf. Dt 34, 10, et diabolus, iuxta Lutherum, multos reperire discipulos facile scit. Item male provocant Lutherani ad titulum prophetae, cum tribuatur in Scripturis etiam poetis profanis, hominibus energumenis, falsis prophetis. Sic fuit Lutherus propheta quidem et concionator insignis, sed malus et ad multorum ruinam. Item male provocant ad praesagia, quia et ad Lutheri infamiam referuntur paria, nempe monachovitulus in Saxonia natus, ritum Domini appellatum in sacra Regum Historia, quod vexabat Saulem spiritus Domini malus.!?^ ^ Dicatur et Lutherus propheta Domini malus. Saepe nanque in Divinis Litteris prophetare idem est ac verbum Dei proponere et praedicare, et ex synthusiasmo, ex supernaturali Spiritus afflatu. fta enim apud Paulum, priore epistola ad Corinthios, propheta praedicator est et prophetare praedicare Deumque pro concione ad populumlaudare. "5 Lutherus autem magnus insignisque fuit verbi Dei concionator, Divinarum Seripturarum interpres ; sed malus, quia a Deo minime: vocatus, minime missus, usurpavit sibi munus legationis divinae, unus ex illis, de quibus ait: Non millebam eos, el ipsi currebant ; non loquebar eis, et ipsi prophetabant. 196 Quia igitur Lutherus revera ita prophetavit, fruatur hoc titulo dicaturque propheta Domini malus, ex illis qui, ut per Ezechielem Dominus ait, murum aedificabant sine temperamento, !!" hoc est, sine cemento, ac propterea magna et irreparabili ruina casurum. Lutherus enim vel maxime verbum Dei fidemque, sed sine caritate, praedicavit. Sed : Si... caritatem... non habuero, nihil sum..., nihil mihi prodest ; etiam si habuero omnem fidem, ila ut monles transferam..., si habuero prophetiam el noverim mysteria omnia. 19 VIII. Insuper dandum Lutheranis censeo Lutherum non modo, uti diximus, appellari dicique posse prophetam; verum etiam prophetarum vaticiniis vel fatidicorum hominum praesagiis illustratum, et, si dicere fas est, etiam divino quodam portento hominibus mundoque divinitus demonstratum. Anno nanque 1523, cum paulo ante Lutherus insignis Germaniae propheta prodiisset in lucem ac vix dum monachalem cucullam exuisset, ut Cochlaeus in Actis Lulheri scribit, 9? in ipsa Saxonia prope Wittembergae fines vacca monstrum peperit, nempe vitulum calvo capite et monastico cucullo circumdatum, cuius imago una cum interpretatione ipsius Lutheri, exstat tomo secundo Operum Latinorum, post Papaselli Interpretationem, appellaturque a Luthero monstrum istud monachovitulus, mittebam prophetas..., non loquebar ad eos. DISSERTATIO QUINTA 111 divinum sane monstrificum portentum. Et Lutherus quidem in Interpretatione huius Monachovituli ita praefatur, dicens: « Propheticam interpretationem huius monachovituli relinquam spiritui; non enim sum propheta. Illud tamen in genere de plerisque miraculis talibus affirmari potest Deum per funestos casus motus et quassationes futuras quodammodo praenunciare, quale sibi Germaniam certo polliceri et exspectare iubeo. Sed qui nominatim eventus portendantur quamque durabiles ac tempus durationis praefinire, propheticum estre Duo hic habemus ex Luthero: unum, ipsius manifestam confessionem quod non sit propheta ; alterum, monachovitulum hunc divinum fuisse portentum. Et ipse quidem, pro singulari suo affectu in monachos, interpretatur per monachovitulum istum designari totum ordinem religiosorum, ae doceri « monachatum nihil aliud esse quam fucatam speciem pietatis et externam hypocrisim sanctae atque divinitus approbatae vitae ».!! Inepte admodum; quasi tunc primum monachatus, in Ecclesia Dei longe antiquissimus laudatissimusque, coepisset, ut tali monstro portenderetur quidnam esset id quod tunc exoriebatur in mundo. At vero non monachismus, sed lutheranismus per Lutherum tunc temporis exoriebatur, sicut luce clarius est ; quare totius lutheranismi imaginem ac veluti hypotyposim ostendit Deus in monachovitulo isto. Haeretici enim sunt, de quibus Paulus ait, quod homines sunt speciem quidem pietatis habentes, virlulem autem eius abnegantes. !? Lutheranismus est, qui, sub specie evangelicae pietatis et christianae libertatis, vitam animalem ducit, ac perinde christianam colit pietatem atque monachovitulus ille monasticam religiositatem. Per monachovitulum designatur, quia a monacho sumpsit originem ; sed per monachum monstruosum, qui secundum speciem tantum monachus extitit, intrinsecus autem animalis homo non sapiens quae sunt spiritus Dei, sed sensu carnis ductus, !? caelibem monachatus vitam impossibilem sensit, veneremque perinde necessariam atque cibum potumque existimavit. !!4 non ad significandam monachatus hypocrisim, ut placet Luthero, sed lutheranismi hypotyposim, a monacho orti, sed a monacho monstruoso, ut cecinerunt Cochlaeus et Poloni. Item male provocant ad vaticinia, cum et referantur ad infamiam Lutheri vaticinia Io. Licthenbergii, describentis monachum cum cuculla et diabolum in scapulis eius, Ioannes Cochlaeus librum hac de re carmine scripsit, titulo Adpersus Cucullatlum Minotaurum Wilttembergensem, ita canens: «Monstra bovemque cano, Boreae qui quondam ab oris, Theutonicas terras profugus conspurcat, et omnem Sub specie monachi violat pacemque fidemque, Vi satanae saevis furiis agitatus et oestro Dirae Thesiphonis, ultrici anathemate poenas Exposcente, furit mugitu vastus inani Semiviri lacero sub semibovisque cucullo ». 115 Qua de re postea Poloni quidam, ut Cochlaeus refert, !!9 ita luserunt : « Vacca cucullatum produxit saxica fetum, Designans monstrum terra quod illa fovet. Saxe miser, vigila; monstrumque hoc confice semper. Exitium terris monstra tulere suis ». , IX. Sed ne ludere hac in re videamur, cum plangere potius debeamus tantam Ecclesiae catholicae ruinam populique christiani iacturam per portentosum monstrosumque istum monachovitulum Lutherum, videamus si forte inveniamus vera aliqua de ipso propriaque vaticinia. Refert Paulus Scaligerus in suis Explanationibus Imaginum, quod anno 1488 calendis Aprilis Ioannes Licthenbergius, cum spiritu valeret fatidico, ita vaticinatus fuerit, dicens: « Monachus in cuculla et diabolus in scapulis eius retro, habens loripium longum ad terram cum amplis etiam brachiis, habens discipulum secum stantem. Hic propheta erit diis et daemonibus terribilis ; signa multa et prodigia faciet, eius quoque adventum pravi daemonum spiritus fugient. Praeclarum habebit ingenium, multarum rerum scientiam et sapientiam ; in hypocrisi mendacium tamen saepius loquetur, et cauteriatam habebit conscientiam. Erit quoque multi sanguinis effusionis causa. Quanquam autem ita signa multa et prodigia dederit, iuxta tamen tionem paginarum. In ultima pagina haec tantum designatio invenitur: Francofurdiae ad Moenum, 12 Aprilis 1523; quae quidem locum compositionis, non editionis determinat. Extat etiam in libro De Actis, etc. pag. 76. 116) Acta, etc. pag. 120. DISSERTATIO QUINTA 113 salutiferam Christi doctrinam nequaquam erit ei adhaerendum ; imo de illis esse videbitur, quos Christus futuros annunciavit ». 1? Hoc vaticinium graphice admodum visum est Martinum Lutherum monachum laurea doctorali donatum descripsisse, etiam dum prophetam eum dicit, hoc est, divini verbi annunciatorem et Divinarum Scripturarum interpretem. Ea tantum vaticinii pars in eo desideratur, qua dicitur quod signa multa et prodigia faciet, nullum enim Lutherus miraculum fecit, tantum facere attentavit ; 39 cetera omnia ei ad amussim quadrant, nisi forte hic signa et prodigia ad sensum ipsius Lutheri et Lutheranorum accipiamus pro mirabili conversione hominum ad lutheranismum, hoc est, a Christi Ecclesia ad antichristi synagogam; hoc enim et Luthero ipsi et Hunnio lutherano aliisque visum est satis magnum miraculum. Í Tilmannus Bredenbachius, libro Sacrarum Collationum septimo, refert mirabile vaticinium caesaris Maximiliani huius nominis primi, dicens quod, cum laudatissimus imperator anno 1518 Augustae Vindelicorum comitia imperialia instituisset, in triclinio suo quodam die viderit Martinum Lutherum cum multis aliis triclinium ingressum, cacodaemone humeris ipsius incubante ; dixisseque baroni cuidam ex familia Schenck de Erpach, Maiestatis suae familiari atque pincernae, semel, iterum, tertio, ut monachum illum quam diligentissime aspiceret, et a plantis ad verticem oculis optime collustraret. Quod cum ille fecisset, nec tamen nisi monachum cerneret, dixerit ei imperator: Video cacodaemonem, forma corporea, humeris istius monachi incubantem ; et te quidem superstite, iste monachus turbas, calamitates, miserias gravissimas in imperio concitabit. !? Veritatem vaticinii exitus comprobavit. Solet autem Deus principibus magnis ronae, etc. primi tomi Miscellaneorum Effigies ac Exemplar, nimirum vaticiniorum et imaginum Ioachimi, Abbatis Florensis Calabriae, et Anselmi, Episcopi Marsicani, super statu Summorum Pontificeum RBhomanae Ecclesiae contra falsam... cuiusdam pseudomagi, quae nuper nomine Theophrasti Paracelsi in lucem prodiit, pseudomagicam expositionem... indubitata explanatio, Coloniae Agrippinae 1570. Prima pars Miscellaneorum titulum praefert: « Pauli Scaligeri Explanatio Imaginum Abbatis Ioachimi et Anselmi ». Citatio S. Laurentii invenitur in explicatione ultimi vaticini Abbatis Anselmi, pag. 147-148; imago vero pag. 149. Statim postea, pag. 149. 152, auctor dicit quod recte hic intelligitur Lutherus, et singula explicat. De Scalichio cf. G. Krabbel Paul Skalich, Münster 1915. Ratio mutationis nominis in Scaligerum cf. ibid. S. 156 sqq. cum ceteris quae omnia in Lutherum quadrant; referantur et praesagia Maximlliani caesaris, cacodaemonem videntis in humeris Lutheri, sicut olim in Berengario haeretico accidit ; referantur et vaticinia ab. Ioachimi, qui Super Isaiam scribens, lutheranam rebellionem visus est indicasse; 114 SECTIO TERTÍA saepe quae ventura sunt revelare; sicut Pharaoni, regi Aegypti, '?? et Nabuchodonosor, ?! regi Chaldaeorum, monarchae legimus futura revelasse. Nos tamen duo haec vaticinia nequaquam sacrosancta habemus, ita ut ipsis fidem nostram aut lectoris velimus obstringere ; nec tamen conficta testimonia credimus, nec impossibilia aut insolita existimamus. Nam de Berengario etiam legimus apud Willelmum bibliothecarium, libro tertio De Gestis Anglorum, astantem sibi immanem daemonem visum fuisse a Fulberto Carnotensi Episcopo paulo ante mortis horam, viditque sanctus Episcopus cacodaemonem illum multos ad se sequendum manu blandientem, suoque anhelitu multos corrumpentem. ?? Hoc enim diabolus per haereticos agit. His autem adiiciam multo probabilius vaticinium abbatis Ioachimi monachi Ordinis S. Benedicti, qui anno 1178 tempore Urbani III floruit, multaque scripsit et corde praesago vaticinatus fuit, ac suis in libris veluti prognostica quaedam praenunciavit. "? Hic igitur Super Isaiam scribens, in hunc modum vaticinatus fuit, dicens : « Futurum est ut Ecclesiam Romanam in partibus occiduis constitutam Theutonicorum potentia conculcet. Nam sicut peccati radix Antiochus finem iudaicis dedit historiis; ?! sic imperio perditionis filius proeliis Germanorum. Nullus enim populorum legitur ad tantam amaritudinem perduxise Homanam Ecclesiam, sicut domesticus Alemannus. Ab aquilone Germaniae illa pandetur haeresis et afflictio, quae non solum involvet reprobos, sed et electos afficiet temporibus praefinitis. FTuius aquilonis mater est Saxonia, filiae vero Magdeburgum, Misnia, Mechlemburgum, Yslebium, etc. levantes contra Dominum spiritum pestilentem ». *» Tta Ioachimus Lutherum visus est digito indicasse et acu tetigisse. Yslebii enim in Saxonia natus, Magdeburgi et Ysenaci eruditus, in Misnia etiam conversatus, gravi Monachus Gesta Regum Anglorum, lib. 3, (P. L. 179, 1258). 123) De Operibus Ioachimi Abbatis, cf. H. Grundmann Studien über loachim von Floris, Leipzig 1927. Cf. etiam G. Bondati O. F. M. Gioachinismo e Francescanesimo, S. Maria degli Angeli 1924 ; Em. Aergerter Ioachim de Flore, L' Evangile Éternel, etc. Paris 1928. 124) Cf. 1 Mach 1, 11; 2 Mach 1, 11. mentaria in Isaiam non sunt authentica, sed a quodam spirituali scripta sunt cirea medium saeculum 13. Cf. K. Friderich Kritische Untersuchung der dem Abt Ioachim von Floris zugeschriebenen Commeníare zu lesaias und Ieremias, Zeitschrift für wissenschaftliche "Theologie 2, S. 349-363. 449-514, lena 1859. DISSERTATIO QUINTA 115 sanctae Romanae Ecclesiae plaga et amaritudine, nationes illas a. via veritatis misere seduxit, et in perditissimarum haereseon barathrum praecipites dedit. Vaticinia autem haec adduxisse volumus non quod in his firmum aliquod constituamus praesidium, sicut Lutherani in commentitiis suis ; sed ut sciant nos quoque habere in hanc rem nostra argumenta et quidem longe probabiliora, in quibus firmiora possemus praesidia collocare, nec desunt nobis ex Apocalypsi vaticinia quae Lutherum visa sunt designasse. Indicavimus superius ?9 designatum fuisse in stella, quae de coelo in terram decidit, cui data fuit clavis abyssi; in pseudopropheta, antichristi praecursore et anteambulone, ex cuius ore exibant tres spiritus immundi in modum ranarum ; spiritus, inquam, trium haereseon Confessionistarum, Sacramentariorum et Anabaptistarum, quae ex Lutheri doctrina exortae sunt. X. Sic facile damus Lutherum fuisse divinis vaticiniis oraculisque praenunciatum, quemadmodum et antichristum novimus, !?? nec prophetae titulum, quem tanti faciunt, denegamus. Sit Lutherus sicut Saul inter prophetas; nam et Saul malo spiritu agitatus prophetabat in medio domus suae. Baal in Sacris Litteris quadringentos prophetas ab Elia sublatos legimus. ?? Balaam propheta dictus est, !?? et Iezabel in Apocalypsi prophetes appellatur: Quae se dicit propheten. 9? Esto Lutherus propheta, et aliquando prophetarit, ut Lutherani volunt. Prophetavit etiam Balaam, prophetavit Caiphas. Propheta est, sed non Dei, unus et quidem primarius ex prophetis Baal, ex pseudoprophetis; sic enim a Christo dicti fuerunt haeretici, cum ait : Alfendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium. ??! Sed de his satis superque dictum. Nullo divino argumento constat Lutherum fuisse divinum prophetam ; nunc ostendendum falsum prophetam revera exstitisse. nec desint vaticinia ex Apocalypsi, quae Lutherum visa sunt designasse., Epilogus. Esto Lutherus propheta, sed non Dei, unus, et quidem primarius, de prophetis Baal. Vera prophetia est ex divino lumine denunciatio eventus rerum immutabili veritate; sic apud Latinos et praesertim apud Hebraeos; fontes autem divinae prophetiae sunt : somnia, visiones et famiDISSERTATIO SEXTA MARTINUM LUTHERUM REVERA PROPHETAM FALSUM FUISSE EIQUE NON ABSIMILEM POLYCARPUM LAISERUM ! I. Cum pro rei veritate ostendendus nobis sit Martinus Lutherus propheta falsus, praefandum nonnihil est de vera prophetia, quam dicunt ex divina inspiratione vel revelatione denunciationem esse eventus rerum immutabili veritate. ? Latinis nanque antiquitus prophetae dicebantur divinorum oraculorum interpretes.? Dicitur autem hebraice prophetia nx122 sicut propheta 33i! ab eventu, sed certissimo, qualis est certitudo rerum quas oculis cernimus. Hinc enim olim prophetae dicebantur videntes, sicut in priore Samuelis libro divina refert historia: Olim unusquisque in Israel [sic loquebatur] vadens consulere Deum: Venile..., eamus ad videntem. Qui enim prophela diciiur hodie, vocabatur olim videns." Quo loco propheta etiam dicitur vir Dei,9 hoc est, qui cum Deo versatur, qui divina [íruitur familiaritate. Quapropter prophetam consulentes, tanquam Dei interpretem, Deum consulere dicebantur. Quoniam autem verbum Dei ipsissima ac certissima veritas est," propterea propheta Dei nomine loquens, utpote qui de re certissima sibique perspectissima loquebatur, dicebatur videns, et prophetia ipsa visio; unde: Visio Isaiae filii Amos, quam vidil super ludam, etc.,? et ita saepe in aliis Divinis Scripturis prophetia pisio appellatur. ? Revelabat autem Deus Prophetis suis divina mysteria populo praedicanda vel per somnia, vel per visiones, vel per familiare colloquium, sicut in libro Numerorum legimus : Si quis fueril inler vos propheta Domini, in visione apparebo ei, vel per somnium loquar ad illum. (P. L. 70, 12); S. Thomas 2, 2, q. 171, art. 3, in principio; S. Bonaventura Sentent. lib. 3, dist. 25, q. 3, arg. 3. 3) Cf. Forcell. Lexic. Tof. Latin. sub hoc verbo. 4) Ms.: N*223 et 505122. Cf. Buxtorfius Lexic. Hebr. sub hac voce. 5)1 Rg 9, 9. Vulg.: Olim in Israel stc loquebatur unusquisque. 6) Cf. ibid. 9, 10. 7) Cf. Io 17, 17. 8) 18. 1, 1; DISSERTATIO SEXTA 117 Al non lalis servus meus Moyses, qui in omni domo mea fidelissimus est. Ore enim ad os loquor ei, el palam... non per aenigmata el figuras Dominum videl ; '? hoc est, quod Deus his quidem Prophetis revelabat arcana sua consilia vel per extasim, vel per somnium dormientibus, vel coram per familiare colloquium vigilantibus. Ita cum Moyse agebat, cum quo, ut alibi legimus, " loquebatur tanquam cum amico. Nemo autem sine divina revelatione quocumque modo facta, vel per Angelum, poterat vere prophetare, aut verus propheta esse. II. His autem sic constitutis, ut sciamus quisnam revera Dei propheta habendus, censendusque verus aut falsus, docet in Deuleronomio divinum oraculum, ubi Deus serio praecipit, ut audiatur propheta verus, dicens ad Moysen: Prophetam suscitabo eis de medio [ratrum suorum similem tui, et ponam verba mea in ore eius, loqueturque ad eos omnia, quae praecepero illi. Qui autem verba eius, quae loquetur in nomine meo audire noluerit, ego ultor existam.!? Serio item praecipit ne audiatur propheta falsus, dicens : Propheta autem, qui arrogantia depravatus voluerit loqui in nomine meo, quae ego non praecepi illi ut dicerel, aut ex nomine alienorum deorum, interficietur. ? Praevidit enim Deus, quod, sicut ipse in salutem populi sui electorumque suorum missurus erat homines Divino Spiritu afflatos, ut populum in officio pietatis contineret; ita diabolus, qui Dei simia est, seipsumque transfigurat in angelum ^ ac in ipsum Deum, missurus erat ad populum decipiendum et ab avita pietate abducendum homines suo ipsius spiritu afflatos, gestu, factis dictisque plerisque in rebus divinis Prophetis non absimiles. Propterea, ut veri a falsis Prophetae internosci possent, dedit quasdam notas et stigmata, quae inter utrosque facerent distinctionem. Unde subiunxit : Quod si lacita cogilalione responderis : Quomodo possum inlelligere verbum, quod Dominus non est locutus? Hoc habebis signum : quod in nomine Domini prophela ille praedizerit, el non evenerit, hoc Dominus non est loculus, sed per tumorem animi sui prophela confinxit, el idcirco non timebis eum.'? A duobus signis praecipit ut agnoscatur verus propheta: a pietate et a veritate. A veritate liare colloquium Dei. Existunt prophetae veri, qui audiendi sunt, et falsi, qui interficiendi; et internosci possunt 8 duobus signis: a verí- tate eventus et pietate loquentis, ut foveat cultum Domini. Hoc alterum signum tam necessarium est, ut sine ipso, etiamsi propheta praedixerit quod vere accidit, ultimo supplicio plectendus sit. Lutherus, praecupiens haberi prophe ta divinitus missus, primum miracula patrare conatus est, nempe resuscitationem cuiusdam, sed frustra, et liberationem puellae a malo vaticinii eventuque certo rei, quam in nomine Domini praedixit ac praenunciavit; et a pietate: si loquatur in nomine Domini, non autem in nomine deorum alienorum, ut populum in avita pietate et religione contineat, non ad novam aliquam religionis formam cultumque adducat. Necesse est autem ut coniuncta sit pietas veritati, nam alioqui in eodem Deuleronomio legimus : Si surrexeril in medio iui prophetes aul qui somnium vidisse se dicil, el praedixerit signum alque porlentum, el eveneril quod locutus est, el dixerit libi : Eamus el sequamur deos alienos, quos ignoras, el serviamus eis; non audies verba prophetae illius aut somniatoris, quia tental vos Dominus Deus vesler. 1$ Quare iubet ut propheta iste capite plectatur, inquiens: Propheta aulem ille aut fictor somniorum interficielur, quia locutus esi, ul vos averlerel a Domino Deo vesiro..., ul errare le facerel de via, quam tibi praecepil Dominus Deus luus; el auferes malum de medio lui." Datur autem huiusmodi praeceptum tollendi e medio et ultimo supplicio afficiendi pseudoprophetam licet vera praedixerit, gratia impietatis et quia avitam sanctorum patrum religionem mutare tentaverit. Ad constituendum igitur verum prophetam utraque nota et veritatis et pietatis requiritur ; alterutra, nedum utraque si desideretur, pseudoprophetam constituit. III. Martinus Lutherus, cum haberi propheta divinitus missus praecuperet, et seipsum aliquando pro tali venditaret,!* ut scriptis testatum reliquerunt Ioannes GCochlaeus in Aclis Lutheri, !? Laurentius Surius Commentario Rerum in Orbe Geslarum, ?? Willelmus Lindanus in suo Dubilantio,? et Tilmannus Bredenbachius in Collationibus Sacris, ? anno 1523 miraculum patrare conatus fuit, ut Willelmum quendam Nesenum in Albi flumine misere submersum ad vitam revocaret, sed conatu frustraneo. Fridericus etiam Staphylus in Absoluta Responsione ad Iacobum Schmidelinum scribit tanquam testis oculatus: « Operam iungit: Nam, etc., et post: In Collationibus Sacris, addit: Lutherus, etc. Quae verba abstulimus, quo periodus rectius procederet. 19) Op. cit. an. 1523, pag. 75-76. 20) Op. cit. pag. 534. Coloniae Agrippinae 1592. DISSERTATIO SEXTA 119 dedit quodam die Lutherus anno 1545 in sacrario parochianae ecclesiae Wittembergensis, ut daemoniacam quandam puellam e Misniae ditione a malo daemone liberaret. Cumque diu multumque, more ne quidem catholico ab Ecclesia recepto, sed suo, daemonem adiurasset ; non cessit ille, sed Lutherum in magnas angustias redegit, magnisque angoribus correptum, ut e sacrario turpi fuga sese proriperet, compulit ».?? Non potuit Lutherus, qui se Paulo similem facit, spiritum nequam a puella eiicere, sicut Paulus in Aclis solo iussu, dicens : In nomine Iesu Chrisli praecipio iibi exire ab ea, expulit a puella spiritum pithonem.?* Sed accidit ei sicut filiis Scevae, principis sacerdotum, iudaei hominis, qui cum in nomine lesu, quem Paulus praedicabat, voluisset spiritum malum eiicere ab homine, insiliens in eos spiritus pessimus vulneratos nudosque aufugere compulit. ?5 Nunquam tamen destitit Lutherus affirmare, quod in nomine Domini purum putum Dei verbum praedicaret, divinamque doctrinam traderet. In Epislola theutonica ad Omnes Christianos pro Sedilione sive Rebellione Praecavenda: « Ego, inquit, hic certus sum, quod meum verbum non est meum, sed Christi verbum est. Ita oportet os meum eius esse cuius verbum loquitur ».?5 In epistola ad Fridericum ducem Saxoniae: «Certo scio et firmissime persuasum habeo meum verbum, seu initii?^" mei evangelii, non a me sed a Deo profectum esse».?9 In epistola deprecatoria ad Georgium ducem Saxoniae, ait: « Mihi quidem hoc certissimum est, quod neque Celsitudo Vestra neque ulla vis humana doctrinam meam retardabit, impediet, extinguet, opprimet, quia non est mea aut ullius hominis ».?* In libro De Scholis Erigendis : « Vobis, inquit, libere et confidenter promissum et praedictum volo, quod si vos hac in re mihi obeditis, sine dubio non mihi, sed Christo obeditis ; et qui mihi non obedit, non me sed Christum spernit; quoniam ego bene scio et certus sum, quid et quorsum hoc dicam et doceam ».?* In libro De Utraque Specie Sacrasqq. Ingolstadt 1562. Versio latina per Surium: Absoluta Responsio, etc. Cf. etiam B. Hh. Bellarminus, op. cit. pag. 39-40; Grisar B. 3, S. 629 sqq. 24) 16, 18. Vulg. incipit a : Praecipio. monitio ad Omnes, etc. 27) Sic in textu W. L. 1562. 28) W. L. t. 2, f. 354. daemone; at res non ei accidit sicut Paulo, sed ut filiis Scevae; et tamen impostor non destitit affirmare quod in Dei nomine loqueretur; ita in epistolis ad Omnes Christianos, ad Fridericum ducem Saxoniae, ad Georgium ducem Saxoniae, et in libris De Scholis Erigendis et De Utraque Specie. Lutherus etiam prophetias edidit de papatus extinctione in epitaphio sui et in libro Adversus Regem Angliae pluries; menli: « Ego quidem, inquit, scio unde mea doctrina veniat, et quis me erexerit; hoc autem satis ipsum opus ostendit. Licet enim ne minimum quidem miraculum fecerim, quae tamen, si necesse foret, fortassis facere possem...».?! Ubi tamen Lutherus pro magno miraculo asserit allegandum, quod per ipsum coeperit satanae caput maximaque potestas, idest, papatus sauciari.? Hoc miraculum sane illud est: Exlerminavil vineam Domini aper de silva, el singularis jerus depaslus esl eam. *? IV. Nunc cum non potuerit Lutherus attentatis miraculis divinam, quam praetendebat, missionem suam comprobare, videndum an reperiatur in ipso veritatis nota ab eventu praedictionum suarum. Multa Lutherus vaticinatus fuit, maxime vero in papatum. Sed quam vere viderit ipse, viderint Lutherani; nos pro veritate paucis indicabimus. Et, ut mittam prophetiam illam, quam, ut Pomeranus ait in Oratione Funebri habita in Obitu et Exequiis Lutheri, vivens ipse sibi tanquam epitaphium composuit, nempe: «Pestis eram vivus, moriens mors ero tua, Papa»;?* Praefatione libri Adversus Henricum Regem Angliae, ita vaticinatus fuit : « Instat mors papatus abominabilis, urget eum ineluctabile suum fatum et, ut Daniel ait, ?* ad finem suum venit, et nemo auxiliabitur ei».?9 Et post pauca: «Tantum meis libellis brevi, propitio Christo, efficiam, ut Boihemi a suo opprobrio liberi, soli autem papistae sint nomen abominationis in orbe terrarum, ut maledictum et anathema sit esse papistam ». ?? In libro autem ipso, cum dixisset : « Certus sum dogmata mea habere me de coelo», ait: « Dogmata mea stabunt, et Papa cadet, invitis omnibus portis inferi et potestatibus aeris et terrae et maris. Ipsi me provocaverunt ad bellum, bellum igitur habebunt; pacem oblatam contempserunt, pacem igitur non habebunt ».?* Et postea: « Vivens papatus hostis ero, exustus bis hostis ero. Facite, porci Thomistae, quod potestis ; Lutherum habebitis ursam in via, leaenam in semita ; undique vobis occurret, et pacem habere non sinet ». $* O prophetam terribilem longeque formidabilem ! meranus, Eine Christliche Predigt über der Leich und Begrebnis des Ehrwürdigen DD. M. Luthers, in fine concionis, Wittemberg 1546. 35) Cf. Dn 11, 13. 45. 36) W. L. t. 2, f. 355. DISSERTATIO SEXTA 121 Sed in his omnibus declaravit exitus Lutherum mendacem falsumque prophetam, a quo in Deuteronomio Dominus iubet non timendum. 4 Exitus demonstravit spiritum mendacem in ore prophetae istius vanissimi et inanissimi; stat enim papatus, et magis magisque floret post Lutherum in vastissimis Americae regionibus, * longe maxime dilatatus propagatusque Dei virtute et munere quam latissime, cum populus, qui ambulabat in tenebris, vidil lucem magnam, habitantibus in regione umbrae morlis lux orla esl eis. € Egit aliquando Lutherus prophetam, qui coelestia arcana certo certius noverit. In epistola enim ad Fridericum ducem Saxoniae, electorem, ita ait: «Hoc ausim vere affirmare, et Celsitudinem Vestram velim esse quam certissimam longe aliud in coelo, quam Norimbergae in conventu, pronunciatum et conclusum esse, et brevi cernemus quod illi, qui nune somniant se penitus devorasse evangelium, et quasi crudum in alvum transmisisse, nondum has ipsas epulas illibatas precibus de more consecrarint ». In libro Adversus Erasmum Rolerodamum De Servo Arbitrio vaticinatur adhuc Lutherus, dicens: «Gaudeo ex animo, certissimus quod Papae regnum cum suis adhaerentibus ruiturum sit, nam hoc invasit potisimum sermo Dei».** Sed de similibus, ut aiunt, idem est iudicium ; haec etiam vaticinia cum aliis nigro signanda sunt lapillo. V. Longeautem solemne vaticinium edidit Lutherus anno 1522, die 19 Ianuarii in epistola quadam, quam nos superius citavimus, inscriptam Fidelis Admonitio ad Omnes Christianos pro Sedilione et Rebellione Praecavenda; ubi cum dixisset quod superius allegavimus : «Ego utique certus sum verbum meum non esse meum, sed Christi verbum. Oportet igitur et os meum illius esse cuius verbum loquitur »; post pauca subiunxit :. « Sine nos ista duos adhuc annos agitare. Tunc videbis 55 ubi Papa, Episcopus, Cardinales, presbyter, monachus, motemporis magno gaudio extollunt conversionem populorum indigenarum Americae, speciatim Mexicanorum. Cf. e. g. L. Surius op. cit. pag. 584 sqq.; Les Missions Chrétiennes par T. W. M. Marshall traduit de P Anglais augmenté et annoté par Louiz de Waziers, t. 2, cp. 10, pag. 184 sqq. Bray Paris 1865; Pastor Storia dei Papi, vol. 5, pag. 680 sqq. 42) Is 9, 2. sed papatus post ipsum magis floret. Declararunt Lutherum mendacem prophetam, vaticinium suum, editum an. 1522 die 19 Ianuarii, quod post duos annos papatus tanquam fumus evanuisset, et vaticinium quo prophetavit rusticis victoriam, principibus caedem, Episcopis et monachis exterminium, quod contra accidit. Ergo Lutherus est falsus propheta, et falso se proclamavit Dei organu m; nialis, campana, turris, Missa, vigiliae, cuculla, cappa, rasura, regula, statuta et totum examen ac congeries papalis regiminis maneat ; tanquam fumus evanescet».^9 Post vaticinium autem istud non modo duobus annis, sed annis ferme viginti quattuor [agitavit] cum mortuus fuerit anno 1546, nec tamen, ut falso vaticinatus est, instar fumi papatus evanuit; sed, fortiter licet a portis inferi impugnatus, expugnari non potuit, supra petram Petri fundatus, *' divina stabilitate firmatus magis magisque apparuit. Habemus etiam insigne falsitatis vaticinium in libello primo De Seditione Rusticorum Sueviae, quem falso inscripsit Exhortationem ad Pacem. Super Articulum Ruslicorum Sueviae falso prophetavit rusticis tumultuantibus omniaque devastantibus victoriam, principibus caedem, Episcopis et monachis exterminium, ubi ita loquitur 49: « Nemini super terram possumus acceptam referre hanc calamitatem et seditionem, quam vobis principibus et dominis, praesertim vobis caecis Episcopis et stolidis presbyteris ac monachis ». Et postea: «Gladius vobis super collum imminet, itemque securis vobis collum franget. Vos videbitis». Et postea: «Cum sitis causa huius irae Dei in nos, proculdubio exundabit signa in coelo, et prodigia in terra destinantur vobis, nihilque boni vobis portendunt, nullumque bonum vobis continget». Et adhuc: «Non sunt rustici qui se vobis opponunt, Deus ipse est qui se opponit contra vos ad visitandam vestram tyrannidem ». Exitus tamen, quo rustici a principibus trucidati fuerunt, ostendit Lutherum falsum prophetam. VI. Quare Lutheri ista vana inaniaque vaticinia ostendunt ipsum prophetam falsum, omni fide indignum poenaque falsis prophetis in Sacris Litteris divino iudicio constituta longe dignissimum ; ostendunt quam falso dixerit in Glossa super Praetensum Edictum Caesareum : « Aio ego D. Martinus Lutherus, Domini nostri Iesu Christi indignus evangelista, et hic meus esto Doctoris Lutheri a Spiritu Sancto proficiscens instinctus germanumque sacrosanctum evangelium ». 4? Et in Responsione ad Maledicum Scriptum Regis Angliae: « Velint, DISSERTATIO SEXTA 123 nolint, debent me, Deo sic volente, pium sanctumque Dei organum agnoscere ». ?? Tta sane. Sed epistola ipsius Lutheri ad Regem Angliae, deprecatoria veniae, vere autem ostendit quam pium sanctumque Dei organum fuerit Lutherus. Cum NEN enim in regem illum scripsisset librum longe petulantissimum maxi- $25 mer meque infamem, postea, nescio qua ratione ductus, hic novus proscripsisset, pheta ad regem placandum ita scripsit: « Quanquam vereri merito debuerim, serenissime rex et illustrissime princeps, maiestatem tuam litteris tentare, ut qui mihi conscius maxime sim gravissime offensam esse tuam maiestatem libello meo, quem non ingenio meo, sed incitantibus his qui maiestati tuae parum favebant, stultus et praeceps stuitus dedi». 5 Causam deinde coniicit in Cardinalem Eboracensem, dicens: uu esae, «Praesertim illud monstrum et publicum odium Dei et hominum Cardinalis Eboracensis, pestis illa regni tui». &Accusat seipsum: «Ita ut vehementer nunc pudefactus metuam oculos coram maiestate levitate motus tua levare, qui passus sum levitate ista me moveri in talem tantumque Mines ESRUregem per malignos illos operarios ». 5 Offert seipsum ad palinodiam: P: « Quare his litteris prosterno me pedibus maiestatis tuae quam possum humillime ; si maiestati tuae serenissimae non videbitur contemnendum, ut alio libello publico palinodiam cantem et nomen maiestatis tuae rursum honorem, det mihi clementem aliquam significationem. Tum in me mora non erit ulla, faciam illud libentissime ». *! Nune dico: Quidnam, quaeso, est istud pium sanctumque orpode s ganum, divinus iste propheta, qui infames libellos in reges scribit sea satanici in gravissimam offensam regiae maiestatis, levitate motus, stultus et P'"Phetee. praeceps, malignis hominibus incitantibus ? Hoc sane est electum quidem instrumentum esse ; at vero non Dei, sed diaboli. Ex his autem quae dicta sunt, perspicuum est ac liquido constat Lutherum non iniuria falsi prophetae nota inurendum esse iuxta divinae legis decretum atque sententiam. VII. Eodem item stigmate notandum [constat] Polycarpum Laimeae stigmate notandus Polycarpus phetam agit, cui Deus incerta et occulta sapientiae suae manifestarit. ?? Laiserus, quia serum ; nam et ipse in suo libello adversum nos edito divinum proprophetavit de re contingenti libera sine divina revelatione, quia ridicule prophetavit de futuris in iudicio extremo, quía insane prophetavit de certa Lutheranorum aeterna salute Nam, ut mittam quod homini forte per imprudentiam excidit, cum ait:99* «Scio bene et rei huius certus sum, quod si clementissimus dominus meus elector non palam, sed domi me praedicare iussisset, non fuissemus liberi a sycophantae huius calumniis; recte enim obiecisset: En Lutherani devitant, ne sinant aliis suam ipsorum doctrinam audire. Ergo non est bona; nam Dominus ait: Qui... facit veritatem, venit ad lucem». 5" Quomodo enim futurae rei contingentis sine divina revelatione tam certus esse potuit ? Huiuscemodi enim, maxime quae ab humana voluntate dependent, probabili discursu suspicari et coniectare, non certo scire possumus. Hinc David divino oraculo certior fieri voluit, an viri Ceilae tradituri ipsum essent in manus Saul regis. 5 Polycarpus autem quod tam facile non evenire poterat, ac evenire et contingere, se certo nosse ait. Propheta est. Sed hoc tanquam bene missum facimus. Non longe post in eodem libello divinitus vaticinatur, dicens: « Ego in mea fide rei huius certus sum, quod in magno die Domini unus bene credens, — lutheranum, ut coniicio, dicere voluit, - qui in oculis Loyolitae huius tam despectus est ac unus pisciculus, sicut David in oculis Michol,?? pretiosior et praestantior erit, quam decem millia turgidorum Loyolitarum ». 9? Ita Patres Societatis Iesu appellat non a nomine lesu lesuitas, sed a fundatore Ignatio Loyola dicit Loyolitas. Sed quam magnum hoc vaticinium ! Certus ipse est quod in die iudicii pretiosior futurus sit atque praestantior in oculis Domini unus lutheranus, quam decem millia lesuitarum! Aliud praeterea insigne vaticinium edidit, dicens ad suos Lutheranos : « Huius rei certus sum, quod vos in hoc mundo feliciter obituri sitis, et quod in altero mundo, ubi infideles Loyolitae et Capuccini, in sua blasphemia si perseveraverint, in infernum detrudentur, iucunde vos iterum revidebimus, et apud Dominum nostrum lesum Christum in aeterna gloria inveniemur ». * Quam certa est divinissimi huius prophetae ad suos aeternae salutis praedictio! «IHuius rei, inquit, certus sum ». Sed lutherana certitudo est, sicut et superior de sola fide ; alioquin nemo scit, odio an amore dignus sit. 9? DISSERTATIO SEXTA 125 Tandem ad calcem libelli, agens de doctrina quam hic Pragae praedicaverat, ait: « Iuxta hanc doctrinam et non secundum aliquam aliam constitui ego per Dei gratiam feliciter vitam meam finire, et coram tribunali Iesu Christi apparere ad expectandam sententiam. Et huius rei in meo corde certus et per spiritum Dei securus factus, quod per talem fidem aeterna salute donandus.sim ». €? Quid amplius quaeritur ? Novus hic propheta per spiritum Dei certam habet salutis suae securitatem securamque certitudinem, quod per lutheranam fidem salvandus sit. Quis unquam Prophetarum aut Apostolorum ita locutus fuit? Nec Paulus quidem adeo certus fuit, sed ait: Castigo corpus meum, et in servitutem redigo; ne forte, cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar. ^ Sed non erat per spiritum Dei Paulus, sicut Polycarpus, certificatus, quia Paulus non sicut Polycarpus lutheranus, sed christianus fuit. Christianis autem non promittitur tam secura certitudo nec certa securitas, sed dicitur ut cum timore et tremore salutem suam operentur; 9? quibus Petrus ait: Satagite, ut per bona opera cerlam vestram vocationem et electionem faciatis. 99 Falsorum prophetarum semper proprium fuit certam istam securitatem promittere; sicut prophetae spiritu mendacii affecti promittebant regi Achab certam securamque victoriam ; at non ita sanctus Dei propheta Michaeas.5' De falsis prophetis dicitur: Dicunt: Paz, pax, el non erit par. $5 Et per Isaiam habemus divinum oraculum : Popule meus, qui te beatum dicunt, ipse te seducunt, el viam gressuum tuorum dissipant. 9? necnon et de sua, quod nec Prophetae nec A- postoli fecerunt, imo contrarium docent Paulus et Petrus, Michaeas et Isaias. Hic ostendendendum Lutherum falsum prophetam in vestimentis ovium. Propheta in vestimentis ovium est, iuxta Scripturas, seductor innocentium, qui venit sub ficta imagine sanctitatis, et loquitur per dulces sermones et benedictiones, DISSERTATIO SEPTIMA MARTINUM LUTHERUM ET CUM IPSO POLYCARPUM LAISERUM DE ILLIS ESSE QUOS IN VESTIMENTIS OVIUM DOMINUS VENTUROS PRAEDIXIT ! I. Cum ostenderimus Martinum Lutherum falsi prophetae nota inurendum et nomine insigniendum, ostendendum nobis nunc est de illis esse, quos in vestimentis ovium Dominus venturos esse praedixit, cum ait: Altlendite a falsis prophelis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, inlrinsecus aulem sunt lupi rapaces;? de quibus et Petrus praenunciavit, dicens: Fuerunt autem el pseudoprophetae in populo, sicul et in vobis erunt magistri mendaces. ? II. Quid autem sit vestimentum ovium, Paulus ad Timolheum scribens, visus est declarasse, cum ait quod in Agpocrisi, hoc est, sub ficta imagine sanctitatis et pietatis, loquuntur mendacium ; * de quibus etiam ait: Speciem quidem pietatis habentes, virlulem aulem eius abneganles ; » et cum ad Corinthios dixit: Nam eiusmodi pseudoaposloli sunl operarii subdoii, (ransfigurantres se in apostolos Christi. El non mirum; ipse enim satanas transfigural se in Angelum lucis. Non est ergo magnum, si minisiri eius iransfigurentur velul ministri iusliliae. * Haereticos dicit falsos apostolos, ministros satanae, sed sub habitu ministrorum Christi, ministrorum iustitiae, hoc est, sub specie sanctitatis, ad decipiendum incautos; ut, cum ministri sint satanae, videri haberique velint Christi veri ministri. Declarasse etiam [visus est], cum ad Romanos ait: Rogo aulem vos, fralres, ut observelis eos qui dissensiones el offendicula praeler doclrinam, quam vos didicistis, faciunt; el declinate ab eis. Huiusmodi enim Christo Domino nosiro non serviunl, sed suo ventri, el per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocentium. " En homines in vestimentis ovium: per dulces sermones el benedicliones; sed intrinsecus sunt lupi rapaces, DISSERTATIO SEPTIMA 127 quia seducunt animas. Propterea sicut Dominus ait: Altendile a falsis prophelis ; ita et Paulus: Declinale, inquit, ab illis. Sed quinam sunt proprie hi quos declinandos praecipit ? Eos, qui dissensiones praeler doctrinam sanctae Romanae Ecclesiae faciunt, declinandos dicit; quoniam Chrislo Domino nostro non serviunt. Observale, inquit, eos qui dissensiones el offendicula praeler doctrinam, quam vos, Romani, didicistis, faciunt; et ita per dulces sermones el benedicliones seducunt corda innocenlium. Mellita enim venena propinant; sunt enim proles antiqui serpentis, qui per dulces sermones seduxit primos parentes, dicens: Nequaquam... moriemini..., sed erilis sicul dii, scienles bonum el malum. ? Et sicut satanas, cum angelus sit tenebrarum, íransfigurat se in Angelum lucis ; ? ita haeretici, filii cum sint diaboli ac daemonibus quam simillimi, personas induunt larvasque filiorum Dei sanctorumque Angelorum. III. D. Irenaeus haeresim similem facit statuae luteae, sed auro illitae;!? nos similem dicere possumus vasi aureo abominationum pleno in manu meretricis magnae." D. Ioannes Chrysostomus vestimentum ovium dicit speciem christianitatis. ^ Vincentius Lirinensis, aureo suo libello Contra Haeretlicorum | Profanas Novitates, pertractans hunc locum, ait: « Quid est vestitus ovium nisi Prophetarum et Apostolorum proloquia ?» Ubi ait quod haereticij «deponentes lupinam speciem, divinae legis sententiis veluti quibusdam velleribus se obvolvunt». Et postea ait «nullam esse ad fallendum faciliorem viam, quam [ut] ubi nefarii erroris subinducitur fraudulentia, ibi divinorum verborum praetendatur auctoritas». Ait etiam quod haeretici «tanto magis sunt cavendi et pertimescendi, quanto occultius sub divinae legis umbraculis latitant ». !? S. Cyprianus, in libro De Unitate Ecclesiae, ait quod « diabolus ministros subornat suos velut ministros iustitiae, asserentes noctem pro die, interitum pro salute, desperationem sub obtentu spei, perfidiam sub praetextu fidei, antichristum sub vocabulo Christi ; ut dum (P. G. 7, 775); lib. 2, cp. 34, f. 109», Parisiis 1563. 11) Cf. Apc 17,4. 12) Opus Imperfectum in Matthaeum, Hom. 19, (P. G. 56, 738). Nunc cuidam Ariano saec. V vel VI attributum. Cf. Bardenhewer Manuale di Patrologia, vol. 2, pag. 129, Fkoma, Desclée 1908. ut introducat inter fideles dissensiones praeter doctrinam sanctae R. Ecclesiae. Eadem est doctrina Sanctorum Patrum Irenaei, Chrysostomi, Lirinensis, Cypriani, Ambrosii. At Lutherus venit sub ficta imagine sanctitatis, cum initio Ecclesiae reformationem praetexeret, sed reapse fideles ab obedientia EIUP. abstraxit ; unde omnes haereses obortae sunt. Demonstratur Lutheri hypocrisis et si. verisimilia mentiuntur, veritatem subtilitate frustrentur ».'4 Et in epistola ad Plebem : « Vitate lupos, qui oves a pastore secernunt. Vitate linguam diaboli venenatam, qui, ab initio mundi fallax semper et mendax, mentitur ut fallat, blanditur ut noceat, bona promittit ut malum tribuat. Ecclesiam spondet, quando id agit, ut, qui illi credit, in totum ab Ecclesia pereat».!* Et S. Ambrosius : « Haerelici sunt, qui per legem verba legis impugnant ». !$ IV. Nunc, his praenotatis, ad Lutherum deveniendum est, quem iam falsum prophetam ostendimus. Lupus venit rapax ad rapiendas et disperdendas oves; sed vere apposititiam ovis, non nativam propriamque lupi pellem nobilis impostor ostendit, habituque divinae pietatis personatus, pastoremque verus lupus ementitus, magnam in grege Domini stragem fecit. Miro nanque modo simulatione veritatem imitari novit homo vaferrimus ; initio nonnisi abusus carpebat, nec nisi Ecclesiae reformationem praetexebat, in ore nonnisi Christum, fidem, Evangelium, Divinas Scripturas habebat ; revera tamen nonnisi oves a pastore secernebat, ut a Romano Pontifice, Petri successore, cui dictum est: Pasce oves meas,!' christianos abduceret, et, Ecclesiam spondens, faceret ut ipsi credentes in totum ab Ecclesia perirent ; ut dissensionem et offendicula poneret contra doctrinam, quam Hhomana Ecclesia a Beatissimis apostolis Petro et Paulo didicerat. « Huic enim Ecclesiae Petrus et Paulus, ut Tertullianus scribit, totam doctrinam cum sanguine profuderunt».!? «Non aliunde autem, ut S. Cyprianus scribit ad Cornelium Papam, haereses obortae sunt, aut nata sunt schismata, quam inde quod sacerdoti Dei non obtemperatur, nec unus in Ecclesia ad tempus sacerdos et ad tempus iudex vice Christi cogitatur. Cui, si secundum magisteria divina obtemperaret fraternitas universa, nemo adversum sacerdotum collegium quidquam moveret ». 1? V. Ut sciatur autem qualis quantaque fuerit Lutheri simulatio et hypocrisis, quamque duplici animo fuerit homo ; nonnullius operae ad Titum, cp. 3, (P. L. 17, 504). Auctor horum* Comment, dicitur Ambrosiaster. Cf. Bardenhewer Manuale di Paírologia, vol. 2, pag. 252. 17) Io 21, 7. 18) De Praescriptionibus, Praescriptio 7, cp. 36, (P. L. 2, 49). 19) Epist. 12, (P. L. 3, 803). DISSERTATIO SEPTIMA 129 pretium duximus ex ipsius operibus demonstrare. Et quidem Lutherus in ipsis tragoediae huius initiis, in religiosissimo instituto Augustiniano degens, visus fuit etiam plerisque gravibus eruditisque viris non malo zelo moveri, planeque nihil spectare aliud quam Ecclesiae reformationem ; corrupti?! nanque mores et deformes abusus haud parum male habebant bonos omnes.? Ipse autem, cum professione et habitu D. Augustini, patris sanctissimi atque doctissimi aemulum se profiteretur, et Divinarum Litterarum cognitionem promitteret ; magnam de se excitaverat opinionem. Qua fultus, vitia in concionibus suis graviter insectabatur, et omnium ordinum mores severe castigabat; et insuper libellos in dies edebat, quibus non modo Scripturas interpretabatur, verum etiam ad pietatem et iustitiam adhortationibus et obiurgationibus usus, religiose admodum erudiebat ; ita ut nonnisi pietatem spirare videretur, magnamque et doctrinae et probitatis ac pene sanctitatis apud lectores existimationem captabat. Usus etiam fuit summa humilitate et reverentia humillimaque submissione erga Romanum Pontificem Leonem X, prostratum se offerens pedibus Beatitudinis suae.?? Atque his quidem artibus, Lutherus multis imposuit, multosque specie pietatis fefellit; maxime .vero religiosa quadam deprecandae omnis impietatis haereseos et pertinaciae cautione. His enim artibus utendum sibi fuit perquam necessario, donec vires sibi comparasset, quibus adversariorum impetum sustinere posset. Sed postquam aliquandiu, hac fraude tectis improbi animi sui machinationibus, vires necessarias comparavit, in apertum progrediens, pectus suum aperire coepit, simulata enim diuturna esse non possunt ; facile patuit quam nihil spectaret minus quam Ecclesiae repurgationem, reformationem et pacem, cum innumeras excitavit turbas atque tumultus. Sic Lutherus unus fuit ex illis, quos Petrus venturos dixit in deceplione illusores ; ? sic in hypocrisi locutus est mendacium. VI. Suam sub papatu hypocrisim Lutherus sponte fatetur, multis quidem in locis, sed praecipue scribens in Episiolam ad Galalas: « Ego, ?^ inquit, in monachatu Christum quotidie crucifixi et vocem male; Thesaurus Linguae Latinae, Lugduni 1573, ad eandem vocem. 21) Hic classicus dicendi modus satis frequens est apud S. Auctorem. Cf. pag. 4. n. III, et addit. 7. mulatio ex ostenso in initiis tragoediae zelo reformationis : in concionibus contra vitia, in libellis editis ad fovendam pietatem et in simulata reverentia et submissione erga HR. Pontificem, donec vires sibi comparasset. Demonstratur Lutheri simulatio et hypocrisis ex sponlanea sua contessione quod in monachatu fictam aleret sanctitatem; quod seriberet paratum se esse revocare omnia, et eodem tempore quod animi sententiam nunquam esset mutaturus; quod iuraret Pontifici nunquam voluisse nec velle demoliri eius potestatem, blasphemavi. Externe non eram sicut ceteri homines raptores, iniusti, adulteri;?? servabam castitatem, etc. Interim tamen sub ista sanctitate, alebam perpetuam diffidentiam, dubitationem, pavorem, odium et blasphemiam Dei».?* Sed mirabile est quod de sua simulatione etiam coram Deo dicit in epistola ad loannem Staupitium: « Cum prius, inquit, non fuerit mihi ferme in Scriptura tota amarius verbum quam poenitentia, licet sedulo etiam coram Deo simularem et fictum coactumque amorem exprimere conarer: nunc nihil dulcius aut suavius mihi sonet ».?? Quis audivit unquam tale ? Simulationem etiam coram Deo, ut etiam coram Deo fictum amorem exprimeret ! VII. In epistola ad Leonem X Romanum Pontificem, data in die SS. Trinitatis anno 1518, ipsum Summum Pontificem ita alloquitur: «Beatissime Pater, prostratum me pedibus tuae Beatitudinis oflero cum omnibus, quae sum et habeo. Vivifica, occide; voca, revoca; approba, reproba ut placuerit ; vocem tuam vocem Christi in te praesidentis et loquentis agnoscam ». ?3 Et in epistola ad Cardinalem Caietanum, data die S. Lucae eiusdem anni, ad epistolam hanc alludens, ait: « Edito libello Resolulionum mearum, me et omnia mea sub pedibus suae Sanctitatis proiecl, expectans accepturusque quidquid sive damnanti sive approbanti visum fuerit ». ?? Et tamen eodem tempore in Actis suis apud Thomam Caietanum Auguslae ad lectorem ait: « Nunc, mi lector, tu mihi conveniendus es. Posteriorem illam responsionem meam, etsi cum multa reverentia dedi, ac veluti in arbitrium Summi Pontificis reposui; non tamen id me fecisse credas quod de re ipsa dubitem, aut animi sententiam sim unquam mutaturus ». Cum tamen eodem loco non longe superius dixerat animam suam non quaerere nisi lucem veritatis, paratissimam esse cedere, mutare, revocare omnia. ?? In altera epistola ad Leonem X, die tertia martii anni 1519, Romanum Pontificem Beatissimum Patrem dicit, aitque : « Beatissime Pater, coram Deo et tota creatura sua, testor me neque voluisse neque hodie velle Ecclesiae Romanae aut Beatitudinis tuae potestatem DISSERTATIO SEPTIMA 131 ullo modo tangere aut quacumque versutia demoliri; quin plenissime confiteor huius Ecclesiae potestatem esse super omnia ». 3! Et tamen eodem tempore, in epistola ad Georgium Spalatinum * mense martio anno 1519, ita loquitur: « Verso et decreta Pontificum pro mea disputatione, et in aurem tibi loquor: Nescio an Papa sit antichristus ipse, an apostolus eius».? Bone Deus, quanta hominis simulatio, quam fictus homo, quam duplex animo ! VIII. In quadam Protestatione sua probat sanctae Romanae Ecclesiae decreta, dicens: « Protestor me prorsus nihil dicere aut tenere velle, nisi quod in et ex Sacris Litteris primo, deinde ecclesiasticis Patribus ab Ecclesia Romana receptis huc usque servatis, et ex canonibus et pontificiis decretalibus habetur et haberi potest ».?* In Solemni Proleslalione facta coram Cardinale Caietano, praesentibus quattuor caesareae maiestatis senatoribus, adductis notario et testibus, ita publice protestatus fuit, dicens: «Ego frater Martinus Lutherus Augustinianus protestor me colere et sequi sanctam Romanam Ecclesiam in omnibus meis dictis et factis praesentibus, praeteritis et futuris. Quod si quid contra vel aliter dictum fuit vel fuerit, pro non dicto haberi et habere volo».?* Et in sua Appellatione a Papa ad Concilium, iterum protestatur, dicens: «Praemissa hac expressa et solemni protestatione quod contra unam, sanctam, catholicam et apostolicam Ecclesiam, quam totius orbis esse magistram et obtinere principatum non ambigo, sanctaeque Sedis Apostolicae auctoritatem et Sanctissimi Domini nostri Papae bene consulti potestatem nihil dicere intendo ». ?6 Omnia autem haec ficto animo. Nam eodem tempore dedit ad Spalatinum epistolam, 14 ianuarii anno 1518, in qua ita ait: « Adeo non timeo decreta ista, traditiones hominum, quas illi solas timent, Deum autem sine fine contemnunt, ut mihi contra illas bellum aliquando suscipiendum confidam ». * Et eodem anno, scribens ad Jodocum Eisinacensem theologum, ait: « Ego simpliciter credo quod impossibile sit ecclesiam reformari, nisi funditus canones et decretales eradicentur ».35 rifabro collect. Ihenae, Christianus Rhodius 1556. 34) Resolutiones Disputationum de Indulgentiarum Virtute, Protestatio in initio, W. L. t. 1, f. 101^-102*. 35) Ibid. f. 209*. et quod eodem tempore nesciret an Papa esset antichristus ipse; quod protestaretur solemniter se nihil tenere velle nisi quod in Scripturis, Patribus et decretalibus contineretur, et quod eodem tempore canones et decretales non timeret, et contra eos bellum indicendum esset, ut Ecclesia reformari posset. Idem demonstratur ex eo quod demulceret laudibus Card. Caietanum, et eodem tempore ab eo fugitivus discederet; item ex eo quod confiteretur se male praedicare coepisse contra Pontificem; Sic se manifestans aut a Deo non vocatum, aut lupum sub indumentis ovium. Epilogus. Lutherus novus IX. Eodem anno pridie S. Lucae scripsit epistolam ad Cardinalem Caielanum, qua virum apprime laudibus multis demulcet, dicitque timorem suum mutatum in amorem et veram filialem reverentiam erga illum. *?* Sed ficto animo ; nam scribens ad Philippum Melanchthonem De Aclis et Geslis suis coram Cardinale, secunda post Dionysii anno 1518, ait : ^? « Italia est in Aegypti tenebras *' palpabiles proiecta; adeo ignorant omnes Christum et ea quae Christi sunt ». * Statimque post datam ad Cardinalem epistolam Augusta fugitivus discessit, et a Cardinale ad Papam appellavit, sicut ipse testatur in altera epistola ad eundem Cardinalem in die S. Lucae eiusdem anni; prior autem data fuit pridie S. Lucae. Novit Lutherus pro tempore ficte ac nequiter se humiliare ; ^ sicut fecit non solum in prima epistola ad Leonem X,^* verum etiam in epistola ad imperatorem Carolum V *$ et in epistola ad Regem Angliae deprecatoria. ** X. Sed hic notandum est, quod in priore epistola ad Cardinalem Caietanum ait: « Nunc, reverendissime in Christo pater, fateor, sicut et alias fassus sum, me fuisse certe nimis, ut dicunt, indiscretum, acrem et irreverentem in nomen Summi Pontificis. Et licet acerrime fuerim in hanc irreverentiam provocatus, tamen meum fuisse nunc intelligo, modestius, humilius et reverentius hanc materiam tractare et non ita respondere stulto, ut ei similis efficerer. De quo sincerissime doleo et veniam peto, et per omnia pulpita in vulgus promulgabo, sicut et saepius iam feci, daboque deinceps operam ut alius sim et aliter loquar, Deo miserente. Imo promptissimus sum atque facillime promitto me posthac materiam de indulgentiis non tractare, atque his finitis quiescere ». 4? Hine nunc dico: Vel Lutherus hic sincero veroque animo loquitur, vel ficto et mendaci. Si vero ; ergo non fuit vocatus a Deo, cum dicat sincerissime se dolere quod male coeperit contra Summum Pontificem praedicare. Si autem ficta simulatione loquitur; ergo vir duplex est animo, homo mendax, propheta falsus, lupus sub indumento ovium. Aliquando autem Lutherus simul adulatur et mordet, scorpionum more, sicut in epistola ad Leonem X anno 1520, 7 die aprilis, DISSERTATIO SEPTIMA 133 in qua Summum Pontificem illum miris laudibus extollit, atque demulcet; sed in Romanam Curiam theoninos dentes 9" infigit. * Non ita Apostoli: Neque enim aliquando fuimus in sermone adulationis, sicul scitis, ait Paulus ad Thessalonicenses. ? Sed Lutherus novus propheta, novus apostolus, sed antichristi est. XI. Polycarpus autem Laiserus, optimum in perditissima ista simulationis et hypocriseos arte magistrum nactus, optime est imitatus; mali corvi malum ovum, ? a lupo lupus. Ipse etiam sub ovilla pelle contectus venit, sed lupus ad rapiendas et dispergendas oves. Et ut mittam nunc hypocrisim ipsius, qua per dulces sermones el benediclieones seducil corda innocentium, magnaque blandiloquentia suos demulcens, mellita perniciosae doctrinae eis venena propinat; tantum de sua in nos digressione dicam. Et quidem ipsa epigraphe et propylaeum, titulus, inquam, et vestibulum, hoc est, ipsum initium digressionis videtur ipsissima pietate plenissimum, dum apostolico more Lutheranos suos ita salutat: « Christiano benigno lectori, praesertim autem piis ferventibus christianis Augustanae purae incommutatae Confessioni Pragae addictis, optat D. Polycarpus Laiserus a Domino Deo stabilitatem in fide, pietatem in vita et tandem perpetuam salutem per lesum Christum in Spiritu Sancto. Amen ». In inscriptione et salutatione ista, Polycarpus ipsissimum Pauli apostoli imitatus est. morem in suis epistolis. ?? Sed non respondent ultima primis. Transfiguravit se Polycarpus in apostolum Christi, larvam apostolatus assumpsit; ipsa enim digressio tota plena est maledictis et mordacissima dicacitate ore maledico atque spurciloquo; ita ut visa sit mihi Polycarpi ista invectiva, sub tam speciosa facie, una ex locustis apocalypticis, quae faciem quidem humanam habebant et capillos muliebres, at vero dentes leonum et caudas scorpionum, erantque similes equis paratis ad proelium. 59 Ita sane digressio ista faciem quidem habet humanissimam ; sed ad mordendum lacerandumque truces leonum dentes et venenatas calumnias virulentasque punctiones, scor- 1, 4; ita in aliis suis epistolis praeter eam quae ad Hebraeos inscribitur. 56) Cf. Apc 9, 7-10. i propheta et apostolus, sed antichristi. Laiserus hypocrita Luthero similis, quia magna blandiloquentia suos demulcet, quia initium sermonis eius est pietate plenissimum, quasi Pauli apostoli, at digressio tota plena est maledictis. cum indigna fabella de ridiculo monacho et stercorosa vetula, digressio plane similis statuae Nabuchodonosor, capite aureo pietatis, corpore terreo, pedibus ex auro orationis et stercore fabellae. pionum caudas. Nam ad nos pro virili turpificandos, in calce Praefationis addit turpissimam non, ut ait, historiam, sed quovis etiam impudente histrione indignam fabellam de ridiculo monacho et stercorosa vetula; 5? statimque post histrionicam fabellam sese convertit ad piissimam orationem precesque ad Deum fundendas.5* Sacerdos aaronicus, dum preces ad Deum in templo funderet, adhibebat incensum ;?? Polycarpus autem vetulae stercus adhibuit, et pro insigni sua pietate a ridicula fabula ad orationem se contulit. Similis videri potest ista digressio prodigiosae statuae, quae regi Nabuchodonosor in somnis visa fuit; quae cum caput haberet aureum, pectus argenteum, ventrem aeneum, tibias ferreas, pedes habere visa fuit ex ferro et luto permixtos.*? Digressio autem aureum pietatis caput habere visa, corpus totum terreum, luteum, feculentum, habet pedes ex auro piissimae orationis et stercore pudendae fabellae permixtos. Pietatem in capite et calce digressionis Polycarpus fingere voluit, ut magis deciperet. Sed frustra... rele iacitur ante oculos pennatorum. ** Nihil occultum quod non reveletur, nec abscondilum quod non sciatur. * Sed de hypocrisi fictaque et simulata pietate cum Lutheri . tum etiam Laiseri sit in praesentiarum satis dictum. Conclusio. Lutherus et Laiserus sunt lupi in ovium apposititia pelle. Faxit Deus, qui summus est omnis hypocrisis osor sicut summus veritatis et sanctitatis amator, ut detracta larva hypocrisitiae fictitiaeque pietatis a vultibus hominum istorum, agnoscat mundus quales sint; nempe lupiin, nativa pelle deposita, apposititia ovium, qua integuntur, ut in ovili Domini stragem faciant miserandam. 115.37,4202*405:27.

CHAPTER 4. Sectio Quarta — De Discessione Lutheri Ab Ecclesia Romana

DISSERTATIO PRIMA INDICATUR APERITURQUE CAUSA SIVE OCCASIO PROPTER QUAM LUTHERUS AB ECCLESIA ROMANA DISGCESSERIT EAMQUE DESERUERIT NOVAMQUE ECCLESIAM FUNDARE CONSTITUERIT ! i I. Ut iam ad destinatum scopum quo tendimus, Deo duce et auspice, propius aecedamus, cum ostenderimus Lutherum absque ulla prorsus divina vocatione aut missione, more pseudoprophetarum, praedicandi novi evangelii provinciam temere perperamque sibi usurpasse, cum palam ostendendus nobis sit fuisse revera ac proinde censendus nobis esse ac renunciandus haereticus; quo negotium hoc facilius expediamus, non ab re esse duximus, ut prius solidum historiae fundamentum iaciamus, fuseque pro historiae veritate ostendamus quomodo factum fuerit ut Lutherus, prius perquam sincere catholicus, si credendum ipsi est, et Romanae Ecclesiae Summoque catholicae Ecclesiae Hierarchae, Romano Pontifici, addictissimus, evaserit talis tantusque haereticus, catholieae Romanae Ecclesiae tam infensus hostis infestusque inimicus. Itaque videndum nune nobis est, quaenam ipsi fuerit vel causa vel occasio deserendae Romanae Ecclesiae catholicaeque religionis et avitae pietatis abiiciendae ; ita ut ex catholico monacho insignique theologo factus sit non modo haeretieus, sed haeresiarcha longe insignissimus. Ex solido historiae fundamento videndum nunc quaenam Luthero fuerit occasio deserendae HR. Ecclesiae. Paulus ad Timotheum haereticos futuros praedicit, haeresumque causas veluti elementa indicat : philautiam, sive sui ipsius amorem, superbiam, avaritiam, II. Non hie referam haeresum causas et haereticorum origines ; longe enim multa dicenda forent et ab intento scopo esset longius divagandum. Tantum dicam quod, cum Paulus in priore ad Timolheum praedixerit haereticorum exortum, inquiens: Spiritus... manifesle dicil, quia in novissimis temporibus discedent quidam a fide, allendentes spirilibus erroris el. doctrinis daemoniorum ;? in posteriore visus fuit haeresum veluti radices et causas indicasse, dicens : In novissimis diebus instabunt tempora periculosa, et erunt homines seipsos amantes, cupidi, elati, superbi..., voluptatum amalores magis quam Dei ; speciem quidem pielatis habentes, virtutem autem eius abnegantes.3 De haereticis loquitur, quos ait quod futuri erant, sicut Iannes et Mambres, qui Moysi restiterunt: Et hi, inquit, resistunt veritati; homines corrupíi mente, reprobi circa fidem. * Quattuor visus est Paulus assignasse, quae sunt haeresum veluti elementa. Prima philautia amor sui, ille qui perditionis causa est; nam qui amat animam suam perdel eam. ? Hic enim radix et origo est omnium vitiorum ; conculeat enim caritatem in Deum, omnemque animi et conscientiae puritatem, et tandem fidem etiam ipsam corrumpit. Unde Paulus ad Timotheum ait: Ut milites... bonam militiam, fidem habens el bonam conscientiam, quam quidam repellentes, circa fidem naujragaverunt. 5 Ad quem et paulo ante dixerat quod finis... praecepti est caritas de corde puro el conscienlia bona et fide non ficla; a quibus quidam aberrantes conversi sunl in vaniloquium. ? Alteram causam superbiam statuit, de qua subiungit, dicens: Volentes esse legis doctores, non intelligentes neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant. * Et ad calcem epistolae : O T'imothee, inquit, deposiium custodi, devilans profanas vocum novitates el oppositiones falsi nominis scienliae, sive, ut graece est, falso nominatae scientiae ; quam quidam profilentes, circa fidem aberraverunt. ? Tertia causa avaritia est, dum ait haereticos fore cupidos; graece pecuniae amalores. Qua de re ad eundem T'imotheum ita loquitur Paulus, dicens: Qui volunt divites fieri, incidunt in tentalionem el in laqueum diaboli et in desideria multa... el nociva, quae mer- 328: D) 710:12,:25. 6) 1 Tim 1, 18-19. 7) Ibid. 1, 5-6. 8) Ibid. 1, 7. DISSERTATIO PRIMA 137 gunt homines in interitum et perdilionem. Radix enim omnium malorum est cupiditas, philargygria, quam quidam appelenles erraverunt a fide, el inseruerunt se doloribus multis. !? Et tandem quarta causa est voluptatum amor. Quapropter Paulus Romanos monuit, ut declinarent ab illis, qui dissensiones el offendicula ponunt praeler doctrinam quam ipsi didicerant; quoniam Auiusmodi homines Christo Domino... non serviunl, sed suo ventri, III. Nune quoad Lutherum spectat, primam vel causam vel occasionem discessionis ipsius a fide Romanae Ecclesiae, ac proinde haereseos, graves auctores Ioannes Cochlaeus, ? Lutheri synchronos, Willelmus Lindanus P aliique permulti integerrimi viri, quibus fides longe fuit carissima, avaritiam cum primis fuisse scriptis suis testatum reliquerunt. Cum enim Leo X, Pontifex Maximus, turcici belli causa, vel potius pro structura templi S. Petri, Apostolorum principis, quam Iulius II inchoaverat, prodigiosa magnitudine prosequenda, Romae largissimas promulgasset peccatorum condonationes plenariasque indulgentias cunctis christifidelibus, qui pia animi devotione, post Gochlaeus hoc loco evidenter alludit, sed non dicit apertis verbis. 13) Op. cit. pag. 37-38. 47-50. 14) Multi auctores catholici, praesertim antiquiores, opinati sunt occasionem, aliqui etiam causam, defectionis Lutheri fuisse simultatem Lutheri cum Dominicanis, et avaritiam, idest, dolorem ob interceptas eleemosynas pro ecelesia et monasterio Augustinianorum Wittembergae. Maior tamen pars scriptorum catholicorum nostri temporis hanc opinionem non solidis fundamentis inniti autumant, licet aliqui dicant dolorem ob interceptum quaestum excitasse saltem animum Lutheri, eique contulisse vires. Praedicatione enim Tetzelii ecclesia Augustinianorum pene deserta evaserat, et eleemosynae ad absolvendam constructionem monasterii defecerant. Cf. I. HefeleHergenróther Histoire des Conciles, versio gallica Dom. H. Leclerq, t. 8, part. 2, pag. 633-0634, Paris 1921. Multi concedunt simultatem cum Dominicanis oleum igni superposuisse. Cf. Grisar, B. 1, S. 81 sqq. Hanc simultatem tangit ipse Lutherus in Commenl. Epist. 1 S. Petri. Cf. I. G. t. 2, f. 358*. W. Lindanus super hac re citat epistolam Lutheri ad Argentinenses, qua fatetur claris verbis se « non Christi amore, sed Papae odio inflammatum, quod ex dolore ob interceptum ex indulgentiis speratum quaestum exarserat, hasce orbi movisse tragoedias ». Cf. Dubitantius, etc. pag. 41. In margine haec nota habetur: « Extat haec epistola apud R. D. Ruardum et Hosium et impressa Aganoae anno 25» (1525?). Forsitan agitur hic de epistola a Stan. Hosio citata, De Haeresibus Nostri Temporis, lib. 1, pag. 426, ed. Coloniae apud M. Cholinum 1584. Sed ibi agitur tantum de Lutheri odio adversus Pontificem. Aliquid clarius ad Argentinenses nondum invenimus. Forsan W. Lindanus alludit ad lib. Lutheri Adversus Coelestes Prophetas, qui haberi potest quasi amplificatio quaedam epistolae ad Argentinenses. Et quidem hic liber editus fuit Haganoae 1525, cf. Luthers Werke, Weimar 18, 1908, S. 51c; sed in ed. a nobis consultis verba a Lindano relata desunt. voluptatum amorem, Prima causa discessionis Lutheri a fide HR. Ecclesiae fuit avaritia, quia collectas pro indulgentiis Cardinalis Brandeburgensis non Augustinianis, ut prius, sed Dominicanis commisit ; inde Lutherus, hoc indigne ferens, contra indulgentias praedicare, mox etiam contra eas nonaginta quinque propositiones evulgare, pias preces et sacramentorum Poenitentiae et Eucharistiae perceptionem rite factam, pro templi fabrica subsidium pecuniarium largirentur, Archiepiscopo Moguntino Alberto, Cardinali Brandeburgensi, sacri romani imperii electori, eas per Germaniam credidit distribuendas, principique illustrissimo et amplissimo commisit negotium publicandarum per universam Germaniam indulgentiarum. Has autem soliti fuerant Augustiniani proponere populis et commendare, et, ut Cochlaeus testis est, !? perstrenuam ea in re operam, non solum praedicando, verum etiam scribendo et evulgando libros, navarunt; coelestes fodinas indulgentias dicebant. !$ Visum autem fuit Moguntino partes has praedicandarum indulgentiarum ad Dominicanos transferre ; et Ioannem Tetzelium, dominicanum theologum, negotio huic praefecit,!? ut indulgentiarum esset praedicator et Commissarius Apostolicus. !* Ea res Augustinianos valde male habuit, aegerrimeque tulerunt iniuriam ; unde simultas haud levis orta inter Augustinianos et Dominicanos fuit, maxime vero inter Lutherum et Tetzelium. !? Lutherus enim, cum esset theologiae doctor ordinarius factus Wittembergensis, ingenio ferax, natura ardenti, iniuriarum impatiens, indigne admodum ferens quaestum ex indulgentiarum praedicatione ad se suosque redire solitum, cum ordinis sui detrimento ad alios translatum ; publicam totius Ordinis sui ulturus iniuriam, coepit contra indulgentias praedicare easque inter concionandum propalam impugnare, ita tamen ut ipso initio abusum potius quam legitimum earum usum visus sit insectari. Et quoniam facile in huiusmodi indulgentiis evulgandis non pauci abusus se immiscuerunt, dum multi quaererent quae sua sunt non quae Iesu Christi, ?? et turpis lucri quaestui inservirent ; * L u - therus animo exacerbatus, hinc sumpta occasione, in immodicos indulgentiarum sordidosque buccinatores publice invehi coepit. Mox vero nonaginta quinque propositiones, quibus communem receptamque de indulgentiis opinionem Ecclesiaeque sententiam impugnabat, in publicum evulgavit. Supplementum Celifodinae, Erfordiae 1504. Cf. N. Paulus Geschichte des Ablasses im Mittelalter, III, S. 71 sqq. Paderborn 1923. 17) Ms.: Praesit. 18) Cf. N. Paulus Io. Tetzel, S. 24 sqq. Mainz 1899. 19) Cf. not. 14. 20) Phil 2, 21. ZINC DIOSES DISSERTATIO PRIMA 139 Tetzelius autem et ipse acri ingenio, cum pro sua auctoritate indulgentias propugnaret, visa Lutheri proterva audacia, ut par pari referret ; centum et sex propositiones in lucem edidit lutheranis sententiis e diametro oppositas.?? Sic contestata lis fuit ingentium malorum in christiano orbe seminarium, atque ex parvis hisce litium scintillis ortum est tam immane et horrendum tantarum haereseon incendium, quo tam magna pars christiani orbis conflagravit. Propter doctrinam autem contra indulgentias coepit Lutherus apud multos valde male audire, maxime vero Romae, quo fuit ab adversariis Summo Pontifici delatus. Quod intelligens Lutherus librum scripsit Resolutionum de Virtute Indulgentiarum, Romamque misit una cum litteris ad Leonem X, Summum Pontificem, quam humillimis ; ? utinam ex vero corde! Nihilominus citatus Romam fuit, ut suae doctrinae rationem, ut par est, redderet. Sed, cum frueretur loannis Friderici, Saxoniae ducis, principis sane amplissimi et potentissimi, patrocinio ; per eum obtinuit ne Romam ire cogeretur, sed coram Cardinale Legato, Thoma Caietano, Augustae compareret, ac seipsum sisteret. ?* Comparuit; non tamen nisi bene munitus stipatusque commendatitiis litteris ducis Saxoniae praedicti, protectoris sui,?? et fide publiea Maximiliani caesaris. ?9 Sed cum a praefato Legato Apostolico, viro doctissimo et integerrimo, timeret sibi Lutherus; appellavit a Cardinale ad Papam, ?? et Augusta secreto aufugit. Nec tamen diu in ea sententia perstitit ; sed cum male sibi conscius esset et Papae iudicium formidaret, appellavit a Papa ad futurum concilium. ?? Semper tamen huc usque professus et publice protestatus fuit se fidem doctrinamque sanctae Romanae Ecclesiae in omnibus sequi nullaque in re ab ea dissentire. ?? At vero, cum intellexit Romae a Leone X damnatos unum et Lutheri Op. Lat. ibid. f. II*-III*. 25) Praefatio Lutheri Op. Lat. ibid. f. III*^; Epistola Lutheri ad Card. Caietanum, ibid. f. 216^. 26) Praefatio Lutheri Op. Lat. ibid. f. IIT». Leonem X, ibid. f. 100»-101» ; Protestatio R. P. M. Lulheri, etc. ibid. f. 101»-102*. Tetzelium antagonistam suum ad litem provocare, contra adversarios libros scribere, et ad Pontificem mittere, impositum iter romanum declinare, eius loco se coram Legato Caietano sistere, a Legato ad Papam et a Papa ad futurum concilium appellare; tandem damnata doctrina sua larvam detrahere, et per haeresim ad satanae synagogam transire. Hanc historiam ipse Lutherus in Praefalione Operum suorum narrat, mutatum nimirum se dicit ob quaestionem indulgentiarum, at sic Iudam venalem quadraginta doctrinae suae articulos, ira percitus et in Romanum Pontificem odio lymphatus, larvam detraxit, totumque pectus suum aperire coepit, Papam ipsissimum antichristum esse pronuntiavit, dirisque devovit. Scripsit libellum, cui titulum praefixit Adversus Execrabilem Antichristi Bullam; 9" et mox alium, titulo De Captivitate Babylonica, sane pestilentissimum — haeresibusque quamplurimis refertissimum.?! Sicque Lutherus a sancta Christi Ecclesia per haeresim ad satanae synagogam transivit. IV. Totam autem fere hanc historiam ex ipso habemus in PraeJatione Operum suorum, ubi sic loquitur: « Cum anno 1517 indulgentiae in his regionibus venderentur, promulgarentur volui dicere, turpissimo quaestu; ego tum eram concionator iuvenis, ut dicitur, doctor theologiae, et coepi dissuadere populis et eos dehortari, ne indulgentiariorum clamoribus aurem praeberent, habere eos meliora quae facerent». Haec dicit Lutherus narrans quomodo, cum prius esset monachus, Papae addictissimus, inciderit in turbas contra Papam; ita ut, cum superioribus temporibus multa et magna humillime concesserit Papae, ea ipsa posterioribus temporibus pro summa blasphemia et abominatione haberet, dicitque se non studio et voluntate, sed casu in has turbas incidisse. ? Sicut etiam alibi fatetur, quod per imprudentiam in hanc causam lapsus fuerit, cum prius in multis et magnis articulis Papae non solum cederet, sed etiam adoraret. ?? Quis autem fuerit hic casus sive occasio tam magnae mutationis in ipso, praesertim erga Homanum Pontificem, similis, sed e contrario, mutationis Pauli erga Christum, dicit in casu fuisse, quod indulgentiae venderentur quaestu turpissimo. Hine illae lacrimae! quod venderentur indulgentiae, et Lutherus cum suis privatus esset turpissimo quaestu. Hinc post pauca subiungit, quod Germani fessi erant ferendis expilationibus, nundinationibus et infinitis romanensium nebulonum imposturis. ?! Pecuniam dolet Lutherus spiritu sane Iudae proditoris, qui sub pietatis praetextu pecuniam dólebat: Ut quid perditio DISSERTATIO PRIMA 141 haec unguenti facta est? Potuit enim unguentum istud | venundari plus quam trecentis denariis et. dari pauperibus.?? Cum fur esset et latro,3* praetexebat meliora opera. Sic et Lutherus, videns quod corrogarentur pecuniae in opus templi, quod in honorem et gloriam Christi construebatur sumptu magnificentissimo, indignabundus hortatur populos ne indulgentiariis praeberent aures, eo quod haberent meliora quae facerent. Sed si Lutherus, tunc monachus evangelicam paupertatem solemni voto professus, divitias ex animo contemnebat ac pendebat nihili, ad quid propter pecuniam tantas ubique turbas excitavit ? Cur apud populares suos hoc unum tandem. pene semper habebat in ore, et magna voce queritabatur Romanorum turpi sordidaque avaritia et flagitiosis indulgentiarum nundinis iam pene universam provinciam exhaustam esse pecuniis? Quomodo homo maxime evangelicus, si pecuniam in minimis ponebat et prorsus contemnendas iudicabat et sordium instar despiciebat, Romanis tamen tantopere invidebat, et Germanorum, quod ea carerent, vicem ita dolebat ? Neque enim per vim ab invitis exigebatur. Num Christus, videns turbam iactantem aes in gazophylacium, ita ut multi divites copiosam in illud conferrent pecuniam, propter avaritiam sacerdotum dehortatus fuit populum a pia illa oblatione ? Quin potius pauperculam mittentem duo aeris minuta, sive quadrantem unum, laudavit, eo quod de penuria sua omnia quae habuit in templi gazophylacium misit. ?? Hinc videre est quam longe alius a spiritu Christi fuerit spiritus Lutheri quamque vere antichristicus! V. Sed non una haec sola causa Lutherum effecit Romanae Ecclesiae refugam. Sequitur in sua Praefatione, et ait : « Mox scripsi epistolas duas : alteram ad Moguntinensem Archiepiscopum Albertum, ?$ qui dimidium pecuniae ex indulgentiis habebat, alterum dimidium Papa, id quod tunc nesciebam ; alteram ad Ordinarium, ut vocant, loci,, Episcopum Brandeburgensem Hieronymum, ?? rogans ut compescerent quaestorum impudentiam et blasphemiam. Sed pauperculus imitatus, professam paupertatem parvipendit, evangelicam doctrinam contemnit, exemplum Christi detrectat. Secunda causa discessionis Lutheri fuit superbia, quod se contemptum duxerit ; at sic contra doctrinam Christi agit, auram popularem inhiat, omnem papatum in se insurgentem contemnit, iudicium suum omnibus anteponit, plane diabolice, cum nescierit adhuc quidnam essent indulgentiae. frater contemnebatur. Ego contemptus ecudi Disputationis Schedulam simul et germanicam concionem De Indulgentiis, * paulo post etiam Resolutiones; * in quibus pro honore Papae hoc agebam, ut indulgentiae non damnarentur quidem, sed bona opera caritatis illis praeferrentur ». € Quid hic illud est : « Pauperculus frater contemnebatur »; et : «Ego contemptus scripsi ?» Non contemni, sed honorari voluisset Lutherus a principe illustrissimo. Tam bene illud Christi didicerat: Discile a me, quia mitis sum et humilis corde! 5* Qui enim revera humilis corde est, non quaerit gloriam suam, sicut Christus de seipso ait: Ego... non quaero gloriam meam. ^ Sed verum illud est : Qui a semetipso loquitur, gloriam propriam quaerit. ** Hinc eodem in loco gloriatur, quod Germani suspensis animis expectabant eventum tantae rei, quam nullus antea neque Episcopus neque theologus ausus fuit attingere : « Et fovebat me, inquit, aura ista popularis ». 46 Dat in eadem Praefatione et aliud christianae humilitatis et modestiae suae, si Christo placet, indicium Lutherus haud leve, dum ait: « Hoc agebam, ut indulgentiae quidem non damnarentur, sed bona opera caritatis illis praeferrentur. Hoc erat coelum deturbasse et mundum incendio consumpsisse. Accusor apud Papam, mittitur citatio mei ad Urbem, et consurgit totus papatus in me unicum ». ^*^ « Totus, inquit, papatus consurgit in me»; hoc est, omnes catholicae Ecclesiae Episcopi, omnes theologiae et sacrorum canonum doctores, omnes academiae scholaeque florentissimae, universa Ecclesia catholica. sed humillimus Lutherus prae se uno contempsit omnes, suumque iudicium omnibus anteposuit; ita ut plus saperet unus ipse solus, quam omnes alii simul. Hoc autem quis non videt insolentissimae esse superbiae? Cum tamen, sicut in Praefatione ad Propositiones de Libero Arbitrio ipse testatur, 59 nescierit adhuc quidnam essent indulgentiae, quas contra universum papatum damnabat, fideliumque fraudes et imposturas dicebat. Quam parum ea in re Hominis sine Gratia, ibid. f. 48*. S. Auctor vocat hoc Lutheri opus De Libero Arbitrio, quia revera per totum opus Lutherus de hac re agit. DISSERTATIO PRIMA 143 servavit Lutherus illud : Noli altum sapere, sed lime; *? et illud : Non plus sapere quam oporlel sapere, sed sapere ad sobrielalem; 9 et: Si quis... existimat... se aliquid scire, nondum novil quomodo oporteal eum Scire! * Sed gnosticum voluit se nobis praebere Lutherus. VI. Cum autem, sicut in hac Praefatione ait, citatus Romam fuisset, citationem illam, caute sibi prospiciens, subterfugit, usus favore principis protectoris et maecenatis sui, sicut ipsemet narrat: « Veni igitur pedester et pauper Augustam, stipatus sumptibus et litteris principis Friderici ad senatum et quosdam bonos viros commendatitiis. Triduo eram ibi antequam accederem Cardinalem. Prohibebant enim viri illi optimi et dissuadebant summis viribus, ne citra salvumconductum Caesaris Cardinalem adirem ». Et postea: « Eo die denunciavit senatus caesareus Cardinali mihi datam esse Caesaris tutelam sive fidem publicam, admonens ne quid asperius in me designaret ». 9? An non ita Paulus, cui similem se facit Lutherus, sumptibus et litteris commendatitiis principum stipatus, et sub tutela et fide publica Caesaris, ne quid asperius pateretur, Evangelium praedicare coepit ? Sane cernitur hic in Luthero spiritus ille Pauli, qui, cum certo certius divina revelatione sciret, quod vincula et tribulationes eum christianae fidei causa Ierosolymis manerent, ?? et a multis viris sanctissimis vereque optimis quam maxime dissuaderetur, ne Ierosolymam ascenderet ad talia tantaque pericula ; ascendere tamen omnino voluit, ut propter Christum ingentia illa mala pateretur. * Apostoli enim, Divino Spiritu afflati, non refugiebant passiones et martyria, sed libenti animo propter Christum perferebant: lbaní nanque, ut Lucas Actis habet, Apostoli gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habili sunt pro nomine Iesu contumeliam pati. 9? Apostolici autem spiritus prorsus nihil cernitur in Luthero. Non meminit autem in haec Praefatione Lutherus quid cum Cardinale, coram quo Augustae comparuerat, egerit, sed meminit in Praefatione ad Propositiones de Viribus et Voluntatre Hominis, ubi aliquid, nondum cognovit quemadmodum oporteat eum scire. 52) Praefatio Op. Lat. W. L. LEIDEESTEISS 53) Cf. Act 20, 23. 54) Cf. ibid. 21, 10-14. 55) Ibid. 5, 41. Tertia causa discessionis Lutheri fuit philautia, quia sibi prospexit favore principis protectoris et fide publica Caesaris, contra Pauli exemplum; jtem quia Cardinali Caietano silentium obtulit pro pace, contra Apostolorum exemplum; item quia anteposuit proprii nominis vindictam putatae iniuriae, a Tetzelio et Moguntino archiepiscopo sibi factae, paci totius Ecclesiae et christianae reipublicae, contra ait quod Ecclesia Papae pro vera Ecclesia colebat : « Et territus, inquit, auctoritate nominis Ecclesiae, cessi, et. Cardinali Caietano Augustae silentium obtuli, humiliter petens, ut et clamoribus adversae partis silentium indiceret». Sed, inquit, quia Cardinalis hoc denegavit, et insuper minas intentavit, « ventum est ad hane necessitatem, ut cogerer extrema tentare ». 99 Sed et hic quisnam, quaeso, est apostolicus spiritus, qui iniuriarum impatiens cogitur extrema tentare, et non iussus silentium offert; cum Apostoli a principibus iussi, ne Evangelium praedicarent, responderint se minime posse, ? et quod obediendum est magis Deo quam hominibus ?5? Si iussus missusque a Deo fuit Lutherus ad Evangelium praedicandum, quomodo silentium obtulit ? Praeterea meminit Lutherus in prima sua Praefatione Tetzelii, quem facit primum tragoediae huius auctorem, dicens quod Carolus Miltitius, Apostolicus Nuntius, vocaverat ad se loannem Tetzelium, Praedicatorii Ordinis, auctorem primarium huius tragoediae, et verbis minisque pontificiis fregit hominem hactenus terribilem et imperterritum clamatorem. Et postea subiungit: «Si Moguntinus a principio, cum a me admoneretur, denique si Papa, antequam me non auditum damnaret, et bullis suis saeviret, hoc coepisset consilium quod Carolus coepit licet sero, et statim compescuisset tetzelianum furorem ; non evasisset res in tantum tumultum. Tota culpa est Moguntini, cuius sapientia et astutia eum fefellit, qua voluit meam doctrinam compescere, et suam pecuniam per indulgentias quaesitam salvam esse ». 9? « Tota, inquit, culpa est Moguntini » ; nempe quod excitata sit ista tragoedia, et res devenerit in tantum tumultum, quia non compescuit tetzelianum furorem. Sed quaenam, quaeso, est ista tragoedia, quis hic tantus tumultus, unde tantopere culpandus venit Moguntinus ? Nihi! aliud nisi turbatus status Ecclesiae, turbata christianae reipublicae tranquillitas per Lutheri doctrinam. Quomodo ergo Lutheri doctrina est evangelium pacis," cum tanti tumultus tantarumque turbarum et funestae tragoediae in christiana Ecclesia causa fuit ? Aperit autem causam tanti tumultus excitati Lutherus, dicens 59). W. I» t. 1, f. IV», 60) Cf. Eph 6, 15. DISSERTATIO PRIMA 145 quod ipsum Papa inauditum damnavit, et bullis in ipsum desaeviit. Ergone secundum Evangelium Christi ad vindieandam propriam iniuriam sunt excitandi tumultus, turbae et tragoediae in Ecclesia Dei? Ubi ergo est illud: Beati qui patiuntur persecutiones propter iustitiam ? 9 VII. Falso autem queritur Lutherus quod inauditus fuerit damnatus ; nam, ut audiretur, citatus fuit Romam, auditus fuit a Cardinale Caietano, et cum a Cardinale ad Papam appellasset, voluit Romam ire ut seipsum purgaret, et contra accusatores innocentiam suam ostenderet. Sed staturum Summi Pontificis sententiae se recepit, ita Leoni X scribens: «Quare, Beatissime Pater, prostratum me pedibus tuae Beatitudinis offero cum omnibus quae sum et habeo. Vivifica, occide ; voca, revoca ; approba, reproba, ut placuerit ; vocem tuam vocem Christi in te praesidentis et loquentis agnoscam ». 9? Ad quod alludens in suis Actis Auguslae coram Cardinale, ubi post solemnem fprotestationem, qua protestatus fuit se in omnibus colere et sequi sanctam Romanam Ecclesiam, itemque quod non esset sibi conscius dixisse aliquid contra Sacram Scripturam, Patres ecclesiasticos, etc. ; subiungit: « Nihilominus, quia tamen sum homo potens errare, submisi me, et nunc etiam submitto iudicio et determinationi legitimae sanctae Ecclesiae et omnibus melius sentientibus ». €? Quin etiam submittit se iudicio doctorum insignium, universitatum imperialium Basileensis, Friburgensis, Lovaniensis et etiam Parisiensis, quam. dicit studiorum parentem, ab antiquo semper christianissimam et in theologia florentissimam. 9! Sed esi qui ficte et, ut Sapiens ait, nequiler se humiliat. 95 Ita sane Lutherus. Nam, ubi accepit damnatam esse doctrinam suam et ab universitatibus 9$ et a Summo Pontifice, impotenti percitus ira et in rabiem actus, contra florentissimas universitates, praesertim vero Parisiensem 9? et Lovaniensem, 9? scripsit non quidem, ut decet, et Coloniensem cf. Acta et Condemnatio Docírinalis, etc. W. L. t. 2, f. 34*-38^; quoad universitatem Parisiensem cf. Determinatio "Theologica, ibid. f. 194» -201»^; Determinatio Secunda, ibid. f. 207» - 208». 67) Ludus Lutheri a Stolida et Sacrilega Sorbona Damnati, ibid. f. 2093-212», evangelicam plane doctrinam. Falso Lutherus queritur quod inauditus fuerit damnatus; aliunde et ipse solemniter iuri suo cessit, protestatus Papae iudicio se staturum aliorumque doctorum, praesertim universitatum; at vero contra egit dum in universitates scripsit scurriliter, et Pontificem summa impietate insectatus est. Male Lutherus rebellionem suam Pauli tuetur exemplo, quia Paulus persecutores Tudaeos nunquam maligne traducit, nulla in eos jactat convicia, christiana modestia et caritate, sed longe virulenta et intoleranda scurrilitate. Contra Summum vero Pontificem summa impietate, ita ut fallar, si unquam repertus sit aliquando scriptor, etiam apud ethnicos, tam maledicus et blasphemus atque Lutherus, qui odio implacabili, post mutatam religionem, Romano Pontifici et Apostolicae Sedi hostis infensissimus et animo atrocissimo inimicus fuit papatus universi, hoc est, omnium Catholicorum, qui, tanquam oves Christi Petro commendatae, Romano Pontifici, Christi Vicario et Petri successori, humiliter subiecti sunt. VIII Et tamen in priori Praefatione, referens statum suum, cum adhuc Romanae Ecclesiae esset filius ac proinde haereticorum, qui sanctam Romanam Ecclesiam inimico animo semper persecuti sunt et persequuntur, inimicus, ait: « Tantus eram Saulus, ut paratissimus fuerim omnes occidere, si potuissem, aut occidentibus cooperari et consentire, qui Papae obedientiam detrectarent ». 9? Tuetur se Pauli exemplo, qui christianos persequebatur ante conversionem suam, et fuit consentiens neci protomartyris Beatissimi Stephani. ?? Sed Saulus, licet a Iudaeis gravissimas persecutiones iniustissime passus in odium christiani nominis, a quibus etiam quinquies quadragenas una minus accepit, 7 hoc est, more iudaico flagellatus fuit, nunquam tamen acerbe eos taxavit, aut maligne traduxit. Notavit aliquando eos pro veritate, sed summa cum modestia, ad Thessalonicenses, dicens : Imilalores facti eslis, fralres, ecclesiarum Dei, quae sunt in Iudaea, in Christo Iesu, quia eadem passi estis et vos a contribulibus vestris, sicul el ipsi a Iudaeis, qui et Dominum occiderunt..., el Prophetas el nos perseculi sunt, el Deo non placent, el omnibus hominibus adversantur, prohibenles nos loqui genlibus ul salvae fianl, ut impleant peccala sua semper; pervenit enim ira Dei super illos usque in finem. ?? Licet sciret Iudaeos apertos, acerrimos, infensissimos implacabili odio inimicos Christi hostilissimosque christianae Ecclesiae persecutores; tamen, christiana usus modestia, nulla in eos exonerat conviciorum plaustra, sicut Lutherus in Catholicos facit, quos passim pronunciat peiores Turcis, infideles, idololatras, antichristianos, maledictos, diabolicos, asinos, canes, porcos. "5 DISSERTATIO PRIMA 147 Non, sicut Lutherus saepe facit odio in Catholicos lymphatus, Iudaeos diris devovit Paulus, aut vindictae libidine actus, mala illis unquam imprecatus fuit, sed christiana caritate, qua iubemur etiam inimicos ex animo sicut nos ipsos diligere, ^ salutem ipsorum quam maxime optabat, sicut ad Romanos ait : Veritatem dico in Christo, non mentior, lestimonium mihi perhibenle conscientia mea in Spiritu Sancto, quoniam tristitia mihi magna esl et conlinuus dolor... Optabam enim ego ipse anathema esse a Chrisio pro fralribus meis, qui sunt cognali mei secundum carnem, qui sunl Israelitae, quorum adoptio est. filiorum, el gloria, et teslamentum, el legislatio, et obsequium, et promissa, quorum paires... ex quibus esl Christus secundum carnem. *? Ita Iudaeos, capitales inimicos et suos, et Ecclesiae, et Christi ipsius, Paulus non odio et maledictis, sed eximia prosequebatur caritate ; nec in scriptis suis vel unicum unquam adversus principes Iudaeorum summumve synagogae pontificem reperitur amarius verbum; quos tamen probe noverat acerrimos infensissimosque summa impietate Christi inimicos, ac proinde ipsius summi Dei. Imo, cum aliquando iusta indignatione commotus ob gravem iniuriam contra omne ius fasque acceptam, asperius verbum ac veluti maledictum in summum Iudaeorum pontificem pronunciasset, dicens: Perculiel le Deus, paries dealbate... Tu sedes iudicans me secundum legem, el conlra legem iubes me percuti? ** intelligens tamen quod amarius illud verbum astantes laeserat, cum audisset illos dicentes: Summum sacerdotem Dei maledicis? non perstitit in ea quae videbatur blasphemia, nec addidit graviora et acerbiora, ut Lutherus semper in Summum Pontificem facit longe atrocissime, sed correxit, dicens: ANesciebam, fratres, quia princeps est sacerdotum; scriplum est enim : Principem populi iui non maledices. "? Quid si Lutherus a Romano Pontifice, a Cardinalibus, ab Episcopis, a monachis et a reliquis Catholicis passus fuisset ea, quae Paulus a pontifice, a principibus Sacerdotum, a Pharisaeis reliquisque Iudaeis passus fuit ? Nulla vera iniuria lacessitus, iure optimo, propter gravissimas [causas] haereseon et perturbationis publicae pacis et tranquillitatis in christiana republica damnatus; querelis clamorinunquam eos diris devovet, ut cum Catholicis facit Lutherus, sed salutem eorum maxime exoptat, praesertim nunquam jin principem synagogae amarius Scribit verbum, aut pronunciat, nisi post gravem iniuriam, semel, et inscius; Lutherus autem contraria patrat, contra Apostolorum clarum exemplum et evangelicam doctrinam. Male Lutherus Paulo se comparat, etiam ex eo quod Paulus nunquam sibi pugnantia dogmata docuit; Lutherus autem initio opera bona praedicavit, busque coelum replevit, caninisque latratibus et morsibus magnas turbas excitavit. Qui credi potest ab homine, qui nonnullo sit iudicio, eum spiritu Christi, sicut Paulus, praeditum plenumque fuisse ? Apostoli, Spiritu Sancto pleni, oves agnosque mansuetudine superarunt, quibus Dominus ait: Ecce ego mitlo vos sicul oves inler lupos. ^? Lutherus autem nullos non superavit canes luposque latratu, ululatu, morsibus atrocissimorum maledictorum, contumeliarum, conviciorum omnisque generis blasphemiarum, sicut omnia ipsius scripta testantur impotenti maledicentia ubique longe refertissima. i IX. Sed libet adhuc unum hic adnotare. Paulus, Evangelii Christi divinus praedicator, unam eandemque doctrinam semper constantissime praedicavit, nunquam dogmata contraria docuit. Lutherus initio novi sui evangelii, ut indulgentias impugnaret, quas tamen, ut in posteriori Praefatione habet, "? ignorabat quid essent, bona opera commendavit. Hinc ait in Praefalione priori: « Coepi dissuadere populis et eos dehortari, ne indulgentiariorum clamoribus aurem praeberent, habere eos meliora quae facerent». Et postea: «Agebam hoc, ut indulgentiae non damnarentur quidem, sed bona opera caritatis illis praeferrentur ». Et in epistola ad Archiepiscopum Moguntinum, quam in ista Praefatione scripsisse se asserit: !' « Circumferuntur, inquit, sub tuo praeclarissimo titulo indulgentiae papales ad fabrieam Sancti Petri; in quibus non adeo accuso praedicatorum exclamationes, quas non audivi, sed doleo falsissimas intelligentias populi ex illis conceptas, quas vulgo undique iactitant, videlicet quod credunt infelices animae si litteras indulgentiarum redemerint, se securas esse de salute sua». Et post pauca: «Idcirco tacere haec amplius non potui; non enim fit homo per ullum munus Episcopi securus de salute sua, cum nec per gratiam Dei infusam fiat securus, sed semper in timore et tremore iubet nos operari salutem nostram Apostolus;*? et iustus, inquit Petrus, vix salvabitur. * Denique tam arcta est via, quae ducit ad vilam, * ut Dominus per prophetas Amos ** et Zachariam?* salvandos appellet forTorris raptus ab incendio DISSERTATIO PRIMA 149 res raplos de incendio, et ubique Dominus difficultatem salutis denuntiat." Cur ergo per illas falsas veniarum fabulas et promissiones praedicatores earum faciunt populum securum et sine timore ? » 88 Postea vero novus iste evangelista, ad stabiliendam doctrinam suam de sola fide ad salutem consequendam necessariam, omnibus operibus bonis bellum indixit, et per solam fidem fecit hominem de salute sua securissimum, sicut in libro De Caplivitate Babylonica specialiter docuit. 9? X. Ita, contrariis ventis, nunc ad dexteram, nunc cursu contrario ad sinistram navigavit Lutherus, fuitque posterior Lutheri spiritus priori contrarius ; ille hortabatur ad opera bona, iste dehortatus fuit; ille timorem, hic securitatem in salutis negotio praedicavit. Fuitque infelix homo veluti arundo vento agitata, ?? non sicut columna stabilis spiritu et virtute Dei firmata, quales fuerunt Apostoli; ?*' ita ut hine fiat conspicuum fuisse Lutherum non apostolum Christi, sed pseudoapostolum ; quod si quis verum contendat apostolum, non abnuam, sed antichristi. Vidimus itaque, ex ipsius etiam Lutheri confessione, qua occasione homo factus sit a castris Ecclesiae catholicae transfuga, et ad castra haereticorum confugiens, factus sit eorum antesignanus; occasione ab indulgentiis sumpta propter turpem quaestum, ex minima scintilla ortum est incendium longe maximum ; vidimus et progressum ex nimia ingenii et doctrinae praesumptione atque ostentatione; ita ut tandem proprium semper iudicium sequens et sanctae Romanae Ecclesiae iudicium contemnens, devenit ad summam haereseos perfidiam perfidamque et protervam haereticorum obstinationem. Christiana, ibid. t. 2, f. 4*-5*. 8^; De Captivitate Babylonica, ibid. f. 73^-74».77»-78». postea solam fidem sine operibus. Epilogus. Lutherus arundo vento agitata, non columna immobilis ut Apostoli, e castris Ecclesiae abiens occasione sumpta ab indulgentiis ob turpem quaestum, in haeresim prolapsus est ex nimio suipsius amore et praesumptione, Lutherus verus haereticus, quia deseruit RB. Ecclesiam, negans hanc habere fidem veram, catholicam et apostolicam; et Lutherani sine ullo historico testimonio eadem DISSERTATIO SECUNDA LUTHERUM REFUGAM ET APOSTATAM REFRACTARIUM SANCTAE ROMANAE ECCLESIAE REVERA DEFECISSE A. FIDE ET IN HAERESIM LAPSUM FUISSE PESTILENTEM HAERETICUM ATQUE UT TALEM RENUNCIATUM DAMNATUMQUE AB ECCLESIA CATHOLICA FUISSE ! I. Martinum Lutherum, deserta fide sanctae Romanae Ecclesiae, a nobis egressum discessisse a vera fide, ac mente corruptum reprobumque circa fidem fecisse naufragium fidei,? et in haeresim lapsum factum fuisse verum haereticum ; tam certum est, quam quod sanctae Romanae Ecclesiae fides revera sit catholica et apostolica fides, sine qua nemini patet aditus ad salutem.? Sanctae autem Romanae Ecclesiae fidem Paulus catholicam et apostolicam esse apertissime docuit, cum ait quod Romanorum fides... annuncialur in universo mundo,^ fidemque Romanae Ecclesiae communem sibi dixit: Per eam quae invicem esl, communem, fidem vestram atque meam. Illa autem vera et indubitata Ecclesia est, quae fidem veram, catholicam et apostolicam habet. Negat Lutherus, negant nunc omnes haeretici Homanam Écclesiam, sed sicut Iudaei christianam fidem ; dicunt non esse veram Ecclesiam, sed sicut perfidi illi dicunt Christum non esse verum Messiam ; dicunt mutasse pristinam fidem; dicunt..; sat scimus. Sed quomodo probant? Unde sciunt? Quo auctore, quando, quomodo fidem mutavit in haeresim ? Quemnam christianae fidei articulum negavit, aut expunxit ex apostolico symbolo ? Quinam viri probatae fidei vereque catholici novam Romanorum haeresim prodiderunt, scriptisque suis impugnarunt ? Quaenam concilia coacta adversus Homanos, qualia fuerunt Nicaenum adversus Arianos, Ephesinum adversus Nestorianos, Chalcedonense adversus Eutychianos, * Constantinopolitanum adversus Macedonianos ? ? Eadem autem temeritate Lutherani negant Romanae Ecclesiae DISSERTATIO SECUNDA 151 veritatem, qua Ariani Christi Filii Dei cum Patre naturae consubstantialem unitatem, Nestoriani personae Christi unitatem Virginisque Deiparae divinam maternitatem, Macedoniani Spiritus Sancti divitatem, et Eutychiani duarum in Christo naturarum in una persona veritatem. De omnibus autem haereticis vere illud dicere possumus : Gens absque consilio est et sine prudentia. Utinam saperént el intelligerent, ac novissima providerent!? 'Traditi enim sunt in reprobum sensum?, et deus huius saeculi excaecavit eorum mentes, ut non effulgeat eis lumen Evangelii? el evangelicae veritatis catholicaeque fidei, nec videre possint civitatem supra montem positam, quae tam alte oculis patet, ut abscondi non possit. " Romanam enim Ecclesiam, altissimo dignitatis gradu locoque divinitus collocatam, omnes ecclesiae Christi conspiratae, ut Paulus ait, salutabant: Salutant, inquit, vos omnes ecclesiae Chrisli.?? Inter omnes enim ecclesias Christi, semper ab initio Romana Ecclesia principem locum tenens, matrix et magistra fuit omnium ecclesiarum. Non est autem in praesentiarum agendum de Romanae Ecclesiae excellentia et dignitate, sed tantum de veritate, quod, cum nunquam mutaverit fidem illam quam ab initio Dei munere accepit, et per quam vera Christi Ecclesia constituta fuit, adeo ut fides ipsius annunciaretur in universo mundo, et cuius causa ipsam omnes Christi ecclesiae salutabant; non potest non esse nune vera Christi Ecclesia sicut olim, cum eandem semper fidem immutatam incorruptamque servaverit, tanquam columna et firmamentum veritatis. ? Sicut enim homo, quandiu rationali anima, qua constituitur homo, praeditus est, non potest non esse vivus et verus homo; ita Ecclesia quandiu servat eandem fidem catholicam, quam ab initio accepit, et per quam facta est Christi Ecclesia, non potest non esse vera Ecclesia; vera enim incorruptaque fides est, quae constituit veram Ecclesiam. II. Et quidem Lutherus ipse, non modo ante apostasiam et defectionem a Romana Ecclesia cum esset catholicus, verum etiam longe post fassus est Romanam Ecclesiam veram esse Ecclesiam. temeritate hoc negant, qua alii haeretici alios fidei articulos; cum illa e contra nunquam mutaverit fidem, quam ab initio accepit et per quam vera Christi Ecclesia constituta est. Simile: quandiu homo habet animam rationalem, est vivus et verus homo. Probatur H. Ecclesiam esse veram Christi Eecclesiam, ex testimonio ipsius Lutheri ante apostasiam, dicentis Ecclesiam Papae pro vera Ecclesia se coluisse, se nihil tenere velle nisi quod ipsa proponeret, se sequi R. Ecclesiam in omnibus, se paratum omnia illi subiicere, et contra eam et Papam se nihil dicere velle, In Praefatione ad Proposiliones de Viribus el Voluntale Hominis manifeste ait: « Ecclesiam Papae pro vera Ecclesia colui»; itemque : « Ego territus auctoritate nominis Ecclesiae cessi, et Cardinali Caietano Augustae obtuli silentium ». 4 In Protestatione sua, quam praemisit Resolulionibus de Virtute Indulgentiarum ad Leonem X Romanum Pontificem missis, Romanam Ecclesiam probavit, dicens: « Primum protestor me nihil dicere aut tenere velle, nisi quod in et ex Sacris Litteris primo, deinde ecclesiasticis Patribus ab Ecclesia Romana receptis huc usque servatis, et ex canonibus et decretalibus pontificiis habetur et haberi potest ». Et postea: «Hac mea protestatione credo satis manifestum fleri quod errare quidem potero, sed haereticus non ero ».!5 In Aclis suis Augustae coram Cardinale Caielano scribit aliam protestationem solemniter factam coram Cardinale Legato Apostolico, praesentibus quattuor caesareae Maiestatis senatoribus, adductis notario et testibus in hunc modum: «In primis ego frater Martinus Lutherus Augustinianus protestor me colere et sequi sanctam RHomanam Ecclesiam in omnibus meis dictis et factis praesentibus, praeteritis et futuris; quod si quid vel aliter dictum fuit vel fuerit, pro non dicto haberi et habere volo ».!$ Fecit autem solemnem istam protestationem Lutherus anno 1518,?" hoc est, altero anno ex quo novus Herostratus incendere coepit non Dianae,!? sed veri Dei templum, sacrosanctam catholicam Ecclesiam. Et in eodem libello: «Quare ego coram te, lector, protestor me colere et sequi Romanam Ecclesiam in omnibus. Solum illis resisto, qui nomine Ecclesiae Romanae Babyloniam nobis statuere moliuntur, volentes quicquid cogitare poterint, modo linguam tantum movere possint ut Romanam Ecclesiam nominent, totum statim pro Romanae Ecclesiae sententia accipi ».!? In sua Appellatione ad Papam ait se paratum omnia subiicere in primis iudicio sanctae Romanae Ecclesiae.?? Et tandem in Appellalione a Papa ad Concilium: « Praemissa expressa et solemni protestatione, quod contra unam, sanctam, catholicam et apostolicam EccleDISSERTATIO SECUNDA 153 siam, quam, inquit, totius orbis esse magistram et obtinere principatum non ambigo, Sanctaeque Sedis Apostolicae auctoritatem ac sanctissimi Domini nostri Papae bene consulti potestatem, nihil dicere intenderet ». Eam Appellationem fecit anno Domini 1518 die novembris 28.?: Et in epistola ad Leonem X 3 die martii anni 1519 ita scribit : «Nunc, Beatissime Pater, coram Deo et tota creatura sua testor me neque voluisse, neque hodie velle Ecclesiae Romanae ac Beatitudinis tuae ullo modo potestatem tangere, aut quacumque versutia demoliri ; quin plenissime confiteor huius Ecclesiae potestatem esse super omnia, nec ei praeferendum quicquam sive in coelo sive in terra, praeter unum Iesum Christum Dominum omnium ». ?? Sed quoniam erat adhuc, vel simulabat agebatque catholicum, cum talia de Romana Ecclesia protestabatur Lutherus; videndum quidnam de Romana Ecclesia aliquando dixerit, scripseritque, posita una cum romana fide cuculla, monachus apostata, excucullatus et coniugatus. III. Sed referenda mihi prius est quaedam sententia ipsius de Romana Ecclesia, quam anno 1519 pronunciavit, cum haeresim potius quam romanam fidem profiteretur. Scripsit libellum quendam, cui titulus est: Insíruclio super Nonnullis Articulis, qui ipsi, nempe Luthero, ab invidis imponuntur. Postremus autem articulus est de Romana Ecclesia, ubi, tertio iam anno ab excitata turba atque tragoedia, ita loquitur: «Quod Romana Ecclesia super omnes alias a Deo sit honorata, nullum est dubium ; ibi enim S. Petrus, S. Paulus, quadraginta sex Papae ac multa millia Martyrum sanguinem suum fuderunt, infernum mundumque vicerunt ; quod quidem palpari potest, ut Deus in eam, Ecclesiam valde specialem aspectum coniecerit. An autem, proh dolor! Romae nunc ita res maneat, et quidem multo melius res se haberet. Attamen causa tam magna non est, nec esse potest, ut oporteat ab eadem Ecclesia recedere ac sese separare, imo quo peius ibi pergitur, eo amplius accurrendum eique inhaerendum est; per recessum enim aut contemptum res melius non succedit. Neque enim propter diabolum relinquendus Deus est, nec propter malos et potestatem eorum super omnia esse. Idem probatur ex praeclaro ipsius Lutheri testimonio, in meditullio positi inter haeresim et romanam fidem, dicentis HR. Ecclesiam super omnes ecclesias a Deo honoratam esse, et nunquam oportere ab eadem discedere, nec propter cuiusvis peccatum aut malum. Idem probatur ex testimonio ipsius Lutheri post apertam apostasiam, dicentis HR. Ecclesiam esse sanctam, in eaque etiam nunc esse verum Baptisma, Evangelium, remissionem peccatorum, Sacramentum Altaris, ordinationem sacerdotalem, bonos, qui reliqui sunt, oportet declinare, quin nec propter cuiusvis peccatum aut malum, quod cogitari aut nominari potest, dirumpenda est caritas, aut unitas dividenda ».?? Ac tandem post alia quaedam concludit, dicens : « Sanctae Romanae Sedi in omnibus rebus est obsequendum, nec tamen hypocritae alicui credendum ». ^ IV. Verum enimvero cum haec scriberet Lutherus nondum erat palam sanctae Romanae Ecclesiae hostis declaratus. Alia itaque adducenda sunt testimonia, [quando] factus [est] sanctae Romanae Ecclesiae hostis iuratus, Deo sic volente, ut excusationem non haberet de peccato suo, ?*? quo agnitam veritatem impugnavit non modo extorris et profugus, verum etiam rebellis et implacabili odio inimicus factus. In Commentario igitur Posteriori Epistolae ad Galatas, conviciorum et calumniarum in universum papatum longe refertissimo longeque scatentissimo, scribens tamen ad illud primi capitis : Ecclesiis Galatiae gralia el pax,?9 ita loquitur: « Manet in Romana Urbe, quanquam Sodoma et Gomorrha peiore, Baptismus, Sacramentum, vox et textus Evangelii, Sacra Scriptura, ministeria, nomen Dei, nomen Christi ; qui habent, habent, qui non habent non sunt excusati, thesaurus enim est ibi; ideo Romana Ecclesia est sancta, quia habet nomen sanctum Dei, habet Evangelium, Baptisma, etc. Ista si sunt in populo, dicitur sanctus».?" Lutheri igitur sententia hoc in loco Ecclesia Romana sancta est. Habemus autem et aliud longe illustrius testimonium in libro De Missa Angulari et Unctione Sacerdotum,in quo hac de re ita loquitur: « Eadem sancta Ecclesia est nunc sancta civitas abominationis, quoniam ibi Deus cum potentia et miraculo eam servavit; et adhuc sub Papa mansit primo quidem sanctum Baptisma, deinde super suggestum, sive pulpitum, textus sancti Evangelii in lingua cuiuscumque regionis, tertio sancta remissio peccatorum et absolutio, tum in confessione tum etiam palam, quarto sanctum Sacramentum Altaris, quod et in Paschate et alias per annum christianis porrigitur, licet unam speciem nobis furati sint, quinto vocatio seu ordinatio ad sacerdotium, munus praedicandi sive curam animarum ad liganda et solvenda peccata DISSERTATIO SECUNDA 155 et ad consolandum cum in morte tum etiam alias, siquidem apud multos adhuc consuetudo remansit, ut coram morientibus Crucifixus ponatur in memoriam passionis Christi, ut ipsi innitantur, etc.; tandem oratio, veluti Psalterium, Pater noster, fides, decem praecepta, item multa bona cantica et hymni cum latina tum etiam germanica lingua. Ubi autem partes istae manserunt, ibi certe mansit Ecclesia et aliqui etiam sancti; omnia enim sunt ordinationes et fructus Christi, excepto furto alterius speciei. Quare procul dubio mansit hic Christus apud suos cum suo Sancto Spiritu, et in eis christianam fidem conservavit ». ** Si ergo, inquam ego, mansit semper Christus cum Spiritu sancto in Romana Ecclesia, et in ea christianam fidem conservavit, quid amplius quaerendum est ? Et tamen habemus adhuc ex ipso testimonium aliud longe illustrissimum. Nam in libro Adversus Anabaptistas, qui propterea nolunt paedobaptismum tenere et infantes baptizare, quoniam res est papistica, ipsi autem ex regno antichristi nihil habere volunt; Lutherus, impugnato ac diruto tam debili fundamento, quoniam eadem ratione oporteret etiam Divinas Scripturas et praedicationem respuere, quae utique a Papa, inquit, habentur, tunc ait: « Confitemur autem nos, quod sub papatu multum christiani boni, imo totum christianum bonum est, et inde ad nos derivatum est ; scilicet, fatemur quod in papatu sit vera Scriptura Sancta, rectum Baptisma, verum Altaris Sacramentum, verae claves in remissionem peccatorum, verum praedicandi munus, verus catechismus, veluti decem praecepta, articuli fidei, Pater noster».?? Et post pauca: «Dico ego quod sub Papa est vera christianitas et verus nucleus christianitatis et multi boni magni sancti ». ?? Haec et multa alia ad hanc rem ibi Lutherus ; ubietiam ostendit quod etiam si Papa sit antichristus, necesse est ut Ecclesia Romana sit vera Ecclesia Dei, quoniam Paulus ad Thessalonicenses ait, quod antichristus sessurus erat in templo Dei.?' «Non, inquit, in stabulo diaboli, sed in templo Dei, hoc est, non ubi infideles sunt, ubi Christus non est aut christianitas, sed ubi christiani sunt. Templum enim Dei dicit sanctam christianitatem, sicut ad Corinthios ait: T'emmunus praedicandi, curam animarum, orationes, praecepta, Christum, Spiritum Sanctum et christianam fidem; et sub Papa veram christianitatem et multos bonos magnos Sanctos; insuper etiamsi Papa esset antichristus, tamen veram Ecclesiam Christi esse Romanam. Ergo, R. Ecclesiam Lutherus deserendo, veram christianitatem deseruit, et a vera Christi fide discessit, vere antichristus factus, verus haereticus, Lutherus verus haereticus, quia ut talis renuntiatus publico HR. Ecclesiae iudicio, plum... Dei sanctum est, quod estis vos. *- Quod si sub Papa est christianitas, necesse est corpus et membra Christi esse ; quod si corpus ipsius, ergo habet verum spiritum evangelicum, fidem, Baptismum, Sacramentum, claves, praedicationem, orationem, Scripturam Sanctam et omnia quae christianitas habere debet ». ?? V. Quid, quaeso, clarius aut luculentius dici potuit ad Romanae Ecclesiae fidem confirmandam et stabiliendam ? Sub Papa multum est christiani boni, imo omne christianum bonum, vera christianitas et nucleus christianitatis multique boni magnique sancti, auctore, teste, doctore Martino Luthero, Romanae Ecclesiae iam inimico, persecutore, impugnatore, hoste infensissimo. Ergo, inquam, cum Homanam Ecclesiam Lutherus deseruit, veram christianitatem deseruit, et a vera Christi fide discessit, unus de illorum numero, de quibus Paulus ait, quod in novissimis diebus discedent quidam a fide, unusque ex illis multis quos Ioannes antichristos dicit, qui prodierunl ex nobis. ]ta Ioannes haereticos dicit Ecclesiae desertores ac propterea antichristos ; quoniam, cum abalienati ab Ecclesia eam parricidali ac exitiali bello impugnent ac persequantur, ipsum Christum profecto persequuntur, sicut Paulo ait: Cur me persequeris ??*5 Cum itaque etiam Lutheri ipsius confessione Romana Ecclesia vera sit Christi Ecclesia, profecto quisquis sub christiano nomine et professione verae Ecclesiae rectaeque fidei desertor est, verus haereticus est, qui Ecclesiam non audit,?* sed in doctrina fidei et Divinarum Scripturarum interpretatione proprium iudicium praefert, anteponitque iudicio sanctae Ecclesiae catholicae Patrumque orthodoxorum. VI. Haereticus enim, ut Paulus ad Titum ait, proprio iudicio est condemnalus;?* nam contra totius Ecclesiae communem sensum atque sententiam pertinaci protervaque perfidia suis opinionibus erroribusque cirea fidem inhaeret. Lutherum autem proprio iudicio innixum sanctam Homanam Ecclesiam deseruisse, contempsisse, imTemporibus. 34)1 Tim 4, 1. Vulg.: DISSERTATIO SECUNDA 157 pugnasse ac pessumdedisse,?? tam clarum est, quam quod clarissimum ; et si quis hac de re dubitat, potest etiam dubitare de luce solis, de calore ignis. Quare tanquam notorius avitae religionis et ecclesiasticae doctrinae renunciatus fuit publico sanctae Romanae Ecclesiae iudicio haereticus, fidei verae et sanae doctrinae, quae secundum pietatem esl,** corruptor; primo quidem a Leone X Romano Pontifice lata in eum sententia,* quam et Adrianus VI? et Clemens VII et alii Summi Pontifices, ** qui illi pro tempore successerunt, suis calculis approbarunt; et sacrosancta oecumenica synodus Tridentina, in Spiritu Sancto legitime congregata, post Summos illos Pontifices, infelicem apostatam nigro lapillo notatum, haereseos condemnavit. 4 Damnatus insuper fuit a florentissimis universitatibus Parisiensi, 46 Lovaniensi, Coloniensi ^' et aliis permultis, 4^? ut mittam innumeros viros doctissimos, qui scriptis suis, summa eruditione omniiugaque doctrina refertissimis, Lutheri perniciosos errores pestilentesque haereses egregie confutarunt, et gladio spiritus, quod est verbum Dei,*? iugularunt, trucidarunt, protriverunt. Nec solum ab ecclesiastico magistratu tanquam notorius et pestilens haereticus damnatus fuit infelix apostata, desertor corruptorque sacrosanctae fidei, verum etiam a magistratu saeculari. Carolus enim V, augustissimus imperator, in imperiali conventu Wormaciae coacto in Lutherum pronunciavit sententiam publico Edicío, cui, ut Cochlaeus scribit, 5 non modo 5S. C. Maiestas, verum etiam omnes sacri romani imperii ordines principesque, vel per seipsos vel per suos legitimos procuratores et oratores, subscripserunt: electores quinque, principes ecclesiastici triginta, principes saeculares viginti tres, Abbates viginti duo, comites et barones triginta duo, et denique civitates Laert. Cherubini Magnum Bullarium Rom. t. 1, pag. 626-629, Luxemburgi 1742. 43) Cf. ibid. pag. 674-675. 681-682. 44) Paulus III. Cf. ibid. pag. 718-720. 45) Cf. sess. VI De Iustificatione. 46) Cf. Determinatio Theologicae Facultatis, etc. W. L. t. 2, f. 194»-201». Lutheri, etc. ibid. f. 36* sqq. 48) Tales fuerunt universitates Heidelbergensis, Ingolstadiensis et Vindobonensis. M. Lutherus Wider das Blind und Toll Verdammmnis der Universitàát von Ingolstadt und Wien, Weimar A. 15, S. 95 sqq. Cf. etiam Leon E. Halkin Le Plus ancien Texte d'Edit Promulgué contre les Luthériens. Revue d' Histoire Ecclésiastique 1929, t. 25, n. 1. cit. an. 1521, pag. 34 sqq. a Summis Pontificibus, a Tridentina synodo, a catholicis universitatibus, a magistratu saeculari in imperiali conventu Wormaciae publico Edicto, in quo ipsius haereses recensentur, ipse non homo, sed diabolus vocatur et doctrina eius sentina haeresum. Sic Lutherus, vere Absalom parricida, triplici gladio confossus est. Lutherus verus haereticus ex manitestis haeresibus propugnatis imperiales et liberae triginta novem; cui etiam ad plenum robur apposita fuerunt sigilla tum S. C. Maiestatis, tum etiam aliquorum electorum et aliorum principum. In Edicto autem, quod inter opera Lutheri reperitur, recenset imperator probatque sententiam a Leone X Homano Pontifice in Lutherum latam, hominem suis depingit coloribus, in primis quod errores haeresesque in christiana religione, praesertim vero illustri Germanica natione haeresum et impiorum dogmatum deletrice, violenter introduceret, et virulenter disseminaret; et per extensum seriose refert ipsius errores haeresesque, propter quas a Leone X HRomano Pontifice damnatus fuerat. Post quae ita subiungit: « Ne vero cetera studio brevitatis innumera Lutheri flagitia ordine persequamur, constat hunc unum non hominem, sed diabolum potius, figura et specie humana cuculloque monastico indutum, complurium haereticorum iamdiu damnatas sepultasque haereses in unam quasi sentinam coegisse, multasque praeterea recentes novasque excogitasse ». *' Et tandem post alia multa, ad executionem sententiae a Romano Pontefice in Lutherum latae ita pronunciat, dicens: « Nos ad perpetuam rei memoriam, etc. Martinum Lutherum tanquam membrum ab Ecclesia Dei separatum, perniciosi schismatis auctorem, manifestum pertinacemque haereticum a nobis vobisque universis et singulis existimandum detestandumque renunciamus et declaramus ». ?? Ita infelix Lutherus tanquam alter Absalom * impius parricida triplici lancea confossus gladioque transverberatus fuit, nempe: gladio pontificiae potestatis per Leonem X HRomanum Pontificem, gladio potestatis saecularis per Carolum V romanum imperatorem, et per gladium spiritus, quod est verbum Dei, per doctores sacros praestantissimosque theologos. VII. Non ab re autem nec nullius operae pretium erit hic referre ex quam plurimis aliqua Lutheri crimina, quae in imperatorio Edicto recensentur, tanquam iure probata, propter quae merito renunciatus damnatusque fuit tanquam pestilens et perniciosus haereticus, nempe : quod in Ecclesiae manifestam perniciem plures scripsit libellos, et DISSERTATIO SEGUNDA 159 ad fideles pervertendos in lucem edidit, plenos haeresum a sacris conciliis condemnatarum ; quod septem sacramentorum numerum tot saeculis in Ecclesia servatum dissipavit; quod inviolatas matrimonii leges miris modis foedissime infecit; quod peccatorum saluberrimam confessionem in confusionem versam convulsit; quod sacerdotalem ordinem claviumque coelestium potestatem vilissimi pependit, laicisque et pueris nec non etiam feminis communes fecit, laicosque ad lavandas sibi manus in sacerdotum cruore incitavit; quod ipsum Summum religionis nostrae Sacerdotem, D. Petri successorem et verum in terris Christi Vicarium, nonnisi infamibus et probrosis verbis nominaret, et írequentissimis atque inauditis invectivis, contumeliis et blasphemiis insectaretur in scriptis suis; quod liberum arbitrium cum Manichaeis nullum esse, sed omnia certa lege stare docuit; quod Missae venerabile sacrificium nec vivis nec defunctis prodesse scripsit; quod de purgatorio cum Valdensibus haereticis contra Ecclesiam sensit, de ipsa vero Ecclesia militante cum Pelagianis et Hussitis; quod Sanctorum Patrum auctoritatem et scripta ab Ecclesia recepta pro nihilo habuit, quin etiam saepe derisit, et Sanctis debitum cultum et devolionem detrivit; quod obedientiam et regimen omne prorsus sustulit, unde populi ad defectionem et rebellionem, ad rapinas, caedes, incendia, cum magno et manifesto christianae reipublicae discrimine provocati fuerunt; quod vitam quandam solutam, ab omni lege liberam ac vere ferinam inducere conatus fuit, et exlex homo leges omnes damnavit atque contempsit, Sanctorumque Patrum decreta et sacros canones publico igne combussit ; quod sacrosanctis conciliis contradixit auctoritatemque detraxit, potissimum vero Constantiense impuro sceleratoque ore laceravit, ipsumque omnium pessime errasse scripsit, et propter damnatum loannem Hussum synagogam satanae appellavit, errataque omnia loannis Hussi, in eo concilio damnata, evangelica et christiana esse asseruit; ac sic tandem in Edicto concluditur quod Martinus Lutherus diabolus potius sub humana specie monastico indutus cucullo, quam homo fuit. 55 VIII. Ussit autem mirum in modum ac supra quam dici possit Germaniae istum pseudoapostolum hoc imperiale Edictum; vidensque circa sacramenta, Summum Pontificem, liberum arbitrium, Missam, purgatorium, cultum Sanctorum, civilem potestatem, christianos mores, Patrum et conciliorum auctoritatem. Lutherus verus haereticus a contumacia in haeresibus, cum, ob damnationem furens, multa scripserit convicia in Caesarem principesque, suos damnatores, multas etiam calumnias, quasi simul damnatus esset et reservatus furori futuri conventus, se non solum Romae in Italia a Summo Pontifice et Sacro Senatu, verum etiam Wormaciae in sua Germania a Germano imperatore et Germanorum principum amplissimo conventu atque consessu damnatum, longeque infamissima haereseos nota inustum, declaratumque notorium infamemque haereticum, hoc est, falsum prophetam, satanae ministrum, antichristi evangelistam et diaboli ipsius apostolum, furens disrumpebatur; iraque percitus et vindictae libidine tanquam oestro exstimulatus, arrepto calamo, cum propter favorem principis protectoris sui 9 ne a Caesare quidem sibi timeret, tutus in Saxonia degens, scripsit in Caesarem principesque multa sane, ut talem decebat novi evangelii, hoc est, antievangelii buccinatorem, conviciosissime et impudentissime. Dicam autem prius quae scripsit in libello, cui titulum fecit Duo Contraria et inter se Pugnantia Caesarea Edicía, ubi principes, qui ipsum damnaverant, summa usus sui neochristianismi modestia, ita perstringit, dicens : « Duo haec edicta publice edere volui, miserae Germaniae nostrae vicem ingemiscens, cui ruenti in tenebris et ignoratione iactatae, dolorem certe lacrimasque praestare debeo, si forte Deus immensa bonitate sua flectat aliquos principes et reliquos ordinum homines ad caliginem et contumaciam suam, non tam oculis, quibus hic bestiae perspicacioribus uterentur, quam manibus quasi tenendam et deprehendendam. Quid enim indignius quam Caesarem aliosque christiani nominis principes tam impudenter ad fraudis, fallaciae mendaciique confugere diverticula ?»*? His et id genus aliis non paucis quam turpibus conviciis Lutherus in Caesarem principesque imperii impudenter furioseque debacchatur; quo ostendit sese omni pudori et christianae modestiae valedixisse nunciumque remisisse. Ut interim mittam calumniam in Caesarem principesque imperii in ipso libelli titulo Adversus duo Contraria Pugnantiaque Caesarea Edicta, posterius enim Edictum, datum Norimbergae anno 1524, 59 tantum abest ut repugnet priori, dato Wormaciae 1521, ut apertissime cautum sit in posteriori, quod Edictum prius executioni quam severe mum, ibid. f. 237*. 57) W. L. t. 2, f. 464^, Attendat lector ad errorem in numeratione foliorum. 58) Ms.: 1521. DISSERTATIO SECUNDA 161 mandaretur; 5? mera est autem Lutheri calumnia et impostura, qua ait quod simul proscriptus damnatusque sit et reservatus furori futuri conventus Spirensis. 9? Nam verum quidem est Caesarem in Norimbergensi Edicío coniicere consultationem de doctrina nuper introducta in conventum Spirensem proxime tunc cogendum, sed non agit de doctrina Lutheri tantum, ut iam damnata iterum damnanda reservetur. Verba enim Edicti sunt haec : « Quandoquidem Lutheri aliorumque fanaticorum dogmata, disputationes, conciones omnium opinione mirum in modum convaluerunt, ausae velut regnum in simplicium christianorum animis sibi vindicare, etc.» 5 Et postea praecipit ut singuli electores, principes, status etc. viris doctrina et pietate praestantibus id partium negotiique dent, ut Lutheri aliorumque nova dogmata diligenter examinarent, et recta a depravatis segregarent. ? Nunc qua in re, quaeso, pugnat posterius hoc Ediclum cum priori ? Sed quia etiam in posteriori damnatus est Lutherus iterum tanquam haereticus novorum dogmatum in perniciem animarum fidelium disseminator, propterea, frendens diro furore impotentique ira, exitiales morsus in Caesarem principesque imperii intentavit, ut tandem diceret Turcam esse decies meliorem ac prudentiorem christianis principibus, quos per summam contumeliam vocat stolidos, fatuos, insanos, furiosos amentesque moriones. ? O modestiam evangelicam ac sane paulinam ! Scilicet Paulus ita caninis rabidisque morsibus principes insectatus fuit, ita seditiones in principes excitavit, ut Lutherus praesertim in suo isto libello ** facit, quem tribus ferme annis post Wormaciense Edictum scripsit, et in lucem edidit ! Sed quid modestissimus homo fecit, cum primum intellexit se in Wormaciensi conventu damnatum fuisse renunciatumque notorium et pestilentem diabolicumque haereticum ? Furiose ferociterque proterviens, scripsit duos libellos; alterum, quem inscripsit Praemonitionem ad Dilectos suos Germanos longe malignum et contumeliosum, in quo Lutherus furens, praeter calumnias, mendacia, et convicia criminationesque papistarum iniquissimas, totus spirat minas, seditiones, caedesque. 9? Ubi etiam egregie mentitur non semel atque iterum, et multas contumelias, eosdem principes stolidos vocans et "Turcis peiores. Paria etiam prius Scripsit in Praemonitione ad Dilectos Germanos, et in Glossa in Praetensum Edictum Imperiale. UÜberius demonstratur obstinata perfidia Lutheri, cum detrectaverit solemnia monita Nuntii Miltitii, Card. Legati dicens papistas probe scire, ac ultro confiteri doctrinam Lutheri esse purum ae merum Christi evangelium, illud tamen contra proprias conscientias indesinenter persequi.9?? O mendacium impudentissimum prophetae falsissimi ac mendacissimi ! Alterum libellum nihilo meliorem edidit, sparsitque in vulgus, quem inscripsit Glossam in Praetensum Edictum Imperiale, ubi, post multa conviciorum plaustra in Romanam Ecclesiam exonerata, principes imperii, a quibus in Wormaciensi conventu damnatus fuit, porcos appellat, foedos porcinosque doctores, ubi de solo libero arbitrio et de sola fide agit in eo libello: « Ac si, inquit, porci in imperiali conventu suo concluderent: Nos porci praecipimus ne quis, etc.» 9? Tam male habuit Lutherus quod non solum a summo Magistratu ecclesiastico per Romanum Pontificem, verum etiam per supremum saecularem magistratum in imperiali conventu a Carolo V aliisque sacri romani imperii principibus damnatus fuerat proscriptusque et renunciatus notorius ac longe infamissimus haereticus, ut in furorem versus tam furiosa in summos principes convicia quam furentissime iecerit. IX. Hinc in Luthero videre licet id quod Salomon sapienter admodum dixit: Considera opera Dei,quod nemo polest corrigere quem ille despexerit. 95 A multis enim monitus correptusque fuit Lutherus, sed semper incassum. Ut mittam viros inferioris ordinis, licet gravissimos atque doctissimos, monitus fuit semel atque iterum a Carolo Miltitio Nuntio Apostolico apud Caesarem in Germania ; sed monita omnia superbe repulit Lutherus, cum esset adhuc monachus sub cuculla. Ipse enim ad Leonem X scribens, anno 1520 6 aprilis, ita ait : « Carolus Miltitius, Beatitudinis Tuae Nuncius, multo et vario negotio cursans atque recursans, nihilque omittens quod ad reparandum causae statum, quem Caietanus temere et superbe turbaverat, pertineret ; vix tandem etiam auxilio illustrissimi principis Friderici electoris effecit, ut semel et iterum familiariter mecum loqueretur ». 5? Tam superbe cucullatus monachus contemnebat Nuncium Apostolicum, quam nemo unquam princeps superbissimus ! Monitus correptusque a Cardinale Caietano Legato Apostolico, Possit. 69) W. L. t. 2, f. 2*. DISSERTATIO SECUNDA 163 sicut ipsemet Lutherus recenset in eadem epistola ad Leonem X, 7? sed frustra, monitus correptus etiam sub anathemate a Leone X Summo Pontifice celeberrimoque S. HR. Ecclesiae Cardinalium senatu, * et adhuc in vanum, tandem a Caesare in pleno sacri romani imperii consessu, sed desperata salute ; Lutherus semper in peius proficiens, ostendit praebuitque seipsum multo incorrigibiliorem. Impius enim, cum in projundum venerit..., contemnet, ? duraque cervice et indomabili corde, obstinata perfidia in errore obfirmatus, perire voluit proprio iudicio condemnatus. Paulus enim haereticum subversum et proprio iudicio condemnatum dicit hominem, qui post unam et alteram correptionem non resipiscit, non emendatur, devitandumque praecipit ? sane tanquam hominem datum in reprobum sensum. ^! X. Mirabili autem Dei iudicio Lutherus non modo a Catholicis damnatus, renunciatus et proclamatus haereticus est, verum etiam ab ipsis haereticis catholicae Ecclesiae infensissimis inimicis. Quod ne gratis a nobis pro affectu dictum videatur, nonnullius operae pretium esse duximus demonstrare, quomodo ab haereticis etiam infami haereseos nota inustus sit Lutherus infelicissimus atque miserrimus ; cuius memoria et apud Deum Angelosque in coelo, et apud fideles omnes verosque sanctae catholicae Ecclesiae filios in terra, est in aeternum damnata et maledicta, ut haeretici omnium longe pestilentissimi maximeque infamis. Sed priusquam hoc palam faciamus, demonstrare decrevimus, quod ab omnibus ubique gentium orthodoxis Patribus, praesertim in sacris conciliis, Lutherus renunciatus fuisset haereticus. Caietani, Leonis X, et tandem Caesaris in pleno imperii consessu, et dura cervice et indomabili corde in errore perstiterit. Epilogus et connexio cum sequentibus. DISSERTATIO TERTIA QUOD SIGUT VENERANDA ORTHODOXORUM PATRUM ANTIQUITAS PRAESERTIM IN SACRIS CONCILIIS NICAENO ET ALIIS DAMNAVIT ARIUM ALIOSQUE HAERESIARCHAS ITA ET LUTHERUM EADEM INFAMI NOTA SIGNASSET ET RENUNCIASSET HAERETICUM ! Ab orthodoxis I. Multas legimus ab orthodoxis Patribus, praesertim vero in Patribus semper damnatae Eun reticos, sicut in concilio lerosolymitano ab Apostolis, maxime vero bus Apostolis. principe et coryphaeo Apostolorum Petro, radicitus evulsa ac prorsus iugulata fuit haeresis Pharisaeorum, qui evertentes animas, turbaverunt Ecclesiam, dicentes : Quia nisi circumcidamini secundum morem Moysi, non potestis salvari, docentesque quod oportet circumcidi christianos et servare legem Mogysi.? Gravissima plane controversia magna cum seditione coniuncta, quam nec Paulus quidem cum Barnaba sedare potuit.? Quare statuit ascendere ad Apostolos et presbyteros in lerusalem, et ibi super ea re in concilio magna conquisitio facta fuit. 4 sacris conciliis repressas extinctasque haereses, multos damnatos haeAL II. Licet autem Pharisaeorum sententia apertissimis evidenincondlio tjissimisque Scripturis niti videretur; tamen, quia, ut HieronyHierosolymitano mus in Luciferianos ait, Scriptura non in legendo sed in intelliab Apostolis eo c ; ; : : : damnata — gendo consistit, ? absque ullis Scripturis auctoritate Petri et totius auctoritate Petri et totius conelib ^ doctrina, decretumque fuit non esse adigendos christianos ad servandam legem Moysi. Cum, inquit Lucas, magna conquisitio fieret, surgens Pelrus dixit ad eos: Viri fratres, vos scitis, quoniam ab antiquis diebus Deus in nobis elegit per os meum audire gentes verbum Evangelii el credere... Nunc ergo quid tentatis Deum imponere iugum super cervices discipulorum, quod neque patres nostri neque nos portare potuimus ? Sed per gratiam Domini nostri Iesu Christi credimus salvari quemadconcilii, hoc est, ecclesiastica auctoritate, reiecta fuit Pharisaeorum DISSERTATIO TERTIA 165 modum et illi. Tacuit autem, conciudit Lucas, omnis multitudo ; ita ut nemo ausus fuerit refragari sententiae Petri, cui videbantur palam Scripturae refragari et reclamare, nisi quod Iacobus ostendit esse Petri sententiam Divinis Scripturis conformem atque concordem. $ Damnata igitur fuit prima illa haeresis, et duplici gladio iugulata, nempe: auctoritate Divinarum Scripturarum iuxta legitimum sensum et intellectum, et auctoritate ecclesiastica Petri, Apostolorum, totius concilii per Spiritum Sanctum plane divina; dixerunt enim: Visum est... Spiritui Sancto el nobis. * III. Exortis autem subsequentibus temporibus in Ecclesia Christi haeresibus. semper eadem methodo usi sunt Patres orthodoxi. Coactis enim concilis, in Spiritu Sancto legitime congregatis, facta diligenti conquisitione ac discussione rerum in doctrina fidei controversarum, iugulatae sunt haereses damnatique haeretici auctoritate Divinae Scripturae et ecclesiasticae traditionis ac doctrinae. Ita in concilio Nicaeno damnatus fuit Arius, ? in Constantinopolitano Macedonius, ? in Ephesino Nestorius, !? in Chalcedonensi Eutyches et Dioscorus. Hane autem methodum damnandi haereticos agnovit probavitque Lutherus in sua exegesi in Psalmum: Deus stetit in synagoga deorum ; ? ubi haereticum censendum docet eum, qui asserit aliquid quod est manifeste contra articulum fidei, clare in Divina Scriptura fundatum et in toto mundo ab universa christianitate creditum. « Veluti, inquit, si quis doceret quod Christus non sit Deus, sed tantum merus homo sicut quivis alius Sanctorum Prophetarum, hic tanquam blasphemus damnandus est, sicut Sancti Patres in concilio Nicaeno Arium damnaverunt, quem ne audire quidem voluerunt, sed, audita manifesta blasphemia, diris devoverunt, ? quemadmodum Moyses 4 in sua lege huiusmodi falsos doctores blasphemosque iussit lapidari ». !? cp. 7, (P. G. 82, 919-922); C. Baronius Annales Ecclesiastici, an. 325, t. 4, pag. 113. Annales Eccles. an. 381, t. 5, pag. 499. 10) Cf. Socrates Historia Ecclesiastica, lib. 7, cp. 34, (P. G. 67, 814-818); C. Baronius Annales Eccles. an. 431, t. 7, pag. 369. 11) Cf. Nicephorus Callistus Historia Ecclesiastica, lib. 15, cp. 2-4, (P. G. 147, 14-22); C. Baronius Annales Eccles. an. 450-451, t. 8, pag. 58. 94-95. 12) Ps 81, 1. 13) S. Athanasius Epist Encycl. ad Episcopos Aegypti et Lybiae, (P. G. 25, 566-567). 14) Cf. Lv 24, 13-16. potius quam ex Scriptura. Subsequentibus tempori - bus semper eadem methodo usi sunt Patres; quam methodum etiam Lutherus probavit, iustificans Nicaenum concilium. Hinc falluntur haereticum definientes tantum qui pernegat Evangelium vel articulum aliquem symboli. Regula prima ad discernendam veram fidem ab haereseos falsitate : Scriptura iuxta intelligentiam ecclesiasticae traditionis interpretanda est, ut probat Vincentius Lirinensis in libro Adversus Haereticorum Profanas Vocum Novitates pluribus Hine manifestum est falli eos vel fallere velle, qui aiunt eum tantum damnandum esse haereseos, qui vel Evangelium pernegavit vel articulum aliquem symboli Apostolorum inficiatus fuerit; hinc deducentes Lutherum iniuria fuisse damnatum, qui neque Evangelium neque articulum aliquem nostrae fidei impugnarit. S1 enim ita esset, nec Arius in Nicaena synodo fuisset iure meritoque damnatus, neque enim vel ex Apostolorum symbolo articulum aliquem expunxit aut negavit, vel Divinas Scripturas e medio tulit; quin potius ipsissimam Scripturam docere visus fuit, in qua manifeste dicitur quod Christus sit. Patre nusquam in Scriptura nominatum reperitur. inferior: Pater maior me esf;!$ homousion autem IV. Quare Sancti orthodoxique Patres in omnibus conciliis sacrosanctis, ad discernendam fidei veritatem puritatemque ab haereseos falsitate et pravitate, multis usi sunt regulis et praescriptionibus, extatTertulliani De Praescriptionibus adversus Haereticos cedro dignus. !'* Generalis tamen que integer libellus doctissimi et antiquissimi regula et amussis, ad quam doctrinam omnem fidei examinarunt, est canon Divinarum Scripturarum iuxta intelligent;&am ecclesiasticae traditionis, prout integro libro, sane aureo, ostendit Vincentius Lirinensis Adversus Haereticorum Profanas Vocum | Novitates, 18 docetque perquam vetustus et eruditus auctor canoni Divinarum Scripturarum addendam esse auctoritatem ecclesiasticae intelligentiae ac traditionis. Non quod canon non sit undequaque perfectus et ad omnia sibi sufficiens ; sed quoniam Divina Scriptura pro sua altitudine cum plures patiatur sensus, et non uno ab omnibus modo intelligatur, sed aliter atque aliter alius atque alius interpretatur Divina Eloquia, quapropter haeretici in varios sensus eam detorquent, et aliter exponit eam Novatianus, aliter Sabellius, aliter Arius, aliter Donatus; idcirco, inquit, propter tam varios erroris anfractus necesse est, ut prophetieae et apostolicae interpretationis linea secundum ecclesiastici et catholici sensus normam dirigatur. !? Hanc autem doctrinam toto libro pluribus argumentis confirmat Peregrini pro catholicae fidei antiquitate et universitate adversus profanas omnium haereticorum novitates » (P. L. 50, 637 sqq.). 19) Ibid, col. 640. DISSERTATIO TERTIA 167 et evidenter demonstrat, ac tandem in ipsa libri totius &àvexepaAaíect?" ait quod «iuxta hunc canonem damnatus fuit impius Nestorius in celeberrimo Ephesino concilio, quod, inquit, ante triennium ferme celebratum est».? Floruit enim auctor hic, ut Gennadius in Cafalogo ait, Theodosio et Valentiniano regnantibus ; ?? librum autem scripsit sedente Romae Xysto Papa, qui, ut ipsemet ait, successit Coelestino Romano Pontifici, ? quem postea e vestigio Leo Magnus in Petri sede secutus fuit.** Propterea ait ante triennium ferme celebratum fuisse Ephesinum concilium ; aitque quod universis sacerdotibus, «qui illo ducenti fere numero convenerant, catholicissimum atque optimum factu visum fuit, ut in medium Sanctorum Patrum sententiae proferrentur, ut scilicet rite atque solemniter ex eorum consensu atque decreto antiqui dogmatis religio confirmaretur, et profanae novitatis blasphemia condemnaretur. Quod cum factum fuisset, iure meritoque Nestorius tanquam catholicae vetustati contrarius iudicatus fuit ». Videre est igitur, quanti in celeberrimo illo concilio Patres orthodoxi fecerint consensum in doctrina fidei Sanctorum Patrum; Nestorium enim renunciarunt haereticum potius ex ecclesiasticorum Patrum Petri Alexandrini, Athanasii, Theophili, Cyrilli, Gregorii Nazianzeni, Basilii Magni, Cypriani, Ambrosii et Summorum Pontificum Felicis martyris et S. Iulii,? quam ex Divinarum Scripturarum auctoritate ; sicut in lerosolymitano concilio factum notavimus. Ita semper in omnibus conciliis Patrum orthodoxorum auctoritas ad iugulandas haereses damnandosque haereticos maximi fuit ponderis et momenti. V. Cum autem hoc probe sciret Lutherus, nossetque doctrinam suam ecclesiasticae traditioni et Sanctorum Patrum doctrinae minime esse conformem, propterea, contemptis ac nihili pensis omnibus sacrosanctis conciliis et Patribus orthodoxis, ad solas provocavit Scripturas; in ipso enim renatus visus est revixisse Nestorius, qui sibi soli Divinarum Scripturarum scientiam arrogabat. De quo Ecclesiasticis, cp. 64, (P. L. 58, 1097-1098). 23) Commonit. 2, (P. L. 50, 683-684). an, 440, t. 7, pag. 535. 25) Commonit, 2, (P. L. 50, 678-681), argumentis, praesertim ex historia celeberrimi Ephesini concilii; quo ducenti fere Patres convenerant, et Nestorium renunciarunt haereticum potius ex auctoritate Patrum quam Scripturarum. Lutherus haereticus renunciatus fuisset eadem causa qua Nestorius, cum, sicut ille, sibi soli intelligentiam Scripturarum et non toti Ecclesiae tribueret, ut videre est praesertim in libro Adversus Regem Angliae, et cum omnes Patres et ecclesiasticam traditionem tantopere contemneret. Regula secunda ad discernendam veram fidem: dogma illud catholicum eodem in loco ita Vincentius scribit: «Invecti sumus in Nestorii sceleratam praesumptionem, quod Sacram Scripturam se primum et solum intelligere, et omnes eos ignorasse iactaret, quicumque ante se magisterii munere praediti Divina Eloquia tractassent, universos scilicet sacerdotes, confessores et martyres; totam postremo etiam nunc errare et semper errasse asseveraret Ecclesiam, quae, ut ipsi videbatur, ignaros erroneosque doctores et secuta esset et sequeretur ». ?6 Sed sufficiat huc afferre, quod in libro Adversus Regem Angliae ait: «Henricus dicta Patrum inducit pro sacrificio missario; ego vero, inquit, adversus dicta Patrum, hominum, Angelorum, daemonum pono Maiestatis aeternae verbum : evangelium. Hic sto, hic sedeo, hic maneo, hic triumpho, hic insulto dictis hominum quantumlibet sanctorum, ut nihil curem, si.mille Augustini, mille Cypriani contra me starent ». ?? Proculdubio igitur Lutherus damnatus fuisset in Ephesino concilio, sicut damnatus fuit Nestorius, cum in Luthero visus sit resurrexisse Nestorius. Et cum unus idemque Spiritus olim datus Ecclesiae, ut cum ea in aeternum maneret, ?? eamque doceret omnia, deduceretque in omnem veritatem, ?? sicut in uno ita in omnibus conciliis legitime in Christi nomine congregatis per Sanctos Patres orthodoxos locutus sit; manifestum est, quod iuxta hunc catholicae veritatis canonem in omnibus conciliis damnatus fuisset vel eo maxime titulo quod omnes Patres, Dei utique organa et Spiritus Sancti ad regendam Ecclesiam instrumenta, tantopere cum omni ecclesiastica traditione contemneret : Qui Ecclesiam non audit, sil tibi sicut ethnicus el publicanus. ?? 1ta, inquam, Lutherus in omnibus conciliis damnatus fuisset et renunciatus haereticus, ut puta, qui, dimissa lege matris suae,?' transgressus est terminos quos Patres posuerunt. ?? VI. Praeter hunc autem canonem habemus etiam a Sanctis Patribus quidnam revera sit dogma catholicum, unde diiudicari potest Lutheri doctrina, an merito sit censenda catholica. Vincentius enim Lirinensis, ex ore omnium fere orthodoxorum Patrum lo- 16, 13. 30) Mt 18, 17. Vulg.: Si autem Ecclesiam non audierit. DISSERTATIO TERTIA 169 quens, ait tenendum esse «quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est», hoc esse vere proprieque catholicum, quod ipsa vis nominis ratioque declarat; ita ut illud dicendum sit dogma catholicum, auctore Vincentio, quod habet universitatem, antiquitatem et consensionem, hoc est, quod ab omnibus vel fere omnibus creditum est. 9 Nam, ut Augustinus docet De Unitale Ecclesiae «a9 6Ao», 91 graece, idem latine est ac secundum totum ».?9 Merito autem in catholico dogmate doctrinaque fidei requiruntur, quoniam fides nonnisi una tantum est, sicut et Christus, sicut et Deus: Unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus el Paler omnium, 96 una summe vera de Christo doctrina ab Apostolis per Spiritum Sanctum praedicata universum per orbem receptaque a fidelibus, eadem semper in Ecclesia servata est integra, intacta, incolumis, illibata. Hinc Ecclesia dicta est a Paulo columna et firmamentum veritatis, ?" nec potest esse alia aut diversa. Hinc Paulus ait: Ut sapiens architectus fundamentum posui; ?? loquitur de sua praedicatione doctrinaque christianae fidei: Fundamentum... aliud nemo polest ponere praeler id quod positum est, quod esl Christus lesus, hoec est, non potest alius Christus aut alia fides Christi, praeter eam, quae tradita est, praedicari. Hinc Timotheo praecipit ut denunciaret quibusdam ne aliter, sive, ut graece est, alia docerent,?? hoc est, aliam fidem, aliud evangelium ; nam, sicut ad eundem ait, qui aliter docet, graece aliud docet, *9 et non acquiescil sanis sermonibus et ei, quae secundum pietatem est, doctrinae, superbus est, nihil sciens, sed languens circa quaestiones et pugnas verborum. *! Sed ad Galatas multo seriosius atque severius: Miror quod... lam cito transferimini ab eo, qui vocavit vos in gratiam Chrisli, in aliud evangelium ; quod non esl aliud, nisi quod quidam, qui vos conturbant..., volunt convertere, hoc est, pervertere, Evangelium Christi. Sed, licet nos aul Angelus de coelo evangelizel vobis praeter quam quod evangelizavimus vobis, hoc est, aliud evangelium, aliam fidem vel doctrinam fidei, anathema sit. Sicul praedivimus, et nunc ilerum dico: Si quis vobis evangelizaverit praeler id quod accepistis, anathema sil. ** T. G. 40) Cif. ibid. 6, 3. N. T. G. 41) Ibid, vrr. 3-4. 42) 1,6-9. Vulg.: Ab eo qui vos vocavit..., nisi sun! aliqui. est quod habet antiquitatem, universitatem, consensionem. Debet habere antiquitatem; et probatur ex unitate fidei, ex doctrina Pauli de unico fundamento, ex vi verborum, quibus Pau- ]us utitur, et ex doctrina Iudae apostoli ; debet habere universitatem, ex Evangelio, ex Paulo; debet habere Non loquitur Paulus de doctrina, quae spectat ad maiorem elucidationem perfectioremque declarationem mysteriorum fidei, ut Augustinus adnotavit, ? nam, hac de re ad Thessalonicenses scribens, ait quod cupiebat videre eos, ut suppleret, quae deerant ipsorum fidei, ^ sed loquitur de alia diversaque fide et evangelio. Hinc ait: Transferimini in aliud evangelium, cavens ne audirent doctrinam circa fidem diversam a suscepta fide adversamque ; ideo usus est^ voce graeca mzapá, quae etiam significat contra; 6 qua ad Romanos usus est, dicens: Rogo... vos, fratres, ut observelis eos qui dissensiones, 8vyootaotac ^" discordias, scissuras, divisiones, et offendicula, scandala, praeter, xapà contra, doctrinam, quam vos didicislis, faciunt, ^* hoc est, qui volunt abducere a doctrina fidei semel suscepta, sieut Iudas apostolus: Sollicitudinem faciens scribendi vobis de communi vestra salute, necesse habui scribere vobis... supercertari semel traditae sanclis fidei. Subintroierunt enim quidam homines, qui olim praescripli sunt in hoc iudicium.^? Bellum, inquit, inferunt vobis haeretici, ut impugnent expugnentque fidem semel traditam sanctis, hoc est, fidelibus Christi; quare cogor scribere, ut suscipiatis adversus haereticos certamen, quo fidem semel traditam susceptamque propugnetis, et sartam tectam servare studeatis. Necesse est igitur in christianae fidei dogmatibus reperiri antiquitatem, cum sit vera fides illa eadem, quam Christus docuit, discipuli acceperunt, Apostoli praedicarunt, ecclesiae conservarunt, et maiores nostri ab Apostolis ad nos usque per traducem propagarunt. Praeter antiquitatem autem absque ulla recenti novitate, sicut in sole, requirit fidei dogma in Christi Ecclesia universitatem, nam praedicate, inquit, Evangelium omni creaturae. 9 Euntes... docele omnes genles, baplizantes eos in nomine Patris et Filii et. Spirilus Sancti. 9! Et Paulus ad Colossenses ait quod verbum veritatis Evangelii... in universo mundo est, et crescit, el fructificat. ? Et ad Romanos ait: Ad obediendum fidei in omnibus gentibus. 9? Necesse est etiam ut habeat consensionem, nam multitudinis... Aux ocvactac et mapa. 48) Rom 16, 17. N. T. G. 49) Iud 3-4. 50) Me 16, 15. DISSERTATIO TERTIA 171 credentium erat cor unum el anima una ; ^et Paulus Titum appellat dilectum filium secundum communem fidem ; 5 et ad Romanos ait: Per eam, quae invicem est, fidem vestram atque meam ; *9 profecto quia idipsum credebant, et unanimes in fide uno ore Deum honorificabant. 5? Sicut etiam apud Sophoniam dicitur: Tunc reddam populis labium electum, ui invocent omnes in nomine Domini, el serviant ei umero uno. 98 VII. Cum igitur catholicum dogma doctrinaque catholicae fidei tria haec necessario habeat, ut a tempore Apostolorum sit in Ecclesia ubique ab omnibus credita, adeo ut qui aliam fidei doctrinam praedicaverit aut docuerit, vel novi aliquid circa fidem addiderit, Pauli sententia, sit anathemate indicto feriendus, diris devovendus et satanae tradendus in interitum carnis, ut spiritus salvus fiat, 9? si forte ab errore resipuerit vexatione dante intellectum ; videndum est an doctrinae Martini Lutheri, quam ad reformandam Ecclesiam coelitus accepisse se dixit, 9? tria ista conveniant, hoc est, an Lutheri doctrina sit antiquissima et universalis, magno consensu ab omnibus in Ecclesia Dei semper et ubique credita, an vero novam fidem religionemque ab avita praedicaverit, aliudque fundamentum fidei ponere constituerit, et novam ecclesiam in mundo a suo nomine dictam fundare voluerit. Si enim hoc constiterit, proculdubio, tanquam érepoótóá- oxxAos 8! alienae doctrinae traditor et promulgator novaeque fidei praedicator et doctor iudicandus, et anathemate, coelesti inquam fulmine, percutiendus ab omnibus orthodoxis Patribus erit. Propter hanc enim causam in sacrosanctis conciliis damnatos legimus quoscumque haereticos, zizaniorum in medio tritici superseminatores perniciosissimos. 9? Iuxta hunc igitur canonem Lutherus ab universa Ecclesia damnatus fuisset sicut Arius et quisquis alius haereseos auctor, renunciatus haereticus tanquam homo revera étepoót0&oxaoc aliena. diversaque docens, novamque fidem fidelium auribus inauditam tradens et praedicans. Quod quidem non uno tantum in loco fatetur et palam asserit versus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, ibid. f. 329»-330*; I. G. t. 2, f. 79. consensionem, ex Paulo, ex Sophonia. Atqui doctrina Lutheri non habet haec tria et in primis antiquitatem, sed nova est, ipso Luthero non uno in loco testante. Nec provocandum ad exemplum Pauli, quia revelatio Paulo facta non superflua censenda, ut illa a Luthero praetensa, et quia Paulus Evangelium e coelo acceptum submisit Apostolorum examini, Lutherus vero nec Angelorum se examini subin scriptis suis. Et in primis quidem in libro De Abusu Missae fere ad calcem ait : « Hoc serium est, quod nobis prae aliis datum est videre puram et primam evangelii faciem. Itaque, cum facti sitis spiritus zelatores, debetis divulgare, et aliis ad videndum porrigere ». $9? Asserit sibi suisque datam ad videndum puram primamque faciem evangelii, novam manifestationem, quam non ab hominibus, sed a Deo accepisse scribit ad ducem Saxoniae Fridericum : « De mea, inquiens, causa, clementissime domine, ita respondeo: Sciat vel nesciat Celsitudo Vestra clementissima, in praesentiarum notum facio, quod ego evangelium non ab hominibus, sed solummodo de coelo per Dominum nostrum lesum Christum habeo, ita quod bene potuissem, sicut in futurum faciam, ministrum et evangelistam gloriari et scribere; neque enim obtuli me ad audientiam et iudicium, eo quod dubitarem, sed ex humilitate excessiva et ut alios provocarem ». 9 Novum igitur evangelium per divinam revelationem acceptum seait Lutherus in mundum invexisse. Sed si istud evangelium per revelationem acceptum est illud ipsum, quod semper ab initio [est in] Ecclesia Dei, quid opus fuit nova ista revelatione, cum Deus nihil faciat frustra ? 5 Nam Paulus quidem divinitus vocatus per divinam etiam revelationem accepit Evangelium ; € sed quod prius non fuerat scriptum, sed tantum ab Apostolis praedicatum tanquam ab oculatis testibus mysteriorum Christi et ab ipso Christo coelesti doctrina imbutis. Si autem aliud est evangelium istud, anathemate indicto, conficiendum est. Et quidem Paulus doctrinam suam, licet divinitus acceptam, supposuit iudicio et examini Apostolorum ; nam ascendit Ierosolymam ad antecessores suos Apostolos, et contulit cum eis Evangelium, sicut ad Galatas scribit : Ne forle, inquit, in vanum currerem aul etiam cucurrissem. 5* Nam qui revera optimum aurum habet, supponit illud omni examini ad incudem, ad fornacem, nullamque refugit probationem. At vero Lutherus in Praefatione ad librum Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum ait se neque Episcopis nec Angelo quidem de coelo permissurum examen et iudicium super doctriDISSERTATIO TERTIA 173 nam. $3 Sed intelligit Lutherus de nova et inaudita doctrina ; nam in libro De Erigendis Scholis Christianis non longe ab initio ait: «Existimo quod Germania usque ad hoc tempus nunquam tantum audierit de verbo Dei sicut in praesentiarum ». $? Et in Priori Concione ad Funus Friderici Ducis Saxoniae : «Germania, inquit, nunquam usque adhuc habuit lumen veritatis et doctrinam sancti evangelii ita claram et puram a tempore Apostolorum, sicut nunc habet». 7? VIII. Novam autem istam doctrinam suam Lutherus tanquam divinitus acceptam voluit sub poena aeternae maledictionis asserendam esse atque tenendam. In libro nanque Adversus Ezecrabilem Antichristi Bullam, agens de articulis doctrinae suae a Leone X Romano Pontifice damnatis, ita loquitur, dicens: « Assero et amplector tota fiducia spiritus mei articulos per eam bullam damnatos, asserendosque pronuncio omnibus maledictionis ». *! christianis sub poena aeternae Sunt autem articuli unus et quadraginta, omnes, Lutheri sententia, sub poena maledictionis aeternae asserendi. Omnes autem doctrinam continent novam, inauditam. Referemus aliquos insigniores. ? Est autem primus: « Haeretica est, sed catholicis auribus usitata sententia Sacramenta Novae Legis dare gratiam iis, qui non ponunt obicem ». Secundus est: «In puero post Baptismum negare remanens esse peccatum, est Paulum simul et Christum conculcare ». Habemus duos novos fidei articulos sub poena aeternae maledictionis asserendos : alter quod Sacramenta Novae Legis non conferunt gratiam, alter quod Baptismus non delet peccatum ; nisi quis ita credat, reus est maledietionis aeternae. Quintus est, non enim omnes referre statuimus, quintus, inquam, est: «Tres esse partes poenitentiae: contritionem, confessionem et satisfactionem, non est fundatum in Scriptura nec in antiquis sanctis christianis Doctoribus ». De fide igitur credendum sub poena maledictionis aeternae, quod non sint tres partes poenitentiae. Septimus est: « Verissimum est proverbium et omni doctrina de contritionibus huc usque data praestantius: optima poenitentia, nova vita». Et missurum edixit. Doctrinam Lutheri novam esse probatur ex novis dogmatibus invectis quorum hic insigniora numerantur: saeramenta Novae Legis non conferunt gratiam, et Baptismum non delet peccatum; sacramentum Poenitentiae non habet tres . partes, nec tanti facienda contritio, et in remissione culpae mulier potest aeque ac Papa; excommunicatio non formidanda, sed diligenda; omnes articuli Ioannis Hussi sunt christianissimi, et Ecclesia non potest statuere articulos fidei, Lutherus autem et statuere et mutare potest; istud proverbium, quod tamen non est Salomonis, factum est fidei articulus. Mirabilis autem est articulus decimus tertius: «In sacramento Poenitentiae ac remissione culpae non plus facit Papa, Episcopus, quam infimus sacerdos, imo, ubi non est sacerdos, aeque ac quilibet christianus, etiam si mulier aut puer esset». Igitur articulus fidei est, quod etiam mulier in sacramento Poenitentiae potest aeque ac Papa remittere peccata. Miror cur non dixerit etiam quod homo seipsum possit absolvere, quin etiam seipsum baptizare. Sed nunc referimus, non confutamus nova Lutheri dogmata. Vigesimus quartus est, quod « Christiani docendi sunt plus diligere excommunicationem, quam timere», hoc est: tradi safanae in interilum carnis non formidare, sed desiderare debent. Cur non etiam tortori et carnifici ? Satanas enim, cui traditur qui excommunicatur, Dei utique hac in re minister est, tortor et vindex reorum qui torquendi traduntur. Trisesimus articulus est: «Aliqui articuli Ioannis Hussi condemnati in concilio Constantiensi sunt christianissimi, verissimi et evangeliei, quos nec universalis Ecclesia possit damnare». In Asserlionibus autem ait, quod omnes articuli Ioannis Hussi damnati sunt evangelici et christiani. ? Quare hie articulus continet multos articulos, nempe omnes articulos Ioannis Hussi sub poena maledictionis aeternae asserendos. Et tamen in articulo vigesimo septimo ait: « Certum est in manu ecclesiae aut Papae prorsus non esse statuere articulos fidei, imo nec leges morum aut bonorum operum ». ?! Sed Lutherus propter doctrinam suam divinitus acceptam factus supra Papam et supra Ecclesiam, potest articulos fidei sub poena aeternae maledictionis asserendae non modo statuere, verum etiam mutare et revocare. Nam articulum decimum sextum revocavit, qui erat: «Consultum videtur quod Ecclesia in communi concilio statueret laicos sub utraque specie communicandos ». Hic autem articulus, ex Lutheri sententia coelesti oraculo accepta, asserendus erat sub maledictionis divinae praeiudicio. Sed in Captivitate Babyglonica revocavit articulum istum, dicens: «Hactenus ego stultus sensi pulcrum fore si pro laicis utraque species Sacramenti porrigenda DISSERTATIO TERTIA 175 statueretur in concilio generali». ? Et in Assertione articuli istius ait: « Hunc articulum revocavi libro de Captivilatre Babyglonica, et iterum his scriptis revoco»." Ita potuit Lutherus novos fidei articulos statuere, et, tempori serviens, etiam revocare. Cum autem articuli fidei sint christiane Ecclesiae immobilia fundamenta, quae mutari nullo modo possunt, mirabilis profecto architectus fuit Lutherus, qui fundamenta haec potest pro suo arbitratu mutare, cum Paulus dicat: Fundamentum aliud nemo potest ponere, praeter id quod positum est. Sed prosequamur nova Lutheri dogmata, hoc est, nova in suis articulis fidei fundamenta. Articulus trigesimus primus est: «In omni opere bono iustus peccat »; trigesimus secundus : « Opus bonum optime factum est peccatum veniale ». "? In Assertione autem huius articuli habet, quod natura sua omne opus bonum sit peccatum mortale. **^ Trigesimus quintus: « Nemo certus est se non semper peccare mortaliter propter occultissimum superbiae vitium ». 9 Sunt plane hi articuli mirabiliter novi, maxime vero ex eo quod in Assertione postremi huius articuli addidit, dicens: « Nemo non certissimus esse debet, se semper mortaliter peccare». * O hominem infelicissimum, qui, etiam cum bonum opus optime operatur, peccat mortaliter, divinamque meretur indignationem et aeternum supplicium, etiam propter opus bonum optime factum! Quis audivit unquam tale ? Articulus luthericae fidei est mirabiliter novus; nec scio aut capere possum, quomodo articulus hic apte cohaereat congruatque cum doctrina sua ipsius de certitudine gratiae. * Nam si certus debet esse homo, se habere occultissimum superbiae vitium, certus etiam debet esse gratiam Dei se minime habere, nam Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. 9 Neque illud intelligo, quomodo, si in omni opere bono iustus peccat, et quidem suapte natura mortaliter, quomodo, inquam, per opus fidei iustificatur credens ? Siquidem et credere est operari opus Dei: Hoc enim, inquit Salvator, est opus Dei, ul credatis; ** peccato autem mortali homo non iustificatur, sed coinquinatur, non vivificatur, non salvatur, sed mortificatur, sed perditur. in omni opere bono iustus peccat, natura sua omne opus bonum est peccatum mortale, omnis certissimus esse debet semper se mortaliter peccare; liberum arbitrium post peccatum res est de solo titulo, et, dum facit quod in se est, peccat mortaliter. Epilogus novorum articulorum cunctis retro saeculis inauditorum, At vero haec sunt Lutheri dogmata de coelo, ac propterea incomprehensibili divinitate, sed nova et inaudita, plena. Videndus nobis postremo loco luthericae fidei articulus longe omnium maximus optimusque. Est autem articulus trigesimus sextus de libero arbitrio in hunc modum : « Liberum arbitrium post peccatum res est de solo titulo, et, dum facit quod in se est, peccat mortaliter ». 9 Articulum autem istum in suis Assertionibus dixit esse omnium optimum ac rerum suarum veluti summam, ?95 et ad propugnandum ipsum ab Erasmo HRoterodamo impugnatum scripsit in Erasmum iusti voluminis librum, cui praefixit titulum De Servo Arbitrio, in quo nervis omnibus intensis optimum hunc articulum, rerum suarum summam, acerrime defendit. ** Quare articulus iste omnium optimus, erit etiam omnium maxime sub poena aeternae maledictionis asserendus. Habemus ex Lutheri doctrina quamplures articulos sub poena maledictionis asserendos, ac proinde necessario credendos. Sunt autem articuli fidei istius, tantopere necessarii, novi et inauditi, quos Ecclesia Dei ab initio nunquam novit, nunquam audivit. Fides autem ex audilu, auditus autem per verbum Dei; 9 in verbo autem Dei, in Sacris, inquam, Litteris, nullibi reperiuntur, aut in ecclesiasticis libris sacrorum conciliorum vel Sanctorum Patrum orthodoxorumque Doctorum vel theologorum, quos Ecclesia unquam probaverit. Quis, quaeso, audivit unquam, quod sacramenta Novae Legis non conferunt gratiam? Quod Baptismus non delet peccatum ? Quod iustus in omni opere bono peccat ? Quod omne opus bonum etiam optime factum est peccatum ? Quod liberum arbitrium hominis res sit de solo titulo, figmentum in rebus, titulus sine re ? Quis audivit unquam ante Lutherum dici servum arbitrium ? Quod si doctrina ista nova est, cunctisque retro saeculis inaudita, quomodo necessario asserenda atque credenda ? Quomodo catholica, cum neque universalis sit a cunctis in Ecclesia credita, nec antiqua, sed nova, cunctisque retro saeculis ignorata ? Quomodo de fide, cum nec unquam antea audita, nec in verbo Dei tradita ? Fides ex auditu, auditus autem per verbum Christi. DISSERTATIO TERTIA 177 IX. Et quidem Sancti Patres uno spiritu semper, unanimi consensu, uno ore novas doctrinas circa fidem a quovis tradita repudiarunt, damnarunt, execrati sunt. D. Hieronymus in epistola ad Pammachium et Oceanum de erroribus Origenis: « Quisquis assertor es, inquit, novorum dogmatum, quaeso te, ut parcas romanis auribus, parcas fidei, quae apostolico ore laudata est. Cur post quadringentos annos docere nos niteris, quod ante nescivimus ? Usque in hanc diem sine ista doctrina christianus mundus fuit». 9* Quid Luthero post mille quingentos fere ab ortu christianae Ecclesiae annos nova dogmata asserenti dicturus fuisset vir sanctissimus atque doctissimus ? Et ad calcem libri Adversus Luciferianos ait «in illa Ecclesia esse permanendum quae ab Apostolis fundata usque ad diem hanc durat. Omnem autem ecclesiam non a Domino Iesu Christo, sed a quovis alio denominatam, non Christi ecclesiam esse, sed antichristi synagogam. Nam ex hoc ipso, inquit, quod postea instituti sunt, eos se esse indicant, quos futuros esse Apostolus praenunciavit ». ? Ab eo quod nova doctrina posterius instituti sunt, proscribit pronuneiatque haereticos. S. Gregorius Nazianzenus in epistola ad Cledonium, Apollinaristas perstringens, ait: « O miram absurditatem ! Absconditam post Christum sapientiam nobis annunciant. Res lacrimis digna! Si enim triginta his annis fides originem habuit, cum quadringenti fere anni ab eo tempore fluxerint, quo Christus palam conspectus fuit; inane tanto tempore fuit Evangelium, inanis etiam fides nostra », ? D. Cyprianus in libro De Unitalre Ecclesiae Novatianos a novitate revincit haereticos, eo quod posterius nati sunt: « Constat, inquit, Novatianos cum corpore Eeclesiae non convenire, non enim nos ab illis, sed illi a nobis recesserunt ; cum haereses et schismata postea nata sunt, dum conventicula sibi adversa constituunt, veritatis caput atque originem reliquerunt ». *? Eadem ratione Irenaeus usus fuit in haereticos sui temporis, inquiens quod «ante Valentinum non erant Valentiniani, nec ante Marcionem Marcionitae»; et concludens ait, quod « omnes multo poAtqui nova dogmata semper execrati sunt Sancti Patres, nominatim Hieronymus ad Pammachium et in libro Adversus Luciferianos, Nazianzenus in epist. ad Cledonium, Cyprianus in libro De Unitate Ecclesiae, Irenaeus. Tertullianus Adversus Praxeam, Adversus Hermogenem, in Marcionem, et in libro De Praescriptionibus. Et quidem Patres non tantum illa sterius mediantibus Ecclesiae temporibus insurrexerunt in suam apostasiam ». 9? Hoc argumento saepe usus fuit Tertullianus, haereticos a posteriori novitate doctrinae praescribens. Hinc in libro Adversus Praxeam ait: « Adversus universas haereses iam nunc praeiudicatum sit, id esse verum quodcumque primum, id esse adulterum quodcumque posterius ». * Et in libro Adrersus Hermogenem: «Solemus, inquit, haereticos compendii gratia de posterioritate praescribere ; in quantum enim veritatis regula prior, quae etiam futuras haereses pronunciavit, in tantum posteriores quaeque doctrinae haereses praeiudicabuntur».?5 Et in Marcionem scribens, ait: « Ego meum evangelium dico verum, Marcion suum. Quis inter nos determinabit nisi temporis ratio, ei praescribens auctoritatem, quod antiquius reperietur et ei praeiudicans vitiationem, quod posterius revincetur? In quantum enim falsitas est corruptio veri, in tantum necesse est praecedat veritas falsum ». ** In libro De Praescriptionibus adversus Haereticos non semel aut iterum hac utitur ratione; solo autem uno tantum contenti erimus loco, quo ex parabola Domini de semente bona et Zizaniis praescriptionem in haereticos astruit, dicens: « Ab excessu revertar ad principalitatem, hoc est prioritatem veritati et posteritatem mendacitati deputandam ex illius quoque parabolae patrocinio, quae bonum semen frumenti a Domino seminatum primo constituit, " avenarum autem sterilis feni adulterium ab inimico diabolo postea superducit. Proprie enim doctrinarum distinctionem figurat, quia et alibi verbum Dei seminis similitudo est; ita ex ipso ordine manifestatur, id esse dominicum et verum, quod sit prius traditum, id autem extraneum et falsum, quod sit posterius immissum. Ea sententia manebit adversus posteriores quasque haereses ». 9? Ita docet Tertullianus id esse in doctrina fidei verissimum, quod est antiquissimum. X. Neque hic agimus de Scripturis, quae omnibus sacrosanctae esse debent, sed de intelligentia Scripturarum et dogmatibus fidei, DISSERTATIO TERTIA 179 quae, cum originem habeant a doctrina Christi Apostolis tradita, non possunt esse nova et ab hominibus postea inventa. Unde idem Tertullianus eodem in libro dicens haereses graece dictas ex interpretatione electionis, qua quis vel ad instituendas vel ad suscipiendas adulterinas doctrinas utitur, damnatumque sibi haereticum dici, quia, in quo damnatur, ipse sibi elegit; ait: ?? « Nobis vero nihil ex nostro arbitrio inducere licet, sed nec eligere quod aliquis de arbitrio suo induxerit. Apostolos Domini habemus auctores, qui nec ipsi quicquam ex suo arbitrio quod inducerent, elegerunt, sed acceptam a Christo disciplinam fideliter nationibus assignaverunt. Itaque etiamsi Angelus de coelo aliter evangelizaret, anathema diceretur a nobis ». !99 Ubi innuit catholicos Doctores esse instar praeconum, qui nonnisi dictata a iudice ad populum praeconio suo annunciant. Hac igitur ratione omnes orthodoxi Patres omnem novitatem circa dogmata fidei damnarunt semper, ac respuerunt novos quosque magistros. Quapropter D. Hilarius ait: «Tarde mihi hos impiissimos doctores aetas nunc huius saeculi protulit. Sero hos habuit fides mea, quam tu me erudisti, magistros, inauditis ego his omnibus, in te credidi ». !'* Ita vir sanctissimus atque doctissimus antiqua fide contentus novos magistros nova docentes contemnit. S. Augustinus in libro De Unitate Ecclesiae contra Donatistas, adducens illud Pauli ad Colossenses: Audistis in verbo verilatis Evangelii, quod pervenit ad vos sicul... in universo mundo est, [ructificans et crescens, ? ait quod « verba haec conveniunt cum Evangelio, ubi dictum est: Simile... est. regnum coelorum homini, qui seminavit bonum semen in agro suo; et postea exponitur ager esse hic mundus ;!^ et sicut, inquit, hie dicitur quod seminatum est crescere usque ad messem ; ità Apostolus dicit verbum Evangelii in universo mundo crescens et fructificans». ^ Ubi docet Augustinus, quod fides Christi usque ad finem saeculi in mundo permansura erat, quoniam crescere praedictum est usque ad messem; messis autem est consummatio saeculi.!9* Et Donatistas, novam fidem in Africa praedicantes, alloquens, ait: «Si dicitis periisse in (P. L. 10, 173). Migne habet in textu: His nominibus. Cf. tamen ibi not. A. 102) 1, 5-6 ex graeco. 103) Mt 13, 24-30. 104) Cf. ibid. vr. 38. 105) Cp. 17, (P. L. 43, 425). dogmata execrati sunt quae contra Scripturas, sed quae nata sunt ex falsa intelligentia Scripturarum. Sic ostendit Tertullianus De Praescriptionibus, sic Hilarius De Trinitate, sic Augustinus De Unitate Ecclesiae, praeclare disserens contra Donatistas novam fidem praedicantes, Lutheranos sane praedamnans; Sic tandem omnes ostenderunt Patres Conciliorum Ephesini, Oecumenici sexti illis locis quod erat per Apostolos seminatum, et ideo esse rursus ex Africa seminandum, — sicut nunc Lutherani asserunt, — respondetur: Legite nobis hoc ex Divinis Oraculis, quod profecto legere non potestis, nisi prius ostenderitis falsum esse, quod scriptum est semen illic ante seminatum crescere usque ad messem. Et quia nullo pacto sibi Divina Eloquia contradicunt, nullo modo in eis invenietis, quod contra hoc tam manifestum recitare possitis. Restat ergo, ut non ex Divinis Libris, sed ex vobis ipsis ista dicatis. Proinde dignissime respondebitur : Anathema sil. Tenent enim ecclesiae, apostolico labore fundatae, cum quanta cura sibi praedictum sit: Si quis vobis evangelizaverit praeterquam quod accepistis, anathema sil ». 1? Quae autem in Donatistas Augustinus sapienter disserit, mutatis nominibus, in Lutheranos sane optime quadrant. Sicut enim Donatistae olim dicebant Ecclesiam iam pridem collapsam atque deperditam, fuisse in Africa per Donatum restauratam et pristinae integritati, quam tempore Apostolorum habuit, restitutam; !?* hoc ipsum nune Lutherani de suo protomagistro Luthero comminiscuntur. Augustino autem nullo alio loco habitus fuisset Lutherus in Saxonia, quam habitus fuit Donatus in Africa ; nam et Donatus visus est, in Luthero quasi refusus, denuo apparuisse, eodemque loco omnibus orthodoxis Patribus fuisset. Omnes enim tam acres [exstiterunt| novitatis euiuscumque in fidei dogmatibus impugnatores, venerandae autem antiquitatis propugnatores, ut de Patribus Ephesini concilii refert Lirinensis; «ut lecta coram omnibus epistola Capreoli episcopi Carthaginensis in hanc apertam sententiam, ut, expugnata novitate, antiquitas defenderetur, omnes Episcopi acclamaverint: Hae omnium voces sunt, haec omnes dicimus, hoc omnium votum est, nempe, ut quod erat antiquitus traditum, teneretur, quod adinventum nuper, exploderetur». Capreoli autem sententiam pro tuenda vetustate S. Cyrillus Alexandrinus, episcopus doctissimus atque sanctissimus, maxime omnium adprobavit. 9? Huc etiam pertinet canon primus sextae synodi generalis Constantinopoli adversus Monothelitas celebratae, Agathone Summo Pontifice. « Statuimus, inquiunt Patres, nihil innovandum et immu- 35-37); cp. 14, ibid. col. 48-50. 109) Commonit. 2, (P. L. 50, 682). DISSERTATIO TERTIA 181 tandum esse in fide; sed ita conservandum, ut traditum nobis est a sanctis Apostolis, trecentis decem et octo sancti Nicaeni ceterisque reliquorum conciliorum Patribus, omnibus denique quorum pietas Eeclesiae Dei decora fuit viris laudatis, qui velut lumina clara in mundo fluxerunt, verbum vitae tenentes ». !!^ Eodem modo synodus septima: «Nos, inquiunt, vetera instituta et sanctiones catholicae Ecclesiae sequimur, nos decreta Patrum custodimus, nos quicumque aliquid addunt aut detrahunt, Ecclesiae communione diris devotos eiicimus ». !!! Ex quibus verbis manifestum est quidnam pronunciaturi, et quam sententiam in Lutherum, qui antiquae doctrinae tam multa addidit et detraxit, laturi fuissent; procul dubio et doctrinam profanae novitatis gratia damnassent, et ipsum novorum dogmatum auctorem diris devovissent. XI. Fuimus hac in re, [idest, in tractanda antiquitatis nota], paulo fusiores; sed res est maximi momenti, et, ad ostendendum Martini Lutheri doctrinam non esse catholicam, apprime necessaria, et quae sola rem hane demonstrare potest; ita ut non sit necesse ad hoc evincendum probare et palam facere quod Martini doctrina non habeat universitatem et consensionem, quae tria necessaria sunt, ut dogma aliquod sit catholicum, quemadmodum ut homo sit revera homo, necesse est ut habeat animam viventem, sentientem et rationalem. Sicut autem ostenso, quod humanum corpus non habeat vitam, ostensum est non esse corpus illud, vi destitutum, hominem, sed cadaver habens speciem hominis; ita ostenso, quod dogma aliquod circa fidem non habet antiquitatem, quod novum sit, antiquis Patribus maioribusque nostris in Ecclesia sancta Dei ignotum, ac proinde minime creditum, ostensum est dogma non esse catholicum. Quanquam tam certum ac notum est, quam quod certissimum atque notissimum, quod, sicut Martini Lutheri circa fidem doctrina, dicuntur VI synodi oecumenicae non fuerunt proprie editi a Patribus eiusdem synodi, sed a concilio Episcoporum orientalium ab Imperatore et a Patriarcha Constantinopolitano coacto an. 692 in eodem loco, quo concilium oecumenicum VI celebratum fuerat, et Quinisertus sive Trullanus dicitur. Hi canones a Romano Pontifice nunquam approbati fuerunt, quinimo aliqui condemnati sunt; primus vero canon a S. Laurentio citatus nunquam reprobatus fuit. Cf. Labbeus Admonitio ad Lectorem, ibid. col. 1124-1128; Harduinus Acía Conciliorum, t. 3, col. 1655, Parisiis 1714; F. B. Carranza Ord. Praed. Summa Conciliorum, f. 231-231, Venetiis 1587. et septimi, Probatur Lutberi doctrinam non habere universitatem, quia non pervasit universum orbem, sed unam tantum Germaniam, in qua etiam ad interitum magis magislabitur. Probatur tandem doctrinam Lutheri non habere universalem consensionem, cum et inter ipsos Lutheranos maximae sint in doctrina nova cum sit, non habet antiquitatem, qua semper superioribus saeculis ab aevo Apostolorum ad nos usque credita sit in Ecclesia Dei; ita nec habet universitatem nec consensionem, ita ut ab omnibus christianis ubique locorum ita creditum sit et credatur, ut Lutherus docet. Ipsius nanque doctrinam nedum novus orbis adhuc minime novit: non ad orientem India, non ad occidentem America, non ad septentrionem laponia, nec ad meridiem Brasilia; sed ne in nostro quidem orbe novit Lutheri nomen vel Asia vel Africa ; nec in Europa nisi una Germania, in qua doctrina haec nova sicut fenum aut herba tectorum "? vix nata exarescere coepit, et per Zwinglianos, Anabaptistas, Calvinianos, Sacramentarios, novos Arianos, Trinitarios aliosque haereticos, adeo coepit imminui et ad nihilum redigi, ut nulla relicta sit spes maioris ampliorisque propagationis. In ipsa autem Germania multi quidem nomine Lutherani, re autem Lutherani non sunt, sed Calviniani, labiturque magis magisque in dies lutheranismus in calvinianismum, calvinianismus in arianismum, et arianismus in atheismum. !? Nunquam igitur habuit Lutheri doctrina universitatem, nec habitura sperari potest, cum pergat ad interitum fatalemque haeresum omnium ruinam. XII. Nec ullam habet doctrina ista universalem . consensionem. Licet enim omnes haeretici huius tempestatis unam originem habeant, uno parente Luthero progeniti Lutherani, Sacramentarii, Anabaptistae, omnes enim ex Luthero veluti ex equo troiano !4 prodierunt ; sunt tamen inter se tanquam Cadmei fratres !5 invicem in maximis fidei articulis maxime discordes, ita ut inter ipsos etiam Lutheranos homologistas sub Augustana Confessione, praecipue vero inter rigidos et molles Lutheranos, maximae sint in doctrina fidei dissensiones atque discordiae pugnaeque irreconciliabiles. !5 Praeinvenitur. Cf. e. g. B, R. Bellarminus op. cit. Conc. 10, pag. 705-711. 114) Virgilius Aeneid. lib. 2, vrr. 259-260. 115) Eteocles scilicet et Polynices, qui cum pacti fuissent, ut Thebis alternis annis regnarent, fracta fide, bello Thebano initia dederunt, in quo post multas caedes iidem fratres mutuis vulneribus conciderunt. Cf. I. Perin Onomast. sub nominibus Eteocles et Polynices. 116) De dissensionibus Confessionistarum, speciatim inter Rigidos et Molles, cf. Frid. Staphylus op. cit. part. 3, f. 51^, ubi decem factiones Rigidorum et sex Mollium ennumerat; B. Rh. Bellarminus op. cit. Conc. 3, De multitudine Credentium, pag. 6535; Hergenróther Storia Universale della Chiesa, vol. 6, part. 1, cp 19, pag. 211 sqq. De hac re alibi (cf. addit. 16 in fine) S. Auctor perbelle scripsit; « Lutherana... haeresis... adhuc superstite Luthero, scissa fuit in AnaDISSERTATIO TERTIA 183 terquam quod, sicut suo loco, Deo dante, dicemus, et palam faciemus, Lutheri doctrina minime sibi constans, innumeris, ut aiunt, antilogiis secum pugnat. XIII. Cum igitur doctrina ista fidei a Luthero in mundum invecta nec antiquitatem habeat cum continua a Christo per Apostolos et apostolicos viros sanctosque Patres et maiores nostros ad nos usque successione, nec universitatem nec consensionem, ut ab omnibus christifidelibus ubique credatur; iure meritoque fuisset ab omnibus orthodoxis Patribus repulsa atque damnata, unaque cum suo auctore iugulata. Quare procul dubio Lutherus huius rei causa fuisset ab omnibus orthodoxis Patribus renunciatus haereticus damnatusque. Sed quid quod etiam ab haereticis reperimus Lutherum nigro lapillo signatum ? Quod nunc nobis ostendendum est, et palam faciendum. DISSERTATIO QUARTA QUAM MALE ETIAM AB HAERETICIS LUTHERUS AUDIERIT ITA UT HAERETICUS IUDICATUS RENUNCIATUSQUE A QUAMPLURIMIS FUERIT ! I. Vidimus Lutherum infami haereseos nota inustum renunciatumque et proscriptum haereticum. Nec mirum ; cum enim sancta Dei Ecclesia Spiritu Sancto ducatur atque regatur, non potest non odisse, persequi et humiliare superbos haereticos, sicut a principio semper fecit. Deus enim superbis resistit, humilibus aulem dat gratiam ; ? unde qui se exallat, humiliabitur.* Quam autem prodigiose portentoseque superbus, menteque et spiritu elatus fuerit Lutherus, suo loco postea baptistas, Sacramentarios et Contessionistas... et hi ipsi.. in uno dogmate de iustificatione secundum Scripturas sunt apud ipsos viginti diversissimae sententiae... Divisi sunt autem specialiter in Antinomos, Synergistas, Flaccianos, Adiaphoristas, Substantiarios, Ubiquistas, Osiandrinos, Stancarianos, Maioristas, Musculanos, Interimistas, in Lutheranos Rigidos et Molles aliasque quamplures diversissimas sectas inter se mirum in modum in rebus fidei discordes ». fidei dissensiones. Ergo doctrina Lutberi haeretica est, quae ab omnibus Patribus iure damnata fuisset. Lutherus superbus jure ab Ecclesia infami haereseos nota humiliatus fuit ; omnium contemptor, jure ab omnibus etiam haereticis contemptus fuit. Acre Erasmi, inter haereticos clarissime demonstrabimus. Quare nil mirum si, quemadmodum etiam parens superborum omnium et rex super omnes filios superbiae, * divino iudicio per Ecclesiam tantopere humiliatus fuit; superbum enim sequilur humilitas, * ut Salomon ait. Haereticum hominem, ac cum primis Lutherum, graphice admodum descripsit Paulus, cum ad Tümotheum ait: Si quis aliter docel, el non acquiescil sanis sermonibus Domini nostri Iesu Christi el ei, quae secundum pietatem est, doclrinae ; superbus est, nihil sciens, sed languens circa quaesliones et pugnas verborum ; ex quibus oriuntur invidiae, contentiones, blasphemiae, suspiciones malae, conflictationes hominum mente corruptorum..., qui veritate privati sunt. 5 Quis non hic videt Lutherum suis coloribus ad naturale depictum, imo vivum digito indicatum ? Voluit, non acquiescens doctrinae Ecclesiae Doctorumque orthodoxorum, aliter docere, nova dogmata, novam fidem praedicare ; visusque sibi soli sapere, Sacrasque Litteras solus intelligere, contemptis traditionibus, legibus doctrinisque ecclesiasticis, Scripturas pro arbitratu suo interpretari, et circa quaestiones pugnasque verborum contentiosissime agere, doctoresque omnes quasi Mysorum ultimos * contemnere; multas excitavit turbas, contentiones, conflictationes, tragoedias, superbus et nihil sciens, quasi omnia nosset, ingenti tumore contempsit omnes. Quare non mirum si ab omnibus fere contemptus quam merito fuit; acciditque misero omnium contemptori, etiam summorum principum utriusque magistratus, id quod apud Isaiam legimus: Vae.., qui spernis! Nonne et ipse sperneris ? Cum fatigatus desieris contemnere, contemneris.* Sie Lutherum cernimus tanquam lutum platearum pedibus conculcatum et hominum et brutorum animalium, hoc est, catholicorum fidelium et haereticorum ; sicut Balaam correptus et obiurgatus fuit lingua tum Angeli, tum etiam rudis stolidique animalis. ? II. Non afferam huc iudicium Erasmi Roterodami de Luthero; prius quidem haud sine modestia in sua Diatribe!? pro irio, t. 9, col. 1215 sqq. Lugduni Bat. P. Vander-Aa 1706. DISSERTATIO QUARTA 185 Libero Arbitrio in Lutheri Servum Arbitrium ; posterius vero multo acrius in sua Hgperaspiste,' qua Lutheri librum De Servo Arbitrio confutavit. Neque enim inter haereticos numerandus mihi Erasmus est, qui, licet sibi plus nimio tribuens in theologicis diiudicandis, in quamplures errores inciderit; errores tamen nulla pertinaci perfidia adversus catholicam Ecclesiam defendit, aut propugnavit, nee ipsum Ecclesia anathemate mulctatum diris devovit unquam, aut haereticum renunciavit. Mihi semper visus est in meditullio inter haereticos et Catholicos constitutus, !? et in tragoediae istius protasi a Luthero stetisse visus est, ut epistola ipsius ad Joannem Fridericum Saxoniae ducem abunde testatur; !? sed postquam probe novit hominem, quid de ipso senserit, libri ipsius loquuntur, ^ maxime vero liber quem post Hyperazpisten scripsit, 5 in quo omnia Lutheri argumenta De Servo Arbitrio solide dilucideque dissolvit, simulque et Lutherum et lutheranismum coloribus suis depinxit. III. Ad manifestos notoriosque haereticos nobilioresque sectarios accedamus ; quales fuerunt Hulricus Zwinglius, Martinus Bucerus, Ioannes Calvinus aliique non pauci, qui Lutherum in multis haud leviter perstrinxerunt. Zwinglius itaque, prius Lutheri aureus amicus et carissimus filius, quem a se aversum Lutherus Absalonem suum dicere solitus fuit,!9 in Responsione ad Lutheri Librum de Sacramento, ita in Lutherum invehitur, dicens: « Hic Dei verbum, non vesana illa convicia quibus nos schwermeros, daemones, fanaticos, nequam, haereticos, latrones, seditiosos, simulatores, hypocritas, et quid non esse ticorum pars amplectitur. Cf. Grisar op. cit. B. 1, S. 527 sqq.; L. Pastor Storia dei Papi, vol. 4, part. 1, pag. 202 sqq.; Ianssen-Pastor Geschichte des Deutschen Volkes, B. 2*, S. 19. 13) W. L. t. 1, f. 2365s-237*. 14) De libero Arbiírio, ed. cit. t. 9, col. 1215 sqq.; Hyperaspistes, etc. ibid. t. 10, col. 1249-1536; Adversus Calumniosissimam Epist. M. Lutheri, ibid. col. 1537. sqq. part. 2 Hypotgposis Docirinae Lutheranae, ubi duas aífert citationes huius secundi libri. Ratio vero ob quam hic liber secundus vocatur, apparet ex parva Praefatione ipsius Erasmi. Nam an. 1526 primam. partem, anno vero sequenti, secundam scripserat. 16) Lutherus vocabat Zwinglium «filium ventris sui, qui eum tradidit » «ein Kind seines Leibes, das ihn verraten habe». Cf. Luthers Werke, Weim. A. 23, S. 34; apud Grisar op. cit. B. 2, S. 316 in textu et in not, 39. Etiam Gaspar Ulembergius dicit generatim quod Lutherus « Carolostadii sectatores, vel Sacramentarios, filios, adeoque, velut alter David, Absalones suos appellare consuevit » apud Raynaldi-Mansi Annales Eccles. an. 1524, vol. 12, pag. 472 sqq. et Catholicos constituti, de Luthero iudicium. Nobiliorum sectariorum, et in primis Zwinglii, iudicium de Lutheri superbia, ira, verbi Dei per ipsum corruptione, mendaciis, imposturis, etc. Buceri iudicium de Lutheri superbia, dicacitate, Sacra Scriptura per ipsum currupta; clamitas, victoriam obtinebit».!" Ibique multa in Lutherum oquitur: quod insignem.sibi laudem vindicabat multumque de se gloriabatur quasi Scripturam sub scamnis latitantem in lucem produxerit; quod irae affectu correptus furebat et insaniebat; quod eius tanta erat conviciorum copia et perversarum opinionum multitudo, ut ex caritatis fonte proficisci non posset; quod Arianos et Marcionitas imitatus verbum Dei corrumpebat et adulterabat, aliaque id genus multa.!? In Responsione ad Confessionem Lutheri multa habet similia, praesertim vero: quod ipse non sine ira turgidis et minacibus verbis magna arrogantia peteret, ut vel unius tantum mendacii argueretur, cum totus ille liber nihil aliud esset quam mendacissima multorum seductio;!? item quod arroganti verborum fastu minis quoque plusquam turgidis simplicium mentes misere perstringit, et erroribus involvit gravissimis.?? Et in epistola ad Lutherum ait ipsum, si modo non imperitus et nimis rudis fuit theologus, cum simplices falleret ac deciperet, esse seductorem, impostorem, Christi abnegatorem et Marcione multo deteriorem iudicandum. ?! Et his quidem aliisque illustribus titulis Zwinglius Lutherum honestavit. IV. Martinus Bucerus, in Dialogo Adversus Philippum Melanchthonem, ait Lutherum ab omnibus accusari superbae et imperiosae dicacitatis, et quod non patiatur sibi ab aliquo contradici. Sed si, inquit, exigit Lutherus ne quis a se ulla in re dissentiat, probet se esse Deum ; in vertendis certe et explanandis Scripturis manifesti sunt nec pauci eius lapsus. ? rich 1830; Dass diese Worte Iesu Christi: Das isl mein Leichnam, etc. ibid. S. 19 sqq. an. 1528; Zwei Antworten, ibid. B. 2, S. 257; cf. etiam S. 94. 223. 20) Ibid. S. 172; cf. etiam 5,96: 1612163:1192; 21) Epist. ad Lutherum, 1 Aprilis 1527. Corpus Reformatorum, vol. 9, pag. 78-81. De relatione Zwinglii cum Luthero cf. Grisar op. cit. B. 2, S. 316-320, et alibi. nem, sed certe agitur hic de opere: Vergleichung D. Luthers und seines Gegenthegls von Abendmal Christi ; dialogus inter Arbogastum et Sebot, ed. Orsel 1563. Hoc opus scriptum fuit a M. Bucero Argentorati die 21 Iunii 1528; cf. speciatim cp. 23: Wie das hefftig bezeugen D. M. Luthers zu halten sey, S. 185-196. Bucerus in epist. data die 19 Martii 1527 ad bibliopolam B. Heerwagen haec habet: « Utinam propius cognitus tibi esset Zwinglius et ecclesia, cui ministrat; item Oecolampadius... Scitote quanquam egregie vos suspiciamus, attamen tanto exactiore nos iudicio ad Scripturas Dei vestra exigere, quanto celebriore vos nomine mundus celebrat... Non DISSERTATIO QUARTA 187 Ioannes Oecolampadius in Responsione ad Confessionem Lutheri?? ait Lutherum a daemone auspicatum fuisse librum, et eiusdem auspiciis absolvisse, quodque in fide et confessione Lutheri deprehenderit duodecim articulos, quorum aliqui vaniores sunt quam par sit, aliqui minus fideliores nimisque insidiose expositi, aliqui rursus falsi et reprobi sunt, aliqui vero cum Dei verbo et christianae fidei articulis palam pugnant, et ab illis dissentiunt ; Lutherumque accusabat quod, a diabolo doctrinam suam auspicatus, tam crebro in scriptis suis diabolum nominaret, hominemque diabolo plenum diceret ipse una cum Carolostadio aliisque Sacramentariis, ut Lutherus queritur libro Adversus Schwermeros.?* V. Ioannes Calvinus in suis Institulionibus ait velle se Lutherum agnoscere pro insigni servo Dei; qui tamen, sicut eximiis pollebat virtutibus, ita magnis vitiis laborabat, quod ubique intemperiem ebulliebat. Utinam, inquit, recognoscendis suis vitiis plus operae dedisset ! Plurimum illi obfuerunt adulatores, cum ipse quoque natura ad sibi indulgendum nimis propensus esset.?* In Ultima autem Admonitione ad Ioachimum Westphalum queritur quod Lutherani, stulta et praepostera affectione Scripturas turpiter et pudendum in modum corrumpentes, Lutherum spoliis Ioannis Baptistae exornent, dicantque ultimum Eliam, quasi esset abbreviata manus Domini, ?6 ne quem praestantiorem vel parem postea mitteret. ?" Et in libro De Coena Domini Lutherum accusat quod nimia verborum acerbitate est ignota nobis fiducia ingenii humani, quod auctoritatem paulo ampliorem nactum, nihil non definire et statuere audet. Per homines mortales, non per immortales Angelos Evangelium nobis praedicari et antehac Deus fecit, et in multis delinquimus omnes». Schuler-Schultess op. cit. B. II, 2, S. 92, not. c. De relatione M. Buceri cum Luthero cf. Grisar op. cit. B. 1, S. 454; B. 2, S. 347. 647; B. 3, S. 758. 766. 827, et alibi. 23) Contra librum M. Lutheri, qui. vocatur Confessio, Zwinglius Responsionem scripsit, quam insimul cum alia Responsione a Io. Oecolampadio exarata publicavit sub titulo: Ueber D. M. Luthers Buoch, Bekentnuss genant ; Zwo Antworten Joannis Oecolampadii und Huldrgchen Zuinglis. Im MD XXVIII jar. Getruckt zuo Zü- rych by Christoffel Froschouer. Verba a S. Laurentio ex duplici hac Responsione deprompta inveniuntur quidem pag. CLXXXV operis, at non sunt Oecolampadii, sed Zwinglii. t. 3, f. 378^. 25) Corp. Reform. vol. 23, (col 170. 193); vol. 41, col. 114; cf. etiam Gratulatio ad Praecentorem Lugdunensem, ibid. vol. 9, pag. 438-442; Secunda Defensio in Westphalum, ibid. pag. 69; Epist. ad Bullingerum, ubi iisdem verbis hoc affirmatur. Cf. E. Doumergoue Jean Calvin, vol. 2, liv. 4, cp. 3 Calvin et Luther, pag. 562 sqq. ed. Lausanne, G. Bridel 1899 sqq. 26) Cf. Is 59, 1. 27) Ultima Admonitio ad Io. Westphalum, Corp. Reform. vol. 36, Opera Calvini vol. 8, pag. 719. Oecolampadii iudicium de Lutheri pessima, imo diabolica doctrina. Calvini iudicium de Lutheri intemperie, vitiis, verborum acerbitate, de Lutheranorum stulta in ipsum affectione et de eorum parentisque communi haeresi. Tigurinorum Theologorum iudicium de Lutheri diabolica iracundia et vesania, et de ipsius cerebri figmentis et impiis ac iracundis dicteriis. Sacramentarios vituperaret et pro haereticis habendos denunciaret. ?* In Lutheranos autem Calvinus fuit perquam acerbus propter amaram contentionem, quae inter ipsos Lutheranos et Sacramentarios efferbuit, inflammataque et acerbis utrimque odiis exagitata fuit, ita ut se mutuo audire non sustinerent, sed haereticos invicem dicerent. ?? Calvinus una cum Lutheranis ipsum etiam Lutherum haereseos damnavit, 9" quemadmodum nunc Calviniani omnes Lutheri doctrinam in multis fidei articulis apertissime damnant. VI. Audiendi sunt autem nunc Tigurini Theologi Sacramentarii, in sua Confessione Germanica de Luthero loquentes calamumque stringentes in Lutheri Brevem Confessionem de Sacramento, in qua Sacramentarios omnes, tanquam sceleratissimos haereticos diabolis plenos, sua auctoritate damnaverat; ?! aiunt igitur : « Liber plenus est daemoniis, plenus impudicis dicteriis, scatet iracundia et furore, adeo ut omnes, qui tantum non cum ipso insaniunt, satis admirari nequeant hominem ».?? Et alio in loco, ubi convellunt Lutheri sententiam de ascensione Christi, aiunt, quia Lutherus monstruosum dogma inducere conatur de dextera Dei:?? « Non est mirum quod ait nostros nescire nec intelligere quidnam sit Christi ad coelos ascensio; nam proprii cerebri figmenta usque adeo ipsi placent, ut, quotquot illa haud secus quam Dei oracula et revelationes non recipiunt, pro asinis habeat ».?* Et adhuc alibi: « Lutherus, Dei et divini honoris oblitus, nos damnatam sectam vocat; sed videat ne huiusmodi iracundis et impiis dicteriis seipsum haeresiarcham declaret ».?? Ita Tigurini Theologi Lutherum dignis laudibus extollunt et celebrant. pag. 687. 698. 30) J. Calvin Institution de la Religion Chrestienne, liv. 4, cp. 17 De la sacrée Cene de Iesus Christ, pag. 564: « Et qu' est-ce là, je vous prie, sinon rappeler Marcion des enfers ?... Derechef, quelles fenestres ouvrent' ils à I heresie de Marcion, si le corps de Jesus Christ estoit veu en un lieu, mortel et passible, et en I? autre lieu immortel et glorieux? » Ed. sine loco an. 1562. Cf. etiam Corp. Reform. vol. 30, col. 1016. De relatione Io. Calvini cum Luthero cf. E. Doumergoue Jean Calvin, 1. cit. not. 25. 931) Kurtz Bekenntnis vom heilig. Sacrament, I. G. t. 8, f. 192 sqq. 32) Vahraffte Bekanntnuss der Dieneren der Kirchen zuo Zürich was sy uss Gottes Wort mit der Heiligen Allgemeine Christenlichen Kirchen gloubind und leerind. Getruckt zuo Zürych by Christoffel Froschouer im Brachmonat als man zalt nach der Geburt Christi 1545 jar, S. 38: 33) Ibid. S. 123-125. 34) Ibid. S. 123. 140. 35) Ibid. S. 134. DISSERTATIO QUARTA 189 VII. Sed et Casimiriani Theologi in sua Admonitione de Libro Bergensis Concordiae, Luthero non admodum infensi, pro veritate potius quam pro affectu Lutherum cum primis negant fuisse prophetam, fuisse apostolum, fuisse evangelistam, cuius doctrina, tanquam divinitus accepta et tradita miraculisque confirmata, fuerit omnino irreprehensibilis, dicentes quod, qui Luthero arrogant prophetiam, seipsos et alios fallunt, pessimeque de tota Christi Ecclesia mereri, suasque ecclesias adversariis iugulandas et deridendas propinare eos qui ipsum in catalogo prophetarum referunt, faciuntque tertium Eliam; fuisse institutum in scholis, didicisse linguas et bonas artes, vocatum fuisse ad docendum ordinarie a suo principe et a Wittembergensi academia ; non esse aequum anteponi et opponi Lutherum solum omnibus scriptoribus antiquis et recentioribus, et ex ipsius scriptis de omnibus ferre sententiam, non esse doctrinam ipsius exemptam examini, hominem fuisse, qui errare potuit, et in multis erravit. ?9 Recensitisque aliquot Lutheri erroribus, ita concludunt : «Cum itaque Lutherus non fuerit propheta, non fuerit Elias, non fuerit evangelista, cum in multis erraverit, cum in controversia Coenae pro norma habuerit non verbum Dei, ut ipse gloriatur, sed inveteratam opinionem papatus et figmenta scholasticorum, cum multa in libris eius eristicis nimis inconsiderate effusa sophismata, calumniae, convicia, hyperbolicee praeter pietatem multa et modestiam confidenter et arroganter dicta, scurriles in rebus seriis lusus, mimorum samnae et infacetae facetiae, cum multa acerbe et iniuriose scripta non tantum in Christi ecclesias, in viros doctissimos, sanctissimos, innocentissimos, sed etiam in magnos principes contumeliosa et omnino theologi christiani et tanti viri persona indignissima reperiantur; non debent, non debent, inquam, Lutheri libri, Lutheri sententiae esse norma Confessionis Augustanae, aut doctrinae de Coena Domini». ?* Ita sane perquam optime a Casimirianis Theologis audit Lutherus. clesiarum in ditione ill.mi principis Ioh. Casimiri, etc. cp. 6 De Auctoritate Lutheri, pag. 197 sqq. Neustadii in Palatinatu 1581. Cf. I. Iohannsen Pfaizgraf Ioh. Casimir und sein Kampf gegen die Concordienformel, in Zeitschrift für die Historische Theologie, H. 31, S. 419-476, ed. 1861. Casimirianorum 'Theologorum judicium, quod Lutherus nec fuit propheta, nec apostolus, nec evangelista, sed homo qui errare potuit et in multis erravit, qui multa inconsiderate, sophistice, arroganter, etc. scripsit. Saxonum familiarium suorum iudicium de Luthero philauto, philonico et eristico, hyperbolico, polypragmonico, ostentatore, stoico, somniatore. Anabaptistarum, Regii et Campani de Luthero: iudicium. VIII. Sed quid nonnulli etiam Saxones, Lipsienses, Wittembergenses, qui Lutherum tanquam familiares et domestici optime noverunt, senserunt de homine atque pronunciarunt ? Refert Cy - riacus Spangebergius in libro, quem inscripsit Verax Narralio Beneficiorum per D. Martinum Lutherum Divinitus Praestitorum, quod, cum multi Wittembergenses et Lipsienses in multis doctrinae capitibus a Luthero defecissent, vocabant ipsum philauton, hoc est, hominem eiusmodi qui nonnisi de se uno praeclare sentiret, sibi uni plurimum tribueret, cuique nihil arrideret, nisi ipse dixisset, aut fecisset; philonicum et eristicum, idest hominem usque adeo rixosum, ut semper suam tueatur sententiam tanquam aequam, nemini quicquam concedere, nulli credere velit, suam dumtaxat aucupetur gloriam, nec quemquam praeter se ferre sustineat; doctorem hyperbolicum, hoc est, qui ex culice possit efficere camelum, qui mille iactitet, et vix quinque cogitet, effutiat quiequid in buccam venerit, floccipendens num verum vel falsum sit quod dicit, denique qui duplo plus asserat, quam rei veritas habeat; polypragmonicon, hoc est, qui se procaciter et petulanter negotiis omnibus immisceat, qui plura sibi expedienda sumat quam ipsius poscat provincia, rebusque omnibus, quae tamen nihil ad eum pertineant, sese ingerat; ingenii ostentatorem, quod nonnisi ingenii acumen praeter necessitatem ostentare, seque venditare voluerit; stoicum durum, capitosum, qui nonnisi suo viXerit cerebro, atque alios tyrannice continuerit et compresserit servitute; somniatorem, quod nocturnas visiones in ebrio capite natas pro puro puto verbo Dei venditaret.?? O prophetam sanctissimum, quem nacta est Germania! IX. Damnatus etiam [fuit] ab Anabaptistis omnibus Lutherus, a quibus etiam valde male audiunt Lutherani omnes. Sed non necesse est aliorum particularium non adeo magni nominis haereticorum pronunciata in Lutherum afferre; veluti quod Conradus Regius, libro Contra Ioannem Hessum de Coena Domini, ait Deum von der Schündlichen Undankbarkeit für solehe Gaben, apud Dóllinger Die Reformation, B. 2, S. 277-278, not. 15, Regensburg 1848; ubi quasi ad verbum referuntur ex Spangenbergio quae Auctor refert. Cf. etiam Grisar op. cit. B. 3, S. 881. DISSERTATIO QUARTA 191 Luthero ob peccatum superbiae, qua se extulit, verum spiritum abstulisse sicut prophetis Achab,?? dedisseque ei spiritum iracundum, fastosum, atque mendacem ; ?^ id quod Ioannes Campanus de Luthero dictitabat : « Quam verum est Deum esse Deum, tam certum est Lutherum diabolicum [hominem] esse mendacem ». *! Adducenda enim essent innumera testimonia praeiudiciaque. X. Unum tantum non intermittam Henrici VIII regis Angliae ex epistola ad ducem Saxoniae in Lutherum scripta, prout Cochlaeus refert in Actis Lutheri, ? ut regio etiam testimonio honoretur. Agens nanque de Lutheri secta, in ipsa auctorem qualis fuerit figuravit: «Itaque, inquit, nulla unquam factio fuit tam seditiosa, pestilens, nefaria, quae sic religionem omnem tollere, leges omnes obruere, mores omnes bonos corrumpere, respublicas omnes evertere machinata sit, ut nunc ista coniuratio lutherana; quae et sacra omnia profanat, et profana contaminat, quae ita Christum praedicat, ut Sacramenta conculcet, ita Dei buccinat gratiam, ut arbitrii libertatem destruat, ita fidem extollit, ut operibus bonis detrahat et invehat peccandi licentiam, ita misericordiam sublevat, ut iustitiam deprimat, et malorum omnium causam inevitabilem non in Deum aliquem malum, quod Manichaei saltem commenti sunt, sed in unicum ilum vere bonum reiiciat. Qui, cum ad hunc modum impie divina tractarit, velut e coelo deiectus serpens virus effudit in terras, in Ecclesia commovet dissensionem, leges omnes abrogat, magistratus omnes enervat, laicos in sacerdotes concitat, utrosque adversus Pontificem, populos adversus principes; nec aliud plane molitur quam ut, quod omen avertant superi, Germaniae primum populus tanquam pro libertate bellum indicat proceribus, deinde ut christiani contra christianos, spectantibus et irridentibus Christi hostibus, pro mus, nee opus aliquod contra Io. Hessum De Coena Domini. Forsitan hic agitur de Urbano Rhegio, qui aliquando a Zwinglio fuit, et contra Eob. Hessum et Ludw. Hátzer, alias Hetzer, qui certe fuit adversarius Urbani Hhegii, scripsit, et in quaestionibus de Coena Domini contra eundem dimicavit. Cf. Allgemeine Deutsche Biographie, B. 28, S. 374 sqq.; quoad Ludw. Hátzer cf. ibid. B. 11, S. 29 sqq.; cf. etiam Dóllinger Die Reformation, B. 2, S. 58 sqq. 41) Apud KóstlinKawerau op. cit, B. 2, S. 323; apud Grisar op. cit. B. 1, S. 640, In textu includimus hominem inter uncos, quia adest in textu a Grisar citato, et requiritur a sensu. 42) Cochlaeus Acta Lutheri, an. 15298, pag. 70. Henrici VITI iudicium quod nulla unquam factio tam seditiosa, pestilens et nefaria fuit, quam coniuratio lutherana, et quod Lutherus serpens sit contra Ecclesiam et civilem societatem. Connexio cum sequentibus. Lutheri de seipso duplex iudicium; quod fuerit papista insanissimus, idololatra, infidelis, incredulus, blasphemus etc. et quod fuerit propheta, Christi fide ac religione depugnent».9? Haec et alia multa rex Angliae Henricus praenominatus ; quibus ostendit Lutherum, christiani populi pestilentissimam luem, haereticum omnium, qui unquam fuere, pessimum atque deterrimum. Sed quid, si ipsemet Lutherus aliquando seipsum renunciavit, accusavitque haereticum ? Poterit ei sane Dominus dicere: De ore tuo le iudico, serve nequam. *^ Videndum nune nobis est inspiciendumque Lutheri iudicium de seipso. DISSERTATIO QUINTA HAERESEOS CRIMEN OMNIUM MAXIME HORRENDUM MARTINUM LUTHERUM MINIME HORRUISSE QUIN SEIPSUM NON MODO INCREDULUM ET BLASPHEMUM SED ET HAERETICUM ET DIABOLUM DIXISSE ET APPELLASSE! I. Quid alii cum Catholici tum etiam haeretici de Martino Luthero senserint, quid pronunciarint, quamque sententiam de homine perditissimo tulerint, vidimus et palam fecimus ; inspiciendum nunc sulipsius iudicium de seipso. Non est autem necesse dicere quam severa censura rigidoque iudicio Lutherus, postquam una cum cuculla avitam pietatem et sanctae Romanae Ecclesiae fidem deseruit, seipsum catholicum olim monachum damnaverit, lataque sententia iudicaverit. Saepe enim pronunciat se fuisse papistam insanissimum, idololatram, infidelem, incredulum, blasphemum, osorem Dei, Christi abnegatorem aliisin catholicae invidiosamque contuque huiusmodi emblematis seipsum exornat,? sed religionis, maxime vero monachatus, odium meliam. Ad illustrandam autem exornandamque turpem apostasiam defectionemque infamem a sancta Christi catholica et apostolica Romana DISSERTATIO QUINTA 193 Ecclesia, assumens os magnum, loquens grandia? et superba vanitatis eructans,* iactabat seipsum venditabatque prophetam, apostolum, evangelistam, doctorem, Ecclesiae reparatorem, Evangelii restitutorem, sanctum electumque Dei organum. 5 Existimo autem quod, cum talia scriberet Lutherus, erat vel philautiae temulentia mente abalienatus, vel furore aliquo correptus insaniens obloquebatur, vel malo spiritu agitatus sicut Saul prophetabat, nesciens quid diceret, nec quae loqueretur intelligens. Audiendus nobis est ubi sibi praesens loquitur saniora. Afferemus autem ea quae de seipso monacho Lutherus pronunciat, ex quibus manifestum erit, quam bene dispositus esset ad haeresim ; ut, sicut Paulus a Christo agnitus aptissimum electissimumque fore organum et instrumentum in salutem animarum per Evangelii praedicationem, vocatus tractusque divinitus fuit a synagoga ad Ecclesiam Dei; ita Lutherus a diabolo agnitus aptissimus ad subvertendas animas per neoevangelii buccinationem, tractus fuit ab Ecclesia Christi ad satanae synagogam. II. Primo quidem quoniam propensus erat ad impietatem et blasphemiam Dei, sicut ipse de se pronunciat in Praefatione tomi primi Operum suorum, dicens: «Ego non amabam, imo odiebam iustum et punientem peccatores Deum, tacitaque si non blasphemia certe ingenti murmuratione indignabar Deo», itemque : « Furebam saeva et perturbata conscientia». ? Et Philippus Melanchthon in Praefatione ad secundum tomum Operum Lutheri ait quod Lutherus, cum esset monachus, sentiebat terrores acerrimos de ira Dei in animo suo; et cum seni cuidam Augustiniani Ordinis exposuisset animi sui consternationes, senex ille dixit ei mandatum Dei esse, ut. singuli hominum credant sibi remissa esse peccata, cum dicatur in symbolo: Credo remissionem peccatorum, eaque voce confirmatum fuisse Lutherum. * Unde conspicuum est ex quo fonte Lutherus hauserit suam haeresim de speciali fide. Hinc etiam fit nobis palam quam longe fuerit Lutheri animus a pietate hominis scoporum, 'W. L. t. 2, f. 329. 6) Cf. 1 Rg 18, 10. 7) Cf. Act 9, 15. 8) W. L. t: 1, f. IV^. 9) Ibid. t. 2, f. III*. apostolus, evangelista, Ecclesiae reparator, etc. Primum iudicium sanius, et, ut tale, ab ipso diabolo agnitum. Primo quidem ipse de se pronunciat quod propensus fuerat ad impietatem et blasphemiam Dei, et verum est ex testimonio ipsius Melanchthonis. Deinde de se pronunciat quod insanis gloriae cupiditate actus, populari aura fovebatur ; et verum est ex superbia, qua Nuntium Apostolicum contempsit, ex levitate in movendis contentionibus et protervia in prosequendis, ex pertinacia in sua sententia persistendo contra universitates, Legatum, Papam, Catholicos omnes, Deum colentis, qualis fuit Heli sacerdotis, qui, auditis per Samuelem gravissimis irae Dei comminationibus, nihil aliud respondit nisi: Dominus est, quod bonum est in oculis suis faciat. !? III. Deinde philautiae temulentia actus inanisque gloriae cupiditate populari aura fovebatur, sicut in eadem Praefatione ipse testatur, dum verba faciens de excitata tragoedia indulgentiaria, ait : « Interim Germani suspensis animis expectabant eventum tantae rei, quam nullus antea neque Episcopus neque theologus ausus esset attingere, et fovebat me utcumque aura ista popularis », " propterea quod elato et superbo esset animo. Quod evidenter fit manifestum ex eo quod ipse adhuc monachus scripsit ad Leonem X Romanum Pontificem, ubi ait: «Carolus Miltitius, Beatitudinis Tuae Nuntius, cursans et recursans vix tandem auxilio Friderici electoris effecit ut semel et iterum familiariter mecum loqueretur ».? Tam superbe cucullatus monachus Nuncium Apostolicum, virum praeterea nobilissimum, contempsit. Vidit insuper satanas Lutherum scientia inflatum, inanis gloriae cupidum, in scholasticis disputationibus exercitatum, ad huiuscemodi lites et contentiones propensum et victoriae semper proterve etiam cupidum. Ipse enim litem de indulgentiis, funestae huius tragoediae caput, contestatus fuit et prosecutus, magis magisque in dies fovit, contentiosissime disputavit, ac litigiosissime cum omnibus contendere voluit. Testes sunt quamplurimi ipsius eristici libelli longe contentiosissimi, testes actiones ipsius. Cum enim litem istam compromisisset praestantissimis universitatibus, postea non stetit sententiae, ut se staturum receperat, !3 quin semper litigiosior nec sententiae Apostolici Legati acquiescere voluit, sed appellavit a Legato ad Papam, a Papa ad concilium, 4 tandem ab omnibus conciliis ad solas Scripturas appellavit, ita tamen ut leges interpretandi verbi Dei nullo modo pateretur, sicut ad Leonem X [scripsit]. Et ita tandem pertinacissima sua ista contentione ad haereseos perfidiam devenit, dum universum papatum, hoc ducem Saxoniae, tomus 1 Epist. f. 115^. 2315-232». 15) Ibid. t. 2, f. 15-2». DISSERTATIO QUINTA 195 est, omnes Catholicos, solus ipse in hac palaestra vincere, fugare, profligare contendit. Nam fatetur ipsemet in eadem Praefatione quod totus papatus in eum insurrexit. !6 O prodigiosam hominis praesumptionem et audaciam! Cum duobus nec Hercules quidem ;'" Lutherus autem, non sicut Samson spiritu Dei actus Allophylorum armatorum exercitum, !? sed sicut Ismael unus contra omnes?? ausus fuit omnium Catholicorum innumerabilem exercitum provocare, sicut in Zesponsione ad Regem Angliae ait: « Adeste, vos; omnes, inquam, papistae, sectarii, satanae administri et satellites, ac totum agmen diabolici gregis, unanimes vires coniungite vestras, huc copias adducite, confertis agminibus unum Lutherum adorimini, papistae in frontem aciem dirigite, a tergo invadant Sacramentarii ». ?? Quis, quaeso, audivit unquam gloriosiorem Thrasonem,?! aut Goliath exprobrantem agminibus Dei viventis ? ?? IV. Denique pronunciat de seipso ante suam apostasiam, quod nulla Dei speciali vocatione adorsus sit ministerium quod suscepit : «Solus, inquit in Praefatione eadem, primo eram, et certe ad tantas res tractandas ineptissimus et indoctissimus; casu enim, non voluntate nec studio, in has turbas incidi Deum testor».?? Et in Praefatione De Viribus Hominis : « Unus eram, et per imprudentiam in istam causam lapsus ». ?* Ita coepit contra indulgentias praedicare cum, ut ipse ait, de indulgentiis prorsus nihil sciret ; ?? Papam impugnare, cuius dogmata paulo ante etiam adorabat,?$ absque divina ulla auctoritate, unde graves passus fuit animi terrores: « Quae et qualia, inquit, cor meum isto primo et secundo anno passum fuerit, quantaque fuerit mea tum non ficta humilitas ac pene desperatio, ah quam parum norunt illi, qui postea vulneratam Pontificis maiestatem coeperunt superbissime invadere! Ego vero, dum illi spectaculem dum adversus Hydram et Canerum pugnat, Iolai nepotis auxilium implorantem; et signifieat quod nemo usque adeo viribus excellit, ut unus pluribus par esse possit. Cf. P. Mannuccii Adagia, col. 298. 18) Cf. Idc 15, 9-15. 19) Gn 16, 12. 20) Responsio ad Maledici et Contumeliosi Scripti Regis Angliae Titulum, W. L. t. 2, f. 538». 21) Persona antiquae comoediae, quam finxerunt poetae superbia et furore plenam. Cf. I. Perin Onomast. sub nomine Thraso. ut ipsemet superbissime testatur in Responsione ad Regem Angliae. Denique de se pronunciat quod ante apostasiam fuerit incredulus et infidelis; et verum est, quia sine vocatione imprudenter in Papam praedicare coepit, et de rebus, de quibus incertus erat, et cum persistenti dubio de vera Ecclesia, idest, de apertissimo fidei articulo. "Tandem nec ab haereseos infami horrendoque titulo abhorruit Lutherus, cum fassus sit semper novas haereses se moliturum tores erant et me unum sinebant periclitari, tam laetus, confidens et certus non fui ». ? Fatetur se incertum de rebus, quas praedicare coepit; unde subdit: « Multa enim ignorabam, quae nunc scio. Denique de indulgentiis, quidnam essent, prorsus nihil sciebam »;?5 et, cum prius Ecclesiam Papae pro vera Ecclesia, ut ipsemet ait, coleret, postea de vera Ecclesia dubitare coepit. Nam cum multi laudarent propositiones suas: «Hos, inquit, ut Ecclesiam et organa Spiritus Sancti agnoscerem fuit impossibile; Papam, Cardinales, Episcopos suspiciebam ». Diu tamen de vera Ecclesia dubitavit; ait enim : « Cum omnia argumenta superassem per Scripturas, hoc unum cum summa difficultate et angustia tandem, Christo favente, vix superavi: Ecclesiam scilicet esse audiendam ». ?? Cum summa, inquit, difficultate et angustia vix superavi argumentum de Ecclesia audienda. Sed quaenam, quaeso, est isthaec tanta angustia et difficultas vix tandem superata an Ecclesia sit audienda, cum Dominus dicat : Si quis Ecclesiam non audierit, sil tibi sicut ethnicus et publicanus ? *? Et si de vera Ecclesia ac proinde de apertissimo fidei articulo tantopere dubitavit, revera nonnisi incredulus et infidelis suamet ipsius confessione exstitit. In disputatione lipsica Lutherus ira victus: «Nee propter Deum, inquit, res ista coepta est, nec propter Deum finietur ». * Quod dictum in libello Adversus Caprum Lipsiensem non negat Lutherus; licet alio torqueat, dicit tamen se minime certum an in nomine Domini coeperit, nec velle super hac re iudicium Dei ferre. *? V. Tandem ab haereseos infami horrendoque titulo non abhorrut Lutherus. In libro nanque De Caplivitate Babylonica, qui primus omnium ab eo manifeste scriptus editusque fuit adversus catholicam Ecclesiam longe pestilentissimus, non longe a vestibulo ita loquitur: «Quia video illis, hoc est, papistis, otium et chartas abundare, dabo operam ut negotium scribendi habeant copiosum ; praecurram enim, ut dum gloriosissimi victores de una aliqua mea haeresi, ut illis videtur, triumphant, ego interim novam moliar ». 33 1. 413. 33) W. L. t. 2, f. 67^. DISSERTATIO QUINTA 197 Et in Asserlionibus Articulorum suorum, quos Leo X Romanus Pontifex anathemate indicto damnaverat, asserens omnes articulos Ioannis Hussi, in Constantiensi concilio damnatos, esse christianos et evangelicos, quos ne universa quidem Ecclesia damnare posset, ait quod «si Ioannes Hussus fuit haereticus, ego, inquit, plus decies haereticus sum, cum ille longe minora et pauciora dixerit ». * Quod quidem Lutheri dictum valde permovit Carolum V augustissimum pientissimumque imperatorem ad renunciandum ipsum haereticum, quemadmodum in Wormaciensi Edicto expressit. ?* Et Lutherus ipse paulo ante Ioannem Hussum pro magno haeretico habuerat, sicut in Posteriori Commentario Epistolae ad Galatas ipse testatur, dicens: « Tanta erat auctoritas Papae apud me, ut vel in minimo dissentire ab ipso putarem crimen aeterna damnatione dignum. Eaque impia opinio faciebat, ut crederem Ioannem Hussum tam maledictum esse haereticum, ut vel de eo cogitare scelestum ducerem, et pro defendenda auctoritate Papae ipse ferrum et ignem subministrassem ad comburendum illum haereticum, et putassem summum obsequium me praestare Deo ».?6 Mutavit quidem postea sententiam de loanne Husso Lutherus, eumque ab haereticorum catalogo deletum in divos transtulit, et Sanctorum albo inscripsit ;?* at vero non ratione aliqua, sed pro affectu, in invidiam et odium Papae totiusque catholicae Ecclesiae. VI. Cum autem non minus damnatus fuerit in Constantiensi concilio Ioannes Hussus quam in Nicaeno Arius, perinde potuisset dicere Lutherus se decies magis haereticum quam Arius, haeresiarchamque omnium maximum. Et forte ne ab hoc quidem titulo abhorruit Lutherus. Nam Ioannes Mathesius, Lutheri minime omnium gregalis discipulus, in Concionibus de Vila ipsius Lutheri, testatur quod cum vice una quidam auriga Lutherum aecessisset, ac germanico more manum ei Lutherus porrexisset, dixit ei: « Vade ad tuos socios, et dic eis: Ego vidi D. Lutherum maximum haeresiarcham ». 33 Rei istius fides apud lectorem esto; infamis est tensum Caesareum Edictum, Y. G. t. 5, f. 321»; Disputationes in duodecim Consilia Evangelica, W. L. t. 1, f. 409^; Comment. in Genesim, ibid. t. 6, f. 721». 38) Cf. Mathesius op. cit. Conc. 17, pag. 430: « Wenn du zu deinen Gespanen kommst, sage, ich habe D. Luther, den gróssten Erzketzer, bei seiner Hand gehabt », et se plus decies haereticum esse quam Hussus, quamvis paulo ante Hussum pro magno haeretico habuerit. Non solum pronunciavit se haereticum, sed et haeresiarcham omnium maximum, ut testatur Ioannes Mathesius. Quinimo seipsum Lutherus communem diabolum appellavit, titulo sane Iudae, nec parvum diabolum, sed principem et valde potentem. Ergo perinde Luthero fidendum credendumque ac diabolo, qui loqui a Domino prohibitus est, auctor, sed apud Lutheranos valde probatae fidei nec vulgaris opinionis. Ego facile adducor ut credam, cum Lutherum compererim maiori titulo seipsum exornare voluisse. VII. Sceribens enim ad Cardinalem Albertum Brandeburgensem, Archiepiscopum Moguntinum, sacri romani imperii electorem, seipsum communem diabolum appellat, dicens: « Ego a Deo excitatus sum communis diabolus contra vos, Romanos, diabolos, homicidas et cruentos canes, sicut Elias,?? quemadmodum quidam me appellant, contra Achab et lezabel».** Honestissimo titulo, quo Christus Iudam proditorem, cum ait : Unus ex vobis diabolus est, * seipsum Lutherus voluit honorare, ut se diabolum diceret. Et quidem communem, universalem, hoc est, HRomanis catholicis vere Christi fidelibus adversarium inimicumque magnum principemque et valde potentem diabolum seipsum dicere voluit; adeo ut sicut Dominus de loanne Baptista ait quod esset propheta et plusquam propheta ; quoniam, inquit, hic esi de quo scriptum est : Ecce ego miílo angelum meum, qui praeparabit viam ante faciem meam,* plusquam propheta dictus, quia divinitus appellatus angelus est, non quidem natura, sed gratia, sed puritate et sanctitate, coelestique et angelica puritate; ità Lutherus seipsum non modo haereticum et decies haereticum, sed, ut sciremus quod plusquam haereticus et haeresiarcha esset, seipsum diabolum appellavit et communem sive universalem diabolum. VIII. Credamus Lutherum hac in parte esse vera locutum, sciamusque perinde ipsi ac diabolo fidendum credendumque esse. Sicut. enim daemones aliquando fidem Christi praedicare volebant, ut Lucas ait: Ezxibant... daemonia a mullis clamantia el dicenlia, quia tu es Christus Filius Dei ; ? ita Lutherus, diabolico spiritu actus, voluit esse magnus evangelii fideique praedicator. Sicut daemon ille apud Marcum, qui in synagoga Christum praedicare voluit, dicens: Quid nobis et tibi, Iesu Nazarene ? Venisti anle tempus perdere nos? Scio qui sis, Sanctus Dei;* aut daemon ille, cui nomen legio, qui ad Christum cucurrit et adoravit, diabolus est. 42) Lc 7, 26-27. Verba refert ex Mal 3, 1. 43) 4, 41. 44) 1, 24. Vulg.: Ante tempus, ex Mt 8, 29. DISSERTATIO QUINTA 199 ac voce magna exclamans, dixit: Quid mihi et tibi, Iesu Fili Dei altissimi? *5 ita Lutherus fidem Christi, nec nisi fidem, daemoni succenturiatus, voluit studuitque praedicare, ut sub fidei nomine errores haeresesque spargeret et disseminaret, sicut inimicus homo superseminavit zizania. *9 Utinam potenter increpatus fuisset ut taceret, sicut Christus increpans non sinebat daemonia loqui ; * et sicut in synagoga comminatus fuit spiritui immundo, dicens : Obmutesce. 5? Sic enim lingua ipsius plena veneno mortifero ignisque tartareus f? non tantum excitasset incendium in aeternam perniciem multarum innumerabilium animarum sanctaeque catholicae et apostolicae Ecclesiae in multis christianis orbis partibus irreparabilem ruinam. Fuit nanque Lutherus veluti parva quaedam scintilla ignis. «Scintilla autem, ut D. Hieronymus sapienter dixit, si fomitem comprehenderit, et nutrimenta sui quamvis parvus ignis invenerit, moenia, urbes, latissimos saltus regionesque consumit. Arius in Alexandria, inquit, una scintilla fuit; sed quia non statim oppressa est, totum orbem eius flamma populata est ». ** Quod quidem de Luthero in Germania, heu nimium vere! nunc dici potest. Fuit enim modicum fermentum, quod lofam massam corrumpit, ?! et morbida facta pecus totum ovile gregemque scabie sua commaculans, atque perniciosa sua infectione in pestis modum ecorripiens. *?? Haereticorum nanque doctrinam Paulus ad Timotheum scribens, eleganti metaphora morbo longe contagioso comparavit, dicens: Profana autem inaniloquia devita ; multum enim proficiunt ad impietatem, et sermo eorum ut cancer serpit.9?? Est autem cancer de quo Ovidius ait: « Utque malum late solet immedicabile cancer serpere, et illaesas vitiatis addere partes ». ?! Latenter enim paulatim serpit quousque totius corporis carnem corrumpat atque depascat. Sed cum viderimus Lutherum proprio etiam iudicio damnatum haereticum, properandum ad alia, ostendendumque in gratiam Lutheranorum fuisse Lutherum suum prophetam, et prophetam quidem dei, sed dei huius saeculi. ?? 32:038: 50) Comment. in Epist. ad Galatas, lib. 3, cp. 5, (P. L. 26, 403). 51) 1 Gor 5, 6. lib, 2, vrr, 825-826. 55) Cf. 2 Cor 4, 4, quod et contra Lutherum faciendum erat, ne parva eius scintilla haereticalis, ut iam Arii in orbem, in Germaniam tam late diffunderetur, et ut cancer serperet. Connexio cum sequentibus. Paulus prophetavit haereticos ideo discessuros a fide, quia attendent doctrinis daemoniorum quasi eorum discipuli, imo filii,

CHAPTER 5. Sectio Quinta — De Vita Et Moribus Martini Lutheri — In Officio Pseudoapostolatus

DISSERTATIO PRIMA PSEUDOPROPHETAM MARTINUM LUTHERUM DE ILLIS FUISSE QUOS PAULUS PRAEDIXIT SPIRITIBUS ERRORIS ET DOCTRINIS DAEMONIORUM OPERAM DATUROS! I. Divino Spiritu afflatus D. Paulus ad Tlimolheum scribens de venturis haereticis, - quos Dominus falsos prophetas venientes in vestimentis ovium dixerat,? et Petrus pseudoprophetas magistros mendaces, ? — vaticinatus fuit, dicens : Spiritus... manifeste dicit quoniam in novissimis lemporibus discedent quidam a fide, allendentes spiritibus erroris el doclrinis daemoniorum in hygpocrisi loquentium mendacium. Ubi haereticos, quos ipse etiam lupos appellavit aliquando non parcentes gregi,? facit diaboli discipulos. Sicut enim Apostoli fuerunt discipuli Spiritus Sancti, prout Dominus ait: Paraclitus aulem Spiritus Sanctus, quem millel Pater in nomine meo, ille vos docebil omnia, 9 et iterum : Docebit vos omnem verilalem ; * ita haeretici, qui sunt apostoli antichristi, discipuli sunt diaboli. Propterea Dominus in parabola zizaniorum dixit eos a diabolo seminatos et postea filios nequam, sive, ut graece est, illius nequam, * hoe est diaboli. Unde D. Cyprianus, libro De Unitate Ecclesiae, ait quod diabolus «invenit haereses et schismata, quibus DISSERTATIO PRIMA 201 subverteret fidem, et corrumperet veritatem ». Ubi etiam dicit quod «rapit de ipsa Ecclesia homines, quos decipit novi itineris errore». ? Hoc est quod hic Paulus dicit: In nopissimis, sive posterioribus lemporibus, discedent quidam a fide, apostatabunt. Qua voce usus est Paulus ad Thessalonicenses : Nisi venerit discessio primum, apostasia.' Ita docet Paulus haereticos apostatas esse rebelles Ecclesiae, transfugas a castris Christi ad antichristi castra ; unde et anlichristi dicuntur a Ioanne: Nunc, inquit, antichristi mulli... sunt; unde scimus quia novissima hora esi. Ex nobis prodierunt, sed non eranl ex nobis, nam si fuissenl ex nobis, mansissent ulique nobiscum. Excludit haereticos a numero ovium, sicut Dominus ad Iudaeos ait: Vos non electarum Christi credilis, quia non estis ex ovibus meis, nam oves meae vocem meam audiunl..., ei sequuntur me." Hoc primum de haereticis notat Apostolus quod discedant a fide, quod transfugiant ab Ecclesia. Tertullianus, De Praescriplionibus adversus Haereticos, ait quod ab Ecclesia catholica Romana haereses prodierunt, «sed non fuerunt, inquit, ex illa, ex quo factae sunt adversus illam ! » 5. Et D. Cyprianus, libro De Unitate Ecclesiae, ostendens quod non possunt haeretici in nomine Christi congregari, quos constat a Christo et ab eius Evangelio separari, ait: « Non enim nos ab illis, sed illi a nobis recesserunt ». !4 II. Nune, ut ad id quod intendimus, propius accedamus, Martinum Lutherüm a catholica Romana Ecclesia defecisse, apostatasse, transfugisse, nemo est qui ambigat; in confesso apud omnes est ex ipsiusmet, ut superius vidimus, !? confessione. Discessit itaque a fide Romanae Ecclesiae, quam pro vera Ecclesia coluerat. Quo autem spiritu duce Homanam Ecclesiam deseruerit, nunc videndum. Omnis homo spiritu aliquo ducitur, sed hic quidem spiritu Dei, sicut Christus ductus fuit a Spiritu in desertum, !5 et Paulus ait quod, qui spiritu Dei aguntur, hi sunt filii Dei ; " alii autem spiritu satanae, qui a Paulo ad Corinthios, spiritus huius mundi dicitur : 18-19. Vulg.: Permansissent. 12) Io 10, 26-27. 13) Praescript. 7, cp. 36, (P. L. 2, 50). Vulg.: Quicumque. relinquentes magistram veritatis Ecclesiam, et quidem Ecclesiam Romanam, cum haereses factae sint adversus il- ]am. Atqui Lutherus a catholica R,. Eeclesia defecit, apostatavit, ergo non ductus a Spiritu Dei, sed satanae. Lutherus Ecclesiam reliquit a spiritu satanae ductus, quia indicia dedit obsessionis a malo spiritu, quia in eius oculis nescio quid daemoniacum relucebat, Nos aulem non spiritum huius mundi, inquit, accepimus, sed spiritum, qui ex Deo est.!* Propterea monet Ioannes non credendum esse omni spiritui, sed probandum utrum ex Deo sint. 1? Contingit autem aliquando homini sicut Sauli, a quo recessit spiritus Domini bonus, et invasit eum spiritus Domini malus, et exagitabat eum. ?0 'l'alem autem fuisse Lutherum ego quidem non dubito. IIT. Sunt qui dicunt?! Lutherum incubo spiritu prognatum ; ? sed his nostram non adstringimus fidem. Ioannes Cochlaeus?? et Laurentius Surius ^ referunt Lutherum nonnulla dedisse indicia obsessionis a malo spiritu; praecipue vero quod, cum monachus esset semel in choro, cum in Missa legeretur Evangelium de eiecto daemonio, quod erat mutum, ipse repente concideret, exclamans: «Non sum, non sum ».? Nicolaus Selneccerus,?$ in sua Oratione Historica de Vita Lutheri, accusat arguitque Laurentium Surium, hoc asserentem, mendacii ; at vero verbo tantum regio, nulla adhibita vel ratione vel auctoritate. Turpe dicit esse mendacium, quem pudere deberet; ac propterea hominem facit ex diabolo, qui ab initio mendax est.?' Hoc proprium haereticorum est rationibus inopes esse, conviciis autem et contumeliis longe ditissimos. Willelmus Lindanus in suo Dubitantio refert quod « viri fide digni, qui Lutherum viderunt noveruntque, et vultum ipsius fuerunt penitus contemplati, narrabant in Lutheri oculis nescio quid daemoniacum relucere solitum, quale in maniacis et arreptitiis videre est, ubi, sessore daemone, agitantur ».?* Fides apud lectorem esto, hac in re neminem cogimus. Praefatio, op. cit. pag. V; W. Lindanus op. cit. pag. 7. 22) De hac fabula cf. Grisar op. cit. B. 2, S. 675; cf. etiam addit. 7 et 26. 23) Op. cit. an. 1517, pag. 2. 24) Op. cit. pag. 118. pag. 65. Super hac re cf. B. Schón M. Luthero giudicato psicoiatricamente, vers. ital. D. P. Mugna, Milano, G. Agnelli 1874. Multi revera idem adnotarunt, cf. ex. gr. epist. P. Vergerii, Episc. Iustinopolitani, Legati Summi Pontificis, ad Ricalcati: « Ha (Lutero) gli occhi sguerzi, li quali monsignor, quanto io piü mirava, tanto piü mi pareva di vederli appunto simili a quelli che qualche volta io ho veduto di qualche uno iudicato inspiritato, cosi affogati, inconstanti et con certo come furor et rabie che vi si vede dentro; et veramente ch' e quanto piü penso a quel che ho veduto et sentito... tanto piü mi lascio vincere a credere che gli habbia qualche demonio addosso!... et a dirne presto el mio iudicio, tratto dalla faccia, dal habito, dai gesti e dalle parole, sia inspiritato o non egl' € l' arrogantia istessa, la malignità e l imprudentia», etc. Cf. W. Fridensburg Nuntiaturberichte aus Deutschland, B. 1 Nuntiaturen des Vergerio 1533-1536, pag. 541, Gotha 1892. Io, DanDISSERTATIO PRIMA 203 Ceterum habuisse Lutherum cum daemone non qualecumque commercium, fuisseque ei cum diabolo colloquia perquam familiaria, ex ipsiusmet variis dictis et scriptis liquet. ?? Ioannes Aurifaber egregius lutheranus, qui Lutheri dicta, ac si coelestia divinaque oracula forent, in unum collegit, et monumentis aeternis demandavit, Lutherique veluti evangelistam egit, in Mensalibus Colloquiis multa hac de re Lutheri dicta conscripsit. Refert autem in primis dixisse anno 1533 Lutherum, quod in singulis noctibus diabolus secum disputabat de iustitia ; et expertus quod nil iuvaret argumentum quod christianus est sine lege et. supra legem, fugabat eum a se crepitu ventris.?? Optimo sane exorcismo ! Et alibi: «Quando quandoque diabolus per noctem secum disputans talia argumenta attulerit, ut nescirem amplius, inquit, utrum esset Deus necne ». * Alibi adhuc dixisse: « Quod ad meam personam attinet, ego nullum Schwermerum, hoc est, Sacramentarium timeo, qui talia argumenta contra me afferre possit; siquidem ipsorum argumenta per otium a diabolo audivi et multo graviora, sed per verbum Dei vici». Insuper, quod dicebat de Cochlaeo, quod non posset tandiu diabolum suum pati quandiu unum verbum loqueretur, si ipsum variis argumentis vexaret; quoniam ipse et sui asseclae nesciunt prorsus aliquid de huiuscemodi tentationibus spiritualibus. ? Et quidem in capite De Diabolo et Operibus eius ?* et in capite De Tentatione?* saepe saepius agitur de disputationibus diaboli cum Luthero. Dixisse etiam quod libentius moreretur per manum diaboli, quam per manum Imperatoris, quia moreretur per manum magni domini. ?6 In antiquioribus Colloquiis ferunt reperiri quod dixerit aliquando tiscus, Legatus Poloniae de colloquio cum Luthero habito eadem affirmat; apud Janssen Geschichte des Deutschen Volkes, B. 2, S. 320, ed. 1883. 29) De Missa Privata et Unctione Sacerdotum, W. L. t. 7, f. 228»-229^». Cf. Grisar op. cit. B. 1, S. 627 sqq. 30) Tischreden oder Colloquia Doct. Mart. Luthers, f. 280, Eisleben 1566. Haec editio est prima, quam Auctor vocat infra: Antiqua Colloquia Mensalia. Secunda editio facta fuit a Selneccero Leipzig 1577, quae a S. Laurentio adhibita fuit. Nos generatim primam editionem citabimus, quam consulere potuimus; quando vero Selnecceri editio citata fuerit, tunc adnotabitur. 31) Haec verba non invenimus in editionibus quas habere potuimus, licet fere eadem inveniantur in cp. De Tentatione, De Diabolo et Operibus eius ab ipso Auctore infra citatis. 32) Cf. Io. Aurifaber op. cit. f. 415», ed. 1566. 33) In editionibus, quas prae manibus habuimus, non invenimus hunc textum. Cf. supra not. 31. Cf. de his Grisar op. cit. B. 3, S. 231 sqq. et S. 616 sqq. quia colloquia perquam familiaria cum diabolo habebat, cum, iuxta Mensalia Colloquia, singulis noctibus diabolus secum disputaret. argumenta obiiceret, varie vexaret, secum condormiret et manducaret, et ipse diabolum deprecandum doceret. Ipsius Lutheri firmiore testimonio habemus se a diabolo convictum fuisse quinque argumentis quod Missa sit abominabilis idololatria. Lutherus diabolum frequentius ac propius secum quam suam Catharinam condormisse ; ?* aliquando etiam pro concione dixisse se cum diabolo plus uno salis modio comedisse.?? Et Nicolaus Selneecerus, in Historica Oratione de Vita Lutheri, non negat istud Lutheri dictum, sed alio detorquet.?? His similia quam plura in antiquioribus Colloquiis, quae non sunt per Nicolaum Selneccerum -repurgata. Horrendum autem est quod alibi refert, nempe dixisse : « Quando tentamur a diabolo in conscientia propter peccata nostra, tunc dicere debemus : Sancte satan, ora pro nobis; nihil contra te peccavimus, clemens domine diabole ;. *! IV. At vero dicet quis parum fidei habendum Mensalibus Colloquiis, quae Lutherus aliquando vino etiam calens cum suis congerronibus miscebat, cum non sint ab ipso scripta et in lucem edita; * aliunde ostendendum est Lutherum doctrinis daemoniorum operam dedisse. Prodeat igitur Lutherus; aetatem habet, ipse de se loquatur. ? In libro nanque De Angulari Missa et Unctione Sacerdotum fatetur ** a diabolo se fuisse edoctum et argumentis quinque convictum quod Missa sit abominabilis idololatria. Quoniam vero res est scitu et notatu dignissima, integrum adducemus locum de verbo ad verbum summa fide ex germanico translatum, una cum argumentis quibus diabolus, ut ipse ait, eum convicit, ostendens quod Missa. sit abominabilis idololatria. Hinc enim luce clarius videre erit, quem doctorem et magistrum Lutherus habuerit, et quis novi istius evan- - gelismi auctor fuerit. 55 « Volo, inquit, a me incipere et coram vobis, sancti patres, parvam confessionem facere; date mihi bonam aliquam absolutionem, quae f. 277 sqq. Revera multa similia narrantur in his antiquioribus Colloquiis. 41) Cf. N. Selneccerus, op. cit. f. 313. Prima pars invenitur etiam f. 286. 290, et secunda pars f. 280, iisdem fere verbis. Cf. Grisar op. cit. B. 3, S. 257. 42) De auctoritate Colloquiorum Mensalium cí. Grisar op. cit. B. 2, S. 178 sqq. 43) Io 9, 241. 44) De Missa Privata et Unctione Sacerdotum, W. L. t. 7, f. 228*-229», Vers. I. Ionae ex germanica in latinam linguam. 45) Multi catholici scriptores, praesertim saeculi 16 et 17, retinebant Lutherum veram historiam scripsisse; nunc vero historici generatim etiam catholici autumant Lutherum formam rethoricam adhibuisse sub specie fabulae. Cf. Grisar op. cit. B. 3, S. 627 sqq. Ipse S. Laurentius hanc interpretationem non abnuit, Cf, Dissert. 4, huius sect, in initio, et not. 4. DISSERTATIO PRIMA 205 vobis non sit incommodo. Aliquando media nocte expergefactus, diabolus mecum in corde huiusmodi disputationem exordiebatur, sicut ipse mihi quampluribus noctibus multum molestiae angustiaeque infert ». Hoc est quod ex Symposiacis Colloquiis superius habuimus, quod diabolus saepe secum noctu disputabat. V. Referens autem Lutherus diabolum secum disputantem, ita loquentem inducit: « Audi, vir doctissime ; nosti sane te iam pridem quindecim annis celebrasse Missas privatas, fere singulis diebus. Quid, si tales Missae privatae horrenda essent idololatria ? Quid si ibi non adfuisset Corpus et Sanguis Christi, sed tantum panem et vinum adorasses, et aliis adorandum proposuisses ? » Ego autem respondebam: «Sum tamen consecratus sacerdos, accepi unctionem et consecrationem ab Episcopo, et haee omnia feci ex mandato et obedientia. Quare ergo non consecrarim, cum verba Christi serio pronunciarim, et Missas omni possibili devotione celebrarim? Et tu quidem nosti hoc verum esse ». «Ita sane, inquit ipse, totum hoc verum est. At vero Turcae et Gentiles faciunt in suis ecclesiis omnia ex mandato et obedientia oppido quam serio, et sacerdotes leroboam in Dan et Bersabee 9 faciebant omnia forte maiori cum devotione contra rectos sacerdotes in lerusalem. Quid si tua consecratio et unctio non christiana, sed falsa esset sicut Turcarum et Samaritanorum ? » Hic revera mihi sudor foras erupit, et cor incipiebat mihi tremere ac palpitare; diabolus enim novit sua argumenta bene disponere et urgere, habetque loquelam gravem et fortem, perguntque huiusmodi disputationes non cum longis multisque meditationibus, sed in ictu oculi una responsio aliam sequitur; atque ego bene expertus sum quomodo fiat. Mane enim homines in lecto inveniuntur mortui; potest occidere corpus, hoc unum est; potest etiam animas disputando in tantas angustias redigere, ut in ictu oculi illi migrandum sit e corpore, quo me saepe numero quam proxime abduxit. Certe ipse in hac disputatione me comprehendit. Ego quidem noluissem adeo innumerabilium et abominabilium blasphemiarum cumulum coram Deo super me relinquere, voluissemque meam innocentiam 'Thesis diabolica: Missae privatae horrenda sunt idololatria, et nihil valent mandatum et obedientia Episcopi, quia ordinatio ipsa sacerdotum non est christiana sed falsa. Ad hanc disputationem Lutherus trepidat, et comprehenditur. Primum argumentum diabolicum: sacerdotes catholici invalide consecrantur, quia non habent fidem in Christum; secundum: quia in Missis Sacramentum aliis non semper communicant; tertium: quia conciones non faciunt in Missis; propugnare; et audiebam ipsum quasnam causas contra meum sacerdotium et consecrationem haberet ». VI. «Primum, inquit, nosti quod non bene in Christum credidisti, et, quod spectat ad fidem, nihilo melior fuisti quam Turca. Nam etiam Turca, sicut et ego cum omnibus diabolis credimus quidquid de Christo scriptum est, ** nempe quomodo sit natus et mortuus, quomodo ascenderit in coelum ; sed nemo nostrum inde seipsum quasi de nostro salvatore consolatur, sed tanquam severum iudicem ipsum timemus. Talem fidem et non aliam habes tu. Consecratus sacerdos es, celebrasti Missas, et omnes alii pariter Episcopi ordinantes et sui ordinati ita credunt. Propterea vos omnes a Christo ad Mariam et Sanctos confertis, ut sint ipsi vestra consolatio vestrique tutelares contra Christum. Hoc nee tu nec quisquam papistarum negare potest. In hunc finem tu ordinatus es, Missasque celebrasti tanquam ethnicus et non christianus. Quomodo ergo consecrare potuisti, cum non fueris persona, quae corisecrare potest ? » «Secundo, ordinatus es et consecrasti praeter ordinationem et sententiam Christi. Nam Christus vult, ut Sacramentum vel Missa sic administretur ut christianis et aliis porrigatur ; nam presbyter est minister Ecclesiae ut distribuat Sacramenta et concionetur, quemadmodum totum hoc verba Christi in Coena *? et Prima Corinthiis *? clare requirunt; unde ab antiquis Patribus communio dicitur, eo quod non solum sacerdos sumere, sed alii etiam simul accipere debent. Iam vero tu contra huiusmodi sententiam Christi per quindecim annos tamdiu semper solus huiusmodi Sacramentum accepisti, nec cuiquam alii porrexisti; quinimo hoc prohibitum tibi fuit, nec omnino licuit aliis porrigere. Qualis igitur est tua ista ordinatio et consecratio? Qualis sacerdos fuisti, qui tibi soli et non aliis ministrasti ? De tali ordinatione Christus profecto nihil novit ». « Tertio, Christi sententia est ut iuxta Sacramentum fiat concio de ipso morteque ipsius, quemadmodum dicit: Hoc facite in meam commemorationem ; " hoc est, ut Paulus loquitur: Annunciate meam mortem, donec venio.9' Sed tu, angularis missator, nullum DISSERTATIO PRIMA 207 verbum praedicasti, nec Christum annunciasti in omnibus tuis angularibus Missis. Solus sumpsisti, solus tecum mussitasti. Hocne appellatur sententiae Christi satisfacere ? Hiccine est verus sacerdos? Haeccine est sancta ordinatio ? Siccine presbyterium et consecrationem accepisti et exercuisti ? » «Quarto, Christi sententia est ut commune Sacramentum aliis christianis communicetur. Tu autem ordinatus es quo Deo offeras, nec in sacerdotem Sacramenti, sed in sacerdotem sacrificii ordinatus es, quemadmodum sonant verba consecrantis Episcopi, cum in tuas unctas manus calicem daret, dicens: Accipe potestatem consecrandi et offerendi pro vivis et mortuis. ? Hoc potest quis mihi perversam ordinationem nuncupare, quod tu tanquam privata persona facis sacrificium erga Deum, éx eo quod in communem cibum a Deo per ministerium sacerdotis porrigi christianis ordinatum est. OO abominationem super abominationem ! » « Quinto, Christi sententia est, sicut dictum est, ut Sacramentum hoc distribuatur Christi Ecclesiae ad roborandam eorum fidem et Christum palam laudandum. At vero tu ex eo opus proprium tuum fecisti, et exercuisti non ut aliis inservires ; et tale opus aliis communicasti, et pecunia vendidisti ». VIT. «Quid hic negare tu potes? Ubi tu consecratus es, qui nullam rectam fidem habuisti, qui contra Christi ordinationem et sententiam ordinatus es in privatum sacrificulum, non in publicum Ecclesiae sacerdotem, qui nemini Sacramentum porrexisti, nec ad Sacramentum praedicasti, nihilque fecisti cuius rei gratia a Christo institutum fuit, sed quod ei adversatur operatus es, esque simpliciter contra Christum ordinatus ad faciendum quod contra ipsum est ? Quod si contra Christum ordinatus es, profecto ordinatio tua falsa est, antichristiana et omnino nihili. Quapropter tu certo certius nihil consecrasti, sed simplicem panem vinumque obtulisti, sumpsisti et adorasti, aliisque ad adorandum exhibuisti ». « Vides hic in tua Missa primum, nec personam esse quae consecrare debeat aut possit, nempe hominem credentem in Christum; secundum, non est persona cui tu consecrare debeas, nempe christiana quartum: quia ad sacrificium et non ad Sacramentum consecrantur; quintum: quia opus commune proprium faciunt, et pecunia vendunt. Epilogus diabolicorum argumentorum. Alia repetitio argumentorum. Item alia repetitio! Lutherus victus, quia, super haec, a diabolo accepit scutum antiquum, idest, intentionem Ecclesiae nihil valere; plebs sive populus, sed tu, impie et infidelis presbyter, hic stas solus, et arbitraris tua tantum causa Christum ordinasse, tuique tantum gratia suum ipsius Corpus et Sanguinem consecrari, cum tu tandem non sis ipsius membrum, sed hostis; tertio, non est finalis Christi intentio et fructus aut usus, qualia Christus habere vult, nam institutum est Sacramentum, ut christiani eo cibentur et confirmentur, Christum praedicent laudentque. Iam christiana plebs de tua Missa nihil novit, ex te nihil audit, nihilque accipit ; sed tu siles, in angulo devoras omnia solus, cum incredulus sis et indignus ; neminem eo pascis, sed vendis tanquam opus supererogationis ». «Cum itaque non adsit persona quae consecrare possit, nec persona adsit quae sumat, et omnino Christi intentio inversa sit, qualem Christus ordinavit et requirit, et adhuc tu non in alium quam in turpem, perversum presbyterum ordinatus sis; profecto ordinatio simul et consecratio tua luce clarius nihil aliud est quam blasphemia in Deum et tentatio, nec tu sacerdos es, nec panis in Christi Corpus commutatur in tua Missa. Volo autem tibi similitudinem ob oculos ponere. Si quis baptizaret, et non adesset persona quae baptizaretur, quaeso, dic mihi essetne Baptismus ? » *? VIII. Post haec et nonnulla alia, quae ad rem nihil amplius faciunt, ostendit Lutherus angustiam suam in quam argumentis hisce redactum se dicit, inquiens: «In hac angustia et necessitate constitutus volebam a me diabolum propellere, arripiens scutum antiquum, de quo in papatu edoctus eram, nempe intentionem et fidem Ecclesiae ; nam, licet ego non recte credidissem, aut intendissem, recte tamen credere et intendere Ecclesiam, et propterea putabam meam Missam et ordinationem esse legitimam. At vero e contra mihi instabat: Quaeso, dic mihi, ubi hoe scriptum est, quod impius et infidelis homo possit super fidem et intentionem Ecclesiae consecrare ? Ubi Deus hoc docuit, vel praecepit ? Unde probas quod Ecclesia huiusmodi sententiam tibi porrigat tradatque ad tuum proprium angulare opus ? Si homines dixerunt sine Dei verbo, omnino mendacium est; adeo in tenebris omnia agitis sub nomine Ecclesiae, et vestras abominationes Ecclesiae sententiam nuncupatis ». 9! DISSERTATIO PRIMA 209 Ita Lutherus, non ausus diabolo amplius respondere, succubuit victumque se reddidit. A quo autem quis victus est, illius el servus est. 9» Opponit autem sibi nomine papistarum Lutherus, dicens: «Tu tam magnus es Doctor, et non nosti diabolo respondere ? An minime nosti quod sit mendax ? Novi, inquit, quod sit mendax ; et si essem papista, aut me diabolus in pace sineret, sicut ipsos sinit, nossem belle respondere. Nam etiam ego sum quasi strenuus heros, qui solus a decem sibi minime timeret, sed oportet ipsos diabolum disputantem audire, nec deberent mihi de Ecclesia, de veteri consuetudine et genere obgannire ».56 "Tunc ait quod diabolus tam potens est disputator, quod nemo sine speciali Dei ope et virtute potest ei resistere, Igitur Lutherus Dei gratia destitutus erat, cum victus a diabolo fuit. Dicit etiam quod licet revera diabolus sit mendax, est tamen artificiosissimus mendax; nam assumit aliquam veritatem, quam nemo potest negare, et sub ea acuit sua mendacia, ita ut nemo possit se ei opponere. Et tandem dicit quod, cum diabolus opponit nobis nostras manifestas iniquitates, non mentitur, habet enim duos testes, quos nemo potest arguere, nempe divinum praeceptum et propriam conscientiam nostram. ?" Ita manifeste fatetur Lutherus sea diabolo victum, atque argumentis convictum quod Missa sit abominanda idololatria. Nunc exponenda nobis sunt atque solvenda diaboli argumenta inaniaque sophismata, quibus Lutherus vinctus ligatusque fuit. f. 2305. 57) Ibid. et, quamvis sciret quod diabolus sit mendax, victus fuit, quia est etiam potens disputator, artificiosissimus mendax, et quia non mentitur, cum opponit nobis manifestas iniquitates. Connexio cum sequentibus. Lutherus victus a diabolo ingressus fuit viam perditionis, quia ei non restitit fortis in fide, iuxta monita Petri et Pauli, sed voluit de rebus fidei disputare cum ipso, homicida et mendace, DISSERTATIO SECUNDA EXPENDUNTUR ET SOLVUNTUR ARGUMENTA QUIBUS DE LUTHERO DIABOLUS TRIUMPHAVIT SIMULQUE OSTENDITUR LUTHERUS HOMO REVERA DIABOLICUS ! I. Non erubuit palam fateri Lutherus se cum diabolo disputasse, ab eoque argumentis victum prostratumque fuisse, doctrinamque de abroganda Missa, diabolo doctore et magistro, didicisse. ? Gaudeat Lutherus cum suis Lutheranis tali tantoque doctore atque ductore; quem magis quam sanctam Dei Ecclesiam, columnam et firmamentum veritatis,? sequi libuit. Sicut autem Spiritus bonus ducit per viam salutis, quemadmodum Regius Vates ait: Spiritus tuus bonus deducet me in viam rectam, spiritus malus, bono spiritui undequaque contrarius, non potest nisi in viam perditionis ducere. Utinam attendisset Lutherus et nunc attenderent Lutherani saluberrimum monitum Principis Apostolorum, quo ait: Vigilate, quia adversarius vester diabolus tanquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret, cui resistite fortes in fide |* Non quaerit satanas veritatem viamque salutis docere, sed animas perdere ac devorare, sicut leo et lupus. Non est cum diabolo rationibus contendendum, sed fortiter ei in fide resistendum, sicut et Paulus ad Ephesios ait: Sumentes scutum fidei, in quo possitis omnia tela nequissimi ignea extinguere. 9 Sed qui amat periculum, peribit in illo." Voluit Lutherus cum satana de fide rebusque fidei disputare, nil mirum si victus periit; sed hoc mirum quod prudens et sciens perire voluit. Cum enim sciret quod Dominus ait de diabolo apud Ioannem: Ille homicida erat ab initio, et in veritate non stetit, quia non est veritas in eo; cum loquitur mendacium, ex propriis loquitur, quia mendax et paler eius,? et quod, ut Paulus ad Corinthios ait, iransfigural se in angelum lucis; ? tamen a diabolo potius doctrinam DISSERTATIO SECUNDA 211 haurire voluit, quam in fide sanctae Ecclesiae et doctrina Spiritus Sancti, quam tradit Ecclesia, permanere. Meminisse oportebat Lutherum, si qua salutis suae cura tangebatur, diabolum ipsissimam etiam veritatem nonnunquam dicentem audiendum non esse, sicut Dominus compescuit daemones clamantes et dicentes : Quia tu es Filius Dei.. increpans non sinebat ea loqui, quia sciebant ipsum esse Christum. '? Quod et Paulum in Actis fecisse legimus, cum puella habens spiritum pythonem clamaret post ipsum et socios, dicens : Isti homines servi Dei excelsi sunt, qui annunciant vobis viam salutis; Paulus autem, dolens, spiritum compescuit, et in Christi nomine a puella eiecit. * Cur ergo Lutherus diabolum de mysteriis fidei et pietatis nostrae disputantem audire voluit ? II. Sed ne quis existimet diaboli argumenta evidentes necessariasque esse demonstrationes et insolubiles rationes, expendenda nobis et diluenda sunt argumenta ; imo non argumenta, sed putida sophismata et fallacia nugamenta aec mendaciorum portenta. Et quidem argumentum primum "* totum ex mendaciis assutum est. Mentitur dum ait catholicos sacerdotes infideles esse, nec magis in Christum credere, quam Turcae et daemones ipsi, ac proinde, cum fide careant sicut infideles, consecrare non posse. Mentitur etiam cum ait nos omnes, relicto Christo, ad Mariam et Sanctos nos conferre, quodque nemo papistarum hoc negare potest, quodque in hunc finem sacerdos consecratus sit, et Missas celebret.!? Putida mendacia sunt; nam Christum credimus verum Filium Dei naturalem et consubstantialem, coaeternum et coaequalem Patri verum natura Deum, quod Turcae non credunt. Nec tantum credimus severum iudicem, verum etiam divinum propitiatorem et salvatorem ; nec, relicto Christo, adimus Mariam et Sanctos, sed propter Christum veneramur et colimus Mariam et Sanctos, et tanquam advocatos nostros apud Christum eos invocamus, firmissime credentes eos una cum Christo in coelo frui aevo perpetuo, Angelisque similes esse. P : Secundum argumentum totum mendacium est, sacerdotem ordinatum et consecratum esse contra ordinationem et intentionem contra exemplum Christi et Pauli, Diluuntur satanae putida sophismata ac mendaciorum portenta. Primum argumentum mendacium est, cum falsum sit sacerdotes non credere in Christum, et, eo relicto, colere Sanctos et Mariam; sic et secundum est mendacium, Christi, eo quod Christus velit ut Sacramentum christianae plebi cum falsumsit 11*) De his quinque diaboli argumentis cf. Dissert. praecedentem pag. 206-207. Christum praecepisse, ut semper sacerdos in Missis Sacramentum aliis communicaret, cum saepius assistant, qui non possunt aut nolunt communicare ; sic de tertio dicendum, cum verba Pauli ad communicantes dirigantur, ut memorent passionem, non ad sacerdotes, ut de ea praedicent ; Sic etiam dicendum de quarto, cum constet Missam non tantum esse Sacramentum, sed etiam sacrificium ; administretur et porrigatur. ^ At quandonam iussit Christus ne sacerdos celebrare possit, nisi adsit populus communicans ? Ne sacerdos solus communicet ? Quid, si. Missae sacrificio assistentes vel indigni sint, vel imparati et communicare nolint? Num invitis et indignis debet Sacramentum porrigere ? Instituit quidem Christus Sacramentum hoc pro omnibus, sed ut digne sumatur et pie; nam qui manducat et bibit indigne, iudicium sibi manducat el bibit. !* Et licet sacerdos in privata Missa solus communicet, quia non sunt alii qui possint aut velint communicare ; sacerdos tamen, tanquam publicus minister Ecclesiae, pro tota Ecclesia sacrificium offert in. communem omnium fidelium salutem et incolumitatem, paratusque est communicare omnes, si velint et possint, et omnes assistentes, si non communicant sacramentaliter, possunt communicare spiritualiter, magno utique internae pietatis affectu. Tertium argumentum nil minus mendaciis nititur, quod Christus velit fieri ad communionem concionem, !$ quia ait: Hoc facite in meam commemorationem. !? Sed aliud est memoria, aliud concio; aliud commemoratio, aliud praedicatio. Memoriam requirit hic Dominus, non concionem. At Paulus ait: Mortem Domini annunciabilis, donec venial.!* Loquitur ad communicantes, non ad sacerdotes Sacramentum ministrantes. Annunciamus autem gratias agendo post communionem, non praedicando ; annunciamus opere ipso Eucharistiam sumendo in memoriam passionis, ut opus sit piae gratiarum actionis pro tali tantoque beneficio divinae erga nos bonitatis et caritatis. Alioquin deberent communicantes omnes concionari in Ecclesia; communicant autem etiam mulieres, quibus, ut Paulus ait, non licet in Ecclesia loqui. !? Quartum argumentum ex eadem mendaciorum officina prodit ab artifice mendaciorum fabrefactum, quod sacerdos sit ordinatus a Christo, ut sit sacerdos Sacramenti, non sacrificii minister, non ad sacrificandum Deo, sed ad ministrandum christianae plebi Eucharistiae Sacramentum. ?? Sed unde constat Missam tantum esse Sacramentum, non autem sacrificium ? Aut unde probat ? Nos enim habemus DISSERTATIO SECUNDA 213 a Christo aeternum sacrificium secundum ordinem Melchisedech, 2! de quo per Malachiam Dominus ait : In omni loco sacrificatur et offeriur... mihi oblatio munda. € Quintum argumentum, quod in Missa privata, contra Christi intentionem, commune Sacramentum fiat opus proprium, quod aliis applicatur et venditur,?? et mendacium et calumnia est. Nam licet, sicut dictum est, in Missa privata solus sacerdos communicat, non accedentibus aliis ad sacramentalem communionem ; sacrificium tamen a sacerdote, tanquam publico ministro Ecclesiae, offertur Deo in laudem et honorem Christi pro salute et incolumitate populi christiani. Nec venditur sacrificium ; sed quia, qui altari deservit, de altari vivere debet,?* accipitur a piis fidelibus eleemosyna, unde Paulus ad Corinthios ait: Si nos vobis spiritualia seminavimus, magnum est, si nos carnalia vestra metamus ? ?5 Il. Ita sane vidimus quae et qualia fuerint satanae argumenta ad ostendendum Missam esse abominabilem idololatriam, quam futilia, quam inania, quam nihil virium et momenti habentia. Et tamen Luthero a diabolo fascinato et dementato visa sunt insolubilia et ineluctabilia, ita ut argumentis hisce fuerit plenissime a diabolo persuasus Missam esse abominationem super omnem abominationem, sicut ipse Missam appellat in libro De Confessione Coenae ad libri calcem. ** Ubi etiam ait quod, licet a iuventute sua fuerit magnus, gravis et turpis peccator; maximum tamen peccatum se existimare, quod tam sanctus monachus fuerit, et tàm multis Missis per quindecim annos Dominum suum dilectum tam abominande irritaverit, martyrioque et plagis affecerit. ?" Sed quo auctore didicit Lutherus Missam esse tam horrendum scelus, quo doctore? Diabolo, quem huius rei gratia tanti postea fecit Lutherus, ut tantum divinos honores ei non tribuerit. Nam in eodem libro De Missa Angulari et Unctione Sacerdotum diabolo tribuit auctoritatem et potestatem sacerdotalem : quod possit Evangelium praedicare, si velit, baptizare, Sacramentum Corporis Christi conficere, a peccatis absolvere et omnia sacerdotalia munera t, 7. f. 229*, 24) Cf. 1 Cor 9, 11. 25) Ibid. 26) 1- G2 t3, 1. 5575; 27) Ibid. quintum vero et mendacium et calumnia est, cum ad opus commune sufficiat oblatio et non communio omnium pro omnibus, et pecunia non vendatur sacrificium, sed retribuatur labor. A disputatione ista Lutherus homo diabolicus factus, quia, his mendaciis dementatus, credidit diabolo Missam esse abominationem, nec amplius celebravit, imo diabolum tanti postea fecit, ut constituerit eum Christi sacerdotem vicariumque, quod iterum atque iterum asseruit, cum tamen non ignoraret non posse non placere Deo quod diabolo displicet, ideo etiam Missam. A disputatione ista Lutherus homo diabolicus factus, quia sub initium contigit suae apostasiae, praestare, et quod, si sciremus postea a diabolo Sacramenta ministrata esse, nihilominus tenendum esse recte praedicatum Evangelium audisse, Baptismum accepisse, absolutionem peccatorum adeptos esse, et Sacramentum Corporis et Sanguinis Christi sumpsisse. *? Ita Lu - therus diabolum Christi sacerdotem vicariumque constituit, divinam tribuit Sacramenta conficiendi et ministrandi potestatem. Quis audivit unquam tale? Et quis vidit huic simile??* Lutherus dicit et docet, nec dixisse contentus, iterum atque iterum asserit. Narrata enim quadam historia, quod diabolus quodam in loco ad populum concionem habuerit tanquam parochus, ait historiam, licet incertam, non esse a vero dissonam ; quoniam diabolus bene potest Christi verbum, munus et Sacramentum habere atque portare, quoniam potest seipsum in Angelum lucis atque in ipsam Dei maiestatem transformare.?? Quid amplius quaeritur ? Etiam Christi officium diabolo bonus Lutherus tribuit, nedum veritatis, sed lutherani evangelii magistrum facit, cum tamen non ignoraret Lutherus, non posse non placere Deo id quod diabolo displicet ; sicut ipsemet apertis verbis testatus est in libello ad Joannem Hessium, parochum Wratislaviensem, respondens ad quaesitum an christiano homini fugiendum sit tempore pestis. « Hoc, inquit, vere scio opus placere Deo et Angelis, esseque secundum voluntatem Dei rectumque ipsius cultum, ex quo tibi, diabolo, tantopere displicet. Et quoniam tibi tam molestum est, plane necesse est, ut Deo placeat ».?! Ergo, inquam, si diabolus, tantopere in Missam invectus, ostendit se eam oppido abominari, hine scimus ex Lutheri sententia placere Deo; atque ita ex ore proprio Lutherus nobis iudicandus venit. ?? IV. Non est autem silentio praetereundum premendumque contigisse istam diaboli cum Luthero disputationem, qua se ab ipso captum, irretitum victumque dicit, sub initium apostasiae et defectionis a Romana Ecclesia. Nam licet anno 1517 coeperit contra indulgentias impotenti animo praedicare; tamen contra catholicam Ecclesiam et Romanum Pontificem nonnisi anno 1520, cum a Leone X damnati fuerunt ipsius articuli, rebellis effectus, tanquam maniDISSERTATIO SEGUNDA 215 festus et protervus haereticus se armavit. Anno autem 1520 librum scripsit De Captivilate Babylonica, plane tartareum, in quo, de Eucharistia agens, Missam impugnavit.?? Prius ergo a diabolo in ista, quam refert, disputatione convictus victusque fuerat et persuasus Missam esse abominandam idololatriam. Quare cum contigerit ista disputatio sub initium apostasiae Lutheri, manifestum est, quod nonnisi diabolo auctore atque ductore, a Romana sacrosancta Dei Ecclesia discessit defecitque, et ad antichristi synagogam se contulit. Quis igitur summus est lutheranismi architectus, fundator et fabricator ? Diabolus. Quo auctore? Luthero; diaboli enim magisterio usus, Missam et cum Missa omnem avitam pietatem abrogavit, novamque, sed primario auctore dignam, religionem in mundum invexit. V. Mirabile dictu ! Omnes antiqui legislatores, ad conciliandam suis legibus auctoritatem apprime necessariam, legibus suis divinam attribuere originem, asseverantes se a diis immortalibus coelesti oraculo eas habuisse. Non dicam de Christo summo legislatore quod ipsa veritas est, non de Moyse,?* de Prophetis, ?€ de Apostolis, ?" qui palam praedicarunt se a Deo missos nuncios et legatos ad homines, nec nisi Dei verba hominibus renunciare; ipsi Gentilium legislatores, ut suis legibus divinam auctoritatem, sine qua negliguntur leges, et pessumdantur, affingerent, a diis se eas accepisse commenti fuerunt. Minos, Cretensium legislator, a patre Iove leges se accepisse asseruit ;?? Solon, qui Atheniensibus leges dedit, earum Minervam auctricem fecit et praeceptricem ; ?? eodemque nomine et titulo Zaleucus leges suas Locrensibus commendavit; ? Lycurgus, Lacedaemonibus leges ferens, earum Apollinem Delphicum fecit auctorem ; * Numa Pompilius, ut Romanam Civitatem legibus et religione informaret, et, prout sibi videbatur, ad pietatem traduDisputationes Tusculanae, lib. 2, cp. 14, ed. cit. vol. 8. pag. 2668-2669; Hor. Carm. lib. 1, Od. 28, vr. 8-9; Plutarchus Chaeron. Numa, vol. 1, pag. 74, Parisiis, Firmin-Didot 1857. 39) Plato Timaeus, vol. 2, pag. 201, Parisiis, Firmin-Didot 1883. 40) Diodorus Siculus Histor. vol. 1, lib. 12, cp. 20, pag. 426, Parisiis, Firmin-Didot 1842; Plutarchus Chaeron. Scripía Moralia, vol. 1, pag. 656, Parisiis, Firmin-Didot 1868. 41) Cicero De Divinatione, vol. 9, lib. 1, cp. 43, pag. 3146 ed. cit.; Plutarchus Chaeron. Numa, ed. cit. vol. 1, pag. 74. et ex tunc Missam et cum Missa omnem avitam pietatem abrogavit. A disputatione ista Lutherus homo revera diabolicus, quia unum ipsum non puduit fateri summam religionis a diabolo se accepisse, cum omnes legislatores et sacri et profani fateantur a diis se leges accepisse, ut Minos, Solon, Zaleucus, Lycurgus, Numa et tandem Mahumetes ipse. A disputatione ista Lutherus homo diabolicus, quia ex tunc semper in ore diabolum habuit, haereticis ipsis conquerentibus; et etiam in scriptis, cum plus decies millies diabolum scriptitaverit; ceret, a dea Aegeria se accepisse finxit quae immortalibus diis acceptissima essent; ? et tandem Mahumetes, omnium legislatorum novissimus, ut suos Arabes Turcasque in officio contineret, divina voluit auctoritate Alchorani sui leges firmare, commentus se per Gabrielem Archangelum a Deo suum Alchoranum accepisse, legesque turpissimas honestissimo divinae auctoritatis titulo decoravit, lutumque putidissimum deauravit astuta fallacique prudentia. *? Quoniam non tanta fuit impudentia ut Lutherus, quem non puduit, — o impudentiam longe stultissimam et stultitiam longe impudentissimam! — non puduit, inquam, fateri accepisse se dogma doctrinamque de abroganda Missa, quae religionis et sacrosanctae pietatis cardo et summa est, a diabolo. VI. Cum autem in disputatione ista diabolus Lutherum vicisset, tunc puto in ipsum introisse, sicut de Iuda, quem diabolus avaritia vicerat, scriptum legimus quod introivit in eum satanas, ^ et in corde Lutheri sedem suam posuisse, spiritusque sui diabolico afflatu insipiens et obtenebratum cor Lutheri undequaque replevisse. Hinc enim Lutherus tertio quoque verbo diabolum in ore habebat, diabolum crepabat ; ita ut eam ob causam ab haereticis etiam, Oecolampadio et Zwinglio eorumque asseclis et manipularibus, ipse male audiret; sicut testatur ipsemet in libro De Confessione Coenae Domini: « Vehementer, inquit, conqueritur Oecolampadius quod ego blasphemem, scriptionemque meam a diabolo auspicatus sim ; sicut etiam Zwinglius desipit, et aliqui dicunt quod prope septuagies septies diabolum nominaverim ; »*? et propterea ipsum criminabantur, quod sua ipsius doctrina a diabolo esset. Et in libro Quod Verba Christi stent adversus Schwermeros, ait quod ipsum dicebant diabolo plenum. 46 Et revera omnia Lutheri scripta a sua apostasia sunt diabolo usquequaque plenissima ; ausim dicere quod plus decies millies in Lutheri seriptis diabolus nominatur, vix invenietur pagella sine diabolo. Lutheri calamus diabolo plenus nusquam non effundebat diabolum. vol. 1, pag. 73-74. 777, ed. cit. 43) Cf. W. Muir The Life of Mohammad from Original Sources, pag. 46, 72. 156. 231 et alibi, Edinburgh, Iohn Grant 1912. 44) Cf. Io 12, 6; 13, 27. DISSERTATIO SECUNDA 217 Unde, quaeso, tam frequens in Lutheri lingua et calamo diaboli nomen ? Et cur non ita in propheticis apostolicisque et Sanctorum Patrum scriptis ? Sane quia, sicut longe alium spiritum Prophetae et Apostoli Sanctique Patres doctorem et magistrum habuerunt, longe alius spiritus per eorum ora loquebatur. Lutherus non Spiritum Sanctum, qui docel omnem veritatem, ^ magistrum habuit et secutus est, sed diabolum, mendacii et falsitatis omnis auctorem. Propterea, cum diaboli spiritus per os et linguam Lutheri loqueretur, nil mirum si tam frequenter, tam saepe diabolum nominabat. Ex abundantia... cordis os loquebatur; malus enim homo de malo íhesauro cordis... profer malum ; sicut e contra bonus homo de bono thesauro cordis... profert bonum. ** Hinc enim animus, revera pietate imbutus, Deum libentissime ac frequentissime, ex abundanti cordis affectu Christum Dominum nostrum, Virginem Deiparam, Salvatoris Matrem, habet in ore; diabolum nominare horret, nec nisi necessitate urgeatur, nominat. Et quidem Lutherus anteapostasiam suam in suis epistolis fere semper praeponebat nomen lesu et Mariae, ut ex primo tomo suarum Epistolarum patet ;*? factus autem haereticus, nomen Mariae tacuit, lesu nomen aliquando posuit, sed ut in nomine Christi seduceret ; unus ex illis, de quibus Dominus ait: Multi... venient in nomine meo, et multos seducent.9? A diabolo seductus in disputatione, Lutherus multos seduxit. VII. Fuisse autem ista disputatione seductum et ab Ecclesia catholica Romana abductum, manifestum facit responsio ipsius ad diabolum de usu et intentione Ecclesiae: «Sicut, inquit, fueram in papatu edoctus ».9?' Si enim tunc extra Ecclesiam iam extorris fuisset, non defendisset se doctrina et auctoritate Ecclesiae; sed, ut ex ipsa disputationis serie conspicuum est, per quindecim annos usque ad disputationem istam tanquam sacerdos catholicus celebravit.5* Diaboli igitur opera et doctrina religionem mutavit. apud Christianum Rhodium 1556. 50) Mt 24, 5. 51) W. L. t. 7, f. 229». malus homo de malo thesauro cordis protulit malum, sicut contrarium accidit in bonis, et in Luthero ipso ante apostasiam. 'Tandem ex testimonio ipsius Lutheri patet a disputatione ista revera hominem diabolicum factum, cum antea semper Missam celebraverit. Paulus haereticos, futuros non modo praedicens, verum etiam graphice describens, ait quod attendent spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum. Haec a Paulo dicta non esse referenda tantum ad haereticos futuros in ultimis saeculi diebus patet ex exegesi verborum ipsius, DISSERTATIO. TERTIA EXPENDITUR ACCURATIUS LOCUS PAULI DE SPIRITIBUS ERRORIS ET DOGCTRINIS DAEMONIORUM QUIBUS ATTENDUNT HAERETICI OSTENDITURQUE QUANTOPERE SPIRITUS ERRORIS LUTHERUM INCESSERIT ! I. Spiritus..., inquit Apostolus, manifeste dicil quod in novissimis temporibus discedenl quidam a fide allendentles spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum, in hypocrisi loquentium mendacium et cauleriatam habentium... conscientiam, prohibentium nubere, abstinere a cibis, quos Deus creavit.? Divino Spiritu afflatus mirum in modum hoc loco Paulus haereticos, qui futuri erant, non modo praevidit atque apertissimo vaticinio praedixit, verum etiam graphice admodum descripsit, multisque nominibus veluti propriis emblematis insignivit. Appellat enim eos fidei desertores apostatasque ; illud enim discedent graece est dmoovícovai.? apostatabunt ; itemque erroris spiritu refertos, diaboli discipulos, hypocritas, falsos doctores, sive, ut graece est, qsoOoAóq(v ^ falsiloquos, homines malae conscientiae, cauteriatam habentes propriam conscienliam et creaturarum Dei vituperatores. Propterea enim inquit eos prohibere nuptias et cibos tanquam res malas, cum omnis creatura Dei bona sit. II. Non est autem existimandum haec dicta esse ab Apostolo de haereticis qui futuri sunt in ultimis saeculi diebus prope iudicii diem. Nam in posteriore epistola ad eundem Timotheum similiter loquitur, dicens: Hoc aulem scito quod in novissimis diebus instabunl lempora periculosa ; erunt homines seipsos amantes, etc., speciem quidem pietalis habentes, virtulem autem eius abnegantes; et subiungit, dicens : Hos devila ; ex his enim sunt, qui penetrant domos, el caplivas ducunt mulierculas oneralas peccatis ; 9 itemque : Hi reOY Oy tO. 4) Ms.: WeoboAo[0vy. speciem quidem pietatis. DISSERTATIO TERTIA 219 sistunt veritati, homines corrupti mente, reprobi circa fidem. * Quomodo, quaeso, vitandi erant Timotheo haeretici, qui nonnisi prope finem mundi futuri erant, tot saeculis post ipsum ? Sed fjépac Éoyatac? dies novissimos dixit hoc loco pro posterioribus diebus, sicut ubi ait: Spiritus manifeste dicil quod in novissimis temporibus, graece est év borépots wotpoic ? in poslerioribus temporibus. Non raro autem novissimi dies sive novissima tempora in Sacris Litteris dicuntur pro posterioribus diebus et futuris temporibus ; sic enim saepe in Sacris Litteris legimus. Iacob patriarcha filiis suis dixit : Congregamini, ul annunciem quae ventura sunl vobis in diebus novissimis ; '? et tamen loquitur ibi de adventu Christi : Non auferetur scepirum de Iuda et dux de femore eius, donec veniat qui mittendus est. Isaias, loquens de adventu Christi, ait: Erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium ; ? similiter Michaeas: Erit in novissimo dierum mons Domini praeparatus in vertice montium. ?? Et ita saepe saepius legimus in Scriptura novissimos dies, hebraice 2"m^ n"ww, 15 quod ad verbum est, si latine loqui ita fas est, posteritas sive posteriorilas dierum, hoc est, posterioribus diebus ; est enim n"W a voce "T" quod idem est ac post sive postea. !9 Hinc apud Danielem legimus: Est Deus in coelo revelans mygsteria, qui indicavit tibi, rex Nabuchodonosor, quae ventura sunt in novissimis temporibus." Sed quod hic dicit novissima tempora, tandem in eodem capite ait : Deus magnus ostendit regi quae ventura sunt postea.!?? Idem igitur est in novissimis lemporibus atque in posterioribus temporibus. Et ita quod Paulus hic dicit: In novissimis temporibus discedent quidam a fide, perinde est ac posterioribus temporibus. Hine est quod multi ac plerique omnes sacri interpretes et orthodoxi Patres in loci huius interpretatione scribunt, !? cum primis Dt 4, 30; 31, 29; Ier 23, 20; 48, 47; 49, 39; Ez 38, 8. 16; Dn 2, 28; 10, 13; Os 3, 5. calia, sed alia signa, quia diversa pro diversis locis reperiuntur. 16) Cf. Io. Buxtorfius op. cit. in hanc vocem. 17) 2, 28. 18) Ibid. vr. 45. 19) Theophylactus Ezposil. ex parallelismo cum similibus verbis Tacob. Isaiae, Michaeae, et Danielis, ex consensu interpretum et Patrum Lutherus verba Pauli contra Catholicos, praesertim Pontifices, detorquet, sed calumniose et inscite, in hoc ipso Ioviniani haeresim resuscitans. Probatur satanam hic appellatum spiritum erroris ex antithesi a Paulo instituta inter Spiritum Sanctum autem Ioannes Chrysostomus,?" quod Paulus praenunciavit hic haereticos, praesertim vero Marcionitas, Encratitas et Manichaeos, qui creaturas Dei tanquam suapte natura malas damnarunt et prohibuerunt. III. Martinus Lutherus ex hoc loco damnat Catholicos tanquam haereticos, eo quod clericis prohibeant nuptias, et tempore ieiuniorum prohibeant carnes et nonnullos alios cibos, et Paulum hic vel maxime Romanos Pontifices et Episcopos notare voluisse prohibentes nuptias et abstinere a cibis, quos Deus creavit ad percipiendum, ?*- quasi vero tempore Sanctorum Patrum nullus esset in Ecclesia Dei clericorum caelibatus nullusque in ieiunii tempore delectus ciborum. Sed haec ipsa calumnia ostendit Lutherum addictum fuisse spiritui erroris, et illo eodem erroris spiritu actum fuisse quo lovinianus haereticus, qui, ut S. Hieronymus scribit, Catholicis hanc eandem importabat calumniam. In priore enim libro Adversus lIovinianum ita haereticum dicentem refert: «Manifestum est vos Manichaeorum dogma sectari prohibentium nubere et vesci cibis, quos Deus creavit ad utendum ».?^ Eodem spiritu igitur quo Iovinianus afflatus fuit a satana Lutherus. IV. Et quoniam animus est pro rei veritate ostendere Lutherum attendisse spiritibus erroris el doctrinis daemoniorum, expendendum est, quidnam intelligat Apostolus per spiritus erroris et doctrinas daemoniorum. Est autem hic manifesta antithesis; nam cum ait: Spiritus manifeste dicil, proculdubio loquitur de Spiritu Sancto. Hic nanque Divino Spiritu afflatus tanquam propheta praedicit futura, et adimpletur illud quod de Spiritu Sancto Salvator dixit: Quae ventura in Epist. 1 ad Tim. (P. G. 125, 51-54); in Epist. 2 ad Tim. ibid. col. 148; Ambrosiaster Comment. in Epist. 1 ad Tim. (P. L. 17, 472-473); in Epist. 2 ad Tim. ibid. col. 493-494; Rabanus Maurus Enarrat. in Epist. 1 ad Tim. (P. L. 112, 609-610); Ven. Herveus Comment. in Epist. 1 ad Tim.(P. L. 181, 1426); in Epist. 2 ad Tim. ibid. col. 1476; S. Bruno Exposit. in Epist, lad Tim. pag. 374, ed. Monsterolii typis Carth. S. Mariae de Pratis 1892; in Epist. 2 ad Tim. ibid. pag. 399. 20) Hom. 12 in Epist. 1 ad Tim. (P. G. 62, 557); Hom. 8 in Epist. 2 ad Tim. ibid. col. 643. 21) Vorlesung über den Timotheusbriej, Weim. A. 26, S. 70 sqq. DISSERTATIO TERTIA 221 sunt annunciabit vobis.?? Alibi etiam Spiritus Sanctus dictus est absolute Spiritus, veluti cum legimus quod ductus fuit Iesus in desertum a Spiritu, ut Matthaeus scribit ;?* ef... Spiritus expulit eum in desertum, ut habet Marcus ;*?* et agebatur in desertum a Spiritu, ut ait Lucas.?* Non dubium quin Spiritus absolute positus sit pro Spiritu Sancto. Opponitur autem Spiritui Sancto spiritus erroris, imposturae, deceptionis. Sicut enim Spiritus Sanctus dictus est Spiritus veritatis, qui docet omnem veritatem ; ?** ita satanas dicitur spiritus erroris, ?9 quia magister et auctor est omnium errorum et haeresum; licet illud erroris sive deceptionis intelligi possit esse non modo decipientis, verum etiam decepti. Et quidem, sicut de haereticis Paulus ait quod sunt errantes et in errorem mittentes: Mali, inquit, homines el seduclores proficient in peius errantes et in errorem millentes ; ?? ita sane daemones omnes in principio errarunt ipsi dum in Deum peecarunt. Nam, ut Origenes ait, diabolus deceptus fuit falsis dogmatibus, dum peccavit; falsa autem dogmata Origenes dixit iudicia intellectus secundum praxim, iuxta quae animus ad operandum inducitur. 9? Ita sane deceptus fuit satanas, cum existimavit posse se ad similitudinem et aequalitatem Dei pervenire; ? erravit tunc, et in errorem induxit complices suos malos angelos.?? Sic amisit, errore ilo primo corruptus, omnem, in qua a Deo conditus fuerat, veritatem, omnem candorem et puritatem, plenus omni iniquitate et fallacia ; sic factus fuit spiritus erroris et deceptionis, hoc est, spiritus impostor, in errorem inducens. V. Quapropter de eo Dominus ait quod in veritate non stetit, quia non est veritas in eo; cum loquitur mendacium, ex propriis loquitur, quia mendax est et paler eius ; 9? hoc est, primus inventor et auctor mendacii et falsitatis omnisque erroris et universarum haeresum. Ita Paulus daemones appellat spiritus erroris, et haement, in Ioan. (P. G. 14, 635-639). 91) Cf. Is 14, 13-14. 82) Cf, Apc 12, 7-8. et spiritum qui erravit ipse in principio et in errorem induxit complices suos malos angelos. Confirmantur haec ex doctrina Domini et Patrum: 'Tertulliani, Ignatii et Cypriani, et ex Sacra Historia, cum revera satanas iam ab initio falsa dogmata mentibus protoparentum intulerit, faciens Deum iniquum erga homines, reses, quae in errore et falsitate consistunt, docírinas daemoniorum ; ad hunc modum a Christo diabolus dictus est seminator zizaniorum. ?* Tertullianus in suis Praescriptionibus, loquens de haereticorum ingeniis, ait: «Haec sunt ingenia de spiritibus nequitiae, cum quibus luctatio est nobis, fratres, merito contemplandae fidei necessaria, ut electi manifestentur, ut reprobi detegantur. Et ideo habent vim et excogitandis instruendisque erroribus felicitatem ». ?? Et item : «Sed quaeritur, a quo intellectus interpretetur eorum quae ad haereses faciant ? A diabolo scilicet, cuius sunt partes intervertendi veritatem ».?$ Et adhuc ait: «Ideo neque a diabolo immissa esse spiritualia nequitiae, ex quibus etiam haereses veniunt, dubitare quis debet, neque ab idololatria distare haereses, cum et auctoris et operis eiusdem sint cuius et idololatria ».?* S. Ignatius in epistola ad Trallianos ait: « Fugite haereses, diaboli enim sunt adinventio serpentis auctoris malorum ».?9 Sic S. Cy prianus ait quod diabolus «invenit haereses et schismata, quibus subverteret fidem, veritatem corrumperet, scinderet unitatem ». ?? Coepit autem ab initio errores haeresesque disseminare odio in humanum genus ; cuius rei gratia a Domino dictus est homicida ab initio ; * nam, ut Paulus ait, invidia... diaboli mors in hunc mundum intravit. * Quod Christus homicidium Paulus invidiam dixit, nam qui odit fratrem suum homicida est; statim enim interitum et perditionem totius generis humani ex odio machinatus fuit. Hine, cum mortis supplieium Dominus comminatus fuisset nostris protoplastis si peccarent, ? «continuo versipellis impostor et mille artifex venenator tentationibus eos adorsus, ut in peccatum impelleret, hoc cum primis molitus fuit, ut falsa dogmata de Deo mentibus ipsorum ingereret. Propterea ait: Cur praecepit vobis Deus, ne comederetis de omni ligno paradisi ? * Ad quid, inquit, praeceptum istud divinum ? Ad quid ista lex, qua Deus libertatem vestram voluit revincere, ne possitis de omni ligno paradisi pro libito comedere? Notam voluit Deo inurere, quasi iniquum quid et praeter rationem DISSERTATIO TERTIA 223 praecepisset vel non bono erga ipsos animo. Hinc est quod interpretatur dictionem hebraicam "j 55 aph, ut significet iram, indignalionem ; et revera hebr. "JN significat nasum, indignationem, furorem, iram, quae odii initium est, !€ quasi dixerit: Ira aliqua Dei est, quia dixit: Non comedelis de omni ligno paradisi; nam prohibere alicui bona non est amoris indicium. Utcumque autem intelligatur, Deum sugillat nonnullius iniuriae erga homines; haec autem haeresis teterrima est. Deinde facit Deum, horrendum dictu ! mendacem : Nequaquam..., inquit, moriemini, ^ ac si mentitus fuisset Deus qui dixerat: In quo die comederis ex eo, morte morieris.** Praeterea Deum insimulat invidiae, cum ait: Scit enim Deus quod... quocumque die comederitis ex eo, aperientur oculi vestri. *? Tandem arbori scientiae boni et mali virtutem homines deificandi falsissime ac mendacissime tribuit : Eritis tanquam dii scientes bonum et malum." Et in hunc quidem modum veternosus ac vaferrimus daemon deterrimas haereses humanis mentibus instillavit, hominesque in errores postmodum longe maximos pertraxit, atque in barathrum veluti coniecit. Hac itaque de causa daemon dictus est spiritus erroris, de quo etiam D. Ioannes ait: Qui novit Deum, audit nos; qui non est ex Deo, non audit nos; in hoc cognoscimus spiritum veritatis et spiritum erroris, 9! VI. Ut autem ad rem, quam intendimus, sciendum quod sicut satan et erravit ipse prinum quam maxime, et alios postea in errores adduxit ; ita quos spiritu suo imbuit, haereticos propius accedamus, cum primis, errare facit ac subinde alios in errores haeresesque pertrahere ; efficit, inquam, prius ut ipsi non minimum a recto veritatis tramite aberrent, sicut de eis Petrus ait: Malediclionis filii derelinquentes rectam viam erraverunt, seculi viam Balaam ex Bosor ; ? et Dominus Sadducaeis haereticis apud Marcum ait: Nonne... erralis, nescientes Scripturas neque virlutem Dei ? Et item: Vos ergo ; 49) Ibid. 3, 5. 50) Ibid. Vulg.: Eritis sicut dii. mendacem, invidiosum, et falsissime promittens felicitatem in rebellione. Probatur quod omnes haeretici, quia spiritu satanae imbuti, et errant ipsi et errare faciunt alii quoad doctrinas et etiam quoad mores. Probatur quod Lutherus plusquam omnes haeretici erraverit, quia cum Simone Mago acerrimo odio Vicarium mullum erratis. 5 Non solum ait quod errarent, sed quod multum errarent. Sed non contenti errare, volunt et alios in errorum suorum morsas cassesque includere. Quare de eis ait Apostolus quod proficient in peius, errantes el in errorem mittentes. Unde etiam D. Petrus, cum de haereticis multa dixisset, maxime vero quod Scripturas depravant, fideles alloquitur, dicens: Vos igitur, fratres, praescientes audite, ne insipientium errore traducli excidatis a propria firmitate. 9 Dicit autem haereticos eo loco Apostolus non modo Scripturarum, per quas male detortas maxime decipiunt, et in errores inducunt, depravatores, verum etiam indoctos el instabiles, itemque insipientes sive, ut graece est, nefarios, exleges ; &9eopoc 99 enim graece nefarium, exlegem significat. 99 Haereticus nanque filius est et imago satanae quam simillima, maxime vero qui parentis sui spiritu abunde refertus factus est haereseon auctor et propagator, quales fuerunt omnes haeresiarchae, Simon Magus, Marcion, Valentinus, Manichaeus, Arius, tandemque noster Lutherus, haeresiarcharum sane princeps et coryphaeus. VII. Omnes haeretici attenderunt spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum, satanae iurati discipuli; sed Lutherus omnium praestantissimus maxime omnium iuravit in verba magistri. Quilibet haeresiarcharum habuit peculiarem quendam spiritum erroris, cui attendit, et cuius doctrinae operam navavit; sed Lutherus ad instar hominis illius, in quem ingressi fuerunt septem spiritus nequiores, 5" habuit quam plures nequissimosque spiritus erroris, quos secutus fuit. Haereses ipsae, quae nonnisi in errore contra fidem cum perfidia consistunt, et a diabolo inventae ac disseminatae dictae sunt doctrinae daemoniorum, veritatem hanc testatissimam faciunt. Spiritum secutus fuit Lutherus Simonis Magi, qui a Sanctis Patribus dictus est primus haereticorum parens; ita S. Irenaeus eum vocat.5* Et cum propter Principis Apostolorum Petri duram (P. G. 7, 671); lib. 3, Praefat. ibid. col. 843; S. Epiphanius Adversus Haereses, Haeres. 21, (P. G. 41, 286). DISSERTATIO TERTIA 225 reprehensionem 9? discessisset a fide et ad castra diaboli iterum transfugisset, Summo christianae Ecclesiae Pontifici inimicus capitalis factus, multum facessit negotii. ? Ita Lutherus, ut luce clarius est, deserta sacrosancta Romana Ecclesia et fide catholica cum primis, ob sententiam qua damnatus a Romano Pontifice fuerat, acerrimo odio summisque conatibus Hierarcham Ecclesiae Petri successorem impugnavit, insectatusque fuit. 9! Spiritum etiam Simonianorum [secutus fuit Lutherus] qui cum auctorem sectae Simonem deum constituissent, dicebant salvari homines, ut Irenaeus scribit, * per gratiam Simonis, non per operas iustas, hoc est, per solam fidem, quam sibi confixerant, sine operibus bonis; quam haeresim, Apostolorum tempore exortam, inquit D. Augustinus stylo Petri, 9 Ioannis, 4 Iacobi*5 et Iudae 99 fuisse confossam. 9? Sed Lutheri spiritus hanc eandem ab orco revocatam vivificavit. 99 Alia etiam in re Lutherus ostendit spiritum Simonis Magi et Simonianorum ; nam Simon Magus, ut Vincentius Lirinensis auctor est, *? Deum creatorem fecit malorum omnium, hoc est, scelerum, impietatum et flagitiorum nostrorum auctorem. Summam autem istam blasphemiam Lutherus in libro De Servo Arbitrio in Erasmum Roterodamum satanico spiritu eructavit; ' talem autem tantamque blasphemiam S. Irenaeus apud Eusebium dixit plusquam haeresim esse. ?! j Attendit Lutherus spiritui Manichaeorum, qui, ut S. Hieronymus scribit, hominum damnabant naturam et liberum auferebant arbitrium. ? Sed Lutherus, praeter articulum trigesimum, in quo ait liberum arbitrium rem esse de solo titulo, ? et praeter 15, 2068-2070); S. Hieronymus De Viris Illustribus, cp. 1, (P. L. 23, 607); Eusebius Caesariensis Historia Eccles. lib. 2, cp. 14, (P. G. 20, 170-171). 61) Adversus Execrabilem Antichristi Bullam, W. L. t. 2, f. 93 sqq.; Adversus Papatum Romae a Diabolo Fundatum. ibid. t. 7, f. 447 sqq. 11-18. 64) Cf. 1 Io 2, 3-4; 3, 16-18; 5, 2-3. 65) Cf. Iac 2, 14-26. 66) Cf. Iud 12. Epist, f. 97^, ed. Ihenae 1556; De Libertate Christiana, W. L. t. 2, f. 4*-5*. 8^; De Captivitate Babylonica, ibid. f. 73»-74», 775-78»; Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, ibid. f. 347^; Comment. Post. in Epist. ad Gal. ibid. t. 5, f. 314^. 69) Commonit. 1, (P. L. 50, 671). :70) W. L. t. 2, f. 498. 71) Historia Eccles. lib. 5, cp. 20, (P. G. 20, 483-486). rores M. Lutheri, W. L. t. 2, f. 585, Christi impugnavit, cum Simonianis solam fidem sine operibus bonis praedicavit, et Deum fecit flagitiorum nostrorum auctorem, cum Manichaeis negavit liberum arbitrium, et non per transennam ut ipsi, sed hane haeresim basim doctrinae suae constituendo. Item Lutherus plusquam omnes erravit, quia cum Novatianis Poenitentiae et Confirmationis sacramenta negavit, cum Donatistis perditam Ecclesiam per seipsum denuo emersisse commentus est, et cum ipsis et Arianis eam sacrilegiis cruentavit, Assertionem eiusdem Articuli, qua verbosissime contendit liberum arbitrium esse titulum sine re ac nihil prorsus esse nec reperiri in rerum natura, ^ scripsit integrum iusti voluminis librum contra liberum arbitrium. *5 Fuit autem hic spiritus erroris in Luthero multo nequior spiritu Manichaeorum. Hi enim veluti per transennam negarunt liberum arbitrium; at vero Lutherus errorem istum summis conatibus vehementissime defendit, statuitque totius doctrinae suae basim et fundamentum, ita ut dixerit articulum istum esse omnium optimum et rerum suarum veluti summam, adeo ut alii articuli de papatu, de conciliis aliisque similibus rebus nugae dici possint. ** Tam toto pectore doctrinam daemoniorum istam hausit Lutherus, tam ex animo huie spiritui erroris addictus fuit. VIII. tentiae et Confirmationis negabant, teste Theodoreto." Lutherus enim in libro De Captivitate Babylonica septem esse SacraImbibit spiritum Novatianorum, qui sacramenta Poenimenta aperte negavit, '* et duo tantum esse sacramenta Baptismum et Panem statuit. *? Hausit et spiritum Donatistarum, qui Ecclesiam a multis saeculis de mundo periisse comminiscebantur et in sola Africa per Donatum emersisse, *^ et incredibili odio Catholicos insectabantur *! et cum primis monachos crudeliter persequentes, ? quos pharisaeos vocabant, Episcopos etiam et maxime omnium Romanum Pontificem, 9 cuius sedem cathedram pestilentiae appellabant. * Sacerdotes et monachos, quos poterant, trucidabant, monasteria devastabant, ecclesias diripiebant, frangebant altaria et divina Sacramenta fprofanabant, ut multis locis S. Augustinus testatum facit. Donatistarum autem iste spiritus multo notissimus Parmeníiani, lib. 1, cp. 2-4, ibid. 43, 35-37; lib. 2, cp. 1, ibid. col. 49-51; cp. 9, ibid. col. 79-80; Contra Litteras Petiliani, lib. 2, cp. 103, ibid. col. 340. 81) S. Augustinus Epist. ad Feliciam Virg. (P. L. 33, 952) ; Contra Epist. Parmeniani, lib. 1, cp. 11, ibid. 43, 74; Contra Gaudentium, lib. 1, cp. 22, ibid. col. 270-271. 82) S. Augustinus Enarrat. in Psal. 132, (P., L. 37, 1729 sqq.). 83) De Historia Donatistarum, in appendice ad Opera S. Augustini, (P. L. 43,. 803-804. 812). 84) S. Augustinus Contra Litteras Petiliani, lib. 2, cp. 51, (P. L. 43, 300). DISSERTATIO TERTIA 204 fuit in Luthero, et adhuc in suis Lutheranis cernitur. Qualis olim fuit etiam spiritus Arianorum, qui sacrilegia longe maxima patrarunt in Sacramenta, altaria, ecclesias, sacerdotes, monachos et monasteria, ut S. Athanasius in Apologia pro Fuga sua scribit. 59 Sed etiam alia in re Arianorum spiritus in Luthero et Lutheranis visus est. Nam, ut D. Augustinus scribens in Maximinum A- rianum habet, Ariani nullo modo recipiebant ecclesiasticas traditiones non scriptas, sed tantum Scripturas Sacras admittebant. 9? Qui quidem spiritus Sanctis Patribus immorigerus et Ecclesiae Doctorum sacrorumque conciliorum contemptor, postea etiam Nestorium, Dioscorum et Eutychetem incessit, sed maxime omnium Lutherum, qui nihil curavit mille Cyprianos, mille Augustinos, mille ecclesias, ut ipsemet in libro Adversus Henricum Regem Angliae ait. 99 Sicut autem Arianorum ita et Aerianorum spiritus Lutherum pervasit. Hi enim, auctore &Aerio, purgatorium negabant, et pro mortuis orandum nequaquam esse affirmabant; tollebant etiam ieiunia et delectum ciborum, ita ut in sexta feria, in quadragesima et maxime in hebdomada sancta carnibus vescerentur, et si quando ieiunare voluissent, die dominico potius quam alio die ieiunabant ; erat praeterea dogma ipsorum quod presbyteri ab Episcopis nulla prorsus differentia discernantur. 9? Eodem autem spiritu Lutherus haec eadem docuit; nam purgatorium tandem sustulit in libro De Abroganda Missa Privata?? et in libro ad Waldenses ; * ieiunia cum bonis operibus prorsus e medio tulit, omnemque delectum ciborum tanquam doctrinam daemoniorum damnavit, ?? et inter Episcopum et presbyterum nullum discrimen agnovit, ?? et nullum prorsus esse ex Hieronymo in epistola ad Evagrium probare contendit, * cum tamen ibi Hieronymus Episcopum similem faciat Aaroni, presbyteros autem filiis Aaronis.?5 Aerius 503-510); S. Augustinus De Haeresibus, Haeres. 53, (P. L. 42, 40). 90) W. L. t. 2, f. 274»-275*. 91) Cf. Vom Anbeten des Sacramentis, ad Waldenses, I. G. t. 2, f. 229*. ibid. f. 3442-345»; De Abroganda Missa Privata, ibid. f. 265.* 94) Disputatio Lipsiae Habita, W. L. t. 1, f. 244^. 247. 95) Epist. 146, (P. L. 22, 1195). In editionibus antiquioribus haec epistola invenitur inseripta ad Evagrium, nunc autem ad Evangelum. Cf. ibid. col. 1272, not. ad epist. 146, item cum Arianis, Nestorio, Dioscoro, Eutychete ecclesiasticas traditiones negavit, et cum Aerianis purgatorium, ieiunia et differentiam inter Episcopos et sacerdotes abstulit. Item Lutherus plusquam omnes erravit, quia cum Ioviniano coniugium virginitati aequavit, imo praetulit, ieiunio et piis operibus meritum detraxit, et Beatos in coelo aequales fecit; cum Eunomio docuit peccata homini . fideli esse innocua, et cum Vigilantio reliquias Sanctorum non venerandas, Sanctos non autem propter dogmata ista a Sanctis Patribus baereticus renunciatus fuit. ?6 IX. Praeterea etjam spiritus lIoviniani Lutherum obsedit. Iovinianus enim excucullatus monachus, nuptiator factus, coniugium virginitati dignitate et merito aequavit; ieiunia delectumque ciborum nullius apud Deum meriti esse docuit, et Beatorum praemia in coelo paria omnino esse affirmavit. " Haec autem sunt pura puta Lutheri dogmata. In suo Epithalamio exponens caput septimum epistolae prioris ad Corinihios, non modo facit matrimonium virginitati aequale, verum etiam ait mulierem coniugatam praestare virgini, et statum coniugatorum esse statum natura sua spiritualem, coelestem, divinum, statum vero caelibatus esse terrenum vilemque, et illum quidem esse veluti aurum, istum autem quasi lutum. Ieiuniis sicut et omnibus aliis operibus bonis meritum omne detraxit. Et quoniam nullum bonorum operum meritum, cui merces debeatur, admisit, omnes Beatos in coelo aequales esse per omnia docuit. ?9 Et hos quidem Ioviniani errores a Luthero renovatos Lutherani omnes hodie una cum lovinianis toto pectore hauserunt imbiberuntque. Non defuit Luthero spiritus Eunomii qui, ut auctor est D. Augustinus, docebat non posse homini ulla peccata nocere, modo fidem habeat.?? In libro enim Je Captivitate Babylonica damnatum istud dogma apertissime docuit, dicens quod « tam dives est homo christianus, ut non possit perire etiamsi velit, quantumcumque male vivat, nisi nolit credere ». 10? Imbuit Lutherum satanas etiam spiritu "Vigilantii, qui, ut S. Hieronymus refert in libro, quo haereticum illum valide perstringit, ausus fuit docere Sanctorum reliquias non esse venerandas, orationes sanctarum animarum pro aliis non exaudiri a Deo, et in hune quidem modum invocationem Sanctorum e medio tollebat, bus, Haeres. 53, (P. L. 42, 40). 97) S. Hieronymus Adversus Iovinianum, lib. 1, (P. L. 23, 241. 265-271); S. Augustinus De Haeresibus, Haeres. 82, (P. L. 42, 45-46). 98) Comment. in ep. 7 Epist. 1 ad Cor. I. G. t. 2, f. 296 sqq.; cf. speciatim f, 297-298. 300. 306-313. Lutherus ipse vocat hoc commentarium Epithalamium. Cf. Praefat. ibid. f. 296». 99) De Haeresibus, Haeres. 54, (P. L. 42, 40). 100) W. L, t. 2, f$: 78. DISSERTATIO TERTIA 229 clericos monachosque debere esse uxoratos, unde Vigilantiani episcopi nonnisi uxoratos ad sacros ordines admittebant, et praeterea relinquere omnia et, relicto saeculo, ad religionem properare et monachatum suscipere nunquam expedire.!? Quantus autem quantus fuit Vigilantii spiritus, integer in Lutherum transfusus fuit; sanctarum enim reliquiarum venerationem omnem penitus abdicavit in sermone De S. Cruce? et in libro De Abroganda Missa," invocationem Sanctorum in libro ad Waldenses stultam et perniciosam esse dixit, !9* matrimonium iure naturae atque etiam divino praecepto necessarium omnibus etiam clericis et monachis monialibusque professis esse docuit, ac multis in locis inculcavit, 5 et monachatum omnem cum omnibus votis monasticis libro integro penitus damnavit; ?9 et cum Lampetianis haereticis, de quibus S. Ioannes Damascenus scribit in libro De Centum Haeresibus, " voluit monasteria , esse libera, hoc est, sine votis perpetuis, ita ut omnes ad libitum vota omnia mutare possent, cum vellent. Ita Lutherus docet in libro De Votis Monasticis. 19? X. Adfuit Luthero et spiritus Pepuzianorum haereticorum, qui, ut S. Augustinus libro De Haeresibus tradit, adeo tribuebant mulieribus, ut eas cum principatu tum etiam sacerdotio honorarent;9?3 Ia tre rus articulo tertiodecimo ex iis quos Leo X damnavit" et in Assertione ipsius, "! scripsit atque tutatus fuit quod in sacramento Poenitentiae aeque absolvere potest mulier atque Episcopus vel Papa. Et in libro De Captivitate Babylonica, ubi De Ordine agit, '"? et in libro De Abroganda Missa? itemque in libro ad Pragenses, De Ordinandis et Instituendis Ministris Ecclesiae, ^ docet omnes christianos habere eandem potestatem in verbo et Sacramentis ministrandis ex Baptismo; adeo ut omnes christiani sint veri et legitimi sacerdotes quoad potestatem. Mulieres autem autem, theri in Festo Exalt. S. Crucis Christi, f. 439*-441^», Argentorati 1535. 108) Wa LE. t. 2; t. 273. De Votis Monasticis, ibid. f. 3172-318»; Comment. in cp. 7 Epist. 1 ad Cor. ibid. t. 5, f. 1095; Sermo de Matrimonio, ibid. f. 119^»; Denifle op. cit. pag. 294 et not. 2. 106) De Votis Monasticis, W. L. t. 2, f. 286* sqq. 107) P. G. 94, 759-762. 108) W. L. t. 2, f. 307-315*. invocandos, vota monastica damnanda, aut saltem cum Lampetianis ad libitum mutanda. Item Lutherus plusquam omnes erravit, quia cum Pepuzianis tribuit mulieribus potestatem sacerdotalem, imo hanc etiam daemonibus tribuit, cum Messalianis docuit Baptismate non tolli peccatum, cum Iconomachis venerationem sacris imaginibus abstulit, non excludit a sacerdotali potestate; sed adeo etiam mulieres omnia sacerdotalia munera exercere posse docuit, ut sacerdotalem potestatem in libro De Missa Angulari et Unctione Sacerdotum etiam daemonibus cum bonis Angelis communem faciat: potestatem baptizandi, absolvendi a peccatis, consecrandi, praedicandi et omnia sacerdotalia munera exercendi propter verbum et ordinationem Christi, a quo pendet fides nostra et dignitas ac efficacia Sacramentorum, non a qualitate ministri. 5 Sed ubi est ordinatio Christi, ut etiam daemones fungantur sacerdotio, absolvant a peccatis et sacramentum Corporis Christi conficiant ? O hominem revera ductum spiritu erroris! Multa sunt alia, ex quibus demonstrare possemus spiritum erroris in Luthero, nam sortitus fuit etiam spiritum Messalianorum haereticorum, de quibus Theodoretus. Docuerunt enim peccatum in renatis post Baptismum remanere ac semper vivere; autumabant enim concupiscentiam vere esse peccatum et per Baptismum non tolli, sed sopiri.!9 Cuius doctrinae gratia S. Ephiphanius Proclum haereseos nota inurit. "" Lutherus autem in articulo secundo !? et in ipsius Articuli Assertione !? ex proposito docet, et pertinaciter contendit rem ita se habere, adeo ut asserat quod «negare in puero post Baptismum remanens esse peccatum, sit Paulum simu! et Christum conculcare ». Nec longe abfuit a Luthero spiritus Iconomachorum, qui cultum et venerationem sanctarum imaginum in Ecclesia Dei cum Iudaeis impie abominati et persecuti fuerunt. ?? Licet enim imagines non abstulerit, sicut post ipsum Calvinus, omnem tamen cultum et venerationem sacris imaginibus ademit,'"? sicut omnem cultum et venerationem Sanctorum hagiomachus homo damnavit et e medio tatit; 430-431). 117) Adversus Haereses, Haeres. 64, (P. G. 41, 1110 sqq.). Quae S. Auctor hic tribuit Epiphanio, extant quidem apud eundem, sed revera sunt S. Methodii Episc. qui in suo libro hodie deperdito De Resurrectione adversus Origenistas confutat Proclum, unum ex interJocutoribus adversae partis. 118) W. L. t. 2, f. 57*. 119) Ibid. f. 1025-105». Religion Chrest. liv. 1, cp. 11-12, pag. 27-35, ed. 1562. 122) Sermo de Rebus Mediis et de Simulacris, W. L. t. 7, f. 277; Sermo de Simulacris et de Ciborum Delectu, ibid. f. 278. Abgoti und Alten Teufel, etc. Weim. A. 15, S. 183 sqq.; Sendbrief vom Dolmetschen und AnDISSERTATIO TERTIA 231 Visus etiam fuit Nestorianorum et Eutychianorum spiritui nonnihil addictus; illorum! quidem, dum alicubi ait!* imperitos quosdam Christum facere hominem omnipotentem ; horum vero, dum quodam loco scribit ?5 fuisse sibi aliquando negotium cum Nestorianis, qui pertinacissime disputabant divinitatem Christi non potuisse pati. At dicere divinitatem sive divinam Christi naturam pati potuisse, eutychianum est; sicut etiam quod ibidem subiungit de Christi carne, dicens: « Haec caro creavit coelum et terram ». ?26 Sed caro significat naturam humanam; dicere autem quod natura humana Christi creaverit coelum et terram, similiter eutychianum est. XI. Cumque ex multis aliis ostendere et demonstrare possimus spiritum erroris in Luthero, his paucis in praesentiarum contenti esse volumus. Ex his enim, quisquis non omnino caecus fuerit, luce clarius videre poterit, quam revera Lutherus attenderit spiritibus erroris el docirinis daemoniorum, cum tam multas haereses 'amplexatus fuerit multasque iamdiu sepultas ab inferis revocaverit; /nec sit aliud unaquaeque haeresis quam error contra fidem a satana traditus et doctrina daemonum opera in mundum introducta, et a diaboli schola in inferno ad nos perniciosis opinionibus imbuendos ad nostram perditionem importata. Multi autem spiritus erroris et doctrinae daemoniorum constituisse mihi videntur Lutheri mentem pectusque labyrinthum quendam inextricabilem, — ita satanas implevit innumeras errore vias! — errorum, inquam, inextricabilium et haeresum labyrinthum, ad instar Cretici illius celebratissimi, qui flexu mirabili et variarum ambage viarum multisque occursibus et recursibus fabricatus ;a Daedalo rufung der Heiligen, Weim. A. 30, Th. 2, S. 632-640; cf. etiam op. cit. supra, not. 102. In epistola ad Argentinenses fatetur Lutherus se scriptis suis plus detraxisse imaginibus, quam unquam sua insania Carolostadium, NLCSTES t. 7; f. 5025. 124) S. Auctor in margine citat concionem Lutheri De Natali Domini. In variis Concionum editionibus phrasim non invenimus. Notandum tamen plerasque Lutheri Conciones tam germanicas quam latinas, cum ederentur, multis et aliquando etiam magni momenti obnoxias fuisse mutationibus, sicut ipse Lutherus conqueritur in sua Postilla. Apud Io. Fabricium op. cit. pag. 300. 125) De Conciliis, part. 2, I. G. t. 7, f. 265. 126) « Das Fleisch und Blut Marie ist Schópfer Himmels und der Erden », ibid. f. 167. Hae et praecedentes duae citationes pertinent ad irreconciliabiles illas contradictiones, quae passim reperiuntur in operibus Lutheri. Cf. Grisar op. cit. B. 2, S. 574. Maior pars catholicorum scriptorum tempore S. Laurentii plus minus eandem numerationem faciunt de haeresibus Lutheri, cf. ex gr. B. B. Bellarminus op. cit. pag. 535 sqq. ed. Coloniae 1615. cum Nestorianis Christo omnipotentiam denegavit, cum Eutychianis divinitatem Christi passibilem et humanitatem omnipotentem admisit. Epilogus : Lutherus plusquam omnes haeretici erravit, quia satanas labyrinthum errorum in eo construxit, ut patet ex synthetica eius haeresum descriptione circa christianum qua privatam personam, circa gubernium Ecclesiae, fuit errore tam inextricabili, ut Thesei filo opus esset ; vel ad instar Aegyptii, quem omnium maximum dicunt et portentosissimum humani ingenii opus.?' Labyrinthum errorum omnium maximum satanas, primus summusque haeresum architectus, in Luthero fabricatus fuit, dum haeresim haeresi connectens haereseon labyrinthum construxit. Prima haeresis, ad quam Lutherus induxit, est solam fidem iustificare et salvare hominem ; ?* ad hanc sequitur opera bona non esse necessaria ; deinde nec utilia quidem esse, nullius meriti apud Deum, nullius operae pretii; hinc decalogum et praecepta legis non pertinere ad Evangelium ; hine nulla esse evangelica praecepta aut consilia, nulla opera supererogationis; hinc vota monastica, orationes, horas canonicas, ieiunia, cilicia, mortificationes carnis et alia quaevis poenitentiae opera ne assem quidem valere, prorsus inutilia esse; hinc non esse homini opus alia gratia sanctificante praeter fidem ; hine Sacramenta non conferre aliquam gratiam, nulla peccata nocere homini christiano habenti fidem, solos infideles damnari, Beatos omnes in coelo aequales esse ; hinc purgatorium nullum esse, nec opus esse suffragiis pro defunctis, et indulgentias, quibus per modum suffragii animae ex purgatorio liberari dicuntur, meras esse fraudes et imposturas. Ex hoc autem principio de sola fide absque operibus aliae multae haereses deducuntur veluti evangelicae et libertatis christianae, quod homo christianus per fidem factus filius Dei nullis teneatur humanis legibus, nullis ecclesiasticis traditionibus, ac propterea nec Episcopis, nec conciliis, nec Summis Pontificibus parendum esse, maxime vero in rebus conscientiae, religionis et fidei, sed in libertate spiritus cuique vivendum ; hine nullam esse ecclesiasticam — hierarchiam, Papam non esse caput, iudicem rectoremque Ecclesiae, Episcopos nullam habere quam ceteri presbyteri et sacerdotes, imo quam alii christiani, maiorem potestatem, sacramentum Ordinis nullum esse, nullum eos habere indelebilem characterem, subditos esse saeculari . magistratui sicut et ceteri christiani, nulla immunitate gaudere. Adempta autem sacerdotali potestate et dignitate episcopali ac ponLat. W.'L. t 1, f. V. DISSERTATIO TERTIA 233 tificia, corruit sacrificium — Missae, altaria, templa, imagines, ritus omnes ecclesiastici et sacrae ceremoniae cultus divini, omnia ecclesiastica iura atque iudicia cum omnibus censuris, omnis ordo, omnis disciplina, omnis hierarchia ecclesiastica. Hinc praeterea errores alii multo diriores ; posita enim sola fide absque ulla cooperatione nostra ad salutem ex sola gratia et dono Dei, corruit liberum arbitrium ; hinc ex necessitate omnia evenire, Deum indurare et excaecare, Dei voluntate et ordinatione homines peccare, sine iustis causis hos quidem salvari et illos damnari, Deum non imputare peccata credentibus, infideles creatos esse ad damnationem, impossibile esse homini bene operari et male non agere, aliaque id genus multa teterrima horrendissimaque, ex quibus utcumque delineatur inextricabilis Lutheri errorum et haeresum labyrinthus. Ita, ductore atque doctore spiritu erroris, semper de errore in errorem, de haeresi in haeresim, in barathrum et Lernam 9??? malorum prolapsus fuit. XII. Creticum labyrinthum aiunt a Daedalo arte maxima, errore inexplicabili factum ad Minotaurum in eo includendum. *?? Lutherus autem satanico ingenio sibi cum primis labyrinthum istum extruxit, ut esset simul et Daedalus et Minotaurus, de quo iam multa Ioannes Cochlaeus in libro Adversus Cucullatum Minotaurum Saxonicum.?? Verum non sibi tantum, sed et multis aliis labyrinthum istum errabundis vestigiis variegatum innumerisque flexibus atque reflexibus irremeabilis erroris et sinuosis voluminibus instructum effecit, ut vix Theseus inde pedem victor magna cum laude reflectat. A satana enim magno ingenio et arte fallendi praeditus, mira quadam linguae potentia et orationis energia atque ardore, sermone utitur in morem labyrinthorum flexuosis ambagibus implexum, vafrisque et obliquis consiliis, ac, ut ita dicam, mille meandris involutum, adeo ut Lutheri dictione nihil loquacius ac tortuosius inveniri possit, tanta utitur verbositate, tot strophis et aníractibus ad fallendum et decipiendum paratis. Eximium hoc habet in omnibus suis scriptis, sub Theseus nomine. 131) Cf. Corpus Catholicorum, vol. 3, ed. 1920. circa gubernium Dei Lutherus haeresum labyrinthum paravit non sibi soli, sed et multis aliis, quos pertraxit mira quadam orationis energia et Scripturarum testimoniis male detortis ; is quidem modus agendi est haereticorum, ut probat Lirinensis ex Evangelio, ex mille Paulo ut cum nihil prorsus revera dicat, ambiguo tamen linguae lapsu, fluens et refluens, magnum quid dicere videatur, et id quod dicit cum nihil sit [nisi] aut fumus et umbra, mille Divinarum Scripturarum testimoniis male detortis appareat lectoribus confirmasse. Solemne istud omnibus haereticis est, sicut Vincentius Lirinensis in suo Commentario multis probat. Quaerit cum primis an et haeretici Divinae Scripturae testimoniis utantur, et ait: «Utuntur plane et vehementer quidem ; nam videas eos volare per singula quaeque Sacrae Legis volumina ». Itemque: « Nihil unquam pene de suo proferunt, quod non etiam Scripturae verbis adumbrare conentur ». Et praeterea : «Tanto, inquit, magis cavendi et pertimescendi sunt, quanto occultius sub Divinae Legis umbraculis latitant ». !?? Probat ex illo Salvatoris: Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium. !? «Quid, inquit, est vestitus ovium nisi Prophetarum et Apostolorum praeloquia ? »* Sed et ex Paulo, cum ad Corinthios ait: Nam eiusmodi pseudoapostoli sunt, operarii subdoli, transfigurantres se in apostolos Christi : 9*5 «Quid, inquit, est transfigurantes se in apostolos Christi? Proferebant Apostoli divinae legis exempla, proferebant et illi; proferebant Apostoli Psalmorum auctoritates, proferebant et illi; proferebant Apostoli Prophetarum auctoritates, et illi nihilo minus proferebant. Sed cum ea quae similiter protulerant, non similiter interpretari coepissent; tune simplices a subdolis, tunc veri Apostoli a falsis apostolis discernebantur. Et non mirum, inquit, ipse enim satanas iransfigurat se in angelum lucis. Non est ergo magnum si ministri eius íransfigurentur sicut ministri iustitiae. 39 Ergo secundum apostoli Pauli magisterium, inquit, quotiescumque vel pseudoapostoli vel pseudoprophetae vel pseudodoctores divinae legis sententias proferunt, quibus male interpretatis errores suos astruere conantur ; non dubium est quin auctoris sui callida machinamenta sectentur, quae ille nunquam profecto comminisceretur, nisi sciret omnino nullam esse ad fallendum faciliorem viam, quam ut ubi nefarii erroris subintroducitur fraudulentia, ibi divinorum verborum praetendatur auctoritas ». !3" DISSERTATIO TERTIA 285 Docet haereticos in adducendis Divinarum Scripturarum testimoniis diabolum imitari, qui, cum Dominum statuisset supra pinnaculum templi, ita monuit: Si Filius Dei es, mitte te deorsum. Scriplum est enim : Quia Angelis suis Deus mandavit de le, etc. 38 Subiungit autem: «Magnopere nobis doctrina loci istius attendenda atque retinenda est, ut tanto evangelicae veritatis exemplo, quando aliquis apostolica seu prophetica verba proferre contra catholicam fidem viderimus, diabolum per eos loqui minime dubitemus. Nam sicut tunc caput capiti; ita nunc quoque membra membris loquuntur, membra scilicet diaboli membris Christi, perfidi fidelibus, sacrilegi religiosis, haeretici postremo Catholicis. Sed quid tandem dicit ? Si, inquit, Filius Dei es, milite te deorsum; hoc est, si Filius Dei esse vis et haereditatem regni coelestis accipere, mitte te deorsum, idest ex istius te sublimis Ecclesiae, quae etiam templum Dei putatur, doctrina et traditione dimitte ». !?? Hoc autem summum cum primis fuit studium Lutheri, ut quisque sublimis Ecclesiae catholicae Romanae doctrinam traditionemque dimitteret. Et quam bene in Lutherum quadrat quod Vincentius e vestigio subiungit ! «Ac si quis, inquit, interroget quempiam haereticorum sibi talia persuadentem : Unde probas, unde doces quod Ecclesiae catholicae universalem et antiquam fidem dimittere debeam? Statim ille : Scriptum est enim; et continuo mille testimonia, mille exempla, mille auctoritates parat de Lege, de Psalmis, de Apostolis, de Prophetis, quibus novo et malo more interpretatis, ex arce catholica in haereseos barathrum infelix anima praecipitetur ». 4? Lutherum autem hisce artibus, Scripturarum iactantia et venditatione, divinisque testimoniis novo et malo more interpretatis, longe plurimos in barathrum haereseos praecipitasse, etin suum errorum et haeresum labyrinthum pertraxisse multo notissimum est. Ita igitur satanas Lutherum spiritu erroris maximo potentissimoque replevit ad pertrahendos homines in errores inexplicabiles, quo, a salutis via aberrantes in viam perditionis, in aeternum perirent. et ex historia evangelica tentationum Christi. Quae Lirinensis: doctrina optime quadrat in Lutherum. Praeterea Lutherus alios in labyrinthum suum pertraxit hypocrisi, antiquitatem simulando, ad instar Gabaonitarum Israel decipientium ficta vetustate, apertis mendaciis, et ficta pietate; qualia praestiterunt haeretici omnes, praesertim Lutherus, magnus piscator et venator ad XIII. Ad hoc tribuit Luthero cauteriatam conscientiam magnamque hypocrisim, qua loqueretur absque ulla religione mendacia ; maxime vero una in re quod nonnisi apostolicam doctrinam purumque putum evangelium praedicarit, et antiquissimam Apostolorum Ecclesiam iamdiu a multis saeculis collapsam repararit, et in lucem a cimmeriis tenebris !! revocarit. Solemne est haereticis antiquitatem ad imponendum fallendumque confingere ; sunt enim sicut veteres illi impostores et israelitici populi deceptores Gabaonitae, vetustatis optimi simulatores, de quibus in libro Josue ita legimus: At hi, qui habitabant in Gabaon, audientes cuncla quae fecerat Iosue Iericho et Hai et callide cogitantes tulerunt sibi cibaria, saccos veleres asinis imponentes et. utres vinarios scissos atque consutos calceamentaque perantiqua, quae ad indicium velustatis pillaciis consulta erant... panes quoque, quos portabant ob viaticum, duri erant et in frusta comminuti. Sed et cum ista tanta vetustatis simulatione et hypocrisi egregie etiam mentiti fuerunt, dicentes: De ferra longinqua venimus, pacem vobiscum facere cupientes. Nec semel tantum; Quinam estis vos, el unde venistis? Responderunt: De terra longinqua nam interrogati : valde venerunt servi tui in nomine Domini Dei tui. 9? Sed et pietatem, mentientes quod venerint in nomine Domini Dei Israel, adiunxerunt: Audivimus enim famam potentiae eius, cuncta quae fecit in Aegypto et duobus regibus Amorrhaeorum. !**^ Et ita multa mendacia commenti, Israelitas imposturis suis deceperunt; sed Divina Eloquia cum primis et pietatem erga Deum fingentes, bonos viros deceperunt. Pulcherrima haec est haereticorum imago; omnes enim antiquitatem doctrinae et Ecclesiae, fidemque et religionem antiquissimam comminiscuntur ; omnes Divina Eloquia praedicant, et pietatem profitentur, habentes sicut Gabaonitae illi speciem quidem pietatis, virtutem autem eius abnegantes. Sed Lutherus maxime omnium malis hisce artibus valuit ad decipiendos circumveniendosque homines et in haereseos suae nassa concludendos. Magnus piscator fuit ; sed non de illis quibus Dominus ait: Venite post me..., faciam vos fieri DISSERTATIO TERTIA 207 piscatores hominum. 55 « Haereticis enim, ut Tertullianus ait, negotium est non ethnicos convertendi, sed nostros evertendi ». 149 Piscator Catholicorum fuit, ut ex Catholicis haereticos faceret. Ad hoc autem piscatoria arte nassam reteque composuit tam variis nexibus et plicaturis contortum et intricatum ; ut, si semel irretitus fuerit piscis, aut nullus aut perquam rarus et difficillimus pateat exitus ob tam sinuosa et perplexa volumina. Imitatus etiam fuit artes fraudesque aucupum ad capiendas bonas aves, nec non et artes crudelitatemque cum malitia et fraudulentia venatorum homo iste, sicut Nemrod magnus venator coram Domino. ^ Sed de spiritu erroris, deceptionis et imposturae in Luthero sit dictum satis. Quoniam vero in satana, haereticorum omnium summo parente, una cum errore coniuncta fuit nimia suiipsius complacentia atque superbia, qua voluit super omnes alias creaturas excellere, adeo ut Creatori Deo similis fieri concupierit et aequalis ; !4? post spiritum erroris dicendum est de spiritu superbiae in Luthero. Qui enim satanae spiritu agitur, sicut spiritu erroris carere non potest, ita nec superbiae spiritu potest unquam destitui. DISSERTATIO QUARTA A SIGNIS ET EFFECTIBUS OSTENDITUR LUTHERUS NON DEI SED SATANAE SPIRITU PLENUS CUM PRIMIS VERO A SPIRITU SUPERBIAE QUA LUCIFERO PERQUAM SIMILIS FUIT : I. Causabitur lutheranus aliquis, Lutheri spiritu apprime imbutus, dicetque Lutherum non historiam narrasse disputationis suae cum diabolo, sed fabulam ; non veram, sed fictam et arte compotam narrationem esse.? Esto; fingat lutheranus finxisse Lutherum Lutheri ad Nicolaum Hausmann, 17 Dec. 1533. Cf. Enders Briefwechsel, B. 9, S. 363. Cf. etiam Balduinus Tractatio Theologica et Scholastica de Lutheri Disputatione cum Diabolo, ed. Lipsiae 1605; Io. Fabricius Gentifolium Lutheranum, ed. cit. pag. 21-22. 519; Grisar op. cit. B.2, S. 813 sqq.; B. 3, S. 627 sqq. Catholicos evertendos. Connexio cum sequentibus. Lutherus satanae spiritu plenus evincitur ex disputatione sua cum diabolo, quocumque modo explicetur. Idem evincitur ex defectu signorum fructuumque Spiritus Dei enumeratorum ab Isaia et a Paulo, fructus qui a Deo non 238 SECTIO QUINTÀ disputationem cum diabolo. Sed cur diabolum fecit auctorem doctrinae de abroganda Missa et religione catholica evertenda ??3 Si non diabolus, sed Deus ipse, vel per Spiritum suum vel per Angelum de caelo doctrinam istam Luthero tradidit ; cur ipse diabolum finxit, et Deum ipsum in diabolum transmutavit ? Quis unquam Prophetarum vel Apostolorum tribuit diabolo opera Dei?* IT. Volunt Lutherum spiritu Dei plenum fuisse. Sed ubi, quaeso, sunt signa fructusque Spiritus Dei in Luthero ? Effectus speciales et proprios Spiritus Sancti in Christo et electis Christi membris expressit Isaias, dicens: Requiescet super eum Spiritus Domini : spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et. replevit eum spiritus limoris Domini. 5 Haec autem dicuntur, quia Spiritus Sanctus hominem, quem afflatu suo imbuit, facit sapientem et intelligentem prudentemque, consilio et scientia plenum, animi fortitudine praeditum magnaque erga Deum pietate in cultu religionis affectum. Paulus autem, ad Galatas scribens, copiosius hoc pertractat, dicens: Fructus aulem spiritus est caritas, gaudium, pax, patientia, benignitas, bonitas, longanimitas, mansuetudo, fides, etc.; 5 hos enim effectus operatur Spiritus Sanctus in homine, quem inhabitat, hominem facit verum Dei cultorem, adoratorem in spiritu et veritate," quoniam implet animum hominis? viva fide et ardenti fervidaque caritate. Ubi autem Spiritus Sanctus, cuius hi effectus sunt proprii, per gratiam suam non habitat, tales effectus reperiri non possunt ; neque enim nisi ab arbore colligi possunt fructus, nec nisi a suis causis produci possunt effectus, non enim colligunt de spinis uvas, aut de tribulis ficus. ? Cum autem Spiritus Sancti donum sit maxima gratiarum Dei, certum est quod superbis non datur; nam Deus superbis resistit, I. B. Bossuet: « Si la chose, (la disputation avec le diable), est veritable, quelle horreur d' avoire un tel maitre! Si Luther se ]' est imaginée, de quelles illusions et de quelles noires pensées avoit il l'esprit rempli! Et s'il l'a inventée, de quelle triste aventure se fait il honneur! » Histoire des Variations, vol. 2, liv. 4, cp. 13, pag. 158, Argentina 1738. 5) 11, 2-3. DISSERTATIO QUARTA 239 humilibus autem dat gratiam. '? Quapropter per Isaiam ait: Ad quem... respiciam, nisi ad pauperculum et contritum spiritu el trementem sermones meos?" Septuaginta Interpretes ad humilem transtulerunt, ? et vox hebraica "3! utrumque significat. ^ Alludit autem ad illud, quod Regius Vates ait: Sacrificium Deo spiritus contribulatus, cor contritum et humiliatum, hebraice cor confractum el coniritum, Deus, non despicies.!9 Itaque ubi superbia reperitur et tumor mentis, ibi profecto spiritus Domini reperiri non potest, sed spiritus satanae, qui rex est super omnes filios superbiae,!$ qui dicit in corde suo: Ascendam in coelum, super astra Dei exaltabo solium meum, sedebo in monte testamenti, in lateribus aquilonis, conscendam super altitudinem nubium, sümilis ero Altissimo.!* Quapropter iusto iudicio Dei, qui disperdit superbos mente cordis sui,!? e sublimi coelorum deturbatus, in profundum inferni praecipitatus fuit, et in aeternum damnatus. !? Spiritus autem superbiae tam conspicuus in Luthero fuit, tantus in homine tumor mentis et elatio, tam insolens praesumptio et iactantia, ut fidem excedat omnem, ac vix credi possit. Non est autem in homine superbia et mentis elatio nisi insigne ac praecipuum diaboli opus, qui parentes protoplastos humani generis in superbiam extulit, dicens: Eritis sicut dii, scientes bonum et malum.?? Sicut autem vera cordis humilitas, de qua Dominus ait: Discite a me, quia mitis sum el humilis corde, ? Dei donum est, a quo omne datum optimum el omne donum perfeclum,?? ipse enim est qui creat in nobis cor divinae Maiestati suae placitum et acceptum, ut sit homo, sicut David, secundum cor Dei;?? ita superbia singulare opus diaboli, et cor superbia plenum satanae habitatio est iucundissima. III. Nune ostendendum nobis est pro veritate ipsa, qualis et quanta fuerit Lutheri superbia mentisque tumor et elatio. Inter praecipuas conditiones, quas Pa ulus, ad Timotheum scribens, requirit glotte, h. 1. 13) Ms.: "3Y. 14) Ct. Io. Buxtorfius op. cit, in hanc vocem. 15) Ps 50, 19. dam..., ascendam super. 18) Le 1, 51. 19) Cf. Is 14, 15; 2 Petr 2, 4. dantur nisi humilibus, denegantur certe Luthero, in quo nulla humilitas, sed. insolens praesumptio et iactantia. Lutherus spiritu superbiae plenus iam ab ipso principio perversionis, quia subito a seipso summus ecclesiae hierarcha factus in terra, sicut lucifer in coelo. Lutherus spiritu superbiae plenus ex multis iactantiae signis hic tantum adumbratis. 240 . SECTIO QUINTA in Episcopo, qui Ecclesiam Dei recturus est, non est postrema ut Episcopus non sit neophylus, hoc est, ad fidem noviter conversus, neochristianus ; ne, inquit, in superbiam elatus, in iudicium incidat diaboli. Lutherus autem statim a vocationis suae primordio factus seipso auctore fuit doctor ecclesiae, quin etiam fundator et rector, novus apostolus nedum episcopus. Mirum si non fuisset in superbiam elatus, et in iudicium diaboli incidisset, factus diabolo ipsi quam similis. Sicut enim lucifer, statim a principio aversus a Deo, excitavit in coelesti Ecclesia Dei schisma, seditionem rebellionemque magnam, et seipsum constituit omnium rebellium angelorum supremum caput, ut ipse regeret apostatas angelos, quos, a supremo hierarcha coelestis Ecclesiae Deo aversos abductosque, rebelles inimicosque Dei constituit, et in aeternum damnationis barathrum e sublimi coelo deturbatos coniecit ;?? ita Lutherus in sancta Dei Ecclesia schisma magnum excitavit, seipsumque caput constituit eorum, qui sua ipsius opera a Romano Pontifice, secundum Christum totius Ecclesiae catholicae Summo Hierarcha, deficientes ac rebellantes, ad ipsum transfugerunt. IV. Ad ostendendam autem Lutheri superbiam plane luciferianam multa sunt missa facienda : quod aliquando seipsum iactat prophetam, ?6 aliquando apostolum, ?* aliquando evangelistam, ?* aliquando angelum Domini;?? mitto quod in epistola, quam inscripsit Fidelem Admonilionem ad Omnes Christianos pro Rebellione Praecavenda, gloriatur se suo ore plus ademisse Papae quam omnes imperatores et reges sua potentia ;?? mitto notissimam ipsius iactantiam in libro Adversus Regem Angliae, qua ait inquiens: « Certus sum dogmata mea de coelo me habere, quae etiam adversus eum triumphavi, qui in ungue novissimo plus habet virtutis et astutiae, quam. omnes Papae, reges et doctores »;?! et qua item ait: «Divina Maiestas mecum facit, ut nihil curem si mille Augustini, mille Cypriani, mille ecclesiae henricianae contra me starent »; ? aliaque id genus multa, quoniam notist. 2, 1. 357*. 27) Comment. Post. in Epist. ad Gal., W. L. t. 5, f. 376*. 393* et alibi passim. DISSERTATIO QUARTA 241 sima sunt, sciens prudensque praetermitto, licet sint haud levia in Luthero superbiae inauditae indicia. V. D. Petrus, de haereticis agens, ait quod homines sunt superba... vanilatis loquentes, ? et Iudas Apostolus in sua epistola, Petro consona et conformia scribens, ait quod os eorum loquitur superbiam.?*! Nunc videndum quam revera Lutherus superba vanilatis locutus sit. Tam magnus fuit in oculis suis insolentissimus homo, cum adhuc esset monachus, ut in Praefatione ad duo Contraria Edicla Caesarea, imperatorem Carolum V et imperii principes alloquens, ita dicat: « Nisi ferrei et surdi essetis, de re vos inaudita praemonerem. Quid si Lutheri vitam tanti Deus aestimet, ut, illo extincto, salus et potentia vestra in dubium atque discrimen veniat, utque interitu eius maximis et exitialibus afficiamini calamitatibus ? Nec ludit Deus, nec ludi se patitur ».?* Bone Deus, quam magnus Lutherus apud seipsum coram Domino! Mittam librum ipsius in Henricum Regem Angliae, in quo nihil veritus regiam maiestatem petulantissime scurratur in regem, superbissimeque quasi unum de Mysorum ultimis?96 contemnit, et, omni posita christiana modestia, apertissimis acerbissimisque et maxime mordacibus scommatis sarcasmisque plus quam satiricis non invadit modo, sed obruit atque conculcat.?? Dicam quod, superba vanitatis loquens Lutherus de seipso, ait in Responsione ad Maledicum et Contumeliosum : Scriptum Regis Angliae, ubi Oreste insanior ?? de seipso ita loquitur: «An non ego omnium, quos sol vidit, vir praestantissimus ? Vix sane, quantum intelligo, ullus hominum intra mille annos fuit ». ?? Et post quam plura: « Ego vero, ait, ut Christo et piis ecclesiae membris peccatorem me esse profiteor; ita e contra impiis me esse peccatorem plane pernego, adeoque, si civilis vitae innocentiam spectes, ut illos vix dignos censeam, qui mihi caleeamenti corrigiam lector ad errorem in numeratione foliorum. 36) Cf. Praefat, ad Lectorem, not. 88, pag. 10. ut de Aegisto interfectore patris sui se vindicaret, ibique in amentiam incidisse, postquam praeter Aegistum matrem propriam nesciens peremerat. Cf. I. Perin Onomast. sub nomine Orestes. Lutherus spiritu superbiae plenus ex assertione superbissima ad imperatorem, quod ex vita ipsius penderet imperium, et ad regem Angliae, quod ipse omnium hominum praestantissimus esset, ceteri autem vix digni, ut sibi calceamenti corrigiam solverent, et ad ducem Saxoniae, quod nullus unquam conscientias Statuum ita firmaverit ut ipse. Lutherus spiritu superbiae plenus, quia se dixit doctorem omnium maximum, solvant ». ? Novus hic Ioannes Baptista Lutherus est; ille dicebat se indignum, qui Christo corrigiam calceamenti solveret. * Lutherus tantus apud semetipsum erat, ut nemo dignus esset, qui ipsi corrigiam caleeamenti solveret sive Episcopus, sive Cardinalis, sive Papa, sive rex, sive imperator; nam de huiusmodi personis ibi loquitur Lutherus. ? Quid, quaeso, insolentius ab homine dici vel cogitari potest ? In libello Adversus Georgium Saxoniae Ducem, quo se purgat a seditione sibi imposita, seipsum ita gloriose commendat, dicens: « A tempore Apostolorum nullus doctor aut scriptor, nullus theologus aut iurista insigniter et clare conscientias saecularium statuum confirmavit, instruxit et consolatus est, sicut ego feci per singularem Dei gratiam. Hoc certo scio quod neque Augustinus, neque Ambrosius, qui tamen in hac re optimi sunt, mihi in hoc aequales sunt ». *? VI. Ita sane, Luthere ; nam neque Augustinus, neque Ambrosius, uterque sicut doctissimus ita etiam sanctissimus et corde humillimus, semetipsum ne per somnium quidem existimavit doctorem omnium maximum. Sed quam bene Lutherus hic servavit illud Salomonis: Laudet te alienus..., non os luum, el extraneus.., non labia tua.** Lutherus autem, cum apud multos audiret quod in germanica sua translatione in epistola ad Romanos ad illud : Arbitramur iustificari hominem ez fide sine operibus legis,^" addiderit verbum sola: ex fide sola, sive tantum, *6 et hac de re monitus ab amico quodam ; ** ita respondit sane apostolica modestia, dicens: «Doctor Martinus Lutherus vult ita habere, et dicit quod papista et asinus idem sunt ; sic volo, sic iubeo, sit pro ratione voluntas. Volumus enim papistarum non scholares et discipuli esse, sed magistri et iudices ; volumus etiam cum capitibus istis asininis insolescere ». 55 Et postea: «Lutherus sic vult habere, et dicit quod ipse sit Doctor super omnes doctores in universo papatu ». *? t. 6, f. 6*. 44) Prv 27, 2. 45) 3, 28. Vulg.: Per fidem. 46) Praefatio Methodica Totius Scripturae in Epist. ad Rom. versio latina I. Ionae, W. L. t. 5, f. 98^; cf. etiam Die Epistel an die Rómer, cp. 3, vr. 28, Wittemberg, Hans Lufft 1566. 47) Ms.: Amicus quidam. DISSERTATIO QUARTA 243 Ità Lutherus, doctorum omnium maximus, doctrinam suam voluit esse plane divinam et ad salutem maxime necessariam. Nam praeterquam quod, Praefatione ad librum De Falso Nominato Ordine Episcoporum, ait: « Certus sum me Christum sic, hoc est, evangelistam, me nominare et pro ecclesiaste habere, qui meae doctrinae magister est, eumque testem non dubito futurum in die illo magno iudicii hanc doctrinam non esse meam, sed Dei, sed Spiritus Domini purique et sinceri evangelii»; ?' scribens ipse in Epistolam ad Galatas super illud: Nunc autem hominibus suadeo, an Deo ? * ait : « Doctrina mea est vera, pura, certa et divina, neque potest esse alia, multo minus melior, quam haec mea. Quare quaecumque alia, quae non eodem modo docet ut mea: omnes homines esse peccatores, et sola fide in Christum iustificari ; necessario est incerta, impia, blasphema, maledicta et diabolica, talesque sunt omnes, qui eam docent et accipiunt. Sic nos cum Paulo securissime et certissime pronunciamus omnem doctrinam esse maledictam, quae cum nostra dissidet ». ?? Et in eodem Commentario : «Sive, inquit, S. Cyprianus, Ambrosius, Augustinus, sive S. Petrus, Paulus, Ioannes, imo Angelus de coelo aliter doceat, tamen hoc certo scio, quod humana non suadeo, sed divina ». 9? VII. Quid amplius quaeritur ? Lutherus doctor est non solum super omnes doctores, verum etiam super Apostolos atque etiam super Angelos de coelo; unde subiungit, dicens: «Mea doctrina est eiusmodi, quod solius Dei gratiam et gloriam illustrat ». * Lutherus est, ipso teste, unicus mundi sol omnia illustrans. Ausus fuit in eodem Commentario dicere : « Superbimus in Deo, inquit, ultra omnem modum, neque omnibus Angelis in coelo, neque Petro aut Paulo, neque centum Caesaribus, neque mille Papis, neque toti mundo latum digitum cessuri» Tandem ait: «Gero titulum: Cedo nulli».5* Quid est istud nulli? Neque Caesari, neque Papae, neque Paulo, neque Petro, neque Angelis omnibus in coelo. Nisi quod uni diabolo cessit, a quo victus et superatus fuit infelix Lutherus, cui merito illud Apocalypsis dici potest: Dicis quod dives sum, et locupletatus, el nullius doctrinamque suam plane divinam, Lutherus spiritu superbiae plenus, quia dixit seipsum supra omnes Apostolos, imo etiam supra Angelos. Lutherus spiritu superbiae plenus, quia sprevit et conculcavit omnes Catholicos, egeo, el nescis quia lu es miser, et miserabilis, et pauper, et caecus et nudus. 99 Non omittam autem huc afferre adhuc aliud modestiae Lutheri testimonium ex praeallegata Praefatione libri Adversus Falso Nominatum Orainem Episcoporum ad calcem, ubi ait: « Pronuncio me de cetero, quandoquidem palam veritati resistitis, non tantum bonoris habiturum vobis, - alloquitur autem Episcopos catholicae Ecclesiae, — ut me aut meam doctrinam vestro aut ullius Angeli de coelo iudicio subiicere digner. Et non solum extra aleam positam esse volo omnis humani iudicii, sed et, ut Apostolus ait, omnium Angelorum ; ? nam, cum nunc eam ex Deo esse certus sim, iudicabo per eam non solum omnes vos, sed, ut Paulus inquit, etiam Angelos. 5? Sic ut qui meam doctrinam non accipit, illum cum Paulo ? fore salvum negaturus sim ». 9 Cum autem oratio nihil aliud sit quam animi veluti character et imago, linguaque canalis quidam et fistula cordis, manifestum ex his est quam esset per antiphrasim Lutherus milis el humilis corde, lucifero, qui nemini cedere voluit, quam simillimus. VIII. Voluit Lutherus haberi homo Divino Spiritu afflatus, Prophetis Apostolisque similis, unde in Glossa super Praelensum Edictum Caesareum Wormaciense, ait: «Dico ego Doctor Martinus Lutherus, Domini nostri Iesu Christi indignus evangelista, quod hunc articulum: sola fides absque omni opere iustificat coram Deo, inconcussum relinquere mihi debent romanus imperator, turcicus imperator, tartarieus imperator, Persarum imperator, Papa, omnes Cardinales, Episcopi, ete. Omnes principes et domini cum omnibus diabolis insuper habituri ignem infernalem super sua capita absque ulla clementia. Hic esto meus Doctoris Martini Lutheri a Spiritu Sancto instinctus et istud verum sanctum evangelium ». 9! Mihi vero non Prophetis et Apostolis, sed Goliath philisthaeo, superbissimo giganti, videtur quam simillimus. Exprobavit ille agminibus Dei viventis, provocans fortissimum quemque Hebraeorum ad singulare certamen ; ? Lutherus autem homo supra modum thrasonicus 9? insolente illo allophylo longe insolentior, non unum aut alterum DISSERTATIO QUARTA 245 Catholicorum provocat, sed quasi Samsone fortior invadit armatorum exercitum. * In suis enim Asserlionibus Arliculorum a Leone X Damnatorum, facta ratiuncula, sane hominis maxime plumbei, adversus auctoritatem Papae, gloriosissimus miles Lutherus ita exclamat: «Adeste huc, Papa et omnes papistae in unum, conflate studia vestra omnia in unum, si forte possitis hoc vinculum dissolvere». 9? Plane nodum attulit gordianum indissolubilem! Vinculum autem istud, quasi esset ex filis aranearum, unus tantum Ioannes Fiscerus, RHoffensis Episcopus, Cardinalis et martyr, facillimo negotio dissolvit. 99 Tanto superbiae spiritu Lutherus fuit inflatus, ut prae se uno omnes floccipenderet, et summos etiam principes vilipenderet. In germanica nanque Responsione ad Titulum Maledici et Contumeliosi Scripti Regis Angliae, ita loquitur : « Si mea doctrina alios non haberet hostes quam regem Angliae, ducem Georgium, Papam et eorum asseclas, miseras aquae bullas, iam pridem causae meae consuluissem una particula de Pater noster. Cum autem alii adsint, reputo ego tales inimicos tanquam recentes lendes, quae priusquam ex eis pediculi fiant, pelliculae sunt inanes et aridae. Ego autem huiuscemodi lendibus faveo, ut glorientur et cantent : Hic residemus, nec lendes super caput nobilissimi animalis in terra in crinibus eius», etc. 9" Quantus sibi erat Lutherus, cui summi principes erant miserae aquae bullae lendesque vilissimae ! Similis videtur mihi Lutherus infelicissimo Core, qui,in superbiam elatus, contra Aaron sanctum Domini insurrexit, pontificemque synagogae a Deo creatum et ad summum sacerdotium assumptum magno animi tumore insolenter contempsit. 9? Sed Lutheri vix umbra fuit, huius comparatione nonnisi modestus valdeque humilis videri potuit. Lutherus enim summo contemptu, inaudita temeritate et insolentissima superbia non solum omnes Episcopos totius Ecclesiae catholicae ex alto contempsit et pessumdedit, maxime in libro Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, — contra quos in medio fere illius libri bullam edidit, dicens quod quicumque opem ferunt, corpus, ed. 1523 sine loco. 67) W. G. t. 6, f. 430*; W. L. t. 2, f. 537, Haec tamen versio non est perfecte concordans cum textu germanico. 68) Cf. Nm 16, 1 sqq. omnes reges et principes, omnes Episcopos et ipsum Summum Pontificem, quem non solum conculcavit, sed et ausus fuit excommunicare! Conclusio. bona et famam in hoc impendunt ut Episcopatus devastentur et Episcoporum regimen extinguatur, hi sunt dilecti filii Dei et veri christiani, observantes praecepta Dei et repugnantes ordinationibus diaboli, aut si hoc non possint, regimen tamen illud saltem contemnant; contra vero quicumque manu tenent Episcoporum regimen, eisque obediunt voluntaria obedientia, hi sunt diaboli ministri proprii, et repugnant Dei ordinationi ac legi; *" — sed longius progressus Lutherus Romanum Pontificem, Christi vicarium, Petri successorem, totius Ecclesiae secundum Christum caput et hierarcham non contempsit modo, non insolentissime sprevit multo peius quam Semei David regem, "" non tantum mille calumniis, conviciis, opprobriis, blasphemiis, foedis agnominationibus dirisque criminationibus invasit, debacchatus fuit, * coneulcavit, obruit; verum etiam excommunicare ausus fuit, et libros pontificios tanquam blasphemiis et haeresibus plenos igni tradere, ? Summumque Pontificem cum omnibus sibi adhaerentibus novus antichristi papa, Lutherus, summa execratione diris devovit et satanae tradidit. * Bone Deus, quantopere Lutherus et quousque seipsum exaltavit ! Paulus ait quod nemo assumit sibi honorem, sed qui vocatur a Deo tanquam Aaron, unde et Christus non semetipsum clarificavit, ut pontifex fieret. "^ Lutherus autem, monachus excucullatus et infamis apostata, talem assumpsit sibi honorem, adeo semetipsum clarificavit, ut contra Summum Pontificem a seipso pontifex fieret; Summumque Pontificem tanquam iudex ipsius divina praeditus auctoritate excommunicaret, uti videre est in libello ipsius Adversus Execrandam Antichristi Bullam. "^ Quis Prophetarum unquam aut Apostolorum in summum sacerdotem Dei insurrexit ? Patet itaque qualis quantusque superbiae spiritus Lutherum obsederit, ipsumque lucifero quam simillimum effecerit. Sed sicut hae in re, ita et in multis aliis Lutherus patrem suum diabolum retulit. Bullam, W. L. t. 2, f. 98. 72) Ibid. f. 125*-128^. 73) Ibid. f. 96», 74) Hebr 5, 4-5. Vulg.: Nec quisquara sumil. 75) W. L. t. 2, t. 985, DISSERTATIO QUINTA LUTHERUM MENDACII SATANAE SPIRITU ACTUM HOMINEM FUISSE SPLENDIDE LARGITERQUE MENDACEM ET MENDACIORUM INSIGNEM FABRUM ET ARCHITECTUM ! I. Sicut. in Sacris Litteris Spiritus Sanctus appellatur Spiritus veritalis, docens omnem veritatem ;? ita e contra spiritus malignus dictus est mendax et pater mendacii,? qui ad parentes nostros seducendos perdendosque mentitus splendide adversus divinam veritatem fuit, dicens: Nequaquam... moriemini, sed eritis sicut dii, scientes bonum et malum.* Legimus etiam spiritum mendacem in ore prophetarum Achabi.*? Sicut autem impossibile est Deum mentiri, summa enim et ipsis- .sima veritas est; ita impossibile est Prophetam verum, qui nonnisi interpres et internuncius Dei est, per cuius humanum 0s Spiritus Sanctus Deusque ipse divinam loquitur veritatem, falsus mendaxque inveniatur. Quisquis igitur falsus et mendax invenitur, a Deo non esse manifeste convincitur. Hine Lutherus, cum divinitus missus haberi vellet divinusque veritatis assertor, licet sciret quod omnis homo est mendaz,?* hoc est, facile mentiri suapte natura potest; tamen non fuit veritus asserere se nunquam mentitum fuisse. In Responsione nanque ad Librum Emseri ita habet : « Si semel inventus fuero mentitus falsusque et crasse stolidus, iam tota mea doctrina, honor, fides et fidelitas prorsus periissent, ut unusquisque me pro nequam et infami nebulone, ut aequum est, habiturus sit».? Adeo ipsius iudicio turpis indignaque res est mendacium in professore divinae veritatis. Si igitur aliqua in re non levis momenti Lutherus deprehensus fuerit turpiter manifesteque mentitus; iam habemus ipsius in seipsum latam pronunciatamque sententiam, nempe quod habendus sit pro nequam et infami nebulone. Veritas a Spiritu Sancto procedit, mendaciun, a spiritu maligno; hinc propheta mendax deprehensus, a Deo non est, et,iuxta ipsum Lutherum, pro nequam et infami nebulone habendus. Ergo talis habendus ipse Lutherus, cum valde mendax deprehensus sit a Murnero, a Dietenbergio, "ab omnibus, qui in ipsum scripserunt, a Bellarmino et ab ipso S. Auctore, qui in hac Dissertatione mendacem ostendit Lutherum ex ratione, qua Lutherus ipse in confutandis II. An autem deprehensus fuerit aliquando mendax Lutherus, viderit ipse; tantum scio, quod hac in re valde male audit. Refert Ioannes Cochlaeus?? in Actis ipsius, qudd Thomas Murnerus in uno tantum Lutheri libello Adversus Regem Angliae deprehendit, numeravitque, et convicit quinquaginta mendacia. Horum autem postremo, tanquam insignissimo mendaciorum, regi coronam appinxit.! Scribit idem auctor, ? quod D. Ioannes Dietenbergius in duabus tantum Confulalionibus de Volis'? et Confessione, quas in Lutherum scripsit, arguit ipsum octingentorum et septuaginta quattuor mendaciorum. Nec tantum arguit, sed etiam convicit. Et quidem nemo unquam in Lutherum scripsit, qui eum mendaciorum non arguerit. Novissime omnium Robertus Bellarminus multis in locis Lutheri mendacia veluti in scenam, ut par est conducitque veritati catholicae, traducit. Nos etiam in Lutheri libris non incuriose versati multa et quidem longe splendidiora notavimus, deprehendimusque hominem absque ulla religione saepe largiter mentiri; nec in leviculis, sed in gravissimis rebus, nec raro valde calumniose et invidiosissime, maxime vero in odium Homani Pontificis Romanaeque Ecclesiae, quam odio plus quam vatiniano !$ semper insectatur, et dente plus quam theonino " mordet, et patulo rictu dilacerat. Nos paucis erimus contenti. Sed nein confutatione minime necessaria tempus frustra teramus, utemur ea ratione, qua Lutherus ipse usus fuit in libro Adversus Coelestes Prophelas ad confutanda mendacia Carolostadii contra Papam. Refert autem Lutherus quinque manifesta mendacia, imo potius calumnias, Carolostadii contra Papam. Primum, quod Papa furatur virulentia et mendaciis abstinui, quibus liber regis refertissimus est»; theutonice vero in hunc sensum: « Ego quoque circumcirca dimicavi; at nullus adhuc utique me ullius mendacii arguere potest». Hoc nobile eius mendacium Murnero visum est corona dignum. Apud Cochlaeum op. cit. pag. 64. 12) Ibid. 13) «[Lutherus est] omnium mendacissimus, qui sub coelo vivunt hominum ». Contra Temerarium Mart. Lutheri de Votis Monasticis Iudicium, lib. 2, f. 75^, Coloniae 1524. 14) Von der Ohrenbeicht, Coloniae 1524. . 15) De Controversiis Christianae Fidei, contr. 3 De Summo Pontifice, t. 1, lib. 3, cp. 18, pag. 376-377, Venetiis 1721; Iudicium de Libro Concordiae Lutheranorum, part. 2 Mendacia Concord. ibid. t. 2, pag. 625 sqq.; De Sacramentis in genere, ibid. t. 3, lib. 1, cp. 2, pag. 2-4. 16) Capitale scilicet et acerbissimum odium; Vatinius enim, civis romanus, in tantum odium populi Romani post detecta illius flagitia pervenerat, ut in proverbium cesserit. Cf. P. Mannuccii Adagia, ed. cit, col. 746. DISSERTATIO QUINTA 249 Deo honorem, dum nos vocat ad speciem panis, ut dicamus ei: Deus meus, sis mihi clemens ; secundum est quod contradicit veritati, dum docet ut recordemur panis, et obliviscamur Corporis Christi; tertium est quod Papa destruit doctrinam Pauli, dum speciem panis tanti facit quod nos obliviscimur memoriae Domini; quartum est quod gentem reddat insanam, dum nos docet panem honorifice edere, etiam si Christum nunquam cogitemus; et quintum est quod Papa passionem Christi inutilem facit, cum doceat quod Christus in specie panis dimittat peccata, nosque redemerit, quia alias frustra mortuus fuisset in cruce.!? Dicit autem Lutherus Carolostadium contra consclentiam quam manifeste mentiri, quoniam Papa haec nullibi docet. !? IH. Nunc videamus Lutheri praesertim in Papam et postea in papistas mendacia. In libro De Abusu Missae multa mentitur Lutherus; in primis autem in ipso libri vestibulo mentitur, ita dicens: « Quam fideliter Papa Scripturam Sanctam tractet et exponat, testatur nobis initium suae Decreíalis, ubi dicit ex Hebraeis: Translafo enim sacerdotio, necesse est ut el legis iranslatio fiat.?9? (yua cum re certum habere vult, quod Christus post ascensionem suam transtulit sacerdotium suum in S. Petrum, et S. Petrus in Papam ». * Ubi cachinnans Lutherus ait: « Revera nobile principium et bonum fundamentum sui sacerdotii suarumque legum. Quale autem fundamentum, inquit, est, tales sunt ii sacerdotes, et quales sacerdotes tales et leges ». ? Ubi etiam subiungit quod diabolus per Papam in tali principio contra voluntatem suam dixit veritatem, «nempe quod ipse Christi sacerdotium cum sua lege voluit mutare, sicut iam fecit atque delevit, ita ut Papa, non iam amplius Christus sit pontitex, et Papae, non autem Christi leges amplius nos ducunt et dirigunt ». ?? Sed bonus Lutherus nobili impostura hic multa mentitur : primum quod hoc sit initium Decretalium, nihil enim tale habetur in Decrelalium initio. Primi nanque tituli De Summa Trinitate ei Fide Catholica exordium est: «Rex pacificus »;? primumque tituli caput missum secundae parti Corp. Iuris Canonici, quo Summus Pontifex legisperitis Bononiensibus praecipit adhibenda Decretalia a S. Raimundo de Pefiafort in unum redacta. Cf. Aem. Lud. Richter Decretalia, Praefat. col. 1-3, Lipsiae, B. Tauchnitz 1839. mendaciis Carolostadii usus est. Lutherus mendax, cum sycophantetur Decretales fundamentum papatus ponere in mutatione sacerdotii Christi, allegans turpiter quod de aaronico sacerdotio in eis dicitur, somnians hunc locum fundamentum papatus, hinc calumnians a Papa abolitum sacerdotium Christi. Lutherus mendax, cum divino decalogo, conficta antithesi, decalogum Papae e diametro opponat ; incipit: «Firmiter credimus et simpliciter confitemur ». ** Locus autem, quem Lutherus adducit, habetur titulo De Consiitutionibus, capite tertio, ubi non agitur de sacerdotio Christi quod est secundum ordinem Melchisedech, sed de sacerdotio aaronico, quod cum lege erat antiquandum, sicut et antiquatum est per sacerdotium Christi. ?6 Alterum mendacium est quod hic locus statuatur a Papa fundamentum sui pontificatus, et quod ex hoc loco doceat translatum esse sacerdotium a Christo in Petrum et a Petro in Papam. Lutheri somnium ac figmentum est merumque mendacíum. Nihil enim tale habetur in ea Decretali, nec ullibi docet hoc Papa, qui non successor, sed Vicarius Christi est, et fundamentum papatus nullibi a Papa super hanc Pauli sententiam collocatur ; fundamentum enim est: Tu es Pelrus, et super hanc pelram aedificabo Ecclesiam meam ; ?* et : Pasce oves meas.?* Mendacium etiam cum insigni calumnia est quod diabolus per Papam mutaverit et aboleverit sacerdotium Christi cum lege sua ; ita ut Papa non autem Christus sit pontifex. Et ubi, dicat sceleratus sycophanta, hoc unquam docuit aut dixit Papa, quod ipse non autem Christus sit amplius sacerdos summus, cum Papa non aliud de seipso doceat nisi quod sit Vicarius Christi ? IV. Eodem libro Lutherus multa alia mentitur in Papam ; sed in tertia parte libri fere ad calcem, conficta antithesi inter decalogum Dei et oppositum ex diametro decalogum Papae, multa in unum mendacia ore falsiloquo congerit : « Decem praecepta : inquit Deus : Non habebis Deos alienos, Papa dicit : Non sunt quidem habendi dii alieni, tu autem habeas; Deus: Non assumes nomen Domini Dei lui in vanum, Papa dicit: Non est quidem assumendum nomen Dei in vanum, tu vero facias ; Deus ait: Sabbatum sanclifices, Papa dicit : Debet quidem sanctificari sabbatum, tu autem ne sanctifices ; Deus dicit: Honora patrem el matrem,?? Papa dicit: Debent quidem pater et mater honorari, tu autem ne facias, sis inobediens, et percute usque ad mortem ». 99 Potestas Legem condendi et mutandi est penes Vicarium Christi, col. 8. DISSERTATIO QUINTA 251 Ita Lutherus singula praecepta decalogi recenset; divinis autem Papae praecepta contraria opponit, ut Papa contra Dei praecepta iubeat occidendum, fornicandum, furandum, falso testificandum, mentiendum, divinitusque prohibita concupiscendum. Sed ubi in pontificiis legibus Papa horrenda ista praecipit ? Postea Lutherus eadem methodo facit sacerdotium Papae sacerdotio Christi contrarium, semper eadem longe proiecta ad mentiendum impudentia. 3! V. In libello, quo rationem et causas reddit a se factae exustionis librorum pontificiorum, habet Lutherus prodigiosum mendacium, dicens quod in libris pontificiis sint innumerabiles articuli, qui omnes eo tendunt ut Papa sit et Deo et hominibus superior, et ipse solus nemini mortalium, sed ipsi omnes et Deus et Angeli sint subiecti;?? et postea subiungit: « Summa summarum iuris canonici est: [Papa] Deus in terris, superior omnibus coelestibus, terrenis, spiritualibus, temporalibus, et omnia Papae sunt propria ».?? Deus bone, quale mendacium ! Quis audivit unquam tale? Innumeros dicit in sacris canonibus articulos reperiri, qui doceant Papam non solum hominibus, verum et Angelis et Deo esse superiorem. Sed cur ex innumeris non adduxit saltem unum, qui tale quid doceat aut dicat ? Multa autem his non absimilia in Papam in omnibus operibus suis, praesertim vero in libris quos plures scripsit contra Missam, ?* in libro De Conciliis, $? in libro Contra Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, ?* et in libro De Papatu Romano contra Romanistas, ?* sed maxime omnium in libro plane tartareo, quem tandem scripsit Adversus Papatum a Diabolo Romae Institutum, ubi tam turpiter simulque obscene mentitur, ut pudeat referre. Referam tamen nonnulla : Papam dicere «quod Christus est ebrius, stultus et insanus, et oblitus est quam magnam potestatem mihi una cum clavibus dederit»; item Papam dicere : « Si quis lac comederit in diebus veneris, sabbati et vigiliarum Apostolorum et aliorum Sanctorum, peccatum mortale est et aeterna damnatio ». Sed turpissimum est quod ait Papam dicere : « Si quis non adoraverit crepitum ventris mei, hoc est peccatum mortale Privata, W. L. t. 2, f. 257* sqq.; De Abominatione Missae Privatae, ibid. f. 419* sqq.; De Missa Privata et Unctione Sacerdotum, ibid. t. 7, f. 227* sqq. 35) 1. G. t. 7, f. 130 sqq. Lutherus mendax, cum contendat jura Papae eo tendere, ut ipse nemini mortalium, sed ipsi omnes et Deus et Angeli sint subiecti; et potestatem suam Papam ad turpissima quaeque extendere sub peccato, et velle cogere nos ut ipsum solum, negato et blasphemato Deo, dominum agnoscamus, et docere quod impiissimus sacerdos celebrans Missam faciat opus sibi utile, etc. Lutherus mendax cum asserat quod papistae minoris faciant Christum quam Iudaei, quod totaliter in corde cum Anabaptistis sentiant, quod credant in Christum et infernus; et qui non osculatur pedes meos, nec lambuerit nates meas, si eum obligare vellem, est peccatum mortale et profundus infernus ».?$ O hominem proiectissima ad mentiendum simulque calumniandum impudentia ! In suo Commentario in Epistolam ad Galatas Posteriori plura habet in Papam portentosa mendacia; sed unum tantum hic referam, quod Papa vult cogere nos ut ipsum solum, negato et blasphemato Deo, dominum agnoscamus, et conscientias nostras ligare et urgere contra timorem et fiduciam Dei. ?? Cui loco corollarii et coronidis adiiciam aliud ex eodem Commentario, nempe dicere Papam quod sacerdos missarius, apostata, negans Christum et blasphemans Spiritum Sanctum, stans in altari faciat opus non solum pro se, sed pro aliis etiam vivis et mortuis et pro tota Ecclesia, et non alia ratione nisi ex opere operato. *? Quam multa hic nobilis impostor et vitilipator Lutherus impudenter mentitur. Solum dicat, ubi Papa hoc dicat. VI. Nunc quo magis agnoscatur spiritus mendax in ore Lutheri, nonnullius operae pretium erit afferre nonnulla ipsius mendacia adversus omnes Catholicos, quos papistas dicit. In Praefatione Posterioris Commentarii in Epistolam ad Galatas ait, quod papistae in corde multo minus aestimant Christum quam unquam fecerint Iudaei. Nam Iudaei aestimant Christum tanquam thola, hoc est, latronem in cruce actum, nostri autem papistae in suis cordibus nihilaliud esse existimant quam vanam fabulam fictumque aliquod numen apud Gentiles, sicut videre est Romae in curia Papae ac prope in tota Italia. *! In eadem Praefatione non longe post ait quod papistae, licet extrinsecus fingant se Anabaptistarum inimicos, in corde tamen totaliter cum ipsis sentiunt et unum sunt; docent atque tuentur utrique pariter contra Christum unicum Salvatorem, qui solus est iustitia nostra. *? In Commentario capitis primi ad illud : Gratia vobis el pax a Deo Paire, ait Catholicos esse sicut sunt Turcae et Iudaei, quoniam, DISSERTATIO QUINTA 253 sicut illi, Christum mediatorem ab oculis amovent, loquunturque de Deo absque Christo, orant, vivunt, et agunt coram Deo omnia absque Christo. 4 Scribens in tertium caput Epistolae ad Galatas ad illud : Christus nos redemit a maledicto legis, ^ ait quod fere omnes Doctores et Patres Ecclesiae, quos sophistae secuti sunt, tenuerunt quod Christus talis homo sit, qui nihil prorsus acceperit nostrae miseriae et calamitatis. 16 Et capite secundo ad illud: Si... per legem esset iustitia, ergo gratis Christus mortuus esi," ait: «Papistae optimi et sanctissimi haberi sufficienter testificantur, quamvis ore aliud dicant quod in corde, et quidem serio teneant quod Christus gratis, sive frustra, mortuus sit; quod in fundamento veritatis nihil aliud est quam Christum quam maxime blasphemare, in faciem conspuere, Filium Dei pedibus conculeare et sanguinem testamenti pollutum ducere ». 5 Talia et his similia luculenta mendacia passim Lutherus in Catholicos evomit, effutitque plane inaudita. Quis audivit unquam quod Turcae et Iudaei pluris faciant, et magis credant in Christum quam christiani Catholici? Quod Deum orent, sicut Turcae et Iudaei, non per Christum Dominum nostrum ? VII. Non intermittam autem adhuc unum huc afferre ex Ecclesiastica Postilla in Die Annuncialionis, ubi ita loquitur: « Papistae Virginem Mariam Deum constituunt, omnipotentiam ei in coelo et in terra tribuunt ; in papatu omnes ad Mariam se conferunt, et plus favoris et gratiae ab ea expectant quam ab ipso Christo ». ** Sed dico : Christum cum Catholici pro fabula habeant, quomodo Matrem Christi Deum in coelo et in terra omnipotentem constituunt ? Verum illud adagium est : Oportet mendacem esse memorem. 5? Quod autem ait papistas Mariam Virginem constituisse Deum tam apertum mendacium est, ut confutatione non egeat. Collyridiani nanque, qui Mariam divinis honoribus colebant, eique sacrificabant, semper a Catholicis habiti sunt damnatique tanquam haeretici, ut videre est apud Epiphanium 2De Haeresibus. 9! invenimus in Ecclesiastica Postilla sub die Festo Annunciationis hune textum; conferatur tamen Grisar op. cit. B. 2, S. 571, not. 1, ubi fere eadem referuntur a Luthero dicta. 50) Cf. Dissert. 2, sect. 2, not, 19. 51) Haeres. 79, (P. G. 42, 739). Sicut Turcae et Iudaei, quod teneant Christum nihil accepisse nostrae miseriae, et frustra mortuum esse. Lutherus mendax, cum asserat papistas Virginem Mariam Deum constituere et plus ab ea quam a Christo expectare; et credere quod sacerdos: negans Christum et blasphemans Spiritum Sanctum, faciat opus sibi utile, et quod Missa prosit tantum ex opere operato. Luthero igitur nihil credendum est, Sicut etiam apertissimum mendacium est quod ex doctrina Papae sacerdos apostata, negans Christum et blasphemans Spiritum Sanctum, faciat opus sibi utile ex opere operato. Omnium enim Catholicorum sententia est quod sacerdos malus male celebrans, et indigne ad divinum Sacramentum accedens, damnationem sibi acquirit, ? estque sicut Iudas, in quem post buccellam satanas introivit. 9? Mendacium item quod «ex doctrina Papae Missa prosit omnibus vivis atque defunctis ex opere operato », cum Missa, prout sacrificium est, sit venus orationis; oratio autem non prodest ex opere operato, sed ex pietate operantis; ^ alioquin petilis, et non accipitis, eo quod male petatis. 5 Verum est autem, quod Missa non prodest tantum ex opere operantis, hoc est, ex pietate sacerdotis celebrantis, verum etiam ex opere operato, quia in ea offertur Deo eadem hostia, quae oblata fuit in cruce, et idem sacerdos Christus, qui per ministerium sacerdotis offert divinum hoc sacrificium Deo Patri, cui non placere non potest ; sed non docet catholica Ecclesia quod Missa prosit tantum ex opere operato, ut mentitur Lutherus. VIII. Nunc, cum deprehensus sit in multis manifeste mendax, necesse est, ut sententiam patiatur quam tulit, aut quam adversus Schwermeros tulit libro De Confessione Coenae Domini, dicens: «Si Schwermeri aliqua in parte deprehensi fuerint manifeste mendaces, sive falsi; tunc nos a Deo sumus sufficienter moniti, ut eis nihil credamus prorsus, sed cum verbo Dei maneamus, quoniam Spiritus Sanctus non mentitur, non fallit, nec dubitat ». 55 Et in Praefatione ? eiusdem libri ait quod nulla ex re melius cognosci potest diabolus quam ex mendacio, sicut spiritus Dei ex veritate cognoscitur. Quid igitur Lutherus, sua ipsius sententia mendax deprehensus ? Infamis nebulo, cui nihil credendum est; cum mendacium non sit a d. 13, a. 1, q. 1 et 4; S. Thomas 4 Sent. d. 13, q. 1, a. 1; B. R. Bellarminus De Controversiis Christianae Fidei, contr. 3 De Missa, t. 3, lib. 6, cp. 4, pag. 421-422, ed. cit. ; M. De la Taille S. I. Mysterium Fidei, Elucidatio 2?, a. 1, pag. 335-339, ed. 2, Parisiis 1924. 55) Iac 4, 3. veniuntur in Praefatione ad Libellum Sgngrammatis Vocatum, De Verbis Ultimae Coenae : Hoc est Corpus meum contra Schwermeros, et non in Praefatione libelli Confessionis Coenae Domini, nullam habentis Praefationem. S. Laurentius probabiliter hanc Praefationem ut communem duobus libellis considerat, quia uterque contra Schwermeros a Luthero conscripti sunt. DISSERTATIO QUINTA 255 Spiritu Dei, qui Spiritus est veritatis, 9? sed a spiritu diaboli, qui mendax est et pater auctorque mendacii. Tam multa sunt autem Lutheri mendacia in omnibus suis operibus affatim usquequaque sparsa, ut quisquis in ipsius scriptis utcumque versatus, posset ex eis non contemnendae molis volumen componere. Nos paucis hisce, quae satis superque esse possunt ad ostendendum spiritum mendacii in pseudopropheta Luthero, contenti esse voluimus. Nunc procedendum ulterius, dicendumque de spiritu immunditiei in corde et lingua prophetae istius revera diabolici. DISSERTATIO SEXTA QUOD SPIRITUS SATANAE LONGE IMMUNDISSIMUS INCESSERIT LUTHERUM ET IN CORDE AC LINGUA IPSIUS RESIDENS IMPURISSIMUM AC SPURCILOQUENTISSIMUM HOMINEM EFFECERIT ! I. Proprio veluti nomine in Evangelicis et Apostolicis Scriptis cacodaemon, satanas, spiritus immundus appellatur,? sicut Spiritus Dei Spiritus Sanctus dicitur. ? Sanctum nanque et immundum in Divina Scriptura sicut lux et tenebrae opponuntur. Hinc Paulus ad Corinthios ait: Alioquin filii vestri immundi essent, nunc autem sancti sunt; * et ad Thessalonicenses : Non enim vocavit nos Deus in immunditiam, sed in sanctificalionem.? Sicut autem Spiritus Dei Sanctus dicitur, quia et talis suapte natura est, et tales facit quos imbuit, sicut sol lucidus illuminat et calidus ignis calores communicat, quemadmodum Deus a Paulo ad Romanos dictus est iustus et iustificans ; ita satanas spiritus immundus appellatur, cum propter summam animi impuritatem, tum quia quos adoritur foedissimis conspurcat vitiorum sordibus, turpissimisque peccatorum inquinamentis deformat, 30; Lc 6, 18; 8, 29; Act 5, 16; 8, 7; Apc 18, 2, 3) GE-Mt 15718720; 3,11. 165. 12; 18. 28; Mc 1, 8. 10; 12, 36; Lc 1, 15. 35. 41. 67; 2, 25-26; Io 1, 33; 20, 22; Act 1, 2. 5. 8; Rom 8, 9. 14; Eph 1, 13; 1 Thess 1, 5; Tit 3, 5; 1 Petr 11, 12, et alibi passim. 4) 1 Cor 7, 14, quia affatim usquequaque mendax. In Scripturis satanas spiritus immundus, Spiritus autem Dei spiritus mundus dicitur, et quales sunt ipsi, tales efficiunt homines; satanas efficit homines animales, Spiritus Dei homines veluti Angelos. Spiritus immundus transformavit Lutherum a catholico, castitatem servante, et, quod maius est, turpificatos homines veluti in porcos spurcissimos transformat ; sicut Nabuchodonosor regem in bestiam mutatum legimus. " Et homo, cum in honore esset, non intellexit ; comparatus est iumentis insipientibus, et similis factus est illis. ? Diaboli nanque opera homo, cum Deo et Angelis esset quam simillimus, in bestiam fuit veluti transformatus ; unde in diluvio legimus: Non permanebit spirilus meus in homine in aeternum, quia caro est ;? ubi hebraice legitur: Nn paga, 1 quoniam etiam ipse caro est.! Spiritu, inquit, Dei destitutus ac totus animalis factus, non percipiens amplius quae sunt spiritus Dei, pecudum more vivit; ita ut ipse etiam pecus videatur, ac tanquam impurum et immundum animal, extincto spiritu, carnis voluptatibus deditum carnalibusque curis et desideriis obrutum, vitam brutalem ducit vitiis omnibus conspurcatam. Hinc ait quod sensus... el cogitalio cordis humani tantum ad malum... sunt omni tempore. !? Spiritus Dei, totus sanctus ipsaque sanctitas, homines in quos illabitur sanctificans, in sanctos veluti Angelos coelo dignissimos convertit; unde Paulus ait: Nostra autem conversatio in coelis est. 1^ Spiritus autem satanae, totus immundus omnisque immunditiei fons et thesaurus, homines, quos sibi devincit, omni impuritate repletos in animalia immundissima ac veluti obscenissimos porcos transmutat ; hinc nanque animalibus delectatur, sicut legimus daemones a Domino petiisse potestatem intrandi in porcos Gerasenorum. !5 II. Quam nobilem autem et insignem hac in re operam in Luthero praestiterit spiritus immundissimus, nunc videndum, in quam immundum, inquam, animal hominem transformarit. Vixit catholicus monachus Lutherus quam honeste, sicut ipse in suis Galatis ait: « Castitatem servavi, corpus affligens ieiuniis, totus orationibus deditus et divino cultui mancipatus ». '* Timor autem Domini, hoc est, religiosus piusque Dei cultus, sanctus, hebraice nynn | purus, sive Buxtorfius Lexicon Hebraicum sub voce 2a. 12)'1/Gor 22 14; 13) Gn 06, 5; 8, 21. Vulg.: Cogitatio humani cordis... ab adolescentia sua. 14) Phil 3, 20. 15) Cf. Mt 8, 30-32. T3 DISSERTATIO SEXTA 257 puritas, [dicitur] graece &1vóc castus, quod interpres latinus &(toc legisse visus est, ac propterea reddidisse sanctus.!? Sed perinde est; nam et castitas puritas quaedam est carnisque et spiritus mundities a foeditate libidinis, cum legimus: Hi sunt qui cum mulieribus non sunt coinquinali, virgines enim sunt,'? et Paulus ait quod virgo cogitat quae Domini sunt, ut sit sancta et corpore et spiritu.?" Ita Lutherus, abnegatis cum impietate saecularibus desideriis, sobrie, et iuste et pie vivebat,? prout virum catholicum et religiosum Deoque dicatum sacerdotem decet. Sed postquam una cum fide et pietate sacrosanctae Romanae i, paren Ecclesiae lapsus in haeresim cucullam deposuit, diabolo instigante M. t obscenis libidinibus deditus, omni pudore deposito, nil veritus fuit bidinum semCatharinam Borram, Deo dicatam monialem, scelerato sacrilegoque DU compressu violare, et, quod execrabilius est, incestissimis nuptiis in uxorem propalam ducere; et cum sacrilega Christi adultera instar suis in volutabro libidinum cubans, usque ad finem impiissimae spurcissimaeque vitae seipsum obvolutavit. Proprium haereticorum est indulgere genio, et carnis voluptatibus cum supra modum delectari. Nam Paulus ad Galatas constituit hae- CR reses inter opera carnis, dum ait: Zlrae, rixae, dissensiones, secíae, orare: haereses graece. ? Et ad Timolheum ait quod sunt seipsos amantes, ^ scripturis voluptatum amatores magis quam Dei.? Et D. Petrus, futuros QR denuncians in populo christiano pseudoprophetas: Multi, inquit, sequentur eorum luxuriam, per quos via veritalis blasphemabitur ; ? de quibus etiam ait: Deliciis affluentes, in deliciis suis luxurianltes..., oculos habentes plenos adullerii et incessabilis delicti ; *? itemque quod pelliciunl in desideriis carnis luxuriae eos qui paululum effugiunt.?$ Et Iudas Apostolus de haereticis inquit quod Dei gratiam transferunt in luxuriam, et quod carnem... commaculant. ** III. Martinus autem Lutherus maxime omnium visus est voluisse rputnerus Dei gratiam in luxuriam transferre, carnem commaculare et homines — 2m. in desideriis carnis pellicere adeo impotenti libidine, ut existimarit, vile Luzurias. 25) Ibid. vrr. 13-14. Vulg.: In conviviis suis luxuriantes. 26) Ibid. vr. 18. mancipium evincitur ex obscena eius doctrina: esse homini impossibile absque venere vivere; opera carnis non esse liberae electionis, sed rem natura necessariam, ut est differentia sexuum; et virum et dicere ac docere impudens non erubuerit, esse homini impossibile absque venere vivere. Non contentus enim novus hic evangelista veneris et cupidinis toto libro De Votis Monasticis falsissime docuisse caelibatum monasticum adversari verbo Dei, libertati evangelicae, christianae fidei, praeceptis Dei, caritati et rationi,?? in libro Contra Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, adversus pudicitiam classicum canens,?* ait dicens: « Puella, in qua non est sublime hoc donum continentiae, nihilo facilius carere potest marito aut viro quam cibo aut potu, somno et aliis naturae operibus; et adolescentes aut viri non possunt carere uxore. Aeque enim alte insitum et ceu cognatum est naturae propagare genus suum, atque comedere et bibere; proinde Deus corpori membra, venas et fluxus et omnia quae ad id operis attinent, addidit. Qui nunc hos fluxus, hos naturae meatus propriis viribus vult coercere contra ingenium et vim naturae, quid aliud agit, quam si quis efficere conetur ne ignis urat, aqua madefaciat, homo ne cibum capiat neque potum? »?? Post nonnulla autem subiungit, grunniens ut porcus, dicensque, — ut hic, sic poscente necessitate, de verecundia verborum nonnihil remittam, -: «Si non fluit semen in carnem, fluit in vestes».?? Ita Lutherus ne forte per nocturnas aliquas pollutiones fluat aliquando semen in vestes, vult ut in carnem fluat. In sermone autem De Vita Coniugali super illud: Crescite et mulliplicamini,?! ait: «Ut non est in meis viribus situm ut vir non sim, tam non est etiam mei iuris ut absque muliere sim. Rursus ut in tua manu non est ut femina non sis, sic in te non est ut absque viro degas. Nec enim libera est electio aut consilium, sed res natura necessaria ut marem feminae, feminam mari sociari oporteat. Verbum enim hoc, quo Deus ait: Crescite et multiplicamini, non est praeceptum, sed plusquam praeceptum, divinum puta opus, quod non est nostrarum virium vel ut impediatur, vel ut omittatur; sed tam necessarium est, quam ut masculus sim, magisque necessarium quam edere, bibere », etc. * Et post pauca: «Neque enim, inquit, possibile est, ut castus permaneas ». 3? Non longe autem post divinus hic cupidinis vates consulit muDISSERTATIO SEXTA 259 lieri, ut, si virum nacta fuerit impotentem, impudenti ore petat a viro, ut cum ipsius fratre, aut maxime coniuncto sanguine, occultum matrimonium ineat; quod si vir noluerit, aufugiat ab eo in alienas terras et ibi alii nubat».** In eodem sermone potestatem viro facit, ut si uxorem nactus fuerit morosam, dicat uxori: «Si nolueris, alia volet ; si domina nolit, veniat ancilla ».?5 O vatem, sed Veneris sacerrimum atque sanctissimum, de grege Epicuri porcum ! 36 IV. Fuit Lutherus caelibatus a Sanctis Patribus laudatissimi vituperator, coniugii autem praedicator longe maximus; ita ut in sua exegesi ad sepiimum caput prioris ad Corinthios [asserat] coniugium esse vere coelestem, spiritualem, divinum statum, si cum spirituali conferatur ; imo matrimonium esse veluti aurum, spiritualem vero statum uti stercus, propterea quod illud ad fidem, is vero ad impietatem promoveant. ?? D. Paulus eo in loco caelibatum docet meliorem coniugio ; quoniam qui sine uxore est cogital quae Domini sunt, quomodo placeat Deo ; qui aulem cum uxore esl cogilal quae sunt mundi, quomodo placeal uxori...; et mulier innupla et virgo cogitat quae Domini sunt, ut sit sancla et corpore et spirilu ; quae aulem nupla est, cogitat quae sunt mundi, quomodo placeat viro.** Unde subiungit quod qui matrimonio iungil virginem suam, bene facil, et qui non iungil, melius facit. ?? Novus autem apostolus antichristi Lutherus coniugium praestare vult caelibatui sicut aurum stercori. Nee tamen laudat Lutherus honorabile coniugium et thorum immaculatum. Nam in Admonitione ad Dominos Teutonici Ordinis, ad detrectandam falsam castitatem et veram matrimonialem apprehendendam, docet quod «si centum, mille et amplius concilia definissent, ut spirituales possent matrimonia inire et facere, quod antea Dei verbum faciendum vel dimittendum statuisset; tune potius vellem ego connivere et gratiae Dei tradere illum qui tota vita sua unam, duas, tres meretrices haberet, quam eum qui ex definitione eius concilii uxorem legitimam duceret, et alias sine huiuscemodi de- S7) WE 65 0$ 13047* est quae sunt mundi, frigidum et mulierem morosam cum aliis substituendos, Lutherus omnis libidinis vile mancipium evincitur item ex obscena sua doctrina coniugium praestare caelibatui sicut aurum stercori, meretriciam vitam honorabili coniugio prostibulumque thoro immaculato praecellere; castitatem autem vovere stultum et divina lege esse prohibitum ut adulterium, cum libidinis sit inevitabilis necessitas. Lutherus omnis libidinis vile mancipium evincitur ex impura lingua, cum tam multa et obscena colloquia ad mensam habuerit contra Scripturarum praecepta ; finitione concilii ducere non auderet. Vellem etiam Dei loco omnibus praecipere atque consulere, ut nullus ex vi huiusmodi determinationis coniugem duceret sub perditione salutis animae suae, sed tunc primum caste vivere deberet, vel, si hoc foret impossibile, in sua infirmitate et peceato non desperaret, sed Dei manum invocaret ». ^^ Sic propheta iste immundi spiritus in despectum Ecclesiae praefert meretriciam vitam honorabili connubio prostibulumque thoro immaculato. Non longe autem ab ista sententia in eodem libello docet caste vivere non modo esse impossibile, cum simus creati a Deo, ut faciamus sicut parentes nostri filios procreando, prout corporis membra quotidiana experientia et mundi totius exemplum demonstrant; verum etiam quod castitatem vovere sit stultum et divina lege prohibitum magis quam si quis voveret adulterium aut quidvis aliud a Deo interdictum. *! Tam crebro autem inculcat continentiae et castitatis impossibilitatem et libidinis obscenitatisque inevitabilem necessitatem insignis iste epicurici ac plusquam alchoraniei evangelii buecinator, ut si vellem bonas horas tam male in colligendis ex Lutheri scriptis istiusmodi turpitudinibus, iustum ex eis possem volumen conscribere. Sed actum agerem, cum vir eruditissimus Ioannes Pistorius in Lutheri Anatomia, ? hanc Spartam nactus, abunde administrasset, ostendens integro volumine meretricium spiritum Lutheri longe immundissimum. V. Quam scurrili autem sermone, quam impura lingua et spurciloquo ore fuerit novus iste propheta, nemo verbis assequi pro rei veritate potest. In Symposiacis Colloquiis videre est quam turpia et obscena eum suis congerronibus miscebat verba, quasi nescisset omnino quod eloquia Domini eloquia casta ; argentum igne examinatum, probatum lerrae, purgatum septuplum,*? hoc est, verba Dei, quae Spiritus Sanctus per suos loquitur, sunt undequaque castissima atque purissima, sicut argentum, quod, saepe recoctum atque refusum, omnino est ab omni scoria defaecatissimum ac longe purissimum. Unde Paulus ait: Verbum sanum et irreprehensibile; * et praecipit : Omnis sermo malus ex ore vestro non oriatur,*? quoniam corrumpunt DISSERTATIO SEXTA 261 bonos mores colloquia mala.** Hinc ad Colossenses ait: Deponile... lurpem sermonem de ere vestro,*' et ad Ephesios: Fornicalio..., inquit, ef omnis immunditia aul avaritia nec nominentur in vobis, sicul decet sanctos, aut turpitudo, sive obscenitas, aul stulliloquium, aul scurrilitas, quae ad rem non pertinent, minime, ut graece est, convenientia ; * sicut ipsemet turpia nec ausus unquam nominare, sed : Quae in occulto, inquit, fiunt ab ipsis, turpe est et dicere. *? Lutherus autem, cum gratiam Dei in luxuriam convertisset, eo impudentiae venit, ut ad marginem supremi capitis Proverbiorum Salomonis, impudentem prophetam scribere non puduerit germanicum distichon in hanc sententiam : « Non posse, homini felicius quid accidere super terram, quam si contingat frui amore mulierum ». 9? Et quotiescumque de obscenis rebus incidit sermo, nonnisi obscenissime locutus est, factus libidinis omnis et turpitudinis vile mancipium ; a quo enim quis viclus est, illius et servus est. 9 Lutherus autem victus a libidine fuit, sicut ad Philippum Melanchthonem scripsit: «Carnis meae, inquiens, indomitae uror magnis ignibus »; subiungens quod ferveret libidine et vexaretur tentationibus carnis, adeo ut statuerit Erfordiam ingredi et medicos ac chirurgos consulere. « Non est enim, inquit, quod feram amplius id mali ». *? Optimum sane remedium, sed viris sanctis minime notum, ad superandas tentationes carnis a tentatore diabolo excitatas, consulere medicos et chirurgos. Sed cum despondisset animum, et tentationi succubuisset: «Non est enim, inquit, quod amplius feram id mali». Ac tandem huic tanto malo impotentis libidinis Catharinam Borram sacrilego compressu atque coniugio medicinam adhibuit. Unde in Mensalibus Colloquiis dixit quod S. Hieronymus multa scribit de tentatione carnis. «Sed res est, inquit Lutherus, exigua, cum muliercula in domo possit hanc infirmitatem iuvare ». ? Arbitratusque fuit coniugium, etiam summa inopia laborans, paradisum ; sicut ad Nicolaum Gerbellium scribit, ubi caelibatum appellat impurum, pertinet, 49) Ibid. vr. 12. 50) « Nichts liebers ist auf Erden als Frauen Liebe, wems kan werden ». Cf. Io. A. Fabricius op. cit. pag. 167. 448, ubi copiosam refert litteraturam de hac nota marginali. Cf. etiam Grisar op. cit. B. 2, S. 239. 51) 2 Petr 2, 19. Vulg.: Superatus est, huius et servus est. 52) Tomus 1 Epist. f. 335 ed. cit. 53) In editionibus Colloquiorum a nobis consultis hanc phrasim non invenimus. Notandum vero inter varias editiones magnam extare differentiam, 54) Tomus 1 Epist. f. 364, cum in libidinoso amore mulierum omnem felicitatem et omnium malorum remedium collocaverit, et in coniugio, etiam summa inopia laborante, paradisum posuerit, Lutherus omnis libidinis vile mancipium evincitur ex impura item lingua, cum papistas dixerit priapistas, romanos curiales hermaphroditas, androgynos, cinaedos, pedicones, puserones, etc. Lutherus omnis libidinis vile et vel perpetua uredine damnabilem, vel immundis fluxibus; aitque quod auribus suis nihil odiosius sonat monialis, monachi et sacerdotis nomine. 55 O vatem, cui paradisus Venus! VI. Hine pudorem omnem exutus iusto Dei iudicio, tradidit enim eum Deus in reprobum sensum et in passiones ignominiae, ut faceret... quae non decent,** quo sua ipsiusloquela ipsum mundo manifestum faceret, factus est homo longe spurciloquus. In libro Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum verba facit de Priapo, *?' honestis auribus minime ferenda, ubi homo modestissime honestus papistas priapistas appellat. 9? Inlibro autem Adversus Papatum Romae [a Diabolo] Fundatum, longe impudentius loquitur, imo blasphemans obloquitur, dicens : « Romanae Sedis homines sunt hermaphroditae; a parte ante viri et a parte post mulieres ».9? Proh pudor, prophetam impudentissimum! Et adhuc in eodem libro inter multa nefandissima ait: «Provoco et appello omnium nostrum nomine ad Sanctam Sedem Homanam, illam scilicet, in qua explorantur Papae an sint viri vel mulieres. Si sunt viri ostendant testes contra nos haereticos; si sunt mulieres dicam illud Pauli: Mulier in Ecclesia taceat. 99? Hoc facere cogit vulgata fama per omnem iam vetus Europam, quae mores exstirpat honestos; reges enim et reginae in Curia Romana dicuntur, ut plurimum, esse palam hermaphroditae, androgyni, cinaedi, pedicones, et similia monstra ». * Nec semel aut iterum infamis iste Asmodaei9? turpissimusque propheta sine ullo pudore appellat praeposterae libidinis homines italico vocabulo longe nefando puserones; 9 multaque alia simili obscenitate habet Lutherus honestis auribus non ferenda, cum alibi, tum maxime in praefato Adversus Papatum libro. VII. Cum autem tam sordido et impudenti fuerit ore, quali putandus est fuisse corde et animo ? Est enim lingua cordis imago et gentilibus colebatur tanquam deus patronus cuiuscumque obscenitatis. Cf. Ovid. Fast. lib. 6, vrr. 319 sqq.; S. Augustinus De Civitate Dei, lib. 6, cp. 9, (P. L. 41, 188). 58) W. L. t. 2, f. 336». 59) Ibid. t. 7, f. 453*. 60) 1 Cor 14, 34. Vulg.: Mulieres in Ecclesia taceant. lerminans, vel daemon libidinis, qualis nobis ostenditur in libro Tobiae. Cf. Migne Cursus Completus Scripturae Sacrae, vol. 12, col. 635-630. 63) Cf. Luthers Tischreden, f. 311^". Apud J. et W. Grimm Deutsches Wórterbuch, B. 2, col. 569, Leipzig 1860. DISSERTATIO SEXTA 263 indicium ; cumque sit cor humanarum actionum in vita veluti radix, fons et origo, quam turpis, quam sordida necesse est ut fuerit novi huius Mahumetis orco dignissima vita ? Cum enim sensus et cogitatio cordis humani ad id mali quam maxime prona sint ab ineunte aetate, ita ut effrenis libido tanquam indomita bestia vix coerceri et cohiberi possit validis licet potentibusque humani pudoris et divinae religionis retinaculis repagulisque ; quid censendum de homine, qui una simul omnem exuit pudorem et religionem ? Qui animum ea opinione ac sententia imbuit, quod caste vivere sit undequaque impossibile, quodque libido ineluctabilem habeat necessitatem fame et siti multo validiorem ac urgentiorem, quodque primum et maximum Dei praeceptum illud sit: Crescile et multiplicamini ? Cum tamen et bestiis dictum a Conditore naturae fuerit: Crescite et multiplicamini, nec Divina Scriptura dicat hoc esse praeceptum, sed benedictionem Dei cum ad bestias, tum etiam ad homines: Benedixit, inquit, eis. dicens : Crescile et multiplicamini ; 9 sicut etiam in historia Noe legimus quod benedixit Deus Noe et filiis eius, dixitque ad eos: Crescite et multiplicamini, et replete terram. ** Benedictio autem non praeceptum legis est, sed divinae clementiae erga homines beneficium donumque naturalis ad procreandam sobolem fecunditatis, quam crebro Divinae Litterae benedictionem Dei appellant. $$ Sed persuasit sibi Lutherus esse hoc primum et maximum divinae legis praeceptum, ut ab animo omnem eximeret religionem, et, conscientia minime reluctante, absque ullo metu, genio et libidinibus liberius indulgeret. Eo autem impudentiae venit homo, ut alicubi scripserit debere virum honorare membrum mulieris et mulierem viri tanquam divinum opus. In libro enim De Matrimonialibus Causis, fere in vestibulo, ita loquitur: «Sicut unicuique nostrum Deus creavit corpus, ita habere oportet; nec manet in potestate nostra, ut ego quidem meipsum mulierem faciam, tu autem teipsam virum, sed, sicut ipse me et te fecit, ita simus ego vir, tu autem mulier. Tale autem bonum opus vult honori, non autem contemptui habere, tanquam suum opus divinum ; ut vir non contemnat aut spernat mulierem, sive membrum, nec mulier virum, sed quisque invicem honoret alter alterius effigiem mancipium evincitur ex vita sordidissima, cum ex sese libido indomita bestia sit, et sibi persuaserit necessariam esse ut cibus et potus, imo ut Dei primum et maximum praeceptum, imo ut plane divinum opus, in quo nihil pudoris. Lutherus spurciloquentiae magister evincitur, quia etiam aliis in rebus impudentissime locutus est, utens foedis et corpus tanquam divinum opus, hoc enim Deo placet ». 5" Quam parum abfuit quin Lutherus novum Dei cultum introduxerit in honore et cultu imaginum, ut ita vir honoraret imaginem et membrum mulieris, mulier autem viri ; novo enim isti evangelio, quod totum secundum carnem est, talis cultus decebat quam optime. Et quoniam pudet pigetque diutius in sordidissimo isto Lutheri luto haerere, tantum dicam quod, in cynicum hominem ex stoico mutatus, Lutherus autumaverit in re uxoria nihil esse pudoris. Nam in epistola quadam ad quendam Wolphangum, Ordinis S. Antonii, qua hominem ad coniugium hortatur, cum multa dixisset de inevitabili necessitate coniugii, quod castitas nil magis sit in potestate nostra quam divinum quodvis miraculum Dei aut gratia ; quod magna pars simus mulieris carnis, in ea geniti, ex ea nati et enutriti, ac propterea non esse possibile sine muliere vivere, ait: « Est pudor mulierem accipere? Quare non pudet nos etiam manducare et bibere? Aequa enim est utriusque rei necessitas. Ah! quid amplius dicere debeo ? Miserendum est quod quisquam hominum adeo sit insanus, ut miretur quod vir mulierem accipiat, vel quod aliquem rei huius pudere debeat, cum nemo miretur quod homo comedere et bibere soleat ». 98 Nunc, quaeso, quid impudentius, aut inverecundius vel mente fingi potest, aut cogitari? In re ergo omnium pudentissima nihil est Luthero pudoris ? O hominem longe omnium impudentum impudentissimum ! Et tale libidinum monstrum turpitudinisque vile mancipium, quis sanae mentis existimare poterit fuisse verum Dei prophetam et apostolum ? Dei utique huius saeculi, qui excaecavil mentes infidelium. $? VIII Sed quam etiam aliis in rebus immundo ac spurciloquo ore fuit Lutherus! Quam saepe oletum et stercora sacerrimum prophetae istius os spuebat evomebatque ! Nec honestiore usus vocabulo oletum dicit aut etiam stercus, sed foedo utitur vulgi sordidoque vocabulo, non modo in suis germanicis scriptis, verum etiam in latinis. In Annotationibus Brevissimis in Capita aliquot Matthaei ad illud : Omne quod intrat in os, in ventrem abil el in secessum emittitur, "? ita DISSERTATIO SEXTA 265 scribit : « Nec dignatur, inquiens, saltem dicere quod cibus in carnem et sanguinem mutetur et corpus nutriat, sed odiose tantum illud exaggerat quod est in cibo pessimum, scilicet stercus. Germani, ut sunt homines elegantes in sua lingua, praecipue cum de hoc opere loquuntur, istam Christi sententiam crasso suo more ita efferrent: Qui in cibo ponunt iustitiam, sunt sancti concacati et merdosi; eorum enim sanctitas consistit in cacando et mingendo. Egregia profecto sanctitas quae per latrinam in secessum eiicitur!» Et nonnullis interiectis : «Ah! putatis Moysen locutum esse de edendo et cacando..., quasi Deo curae sit quid edas aut caces ? » Et iterum post pauca ait : « Sunt merdosi, ut vulgo dicitur beschiessene Propheten, idest, permerdati prophetae, quorum doctrina et iustitia est merda et oletum ». * Et postea germanice ait: « Lasst sie ihren Dreck fressen in des Teufels Namen »; hoc est:«sine eos suam merdam in diaboli nomine ingurgitare, sive tuburcinari ». An non purissima verba honestissime loquitur novus iste propheta ? Nec uno tantum inloco, aut quam raro Lutherus, sed creberrimeea spurciloquentia utitur ; ita ut cum frequens nominet pontificium decretum et decretale, usus turpissima paranomasia, dicat: Dreketum et dreketale, cum germanice scribit. ? Est autem Germanis Dreck sordidissimum vocabulum, significans stercus. Et super Genesim tractans illud: Dan iudicabit populum suum, ? «Dan, inquit, hoc est Papa, non aliud potest quam cacare decreta et decretalia danitica ». ?* Foedissima autem scurrilitate ista plusquam histrionica et pantomimica Lutherus tam crebro usus est, ut, quemadmodum Ioannes Cochlaeus in Actis ipsius refert, ** Gulielmus Rosseus qui, ut Laurentius Surius in sua historia habet, 6 vero nomine fuit Thomas Morus, Angliae regni cancellarius supremus, acutissimi ingenii et summa doctrina et integritate vir, dixerit quod Lutherus nihil habet in ore quam latrinas, merdas, stercora, quibus spurcius foediusque scurratus, quam ullus unquam scurra turpissimus. Et, ut Cochlaeus in Actis testatum reliquit, ^" ad orationem quandam Andreae Critii Episcopi Praesmiliensis, habitam ad pag. 162. 77) Op. cit. an. 1525, pag. 119-120. vulgi vocabulis; nec uno in loco aut raro, sed creberrime; ita ut, iuxta B. Thomam Morum, nihil habeat in ore quam latrinas, Stercora, etc. et, iuxta Polonos, vere stercoreus dicendus propheta. Lutherus spurciloquentiae magister evincitur, quia scurrilitati impietatem miscet, scribens in universitatem Ingolstadiensem; imo divina regem Poloniae Sigismundum in Lutherum, dum ederetur in lucem, adiecta fuerunt varia Polonorum carmina, ingeniosa quidem et acria ; inter cetera vero ita lusum in Lutherum fuit, nec tamen ioco, sed quam vere et serio dictum : « Stercora cum prae se ducat quoscumque Lutherus, Oreque spurciloquo nil nisi stercus habet ; Ne, rogo, stercoreum dices hunc esse prophetam ? Qualia verba viri, talis et ipse vir est ». cum foedissima scurrilitate impietatem miscet? Scribit turpissimus scriptitator liIX. Sed quid quod aliquando Lutherus bellum longe infamem in inclytam et de christiana republica optime meritam academiam Ingolstadiensem, quae statim ab initio prima omnium insurrexit murumque aeneum se opposuit; et non contentus in ipsa libelli epigraphe laudatissimam universitatem, optimarum litterarum nobilissimum emporium, dicere caecam, miseram, insanam et foedam, '? postea totus stomachabundus, ira percitus ac veluti Tisiphones facibus inflammatus, multis conviciis conspurcatam ac turpificatam etiam concacatam dicit; virosque doctrina et pietate praestantissimos non contentus tertio quoque verbo appellare asinos, sues, porcos, capita asinina, ludibrio compellans ait: « Eximii magistri nostri, vestrae excellentiae bene dicunt: Vos estis lux mundi ; *? ihr seid der Dreck in der Latern », 9? hoc est: vos estis stercus, sed foedissimo vocabulo, in lanterna. O hominem longe maxime impie impudentem et longe maxima impudentia impium ! Itane verbum Christi Angelis reverendum est miscendum cum stercore ? Ex his autem quae dicta sunt, luce clarius potest esse conspicuum omnibus, qui vel tantillum divinae mentis et fidei habent, quam impurus, quam turpis, quam immundus spiritus Lutherum incesserit, ac in ipsius corde et lingua insederit; hoc est, tam immundus et impurus, quam longe omnium immundissimus et impurissimus ; neque enim existimo fuisse aliquando hominem tam impura obscenitate, quem Lutherus ista in re non multis gradibus partibusque superarit. Sed non omittam indicare quam sancte tractaret spurcissimus versitài zu Ingolstadt ausgangen, Y. G. t. 2, f. 436. 479) Mt. 5; 14. 80) I. G. t. 2, f. 440. DISSERTATIO SEXTA 267 propheta iste divina. In libro Adversus Coelestes Prophelas, agens de Venerabili Sacramento, et in Carolostadium scribens de voce sacramentaliter, ait: « Cum tali verbo vult ipse Papam et nos profligasse ; ita sane ac si esset Priapus gentium, qui emitteret crepitum ventris pro tali potenti terrore ». * Quid hic, quaeso, luci ad tenebras..., Christo ad Belial? * Quid cum sanctissimis rebus turpissima verba? Paulo post etiam in eadem disputatione ait: « Proposuit sibi quod in Sacramento sit remissio peccatorum. Hoc autem decernere stercus est ». 9 Et in libro Quod verba Christi : Hoc est Corpus meum, ** debent consislere, disputans in Zwinglium et Oecolampadium, ita loquitur dicens : «Zwinglius tenetur ex Scriptura demonstrare quod verbum est idem sit ac significat; quod si non facit, res sua stercus est. Simililiter Oecolampadius ostendere tenetur ex Scriptura quod Corpus idem sit ac figura corporis sive corporis signum, quod si non facit, ipse etiam stercus est, et manet noster textus: Hoc esl Corpus meum ».9 An non est ista sacerrimi istius prophetae de rebus divinissimis purissima disputatio stercore plena? In Confessione sua de Coena Christi, disputans cum Oecolampadio de veritate Corporis Christi, disputationem de re divinissima stercore conspurcat: «Quod emolumenti est, inquit, quod hie totum diaboli stercus contrecto ? »?96 Et in eadem disputatione, arguens Sacramentarios exponentes verbum Christi: Hoc est Corpus meum, idest, signum corporis mei: « Si, inquit, corpus est figura corporis, tune qui manducat hunc panem indigne, reus erit signi corporis, quoniam corpus hic signum corporis sive panem appellare oportet; alioquin utrumque et textus et glossa una cum omnibus Schwermeris quasi in uno cumulo iacet in stercore ».9? Ita homo spurcissimus divinissima etiam mysteria scurriliter simul et impie turpissimis verbis conspurcat. X. Sed in longum iter emensi per putentissimum coenum, et fessi et paedore affecti, canamus nos receptui. Ignoscant, quaeso, aures honestae. Videri enim poterant res adeo turpes clausis oculis et surdis auribus praetereundae perpetuoque silentio premendae, vel potius modeste vertit: « Causa cadit » W. L. t. 7, f. 385*. 86) W. G. t. 2, f. 180*. stercori miscet, de Venerabili Sacramento et de Poenitentia tractans in Carolostadium, de interpretatione Scripturae in Zwinglium et Oecolampadium, et de veritate Corporis Christi in eundem Oecolampadium., S. Auctor de itinere per putentissimum coenum veniam petit, Spiritus immundus non raro etiam spiritus malus in Scripturis dictus, et, quia nonnisi culpa sua malus, non XQ(Xó6c, sed movwpóc, idest, sepeliendae ; sed operae pretium visum est propalare, ut cognoscat mundus, qualem tandem prophetam Saxonia mundo dederit, quamque sanctum, quam castum, quam purum auctorem novus iste evangelismus habuerit, quam similem summo veri Evangelii auctori Christo, de quo Paulus ait, quod falis... decebat ul nobis essel pontifex, sanclus, innocens, impollulus, segregalus a peccatoribus, el excelsior coelis factus. 9? DISSERTATIO SEPTIMA LUTHERUM A SATANA AGITATUM ANIMOQUE QGUM PRIMIS OBSESSUM SPIRITU MALIGNITATIS ET NEQUITIAE FUISSE IMBUTUM ! I. Qui frequentissime in Divinis Litteris appellatus est spirifus immundus,? non raro dictus est spiritus malus, spirilus nequam, spiritus malignus. Nam in Regum Historia non semel aut iterum ]legimus spiritum malum, qui a Domino exagitabat Saul regem, ? qui etiam dictus est spiritus Domini malus.^ David etiam dicit: Immissiones per angelos malos.? D. Lucas in Actis habet nominatim spiritus malos, 9 spiritus nequam, * daemonium pessimum, ? ubi graece semper est spiritus malignus ; ? in. Evangelio etiam ait quod Dominus multos curavit a spiritibus malis,'? et alibi quod sequebantur Dominum mulieres..., quae curatae erant a spiritibus malignis. Dictus est autem satanas spiritus malus, non quod natura sit malus, cum Dei factura sit: Vidit aulem Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona, ? unde et Paulus ait: Scimus quia omnis creatura Dei bona est ; ? sed voluntate sua a Deo aversus, factus est nonnisi culpa sua malus. Quoniam autem non natura, sed voluntate sua malus est, 6, 7; 7, 25; Lc 4, 33. 36; 8, 29; Act 5, 195; 8,7, 3) Cf. 1 Rg 16, 14. 4) Cf. ibid. 18, 10; 19, 9. 5) Ps 77, 49. 6) 19, 13. 15. 7) Ibid. vr. 12. 8) Ibid. vr. 16. sub hoc nomine. 10) Cf. Lc 7, 21. 11) Ibid. 8, 2. Vulg.: Quae erant curatae, DISSERTATIO SEPTIMA 269 propterea saepenumero in Scripturis Sanctis non w«oxóc dictus est, hoc est, malus, sed «ovQpóc!* malignus; tanta autem malignitate refertus, ut saepius dictus sit absolute «ovqpóc malus, idest, malignus. Ità apud Matthaeum: Venil malus, xovqpóc malignus, et follit perbum de corde eorum, ne credentes salvi fiant,!* ubi apud alios Evangelistas est: Venit diabolus;?* et eodem capite: Zizania aulem filii sunt nequam, «oo xovqpob illius maligni.'? Ita apud eundem: Quod... his abundantius est, a malo est,!?? hoc est, ut Theophylactus interpretatur, a diabolo est,?? non enim graece est àx tob «axob, sed &x vob xovqpob a maligno ;?* et in Oratione Dominica : Libera nos a malo, &zó «o0 xovqpoo a maligno, ? sicut Tertullianus, Chrysostomus,?* Theophylactus? et Euthymius*$ interpretantur. Paulus ad Ephesios scribens, nequissimum appellavit, dum ait: Sumentes scutum fidei, in quo possitis omnia tela nequissimi ignea extinguere; ?*" ubi tamen graece est vob movüpob illius maligni, sed interpres vim vocis, quae absolute posita est, expressit, quasi per antonomasiam dictus sit malus, hoc est, nequissimus, malignissimus, pessimus, qui et origo et causa est omnium malorum. Significat autem vox «ovqpóc Graecis et hominem perversitate morum intolerandum, unde civitatem in Thracia, in quam Philippus pessimos quosque homines coniecit, Poneropo-. lim appellatam dicunt ; * et malignum, invido malevoloque est animo, et malitiosum, animo astuto versutoque ad dolos et fallacias perversasque sententias propenso, et tandem improbum atque molestum, qui aliis facessit negotium, pacemque et quie- *Xoxoo et: Ex x00 novwpou. 22) Ibid. 6, 13. Ms.: Amo coU TOY'jpou. 23) De Oratione, cp. 8, (P. L. 1, 1163-1164). 24) In Matthaeum, Hom. 19, (P. G. 57, 282). Curiositate, ed. cit. pag. 629; Suidas Opera Historica, sub voce Ao9A«cv mvÓAtg, col. 258, Basileae 1581. Haec urbs, quae nunc a Bulgaris Plovdiv, vel etiam Rogueborough, appellatur, primum Eumolpiam ab heroe Eumolp nomen habuit, postea a Philippo Macedone an. 342-340 ante Chr. capta, Philippopolis vocata fuit; deinde vero, cum ab eodem Philippo illuc missi fuissent sacrilegi Phocenses, Poneropolim, Poniropolim, Poniropulim nomen obtinuit. Cf. Prof, St. N. Scisckov Plovdiv v svoemo galetno u blizko minalo, pag. 10-12. Izdava kniZarnizata Nov zivot na Gheorghi p. Vassilev i C.ie, Plovdiv 1921. malignus vocatus, ita apud Matthaeum et Paulum; quia, iuxta vim huius vocis, facit homines, quos sibi devincit, intolerandos morum perversitate, cordis malitia et animi malignitate. De Luthero dici potest, quod de homicida Caino, qui ex maligno erat, idest, ex diabolo, quia immani odio fratres suos prosecutus et persecutus est. tem perturbat.?? Talis est autem per omnia satanas, ac propterea meritissime tam saepe hoc insignitus est nomine ; maxime vero etiam, quoniam, quos sibi devincit, morum perversitate, cordis malitia et animi invidiosissima malignitate sui quam simillimos facit, ita ut unus veluti spiritus fiant cum ipso, sicut qui... adhaeret Deo, unus spiritus est cum eo. ?? II. Cum autem Martinum Lutherum victum suum sibi longe maxime devinxerit, videndum nunc nobis est, quam sibi hac etiam in re, in malignitate, inquam, et malitia similem effecerit, qualemque perversitatis suae imaginem in homine isto impresserit; ita ut de Luthero dici possit, quod de Caino D. Ioannes ait, quod ex maligno erat,?* hoc est, ex diabolo quem S. Apostolus malignum dicit, cum in eadem epistola semel et iterum ait: Vicistis malignum ; *? et in calce eiusdem epistolae : Malignus non tangil eum. * Dicit autem Ioannes Cainum ex maligno fuisse propter odium in fratrem suum Abelem, quem ira percitus iniqua occidit ;?* propterea ex maligno ipsum esse dixit, quoniam omnis qui facit peccatum ex diabolo est, quoniam diabolus ab initio peccat.9?* Sed et quisquis fratrem suum odit, peccat ; quoniam, ut ait, qui odit fratrem suum homicida esl, et... omnis homicida non habet vitam aelernam.?5 Hine etiam ait, quod qui odit jratrem suum in tenebris est, et in tenebris ambulat, et nescit quo vadat, quia tenebrae obcaecaverunt oculos eius;?" hoc est, manet in potestate tenebrarum, sub diaboli potestate, qui princeps tenebrarum est. ?? Nunc autem quale quantumque fuerit Martini Lutheri odium in fratres suos, sanctae catholicae Ecclesiae filios, quam acri, acerbo et immani odio et prosecutus et persecutus fuerit omnes adversarios suos, praesertim vero catholicos Doctores, monachos, Episcopos et maxime omnium Christi Vicarium, Romanum Pontificem, tam notum est quam quod notissimum omnibus, qui vel tantillum in ipsius scriptis versati sunt. Oratio enim veluti character et imago est animi; ec abundantia quippe cordis os loquitur. 3? Vulg. : Nescit quo eat. 38) Cf. Eph 6, 12. 39) Mt 12, 34. DISSERTATIO SEPTIMA 271 III. Fuit autem Lutherus homo supra modum maledicus, sicut in spiritu blasphemiae palam faciemus ; nunc odium in adversarios aperiendum est. Hinc enim manifestum erit ipsum tanta animi malignitate refertum non potuisse spiritu Dei duci, quoniam, ut Sapiens ait, in malevolam animam non intrabit sapientia, neque habitabit in corpore subdito peccatis. Spiritus enim Sanctus disciplinae effugiet effictum; * et : Benignus est... spiritus sapientiae; * et: Caritas Dei, quae diffusa est in cordibus nostris per Spiritum Sanclum,*? patiens est, benigna est... ; non cogitat malum, non gaudet super iniquitale, sive iniustitia, quia non quaerit quae sua sunt, *?' ac propterea non est litigiosa, sed maxime modesta.^^ Quapropter Paulus, cupiens ut omnes, qui christiana professione censentur, in omnibus fidem bonam ostenderent et doctrinam Salvatoris nostri Dei in omnibus ornarent, ^? inter praecipua documenta, quae in epistola ad Titum tradit populo christiano praedicanda, ait: Admone illos principibus et potestatibus subditos esse, dicto obedire, ad omne opus bonum paratos esse, neminem blasphemare, non litigiosos esse, sed modestos, omnem ostendentes mansuetudinem ad ommnes.** Christianos cupit esse quam modestissimos, minime autem omnium seditiosos et litigiosos. Martinus autem Lutherus, novi evangelii praedicator et evangelismi fundator, maxime omnium fuit immodestus, seditiosus et litigiosus homo. Et, quod spectat ad lites, mirum quam fuerit Lutherus immemor praeceptorum Pauli ad Titum: Stultas autem quaestiones, et genealogias, et contentiones el pugnas legis devita ; sunt enim inutiles et vanae.*' Et ad Timotheum : Stultas autem et sine disciplina, ineruditas, quaestiones devita, sciens quoniam generant lites. Sernum autem Dei non oportet litigare, sed mansuetum esse ad omnes, docibilem, patientem, cum modestia corripientem, sive cum levitate, erudientem adversarios. *? Lutherus autem strenue litigiosus maximeque contentiosus tanquam alter Ismael unus contra omnes, ** omnium adversarius factus, omnibus lites movit contestatusque fuit; maxime vero catholicis Doctoribus, monachis, sacerdotibus, Episcopis, principibus et Pontificibus Summis, ut omnes a suis legitimis maximeque antiquis possessionibus deturSaeva diaboli malignitas patet in Luthero, quia, cum caritas non litigiosa, sed maxime modesta sit, ipse maxime omnium fuit litigiosus, immemor praeceptorum Pauli omnibus lites movit, praesertim catholicis Doctoribus et universitatibus, sed et doctoribus haereticis, et quidem modo plane diabolico. 272 - J SECTIO QUINTA baret, bonisque omnibus summa iniuria spoliaret. Quod quidem tam notum est quam quod notissimum, luceque meridiana et sole multo clarius. In quaestionibus autem et pugnis legalibus, in disputationibus et litterariis contentionibus quam fuerit intolerande protervus, quantaque et quam virulenta invidia adversarios semper gravarit, testimonio sunt scripta ipsius longe virulentissima, in Ioannem Eckium, 9? in Silvestrum Prieratem, * in Thomam Caietanum, ? in Ambrosium Catharinum, 9 in Ioannem Cochlaeum, ** in Hieronymum Emserum *5 aliosque quam multos, ?* viros doctissimos ac de litteraria republica christianaque pietate optime meritos ; scripta ipsius in praestantissimas universitates et academias Parisiensem, ?^ Lovaniensem, Coloniensem 5»? et Ingolstadiensem ; ?? scripta etiam quae in Carolostadium, 9? Zwinglium, 5! Oecolampadium 9? aliosque suos olim aureos amicos et filios, 95 in. Sacramentarios * et Anabaptistas *? vibravit, eiaculatusque fuit. Omnia enim plena sunt et quam refertissima non christiana modestia, non pia doctrina, non leni eruditione, qua iubet Paulus adversarios erudiri, 55 non apodicticis argumentis aut validis rationibus ad revincendos veritatis hostes et ad agnitionem veritatis perducendos, 7? sed canina dicacitate, rabidis morsibus, theonino dente, 98 odio vatiniano, 9? inanibus dicteriis, ineptis salibus, innumeris conviciis, scommatibus et laedoriis. Omnes enim adversarii ipsius et quiLutheri adversus Criminationes Eckii, ibid. f, 240* sqq.; Lutheri Defensio contra Malignum Ioannis Eckii Iudicium, ibid. f. 356^ sqq. 51) Responsio Lutheri ad Dialogum Silvestri Prieratis, ibid. f. 170* sqq. 52) Auf des Cardinals S. Georgii an Georg Spalatin, 1. G. t. 1, 1. 232-234. 53) Responsio Lutheri ad Librum Ambrosii Catharini, W. L. t. 2, f. 141* sqq. num M. Lutheri Additio, ibid. t. 1, f. 345* sqq. 56) Epist. Lutheri ad Lectorem contra Iac. Hochstratem, ibid. f. 195^»; Contra Scholasticorum Sententiam, ibid. f. 196 sqq.; Contra Sabbatharios, ibid. t. 7, f. 215^ sqq. 57) Ludus Lutheri a Stolida et Sacrilega Sorbona Damnati, ibid. t. 2, f. 207^ sqq. 58) Responsio Lutheri ad Articulos Quos Magistri Nostri veluti Haereticos damnaverunt, ibid. f. 38^ sqq. 59) I. G. t. 2, f. 436 sqq. 60) Adversus Schwermeros, W. L. t. 7, t. 503 sqq.; Trewe Vermahnung an Alle Christen sich für Auffruhr und Empórung zu hüten, I. G. t. 2, f. 65 sqq. 61) Cf. Grisar op. cit. B. 2, S. 316-320. Contra M. Butzer, alias Bucer, cf. ibd. B. 1, S. 454; B. 2, S. 347. 647; B.3, S. 758-766 et alibi; Contra Bugenhagen, cf. ibid. B. 1, S. 452 sqq.; B. 3, S. 766 sqq. 64) Defensio Verborum Coenae Domini... contra Fanaticos Sacramentariorum Spiritus, W. L. t. 7, f. 379^ sqq. - 65) Von der Wiedertaufe, Weim, A. 26, S. 155. 66) Cf. 2 Tim 4, 2; Tit 1, 9. 67) Cf. 1 Tim 2, 4. DISSERTATIO SEPTIMA 273 cumque suiipsius lutulentam doctrinam non in omnibus colunt, et tanquam auream statuam Nabuchodonosor in campo Dura minime adorant, statim coniiciendi sunt in babylonicam fornacem; ?? statim ira Dei, aeterna damnatione et igne tartareo dignisunt; statim sunt ipsi capita asinina, rudissimi asini, canes, porci, stipites, trunci, cautes, antichristi, diaboli. "* Talibus enim emblematis Lutherus in omnibus scepticis contentiosisque scriptis adversarios suos exornat. Sic Spiritu non bono plenus, Lutherus praestantissimus fuit litium, dissidiarum atque dissensionum faber et architectus. Non est aulem Deus, Deus dissensionis, sed Deus pacis, ? non litium et contentionum, sed pacis et concordiae summus amator. IV. Verum enimvero non tantum litigiosus, sed et cum primis seditiosus homo exstitit novus iste apostolus novi evangelii fundator. Statim autem ab initio, quo in haereseon barathrum, satana impellente, infelicissimus monachus miserrimusque apostata prolapsus fuit, malignum seditionum spiritum palam ostendit. In libro Adversus Regem Angliae ita loquitur: «Persequar et fatigabo hoe abominabile vulgus »; loquitur de papistis. Hinc sequitur: « Vivens papatus hostis ero, exustus bis hostis ero. Facite, porci thomistae, quod potestis; Lutherum habebitis ursam in via et leaenam in semita, undique vobis occurret, et pacem habere non sinet » ; itemque: «Irritatos magis magisque volo, donec concidatis ». ?? Et in Responsione ad Regem Angliae : « Agite dum, adeste omnes; vos, inquam, papistae, sectarii, satanae administri et satellites, ac totum agmen diabolici gregis unanimes vires coniungite vestras, huc copias adducite, confertis agminibus unum Lutherum adorimini. Papistae, in frontem aciem dirigite, a tergo invadant Sacramentarii, Anabaptistae, etc. Quid igitur ? Desistamne ac retrocedam, deserta statione ? Haud faciam. Nunc illud unum valeat, ut palam omnium furori unus contraeam, et quo illorum maior est rabies, eo minus cedam, imo etiam provocabo et insultabo ». * Nunc dico ego: Est hic spiritus mansuetudinis et modestiae Christi Apostolorumque eius, an spiritus Ismaelis, Goliath, ** Thrasonis ? 79 Contra Henricum Regem Angliae, ibid. f. 453^ sqq. 72) 1 Cor 14, 33. Vulg.: Non enim est dissensionis Deus, sed pacis. 79) WIE. t. 2, f. 3585; 74) Ibid. f. 538^. Lutherus non tantum litigiosus, sed et longe omnium seditiosus fuit, cum minas et bellum intentaverit contra papatum, contra papistas et etiam contra haereticos sibi non consentientes, et invitaverit omnes conira Ecclesiam Romanam ad arma arripienda et ad sanguinem fundendum, Item Lutherus seditiosus, cum multa perquam horrenda convicia in Pontificem et Curiam Romanam jecerit, Scribens in Epitomen Silvestri Prieratis, non contentus hominem doctum et pium diris maledictis multisque conviciis virulentissime onerasse, eumque incomparabiliter multo peiorem Ario, Manichaeo, Pelagio ceterisque haereticis quibuscumque fecisse in Praefalione ad Leclorem, "" postea classicum canens, ? ad arma publice conclamavit dicens: «Mihi vero videtur, si sic pergat furor romanistarum, nullum reliquum esse remedium quam ut imperator, reges et principes vi et armis accincti aggrediantur has pestes orbis terrarum, remque non iam verbis, sed ferro decernant. Quid enim lallant perditi homines etiam communi sensu privati, quam id quod antichristus facturus praedicitur, ac si nos insensatiores quam trunci sunt habeant? Si fures furca, si latrones gladio, si haereticos igne plectimus; cur non magis hos magistros perditionis, hos Cardinales, hos Papas et totam istam romanae Sodomae colluviem, quae Ecclesiam Dei sine fine corrumpit, omnibus armis impetimus, et manus nostras in sanguine istorum lavamus ? » *? Quis non hic videt Lutherum virum Belial, 9? pirum sanguinum, ** prophetam illius, qui homicida fuit ab initio, * hominem in via Cain abeuntem ? 98 Suntne verba ista hominis evangelici an sanguinarii ? Itane spiritus Dei per Christum et Apostolos —«Evangelium auspicatus fuit? Ita Evangelium pacis ** praedicavit ? V. Praeterea in libello Adpersus Ezxecrabilem Bullam Antichristi Lutherus, cum multa perquam horrenda et piis auribus intoleranda convicia in Summum Pontificem et Romanam Curiam furiose lecisset, novus Core*? seditionem excitat in sacerdotem Dei, ita exclamans : « Ubi es nune, optime Carole imperator? Ubi estis, reges et principes christiani ? Christo dedistis nomen in Baptismo, et has tartareas voces antichristi potestis ferre ? Ubi estis, Episcopi? Ubi, Doctores ? Ubi, quicumque Christum confitemini? Ad haec horriromana militia pro diversis signis dandis. Primum pugnae signum videtur buccina datum fuisse denuntiante sollicitudinem praelii. Mox respondebant tubicines et cornicines per cohortes et turmas; tum, sub ipsum praelii initium, universi ubique concinebant. Hoc vocabatur classicum canere. Cf. C. Crispi Sallustii Catilinarium et Iugurthinum Bellum, Guidonis Ferrarii diligentia illustratum, pag. 155, not. 3, Bassani 17706. 79); W. L. t. 1,/1.:1955, 80) Cf. Dt 13, 13; Ide 19, 22. 81) Ps 5, 7. 82) Io 8, 44. Vulg.: Homicida erat. DISSERTATIO SEPTIMA 275 bilia papistarum portenta tacere potestis? Miseram Ecclesiam Dei, factam satanae tantum ludibrium | » 96 Scripsit etiam librum ad Carolum V iam tum caesarem electum et ad christianam nobilitatem Germaniae, in quo vaferrimus et mille artifex homo nervos omnes intendit per summam invidiam et calumniam, ut ostenderet Romanum Pontificem cum universo clero subiectum esse gladio Caesaris papalique potestati non esse obtemperandum, sed resistendum esse corpore, substantia ac quibus possumus viribus omnibus.?* Ita novus iste Core seditionis spiritu praestantissimus saeculares principes in ecclesiasticos, maxime vero in Summum Pontificem, sollicitabat, satagens, ut oves in lupos transformatae in pastorem insurgerent. Tanta autem odii malignitate Lutherus Romanum Pontificem prosecutus fuit, ut nemo pro veritate verbis assequi possit. Testimonio esse potest integer liber, quem novissimo aetatis suae anno longe virulentissimum scripsit in Papam, titulo De Papatu Romae a Diabolo Instituto, in quo innumera dat pessimae in Christi Vicarium voluntatis haud exigua indicia; inter cetera vero cum Summo Pontifici nihil non mali imprecatur, dicens ac maledicens blasphemansque cum Papam tum omnes ei adhaerentes: « Posset, inquit, quisque eis bene ex animo maledicere, quod ipsos fulgur, sive fulmen et tonitrus percuteret, ignis infernalis combureret, pestilentiam, morbum gallicum, S. Veltenum, S. Antonium, lepram, carbunculum et plagas omnes haberent; et haec quidem omnia sunt inanis vulpis cauda ». $ Tanto odio Lutherus in Papam et Romanos Catholicos flagrabat, ut omnibus mundi huius plagis affligi et infernali etiam igne torreri, non videretur homini nisi flagellum ex cauda vulpis mollissimum. In Praemonitione ad Suos Dilectos Germanos acutissima calcaria adhibet Germanis ad seditionem in Romanum Pontificem, dicens : « O infelices omnes qui ex parte Papae Augustae fuistis ; pudori eritis cunctis successoribus ac posteris vestris, qui non poterunt iucunde audire nomina vestra, quod habuerint tam infelices maiores! O turpem dietam imperialem, qualis nunquam vel celebrata, vel audita fuit, nec unquam celebrabitur audieturve propter tam turpem actionem, quam oportet cunctis principibus totique imperio sempiternam esse Caesarem et saeculares principes in ecclesiasticos et maxime in Papam ad insurgendum excitaverit ; Papae omnibusque ei adhaerentibus omnia mundi mala et ignem aeternum imprecatus sit, et in eundem Papam Germanis ad seditionem acutissima calcaria adhibuerit. Lutherus malignus, cum horrendam et impiam orationem omnibus diebus in omnes papistas ad Deum fuderit ; maculam, quae nos Germanos omnes et coram Deo et coram toto mundo rubore confundit! Quid ad haec dicet Turca totumque imperium eius, quando tam inauditam tractationem de hoc nostro imperio audierit ? Quid dicent Tartari et Moseovitae ? Quis de cetero sub toto coelo timebit sibi a nobis Germanis, aut aliquam de nobis existimationem habebit, quando audierit, quod sinimus maledictum Papam cum larvis suis sic facere ex nobis fatuos, stultos, pueros, imo truncos ac stipites, ut propter eorum sceleratam, sodomiticam turpemque et doctrinam et vitam, tam turpiter, imo plusquam turpiter, in publicis comitiis imperii contra iustitiam et veritatem agamus ? » *? Quam bonum rethorem agit hic Lutherus ad seditionem concitandam turbasque in Christi Vicarium ! VI. Eodem fuit animo in omnes papistas. Nam in libro cui titulum praefixit Adpersus Sicarium Dresdensem, ita homo evangelica caritate plenissimus, sed iuxta novum evangelium suum antichristicum, 1oquitur: « Non possum orare, quin etiam simul maledicam. Dicendum mihi est: Sanclificetur nomen tuum ; cogor etiam dicere: Maledictum, damnatum, infamatum sit nomen papistarum, et omnium eorum qui nomen tuum blasphemant. Dicendum mihi est : Adveniat regnum tuum ; cogor etiam dicere: Maledictus, damnatus et devastatus sit papatus cum omnibus regnis super terram, quae regno tuo adversantur. Debeo dicere: F'iat voluntas tua; ? opus est etiam dicere : Maledictae, damnatae, infamatae et ad nihilum redactae sint omnes cogitationes et intentiones papistarum et omnium eorum, qui sanctae voluntati tuae resistunt. Vere ego singulis diebus ita oro ore et corde sine intermissione, e£ una mecum omnes qui in Christum credunt ; convenit autem ipsam orationem ?' exauditum iri. Oportet enim mirabilia Dei videre, qualiter istum horribilem conventum et immensas minas furoresque papistarum, - loquitur de Wormaciensi conventu, in quo damnatus renunciatusque fuit haereticus, - ad nihilum redigit, et in posterum funditus etiam eversurus est ». 9? Quam vere spiritu Dei plenus ostenditur hie Lutherus! Si tamen unquam in Sacris Litteris invenitur spiritus maledictionis et blaspheDISSERTATIO SEPTIMA 2/7 miae dictus spiritus Dei. Fruclus enim spiritus esl caritas, gaudium, pax, palienlia, bonilas, benignilas ; 9? et; Caritas paliens esl, benigna est, omnia sufferl, omnia sustinet, diligit etiam ex animo inimicos. * Lutherus autem quanam, quaeso, caritate, quae per Spiritum Sanctum est, ?* praeditus fuit, qui propter iustam damnationem meritoque inustam haereseos notam, tam impotenti ira iudices suos diris devovet, tam horrendis malorum imprecationibus, gravatos etiam atroci calumnia, quasi nec in Christum crederent ? 99 VII. Ostendit etiam, quam bono esset animo erga Episcopos catholicae sanctae Romanae Ecclesiae in suo libro Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, ubi omnes Episcopos, quos Spiritus Sanctus posuit... regere Ecclesiam Dei, ?* invidiosissime et calumniosissime traducit, et in eos edictum bullamque, novus antichristi vicarius et papa diaboli, utique diabolicam fulminat in hunc modum, dicens: «Omnes quicumque eo rem, honorem, sanguinem, vitam impendunt, ut hi episcopatus pompatici et aulici, tam remoti et alieni ab omni functione apostolica, praesertim ministerio verbi, totumque hoc satanicum regnum, — ita homo impius appellat catholicam Ecclesiam, — vertatur et extinguatur, aut, si reipsa extinguere non eis licet, contra clamant, damnant et tanquam abominationem vitant; hi sunt filii Dei et veri christiani pugnantes et decertantes, fidem evangelii adiuvantes contra portas inferi. Contra, qui regno Episcoporum tam impio, tam tyrannico et satanico phalarismo favent, et ei libenter obediunt ac subditi sunt; hi satanae ministri sunt contra verbum, leges et sanctiones Dei hostiliter pugnantes. Hane sententiam meam, imo tribunalis Dei, efficacibus argumentis probo ». ?? Sed dicat Lutherus: Cuiusnam Dei tribunalis est ista sententia, quae vult subditos superioribus suis non solum immorigeros esse; verum etiam rebelles, seditiosos, reclamantes, repugnantes et hostiliter persequentes ? Sententia tribunalis Dei per os Petri est: Servi, subdili estole... dominis non tantum bonis et modeslis, sed el dyscolis ; ?? Execrabilem Antichristi Bullam, ibid. f. 93^ sqq.; Ludus Lulheri a Stolida et Sacrilega Sorbona Damnati, ibid. f. 207^ sqq. 97) Act 20, 28. 98) W. Tt. 2, 17842. fcum edictum utique diabolicum in Episcopos ad eorum destructionem fulminaverit, contra praxim et clarissima Scripturae praecepta ; cum et monachos damnatas animas et monasterium infernum, quale ípsi certe fuit, et monachatum turcismum dixerit; et per os Christi: Super cathedram Moysi sederunt Scribae el Pharisaei. Quaecumque ergo dixerint vobis, servale el facile ; secundum opera... eorum nolile facere; dicunt enim et non faciunt." Et quandonam Christus vel aliquis Apostolorum contra principes synagogae, licet maxime impios, ita pronunciavit? Sed longe alius est spiritus Lutheri a spiritu Christi et Apostolorum. VIII. Excucullatus autem monachus Lutherus quam crudo et acerbo odio monachos omnes fuerit prosecutus, testantur passim omnia ipsius scripta, singulariter autem liber De Votis Monasticis, 1? sed maxime omnium libellus ad Ducem Saxoniae Georgium scriptum, !9? in quo, ut seipsum a crimine apostasiae purgaret, in monachos omnes calumniis et conviciis longe virulentissimis furiosissime debacchatur. Omnes nanque monachos, cuiuscumque etiam optimi et sanctissimi instituti, pronunciat quasi ex tripode Lutherus perfidos, abnegatos apostaticosque christianos, blasphematores et novos crucifixores Christi, criminatores passionis et sanguinis; praecipitque suo lutherano, ut, cum monachum audit, nihil aliud intelligat quam abnegatum christianum, apostatam a fide Christi, confoederatum diabolo, sive magum; et in summa ait quod claustrum, sive monasterium, nihil aliud sit quam infernus, in quo diabolus est abbas et prior, monachi autem et moniales animae damnatae. Luthero scilicet, cui talis fuit monachatus qualis Iudae proditori apostolatus, claustrum infernus fuit, quoniam non fuit de eunuchis illis, qui seipsos castraverunt propler regnum coelorum, *9 de quibus per Isaiam Dominus ait: Ducam eos in montem sanclum meum, el consolabor eos in domo orationis meae. Non consolari voluit in domo orationis, sed in domo turpissimae fornicationis. Quin etiam dicit in eodem libro infamis apostata, quod perinde est a monachatu ad saecularem vitam, sicut ipse fecit, transire, ac si quis a turcismo ad Christi fidem se converteret, aut magus aliquis a diabolo ad poenitentiam in Christo se conferret." Vita nanque monastica, ad Christi et Apostolorum imitationem instituta, homini DISSERTATIO SEPTIMA 279 animali, quae sunt spiritus Dei prorsus ignoranti, 9 turcismus et satanica magia visa fuit. Tali spiritu ducebatur novus iste propheta, ut, quos sanctissimis et doctissimis patribus Basilio, !'"' Gregorio Nazianzeno, 9 Hieronymo,' Augustino, Bernardo aliisque innumeris, Dei spiritu abunde refertis, visum fuit optimum vitae genus, isti videretur pessimum ; quod illis paradisus erat, isti infernus ; quod illi summis laudibus celebrarunt Angelisque in coelo quam simillimos dicentes monachos, iste summopere vituperavit, eorumque damnatas animas daemonibus similes affirmavit; profecto quoniam viri sanctissimi optimo erant animo et voluntate, bonus autem homo de bono fíhesauro cordis sui profer bonum."? Lutherus autem in monachos tam malevolus ac maledicus, sicut corde fuit invidia et malitia pleno, ita et lingua venenata ; malus etenim homo de malo thesauro cordis sui profert. malum. 9* Imbutus fuit Lutherus spiritu Arianorum, "^ Donatistarum et Circeumcellionum 9? aliorumque haereticorum, qui monachos semper summo odio sunt prosecuti et persecuti. IX. Sed nihilne seditioso spiritu suo Lutherus in saeculares principes et magistratus molitus, nihil machinatus fuit? Imo quam maxime; exstitit enim novus Ismael unus contra omnes, magnasque in saeculares principes turbas, tragoediasque quam funestas excitavit, dum in eos lingua et calamo furiose invectus fuit. Scribens nanque Adversus duo Caesarea Edicía, Caesarem et principes imperii dicit impudenter mentiri, "5 appellatque principes ebrios et vesanos in ipsa scripti Praefatione, item ferreos surdosque, quos Deus praeci- 207, ibid. col. 759-766; Sermones de Moribus, Sermo 1 de Virtute et Vitio, ibid. col. 1123-1126. de Aliis, ibid. col. 1453-1456. 1465-1468. 109) Epist. 46, (P. L. 22, 490); Epist. 58, ibid. (col. 583. 132), ibid. col. 1729; De Tempore, Sermo 214, ibid. 38, 1070; Contra Faustum Manichaeum, lib. 5, cp. 9, ibid. 42, 226. 111) Hom. de duobus Discipulis euntibus in Emmaus, t. 1, col. 235—- 2306, ed. Parisiis 1586; Hom. super Verbis Domini : Simile est regnum coelorum homini negotiatori, ete, ibid. col. 568-750; Sermo de quinque Negotialionibus et quinque Regionibus, ibid. t. 2, col. 439. (P. G. 25, 227-230); Apologia contra Arianos, ibid. col. 299; Historia Arianorum ad Monachos, ibid. (col. 706. 778-782). 115) S. Augustinus Enarratio in Psalmum 132, (P. L. 37, 1729— 1733); Contra Litteras Petiliani, lib. 3, cp. 40, ibid. 43, 372. 116) W. L. t. 2, f. 446^. Attendat lector ad errores in enumeratione foliorum. quae omnia, sicut Patrum praxi et spiritui contraria, ita veterum haereticorum spiritui similia sunt. Item Lutherus malignus cum et in saeculares principes lingua et calamo furiose invectus sit, praesertim libris Adversus duo Caesarea Edicta et De Potestate Saeculari, ad concitandas turbas populorumque seditiones. pites ruere et a diabolo impelli permittit. ** In Peroratione autem dicit!!$ miseros, fascinatos principes, quos Deus ira inflammatus tanquam pestes et àA&oropac !!? immisit; hortaturque ne temere consentiant ad suscipiendam expeditionem, aut pecuniam conferendam adversus Turcam, quoniam Turca sit christianis principibus solertia, consilio, integritate, moderatione multo praestantior; dicitque principes esse stolidos, fatuos, insanos, furiosos et amentes moriones, qui, eo quod verbum Dei persequuntur, promeruerint tam palpabili caecitate puniri ac impingi. '?? Talia multa ac multo graviora scribit adversus principes saeculares in libro De Potestate Saeculari, dicens eos nullam fidem aut veritatem apud se retinere, et peius quam praedones et nebulones agere ; quodque saeculare regimen tam profunde iacet quam ecoelesiasticorum tyrannorum, ipsosque Dei carnifices ac vindices appellat. '?: Laurentius Surius ? et Ioannes Cochlaeus !? litteris consignatum reliquerunt scripsisse Lutherum in Cardinalem AIbertum Archiepiscopum Moguntinum, sacri romani imperii principem electorem, et inter cetera dixisse quod, «si cives Hallenses et subditi provinciales Archiepiscopatus Magdeburgensis Episcopum Moguntinum tyrannum suum appellarent, aut interficerent, iuste facerent ». Novi evangelii documentum et doctrina est. Nam vetus Christi verum Evangelium nunquam tale quid docuit, sed plane oppositum. Non enim ad ciendas turbas et concitandas seditiones in principes inflammat subditos, sed ad humilem subiectionem, ad praestandam obedientiam, ad principes, ut par est, honorandos hortatur, imo praecipit. 4 Tam solemne fuit Luthero principes dicere tyrannos, canes, sanguinarios, carnifices Dei, vindices et ministros diaboli, quam quod solemnissimum. Seripsit Lutherus librum De Saeculari Potestate, in quo tam maledico calamo in principes et magistratus politicos debaechatus fuit, tam immania venenataque conviciorum tela phalaricaque in eos furiose incessit, ut quae in Papam et Ejpiscopos scripserat, videri possint quam levia, quoniam intellexerat libros AAaocopoc. 120) Ms.: Impingere. 121) 1. 16012, 4$. 199. 122) Op..eit; an. 1535, pag. 347. 123) Op. cit. an. 1535, pag. 285-280. 124) Cf. Mt 23, 2; Tit 3, 1; Hebr 13, 17; 1 Petr 2, 18. DISSERTATIO SEPTIMA 281 suos a principibus catholicis prohibitos publicisque edictis interdictos, 15 X. Cuius rei causa per universam Germaniam excitatae fuerunt seditiones longe magnae ac perniciosissimae, et, ut taceam particularium civitatum seditiones, quales fuerunt Francofurdiae ad Moenum, Moguntiae, Coloniae et alibi, fuit seditio longe maxima rusticorum in Suevia, Alsatia, Franconia aliisque provinciis; quae a tumultuantibus et omnia devastantibus rusticorum turbis gravissima maximaque damna passae fuerunt, innumeris direptis dirutisque templis, monasteriis, arcibus. Sed postea armis principum repressa seditione, supra centum millia rusticorum sub praetextu evangelii perierunt. !?6 Lutherus autem, cognita rusticorum turbulentissima seditione, haud improbavit. In libello enim, quem de seditione rusticorum in Suevia scripsit, et falso titulo inscripsit: Exhortationem. ad Pacem super duodecim Arliculis Rusticorum Suevis, non dehortatus fuit rusticos a seditione, sed potius in scelere confirmavit et ad bellum hortatus fuit, dum rusticis victoriam, principibus vero ruinam, Episcopis et monachis exterminium ab illis falso vaticinio falsidicus propheta praedixit. ?" Ubi vero intellexit rusticos a principibus repressos succubuisse et internecioni datos misere periisse, protinus libellum in eos scripsit hoc titulo: Conlra Latrocinantes Tumultiuantes et. Homicidiales Rusticos qui sub Praelextu Evangelii Fallaciter contra Omnes Superiores insurgunt. In quo videre est lutherici animi saevitiam et crudelitatem hominis cruenti et sanguinarii. Inter cetera enim sic loquitur: «Debet igitur hic percutere, occidere, perfodere, sive clam sive palam, quisquis potest, et cogitare nihil esse venenosius, nocentius et magis diabolicum homine seditioso, perinde ae si rabidus canis interficiendus sit».!2$ O vocem prophetae piissimi, hoc est, crudelissimi hominis! XI. Fuit autem belli et seditionis huius turbulentissima fax Thomas Muncerus, homo per Lutheri evangelium ex presbytero Lutherus malignus, cum per Germaniam rusticorum seditionem perniciosissimam ab ipso excitatam ante repressionem laudaverit, post repressionem occisis rusticis crudeliter insultaverit. Lutherus item malignus, cum in Muncerum, seditionis facem, capitali poena punitum librum ediderit, probans eius damnationem, quia mendax et quia seditiosus ; quae tamen melius de Luthero dicenda essent, cum ipse mendacior extiterit et seditiosior, factus seditiosorum dux audacissimus vesanissimusque, qui a Luthero discedens iactitabat se a Deo missum. Quoniam autem non consentiente Luthero pastorale munus et tanquam novus vates verbi Dei ministerium sibi usurpavit Muncerus, incurrit iram implacabilemque indignationem ipsius Lutheri, qui, in eum vehementer invectus, omnes conatus ipsius incusare progressusque impedire sategit.?? Et quoniam Muncerus, rusticis a principibus valide repressis et profligatis, ictum gladii subiit, Lutherus, accepto miseri hominis exitu, nihil miseratus, scripsit in ipsum ediditque libellum sub hoe titulo: Terribile Factum et Iudicium Dei in Thomam Muncerum in quo Deus Manifeste eius Spirilum Mendacii arguit et damnat. !?? Duplici autem titulo Lutherus damnandum censuit Muncerum: altero quidem propter falsum vaticinium, dicens quod si Deus per ipsum locutus fuisset, non contigisset ei tale quid, Deus enim non mentitur,!?! sed firmiter tenet verbum suum;!? cum igitur Thomas Muncerus mentitus sit, constat eum sub Dei nomine per diabolum et locutum esse et egisse ; altero autem propter spiritum caedium et seditionum. !*? At vero si propter haec iure damnandus est Muncerus tanquam falsus propheta, ut revera optimo iure damnari debuit; profecto M ar - tinus Lutherus multo mendacior et seditiosior quam Thomas Muncerus reperitur, maxime vero in epistola quam anno 1522 scripsit, et inscripsit: Fidelem Admonitionem ad Omnes Christianos pro Seditione el Rebellione Praecavenda, ubi falso gloriatur se solo ore plus ademisse Papae et Episcopis, quam omnes imperatores, reges et principes cum tota sua potentia ademerunt, cum, Mahumeti collatus, fere nihil ademerit; et falso prophetat quod, si adhuc biennio tractaret adhuc negotium religionis, Papa cum omnibus Cardinalibus totumque examen el congeries papalis regiminis tanquam fumus evanescere deberet. !3 Et in libello Exhortationis ad Pacem, quem paulo ante adduximus, falso praedixit rusticis victoriam, principibus autem et praesertim Episcopis exterminium. ?* Rusticorum autem seditionem ipse confirmavit, dum ait quod non essent rustici, sed Deus qui princif. 131 sqq. 130) Eine Schrecklische Geschicht und ein Gericht Gottes über Thomas Muünzer, I. G1:8; £138: 131) Cf. Tit 1, 2; Hebr 6, 18. 132) Cf. Nm 30, 3; Ps 118, 89. DISSERTATIO SEPTIMA 283 pibus se opponebat ad visitandam eorum tyrannidem ; quod Deus effudit contemptum super principes; quod Deus ita procurabat, ut rustici nec possent, nec vellent, nec deberent diutius ferre principum tyrannidem. 3$ Quis adeo caecus est, ut non videat hic spiritum seditionis in Luthero ? XII. Multa nunc dicenda nobis essent adhuc de spirtu malitiei satanicae in Luthero, in eo maxime quod Catholicorum sententias, dicta factaque consuevit maligne admodum detorquere in deteriorem partem, sinisterrime vaferrimeque interpretari, et quasi in scenam invidiose odioseque traducere. Sed longe notius est, quam ut necesse sit dicere, cum nonnisi diabolo tribuat traditiones omnes ecclesiasticas, !? leges, ritus, ceremonias, functiones omnes Episcoporum, sacerdotum clericorumque omnium, 95 maxime vero instituta, vitas, regulas votaque monastica ; 3? omnia enim Luthero sunt antichristiana, peiora quam turcica, omnia idololatrica, satanica, diabolica, contra verbum Dei, in contemptum et blasphemiam Christi, in odium Dei." Ita dicit bonum malum, ponens lucem in tenebras et dulce in amarum, ! serpenti similis, qui optimum etiam cibum in pessimum venenum convertit. Sed quia sicut lingua cordi coniungitur, ita spiritui malignitatis affinis et propinquissimus est blasphemiae et maledicentiae spiritus; videndus nobis nunc est in pestilente venenataque lingua Lutheri blasphemiae spiritus, inspiciendumque quam horrendas blasphemias in Deum et Sanctos per Lutheri maledictum os evomuerit satanas. f. 458^-4595, 138) De Abroganda Missa Privata, ibid. t, 2, f. 263-264. 139) Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, ibid. f. 335^»-336*., 140) Disputationes M. Lutheri, ibid. t. 1, f. 3749*-375*. 141) Cf. Is 5, 20. Item malignus Lutherus, cum, quae Catholicorum sunt, semper in deteriorem partem detorserit. Connexio cum sequentibus, Sicut Deus, ita satanas homines reddit sibi simillimos ; at satanas ex Apocalypsi est calumniator, sive hominum apud Deum ex Iob, DISSERTATIO OCTAVA SPIRITU BLASPHEMIAE A DIABOLO LUTHERUM AFFLATUM REFERTUMQUE HOMINEM FUISSE VALDE BLASPHEMUM ET MALEDICUM ! I. Sicut Deus homines, quos spiritu suo donat repletque, sibi quam similes facit, cuius rei gratia pii Divino hoc Spiritu afflati in Sacris Litteris filii Dei,? quin etiam dii aliquando sunt dicti: Ego dixi: dii estis el filii Excelsi omnes; ? ita e contra homines, quos diabolus spiritu suo implet, reddit sibi simillimos, malus malos, mendax mendaces, protervus Dei inimicus protervos. Est autem satanas Dei hominumque odium, magnus ae mille artifex Dei et hominum calumniator; hinc enim diabolus dictus est, sicut in Apocalypsi legimus, ubi postquam dictum fuit : Proiectus est in terram draco ille magnus, serpens antiquus, qui vocatur diabolus et satanas ; ^ veluti in declarationem post pauca subiunctum fuit : Proieclus est accusator fratrum nostrorum, qui accusabat illos ante conspectum Dei nostri die ac nocte. ? Calumniatur homines apud Deum, sicut in libro lob legimus. Cum Deum dicentem audisset: Nunquid considerasti seruum | meum Iob quod non sit ei similis in terra, vir simplex el rectus et timens Deum el recedens a malo? statim calumniam adhibuit, dicens: Nunquid jrustra Iob timet Deum ? * Timet, inquit, Deum Iob non virtutis amore et pietatis in Deum, ergo proprii tantum emolumenti bonorumque temporalium gratia. Et cum Iob in tribulatione et bonorum omnium subitanea amissione probatus fuisset lanquam aurum in fornace, " iterumque a Deo commendatus fuisset, eodemque encomio honestatus ; necdum calumniari satanas destitit, sed ait : Pellem pro pelle, et omnia, quae habet homo, dabit pro anima sua. 5 Nondum, inquit, satis probata virtus ipsius est ut tantopere commendetur; nam homo pro vita 15;1 Io 3, 1-2. 3) Ps 81, 6. 4) Apc 12, 9. Vulg. : Proiectus est draco...; et proiectus est in terram. 5) Ibid. vr. 10. 6) 1, 8-9. Vulg.: Homo simplex... ac timens Deum... Nunquid lob frustra timet Deum? 7) Sap 3, 6. 8) Iob 2, 4. Vulg.: Et cuncta quae habet. DISSERTATIO OCTAVA tuenda non solum bona omnia, verum etiam pellem suam totam dabit, ut vivere possit sanus et incolumis qualis adhuc Iob est. Ita semper invenit nequitiae spiritus, ? quod calumnietur. Deum etiam ipsum ore blasphemo apud homines calumniatur, sicut in paradiso ruinam totius humani generis adorsus, ut parentes protoplastos seduceret, Deo mendacii et invidiae notam inussit, dicens: Nequaquam... moriemini; scil autem Dominus Deus quod... quacumque die comederitis ex eo, aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii, scientes bonum et malum.!? Summo cum mendacio summam in Deum blasphemiam coniungens, seduxit orbem terrae, et, quod machinatus fuerat, humanum genus [in barathrum] aeternae damnationis coniecit, nam per peccatum mors intravit in mundum, et sic in omnes homines... pertransiit. lisdem artibus usus creditur ad subvertendos in coelo Angelos, quos a Deo avertit, secumque in infernum aeterno igne cruciandos dammavit.!? Propterea sicut pater mendacii dictus est,? ita et spiritus blasphemiae. II. Quos autem spiritu suo imbuit sicut insigniter mendaces, ita etiam corde et ore in Deum hominesque blasphemos et maledicos facit. Hinc est quod cum antichristus satanae spiritu usquequaque refertus eique simillimus factus, — unde in Apocalypsi per septicipitem bestiam septicipiti draconi similem designatur, ubi etiam legitur: Super capiia eius nomina blasphemiae; * et datum est ei os loquens magna et blasphemias...; et aperuit os suum in blasphemias ad Deum, blasphemare nomen eius etl tabernaculum eius et eos qui in coelo habitant ; * — cum autem haeretici sint filii diaboli et antichristi membra, ipsi etiam sunt spiritu blasphemiae abunde et copiose donati. D. Petrus de haereticis agens, ait: Per quos via veritatis blasphemabitur ; ** itemque : Sectas non metuunt [introducere] blasphemantes; et: In his quae ignorant blasphemantes in corruptione sua peribunt." Iudas etiam Apostolus, uno eodemque spiritu cum Petro invectus in haereticos, ait quod dominationem... spernunt et maiestatem... blasphemant ; et: Quaecumque quidem ignorant blasphemant. !* intravit, et per peccatum mors ; et ita in omnes homines mors pertransiit. Ape 7, 9. 13) Cf. 1o 8, 44. 14) Ape 13, 1. 15) Ibid. vrr. 5-6. sive Dei apud homines ex Genesi, ore plane blasphemo. Ergo satanas haereticos, quos spiritu suo imbuit, facit similiter blasphemos ; et probatur ex Petro, ex Iuda, ex Apocalypsi, ex Paulo, Lutherus spiritu blapshemiae haereticos omnes, licet maxime blasphemos, superavit. Lutherus blasphemus in Deum, dum ex Liíaniis et bibliis Trinitatem expunxit, nomen Dei in vanum assumpsit, et rebus obscenis, In Apocalypsi dictum legimus Angelo Smyrnensis ecclesiae : Blasphemaris ab his, qui se dicunt Iudaeos esse et non sunt; sed sunt synagoga satanae.!?? Et tandem D. Paulus ad Timotheum scribens et Divini Spiritus afflatu de futuris haereticis vaticinans, ait: In novissimis temporibus instabunt tempora periculosa, et erunt homines seipsos amantes, cupidi, elati, superbi, blasphemi ; * ad quem; etiam ait: Quidam... circa fidem naufragaverunt, ex quibus est Hymenaeus et Alevander, quos tradidi satanae, ul discanl non blasphemare.? Ubi A - postolus innuit proprium esse haereticorum, qui circa fidem naufragaverunt, blasphemare. III. Lutherus autem, haereticorum omnium facile princeps et antesignanus, in spiritu isto blasphemiae haereticos omnes, licet maxime blasphemos, a tergo sibi intervallo non parvo reliquit. Antichristo quidem datum est... os loquens... blasphemias, ut aperiat os suum in blasphemias ad Deum, blasphemare nomen eius et tabernaculum eius el eos qui in coelo habitant; sed Lutherus, antichristi germanus frater, ac sicut Castor et Pollux ex eodem veluti ovo prognatus et excussus, ? cum eo hac in re visus est voluisse contendere, ut primatum ei praeriperet. Tam blasphemus est in Deum, in Christum, in Deiparam Virginem, in Sanctos qui in coelo habitant ; tam maledicus in omnes Catholicos cuiuscumque generis et in suos adversarios, licet haereticos ! IV. Et quoniam de spiritu Lutheri supra modum blasphemo multa nobis dicenda sunt, praestat ut a blasphemiis in Deum dicendi initium faciamus. Missum autem facio, quod Lutherus a suis Lilaniis una cum invocatione Sanctorum expunxit invocationem etiam Sanctissimae Trinitatis, ?? sicut ex suis bibliis illud Ioannis: Tres sunt qui lestimonium dant in coelo Paler, Verbum et Spiritus Sanctus ; ?* mitto quam bene Lutherus servavit illud: Non assumes nomen Domini Dei tui in vanum.?* In libro enim, quem Adversus Iudaeos Trinitatis sive in germanica sive in latina editione. Cf. I. G. t. 8, f. 404-407; cf. etiam Weim. A. 30, B. 3, S. 1-42. Quare hane invocationem omiserit v. Grisar op. cit, B. 2, S. 574. DISSERTATIO OGCTAVA 287 scripsit, novus Lucianus, ?9 ita loquitur: «Putasne quod vile quid Iudaeus sit? Deus in coelo et omnes Angeli necesse est ut rideant et choros ducant, cum Iudaeum aliquem audiunt crepitum ventris emittere ».?" Et non longe post: « Nonne dixi tibi superius, quod nobilis res Iudaeus est, ut, cum crepitum ventris emittit, Deus tripudiet et omnes Angeli ? »?* Quaenam, quaeso, haec nova vel prophetae vel apostoli lingua ? Ut taceam quod paulo ante indecora voce germanica trotz usus, dixit: « Trotz, quod est: invito Deo, sive in contemptum, in despectum Dei et Angelorum, quidquid Iudaei contra mussitant, hoc est, improbant, non dicam diabolus et maledicti Gentiles ipsi, hoc et Deus et Angeli debent improbare ».?? Quaenam haec nominis reverentia : in despectum Dei et Angelorum ? | Lucianum etiam agit Lutherus scribens ad Nicolaum Amsdorphium,?? dicens: « Ego, Lutherus, qui se vocari sinit papam, et sum etiam, volo vobis, quo vestra conscientia securius incedat, commissam esse auctoritatem et scrinium ?! pectoris, ut possitis talem peccatorem, idest, Papam, quasi in articulo mortis, vel, ut Petrus ait, in rudentibus inferni?? absolvere, sibique iustam satisfactionem imponere, forma, stylo, modo, quibus potest fieri melioribus, [vel] * istis verbis: lrascatur tibi omnipotens Deus, et, retentis peccatis tuis, detrudat te in ignem aeternum. Et ego auctoritate Domini nostri Iesu Christi et sanctissimi D.?* patris nostri Lutheri papae I mihi in hac parte concessa, absolvo te ab ommi misericordia Dei et vita aeterna, mittens te his verbis in infernum, qui paratus est tibi et regi tuo ab initio mundi ».?* An non insignis est pietas ista Lutheri? V. Sed haec leviuscula sunt; aliquando Lutherus blasphemo ore abstulit Deo omnipotentiam, quam alicubi tribuit peccato. Scribens enim in Epistolam ad Galatas dixit quod peccatum est deus maximus * et potentissimus. ?9 Alibi vero ait quod peccatum est offensio talis, est error; alibi eadem editio adhibet: Serinium. Cf. Responsio ad Lib. Emseri, W. G. t. 7, f. 152*, Ienensi, et requiritur ex contextu. 34) In textu Ienensi est abbreviatio: D.; desunt verba: Patris nostri. 35) Cf. Mt 25, 41. 36) W. L.t. 5, f. 349^, imo rebus plane impiis, et quidem in despectum eius, coniunxit, Item Lutherus blasphemus in Deum, dum abstulit ei omnipotentiam, quam tribuit peccato ; abstulit sanctitatem, et malorum fecit auctorem, et impium hominum damnatorem, eique tribuit in retributionibus iniustitiam. ut Deus eam non possit remittere, et quod Deus non potest revocare legem suam. ?' Aliquando Deum facit omnium malorum auctorem in Assertionibus Articulorum suorum ; aufert enim homini prorsus liberum arbitrium, docetque Deum in hominibus operari omnia in omnibus tam bona quam mala, ita ut nemo possit quiequam vel boni vel mali operari, sed Deum facit immediatum auctorem omnium etiam malorum. ? In libro De Servo Arbitrio adversus Erasmum Roterodamum docet Deum revera indurasse cor Pharaonis, ?? nec esse tropicam aut figuratam locutionem, et quod Iudas necessario fuit proditor, * nec erat in manu ipsius aliter facere. * Et non longe post ait, quod « praescientia Dei pugnat ex diametro cum libertate arbitrii humani ». Vidit autem Lutherus ibidem esse hanc horrendam in Deum blasphemiam, quae quam maxime offendit hominum sensum communem et naturalem rationem, quod Deus mera voluntate sua homines deserat, induret et damnet, quasi delectetur hominum peccatis et perditione damnationeque aeterna, qui praedicatur tantae misericordiae et bonitatis. Ad hoc autem nihil respondet, nisi quod crudele et intolerabile visum est hoc sentire de Deo, quo offensi sunt tot tantique viri tot saeculis. « Et quis, inquit, non offenderetur ? Ego ipse, subdit, offensus sum non semel usque ad profundam abyssum desperationis, ut optarem nunquam creatum me esse».* Cum autem cognoverit Lutherus horrendam hanc esse blasphemiam, minime revocavit. Quid quod aliquando bonus homo Deum diaboli larva induit? In Commentario enim Epistolae ad Galatas ad illud capitis quinti: Evacuatum est scandalum crucis, ** ait quod Deus diaboli larvam induit, et sub diaboli larva vult cognosci. 4? Aliquando iniustitiam Deo attribuit. In libro nanque De Servo Arbitrio ait, quod «Deus merita non respicit in salvandis neque in damnandis; illie indignos coronat, hic indignos punit; sine meritis coronat, et immeritos damnat. Quod si, inquit, tibi placet Deus indignos coronans, non debet displicere immeritos damnans».*' Quid B. 1. S. 149 sqq. 38) Articulus 36, W. L. t. 2, f. 118». 39) Cf. Ex 4, 21; 7,3; 9, 12; 10, 1. 20. 27. 40Y W. L. t. 2, f. 495^-496». 41) Cf. Lc 6, 16; Io 13, 21-27; 18, 2-3. 42) W. L. t. 2, t. 497*. 43) Ibid. f. 498^. 44) Ibid. 45) Vr. 11. DISSERTATIO OGTAVA 289 hie, bone Deus, dicendum ? Estne doctrina ista propheta et apostolo Dei digna, an revera diabolica ? VI. Sed non minus in Christum Dominum nostrum blasphemus et impius fuit; et in primis quidem dum docuit asseruitque Christum etiam secundum divinam naturam passum et mortuum fuisse, fecitque Divinitatem Christi passibilem et mortalem, quod est negare fuisse verum Deum ; sicut ad illud Isaiae: Vocabitur nomen eius Admirabilis, Consiliarius, Deus, Fortis, ^* abstulit Christo nomen Dei, et transtulit in virtutem. 4? In libro De Coena Domini adversus Sacramentarios ait : « Si humana tantum natura passa est, tunc est mihi Christus vilis salvator, qui ipse etiam indiget salvatore ».9?? Et in libro De Conciliis, agens de Concilio Ephesino et Communicatione Idiomatum adversus Nestorium, *! ait: « Hic bene etiam Nestorianos habui adversum me, qui valde pertinaciter contra me contendebant quod Divinitas Christi non posset pati». 9? Haec autem eutychiana blasphemia est, quam Ulricus Zwinglius in Responsione ad Confessionem Lutheri summam vocat et omnium longe stultissimam blasphemiam, testaturque libere universo mundo nolle se cum Luthero eundem Christum profiteri, quoniam si Christus secundum JDivinitatem passibilis est, certe Deus non est. ?? Blasphemat autem Lutherus horrendius, scribens super illud ad Galatas: Christus nos redemit de maledicto legis factus pro nobis malediclum, ** ubi de Christo summa cum blasphemia loquitur, dicens: «Omnes Prophetae viderunt in spiritu quod Christus futurus esset omnium maximus latro, homicida, adulter, sacrilegus, blasphemus, etc., quo nunquam maior fuerit in mundo, quia existens hostia pro peccatis totius mundi, iam non est persona innocens et sine peccatis; non est natus de Virgine Dei Hilius, sed peccator ». Et post pauca subiungit : «Sed dicat aliquis: Valde absurdum, et contumeliosum est Filium Dei appellare peccatorem et maledictum. Respondeo, inquit, si vis negare peccatorem et maledictum, negato etiam passum, crucifixum et mortuum ». 5? Lutherus blasphemus in Christum, ei divinitatem auferendo, dum docuit divinitatem eius passibilem et mortalem, in libris De Coena Domini et De Conciliis, dum vere maximum peccatorem eum fecit et maledictum, stultum, mendacem, malum, desperatum, damnatum, et summo quidem in modo, et coram Deo, in conscientia. Lutherus blasphemus in Deiparam Virginem, dum libros in laudem eius diabolicos dixit, Similia habet in Commentario super Psalmum : Deus, Deus meus..., quare me dereliquisti, ubi declarans quid sit derelinqui a Deo, ait quod, cum «Deus sit vita, lux, sapientia, veritas, iustitia, bonitas, potentia, laetitia, gloria, pax, beatitudo et omne bonum, derelinqui a Deo est in morte, tenebris, stultitia, mendacio, peccato, malitia, infirmitate, tristitia, confusione, turbatione, desperatione, damnatione et in omnibus malis esse. Quid hinc sequitur? Nunquid Christum faciemus stultum, mendacem, peccatorem, malum, desperatum, damnatum ? Hoc est quod dixi recondita et ardua haec esse ». 5? Non negat Lutherus talia dici posse de Christo; quinimo theologissimus homo, ex eo quod theologi recte docent in Christo fuisse, dum pateretur in cruce, summum gaudium et summam tristitiam, ait, nycticoracem aquilae similem faciens, « Christum fuisse simul summe iustum et summe peccatorem, simul summe veracem et summe mendacem, summe beatum et summe desperantem et damnatum ». 55 Et post alia nonnulla subiungit Christum sensisse passumque fuisse pavorem horroremque conscientiae perturbatae aeternam iram gustantis. 5? Et iterum post pauca ait quod Christus maledictus fuit, sicut Paulus ex Moyse ait: Maledictus Deo omnis qui pendet in ligno. 9 Nec solum coram hominibus maledictus fuit, verum etiam coram Deo in conscientia maledictum se sensit; * ita ut, sicut damnati, senserit mortem et infernum. Bone Deus, bone Deus, qualis quantusque spiritus blasphemiae Lutherum incessit! Quam vere Lutherus aperuit os suum in blasphemias ad Deum! VII. At vero non tantum blasphemare nomen Dei, sed tabernaculum eius. Non parum blasphemus fuit Lutherus in Deiparam Virginem, vivum Dei tabernaculum plenitudine Spiritus Sancti sanctificatum : Sanclificavil tabernaculum suum Altissimus, Deus in medio eius, non commovebitur.* Et quidem Lutherus in contemptum et blasphemiam Virginis Matris Dei omnes catholicorum Doctorum libros in laudem Virginis Matris horrenda blasphemia diabolicos dicit. In Praemonilione enim ad Dileclos Germanos ita loquitur : « Sunt, inquit, f. 370*. 62) Ps 45, 5. DISSERTATIO OCTAVA 291 concionatorii quidam monachorum libri undequaque idololatria pleni, uti sunt marialia, stellaria, rosaria, coronaria et in universum diabolaria, satanaria ». 9 O blasphemiam horrendissimam ! Insuper autem omnes fere in universum festivitates, quae in ipsius honorem ad gloriam et laudem Dei in Ecclesia catholica ab antiquissimis diebus celebrari consuevere, prorsus abolevit. Ita in libello De Formula Missae: « Omnium, inquit, Sanctorum festa prorsus abroganda putamus ». * Non excipit festa Deiparae; imo in libro De Piis Ceremoniis Observandis inquit : « Assumptionis et Nativitatis Mariae festa plane reiicimus ». ** In libro Adversus Ambrosium Catharinum in Nona ** Facie Antichristi ponit observationem dierum festorum, praesertim vero nominat dies Conceptionis et Visitationis B. Mariae. *? In Ecclesiastica Postilla super Evangelium in Die Nativitatis B. Mariae ait: « Pervelim hoc festum omitti, cum nullo Scripturae testimonio nitatur ». 98 Ibique multa in Deiparam Virginem satanico ore blasphemat: quod non magnifacienda est; quod ipsa nil prorsus maior sit ceteris sanctis in coelo ; et propterea quod non recte collocata sit super choros Angelorum ; quod magna Dei blasphemia sit ipsam invocare et ei Salve Regina canere. Hhedigit Deiparam in ordinem fidelium omnium communem ; inquit velle se quidem habere eam pro advocata, sed sicut alios Sanctos. « Imo, inquit, tam cara erit mihi tua oratio quam Matris Dei; quia, si tu credas quod tam bene habitat in te Christus quam in ipsa, tam bene tu iuvare me potes quam ipsa ». $? In Dominica Vigesima Quarla post Trinitatlem ait quod « omnes christiani pares sunt, nec alius prae alio aliquid de Christo magis habet; D. Petrus latrone in cruce non erit praestantior, Maria Dei Mater peccatricem Mariam Magdalenam non praecellit ». *? Et scribens in Priorem Epistolam Petri ad caput primum, ait: « Quia omnes sumus filii et heredes Dei, * pares sumus in dignitate et honore D. Paulo, Petro, S. Deiparae Virgini et divis omnibus ». meine, Y. G. t. 2, f. 258. 66) Ms.: Duodecima. 62), W. L. t. 2; 1. 1525. 68) Enarrationes seu Postillae super Evangelium Diei Nativitatis Mariae, f. 438*, Argentorati 1535. advocata eam non agnoscemus ». 70) Ibid. f. 348*. In textu, loco: Non erit praestantior, habetur: Non esi potior. 71) Cf. Rom 8, 17. 12) W. L. t. 5, f. 442*. et omnes fere festivitates eius abolevit; dum eam nil prorsus maiorem ceteris Sanctis et Angelis asseruit, redigens eam in ordinem fidelium cmnium communem ; dum peccatrici Magdalenae similem fecit, imo peccatricem maiorem quam omnes, in magnis fidei articulis errantem; dum per summum contemptum puritati eius et sanctitati impie irrisit. Lutherus blasphemus in sanctos ISMT: praesertim in Moysen, dum dicit diabolicam speciem prae se ferre, et arcendum ut haereticum, excommunicatum, damnatum et deteriorem Papa In Ecclesiastica Postilla, Dominica prima ab Epiphania, ait quod Spiritus Sanctus B. Virginem in magnis fidei articulis errare permisit, ?? ubi etiam, heu! inquit : « Maria Deipara eousque erravit, ut nesciret ubi Christus quaerendus esset. ^ Et quis inter homines maior fuit peccator, quam hic est ipsa Mater Dei?»*^ Apage, maledicte satan! quid horrendius blasphemare diabolus ipse potuisset ? In libro tandem Adbersus Papatum Romae a Diabolo Fundatum Lutherus more plane lucianico Virginem Matrem Dei impia impudentique lingua tangit, novus Oza, ** sed multo iniquior, arcam Dei sacrosanctam, dum Papam Paulum III ita procaciter et impudenter alloquitur per summum contemptum : « Volumus nos de vestra infernalitate canere laetam cantionem : Virgo ante partum, in partu et post partum, quod vos sitis pura Virgo Maria, quae nunquam peccavit, nec peccare potest». 7 O prophetam lucianica pietate et sanctitate plane piissimum atque sanctissimum ! VIII. Sed non ad Deum tantum aperuit os suum Lutherus in blasphemias, blasphemare nomen eius et tabernaculum eius, verum etiam eos qui in coelo habitant, tanquam purus putus alter antichristus. Blasphemus fuit in Sanctos Veteris Testamenti maxime vero in Moysen principem Prophetarum. Commentario in Psalmum : Eructavit cor meum verbum bonum, *? de eo ita loquitur: « Christus non est sicut Moyses, qui instar diaboli horribilem speciem praese fert; habet labia amaricata, diffusa felle et ira, imo igne tartareo ». ?? Et in Epistolam ad Galatas ait: « Longissime ableges a te Moysen cum sua lege, neque ullo modo te moveant terrores, et minae ipsius. Hic simpliciter sit tibi suspectus ut haereticus, excommunicatus, damnatus, deterior Papa et diabolo, ideo prorsus non audiendus ». 9? sunt haec: « Hic vides quomodo Mariam, amantissimam filii sui matrem, Deus habuerit et exercuerit... At vide, ut istud gaudii et gloriationis non minori fere dolore et perturbatione permutavit [Deus] ace ita cor eius, omnia illa [omni illa?] de qua gloriari et gaudere poterat, dignitate et gratia exuerit, ut iam non possit se matrem Christi affirmare, quem amiserat, tantoque timore ipsam tristitia adobruerit, ut optare potuisset, se hunc filium nunquam vidisse aut quidquam de eo audivisse, atque ita peccare plusquam quaecumque alia mater», etc. Sensus non est tamen clarus, speciatim quoad ultimam partem. Cf. Bosius De Signis Ecclesiae Dei, pag. 998, ed. Lugduni 1594. Hic auctor citat ad rem Lutherum sic: Dominica 3 post Epiphaniam et in Evangelium Centurionis. 76) Cf. 2 Rg 6, 6-8. 71) NW. L. t. 7, f. 447*-448*?; T. G. t. 8, f. 232. DISSERTATIO OCTAVA 293 O blasphemiam ! Moyses, Dei testimonio sanctissimus Deique amicissimus,* Lutheri sententia est diabolo deterior! Nec satanas potuisset divinum Vatem horrendius blasphemare. IX. D. Petrum, Christi Vicarium et Ecclesiae post Christum primarium lapidem et fundamentum, non leviter Lutherus blasphemat in Epistolam ad Galatas ad caput primum, dicens : « Petrus, Apostolorum summus, vivebat et docebat extra verbum Dei ; ergo errabat. Nec Paulus hunc errorem, licet in speciem levis videbatur, dissimulavit, quia videbat hoc cessurum in perniciem toti Ecclesiae ». & Sed mendacium, calumnia et blasphemia est; non enim dicitur ibi quod Petrus doceret aliquid contra vel extra verbum Dei. Et ad caput secundum ait: «Quod si quis vellet peccatum Petri exaggerare, esset maximum ». 9? sed Paulus non dicit quod Petrus peccavit, sed quod reprehensibilis eral, sive, ut graece est, reprehensus, wave[wooyévog reprehensus, nolatus; * non quod faceret Petrus illicita aut contra legem Dei servans aliquando legalia, cum et Paulus hoc Ierosolymis fecerit, 9? et cum Iudaeis iudaice vivebat; 9 neque perversa aliqua intentione, sed prudenti simulatione, timens Iudaeos, non quod sibi a Iudaeis timeret, sed ipse Iudaeis timebat, ne videntes Petrum gentiliter vivere scandalizarentur, et turbas in Ecclesia excitarent, sicut cum Petrus concessit in domum Cornelii centurionis. ** Qua phrasi usus est Paulus ad eosdem Galatas, dicens: Tümeo vos ne forle sine causa laboraverim in vobis. 95 Sic Petrus timebat ne scandalizarentur Iudaei, qui a Iacobo lerosolymis venerant. 9? Sed in Scyllam incidit, cupiens evitare Charybdim. Non volens nec prudens occasionem nonnullam Gentilibus dedit scandali ad fidem conversis, abstinens ab eorum conversatione. Paulus autem Apostolus praecipuus Gentium, sicut Petrus Iudaeorum, ?" videns quod eam ob rem Petrus a Gentilibus male audiret, et quasi male faciens notaretur, inquit quod Petrus reprehensus erat, quod non ad veritatem Evangelii ambularet; hoc est, quod simulatione illa, licet prudenti, 82): W: Lt. 5,1. 2905; 87 )Cf. Act 10, 25; 11, 2-3. 88) 4, 11. et diabolo. Lutherus blasphemus in Sanctos N. T. práesertim in Petrum, dum eum viventem dicit et docentem extra verbum Dei. et contra proprium decretum ; perperam Pauli reprehensionem allegans, cum Paulus non dicat quod Petrus peccaverit, sed quod reprehensus erat a fidelibus, quia legalia observaret ; et perperam intelligens decretum Petri circa legalia, quasi et Iudaeos iusserit gentiliter vivere. Lutherus blasphemus in viros Apostolicos, praesertim in Dionysium Areopagitam, et in sanctos Ecclesiae Doctores, maxime ostenderet debere fideles iuxta Evangelium legalia servare, suoque exemplo veluti cogeret. Non dicit itaque Paulus quod Petrus peccaverit, sicut Lutherus ei imponit, sed quod reprehensus erat. Sed utique Paulus etiam reprehensus a Iudaeis erat quasi legis adversarius, et Dominus ipse. ?? Amplius eodem loco Lutherus, in Petrum blasphemus, mentitur, dicens quod «Petrus tantus apostolus, qui antea in concilio Ierosolymitano fere solus sua sententia obtinuerat per fidem contingere credentibus iustitiam sine lege; ?? ipse idem, qui prius auctor fuerat veritatis et libertatis E:vangelii, nunc ista mirabili occasione et casu quod abstineret a cibis in lege prohibitis, labitur et auctor fit tanti scandali, et peccat contra suum proprium decretum ». ?* Sed falsus, impostor, blasphemus homo est. In concilio enim non fuit conclusum Iudaeos debere, dimissa lege Moysi, gentiliter vivere, sed tantum non oportere Gentiles ad fidem conversos legalia servare et circeumcidi. Si enim tale quid de Iudaeis conclusum in concilio fuisset Ierosolymis, non erat quod Petrus timeret ne Iudaei, videntes ipsum gentiliter vivere, scandalizarentur. X. Fuit praeterea Lutherus in viros Apostolicos blasphemus, praesertim in Dionysium Areopagitam, divinissimum theologum. Seribens enim in Deuteronomium ad caput seplimum insignis hic oblocutor et blatero ita de viro, omnium post Apostolos eruditissimo, blaterat, et obloquitur: «Dionysius Areopagita nihil habet solidae eruditionis, nihil vel auctoritate vel ratione probat ». ?» Et in sua Captivilale Babylonica, ubi de sacramento Ordinis agit: « Mihi, inquit, in totum displicet tantum tribui, quisquis fuerit, Dionysio, cum nihil sit in eo solidae eruditionis, omnia illius sunt prope somniis simillima ».?*6 [ta in Dionysium Lutherus quasi e tribunali pronunciat. Blasphemus in sanctos Ecclesiae Doctores, maxime vero omnium in D. Hieronymum, quem catholica Ecclesia doctorem maximum appellat. * Lutherus in Symposiacis Colloquiis Hieronymum dihunc textum non invenimus. Cf. tamen Condemnatio Librorum M. Lutheri per Magistros Parisienses, ibid. t. 2, 201^. 96) Ibid. f. 89. 97) Cf. Brev. Rom. Oratio in Festo S. Hieronymi DISSERTATIO OCTAVA 295 cit indignum qui inter Doctores Ecclesiae numeretur, quoniam fuit haereticus. 9? In libro De Servo Arbitrio adversus Erasmum : «Quid, inquit, carnalius, imo quid magis impium, sacrilegum et blasphemum dici potest quam id quod Hieronymus solet: Virginitas coelum, coniugium terram replet, ?? quasi Patriarchis, Apostolis et christianis coniugibus terra non coelum debeatur, aut virginibus vestalibus in Gentibus sine Christo coelum debeatur ?»!*" Sed bona verba, bona verba, quaeso, Luthere. Hieronymus, cum ita loquitur, alludit ad illud Salvatoris: In resurrectione neque nubent, neque nubentur, sed erunt sicul Angeli Dei in coelo. !** Quid hic, quaeso, sacrilegii aut blasphemiae, nisi forte de grege Epicuri porcis, !'? quos in libidinum luto cubare delectat ? In eodem libro iterum in Hieronymum obloquitur, dicens : « Verum illud hieronymianum est, qui non uno loco audet superciliose satis, sed simul ore sacrilego dicere ea pugnare apud Paulum, quae locis suis non pugnant ».!9? Postea vero ait: «Hieronymus cum iudicio legi debet, et hoc dictum eius inter ea numerari quae multa vir ille, — ea fuit oscitantia et hebetudo eius in Scripturis intelligendis ! — impie scribit ». 19 Eodem in libro Hieronymum facit hominem nulius iudicii aut diligentiae, «qui iudaicas caecitates pro sensu historico, et ineptias suas pro allegoriis obtrudit ». Multisque aliis in locis virum sanctissimum doctissimumque et in Sacris Litteris ad miraculum usque exercitatissimum impudenti, procaci et blasphemo ore vituperat proscinditque. Gregorium I, Summum Pontificem Ecclesiaeque doctorem eruditissimum atque sanctissimum, scribens in Priorem Epistolam D. Petri, ita carpit, dicens: «S. Gregorius Papa revera sanctitatem polluit, conciones illius ne obolum quidem valent, sic ut appareat quod Sedes Romana sit cum primis a Deo maledicta ». !96 D. Thomam Aquinatem, doctorem vere angelicum, theologorum splendidissimum solem, Lutherus, lucis sanae doctrinae inimicus, pro animi affectu per summam calumniam invidiose blasphemat. Scrilib. 1, (P. L. 23, 235). 100) W.L.t.2, f. 472*. 101) Me 12,25. Vulg.: Sed sunt sicut Angeli in coelis. 102) Hor. Epist. lib. 1, Epist. 4, vr. 17. 103) W. L. t. 2, f. 500*. vero in Hiero» nymum, eum dicens indignum qui inter Doctores numeretur, quia haereticum, impium, blasphemum, sacrilegum, hebetem, nullius iudicii et intelligentiae; in Gregorium I Papam, dum dicit eum nec sanctum nec sapientem ; in Thomam Aquinatem, dum eum facit stellam de coelo cadentem, qui eduxit damnatam per Apostolum philosophiam, et Aristotelem Christo aequavit, et scripsit multa haeretica. Connexio cum sequentibus. bens enim in Ambrosium Catharinum, divinum hunc solem facit stellam in Apocalypsi de coelo cadentem, « qui vel primus, inquit, vel maximus fuit auctor invehendae in orbem christianum philosophiae; solus aristotelicissimus ac plane Aristoteles ipse, in quem veluti in terram a Christo cecidit, fretus auctoritate impiissimi illius angeli eiusmodi studia probantis; accepit autem clavem putei abyssi et aperuit eduxitque nobis iam dudum mortuam ac damnatam per Apostolum philosophiam, !*? et inde ascendit fumus iste putei, 93 idest, mera verba et opiniones Aristotelis et philosophorum ». 19? Sic in D. Thomam multa impie blaterans, scribit quod Aristotelem Christo aequaverit quoad auctoritatem et fidem, quod solem iustitiae et veritatis Christi obscuraverit, inductis pro fide moralibus virtutibus et pro veritate opinionibus infinitis. H^? In Confutatione Rationis Latomianae inquit «se vehementissime dubitare an D. Thomas damnatus vel beatus sit, quoniam scripsit multa haeretica et auctor est regnantis Aristotelis, vastatoris piae doctrinae ». !!! Ita, ne hac in re longiores simus, compertum ac manifestum est, quam vere a diabolo datum fuerit Luthero os loquens blasphemias, et quam vere ipse os suum aperueril in blasphemias ad Deum, blasphemare nomen eius el tabernaculum eius el eos qui in coelo habitant. XI. Sed quia Lutherus de illis fuit, de quibus legimus : Posuerunt in coelum os suum, el lingua eorum transivit in lerra, "? Deique et hominum fatum, nil minus fuit in homines cuiuscumque ordinis lingua dolosa maledicus, quam in Deum divosque blasphemus ; pretium operae nonnullius erit, ut videamus quam maledica planeque inexplebili dieacitate fuerit novus iste Momus,!? Lutherus. Hinc enim magis magisque conspicuum et luculentum erit hominis ingenium, quo melius sciatur quo spiritu motus actusque duceretur, cuiusque spiritus afflatu instinctuque loqueretur. versus A. Catharinum, W. L. t. 2, f. 1533-154», 111) W. L. t. 2, 1..256»; 112) P3 72719: edere, sed aliorum deorum opera curiosis oculis contemplari, et, si quid esset omissum aut perperam factum, id summa cum libertate carpere. Cf, P. Mannuccii Adagia, col, 321, DISSERTATIO NONA LUTHERUM IN DEUM DIVOSQUE MAXIME BLASPHEMUM NIL MINUS FUISSE IN HOMINES CUIUSGUMQUE ORDINIS ET GRADUS CONTUMELIOSUM ! I. Iudas apostolus haereticos, quos in spiritu praevidit atque praedixit, non modo blasphemos, verum etiam murmuratores futuros asseruit: Hi sunt, inquit, murmuralores, querulosi, secundum desideria sua ambulantes,? similes Hebraeis in deserto, qui saepe in Deum,? Moysen et Aaronem,* principes synagogae a Deo constitutos, murmurarunt; de stirpe Cham, qui patris ignominiam propalavit;? de genere Core, Dathan et Abiron, qui contra Moysen et Aaronem obloquentes seditionem in populo excitarunt; * fratres Semei Iemineo, qui maledixit regi David maledictione pessima. ? Est autem impossibile ut bono sit corde qui lingua mala est, nam ez abundantia... cordis os loquitur; 5 qui autem malo est corde animoque perverso et maligno, non Dei spiritu agitur, sed satanae, sicut Cain ex maligno.? Omnes haeretici, cum filii sint diaboli et malo spiritu agantur, sunt veluti natura maledici et murmuratores. Lutherus autem, maledicentissimo quoque longe maledicentior, superba et imperiosa dicacitate animum ostendit nulla maledicentia saturabilem, summaque virulentia, pestilente lingua, animo ira percito odiique temulentia lymphato, in omnes scurratur. In adversarios autem furiosa convicia i1aciens, inauditis contumeliis debacchatur, ita ut virulentis scommatis, foedis agnominibus scurrilibusque conviciis nil veritus fuerit, homo Oreste insanior,!? ore spurciloquo summos etiam principes incessere. Quam venenata autem, quam virulenta, quam pestilens fuerit Lutheri lingua, nonnisi ipsius libri referre et indicare omnibus recte, prout satis est, poterunt; alioquin tanta est hominis maledicentia, ut eam nemo verbis assequi, nemo explicare et referre possit. 27-30. 4) Cf. Ex 15, 24; 16, 2; 17, 3; Nm 14,2; 16, 11. 41. Blasphemi sunt etiam maledici, in primis haeretici, cum filii sint diaboli; inter quos longe maledicentior Lutherus in adversarios, in summos principes, sed ad insaniam usque in Romanum Pontificem, praesertim in libris Adversus Execrandam Antichristi Bullam et Adversus Papatum, quae omnia per gradus hic referentur. Lutherus maledicus in theologos scholasticos, dum schoJasticam theologiam ait septies esse sacrilegan, etc. Cum autem monstrum quoddam impudentis, arrogantis et virulentae maledicentiae fuerit Lutherus, quo nullum unquam fuit impudentius, arrogantius, virulentius; in Summum Pontificem, Christi Vicarium, Dei sacerdotem summum, Ecclesiaeque in terris supremum moderatorem et monarcham, fuit impudentissimus calumniator, conviciator, blasphemator. Ad quam quidem rem confirmandam, possemus integros libros, in Papam furiosissime et ad insaniam usque longe maximam maledicentissime scriptos, afferre, quibus in HBRomanum Pontificem non plaustra, sed naves conviciorum et blasphemiarum exonerat. In omnibus suis libris nusquam non passim mordet, lacerat, proscinditque Papam, praesertim vero in libro Adversus Execrandam Bullam Antichristi," sed maxime omnium in libro plane plusquam tartareo Adversus Papalum Romae a Diabolo Fundatum.?? Hisce in libris Lu - therus tam furiose in Papam insanit, tam insane furit, tam horrende basphemat et maledicit, ut referre vel minima etiam ex parte horreat animus. Quare constitui per quosdam veluti gradus hominis maledicentiam demonstrare, et postremo loco horrendas in Papam et Homanam Ecclesiam blasphemias ex parte indicare, e vestigio allaturi, tanquam antidotum valde praesens contra lethale venenum, maximam Sanctorum Patrum erga Romanum Pontificem Homanamque Eeclesiam reverentiam et pietatem ; ut cognoscat mundus quam longe alius diversusque fuerit spiritus Lutheri a spiritu Sanctorum Patrum orthodoxorumque virorum. II. Coepitautem Lutherus in theologos scholasticos cum primis virulentam maledicentiam exercere, et inde sibi insignem veluti adoream quaerere, gloriolamque captare. Cum enim a scholasticis theologis timeret sibi quod in Ioanne Eckio, eruditissimo theologo, in lipsica disputatione fuerat expertus; ? statim in scholasticos coepit lucianica" scommata furiose iacere, ad eos turpificandos exibilandosque, contemptumque et summam invidiam conflandam viris de Sacris Divinisque Litteris et christiana pietate optime meritis. Scholasticam DISSERTATIO NONA 299 theologiam in Ludo conira Parisienses ait septies esse sacrilegam, !5 et in Arliculis a Parisiensibus Damnalis quod sit falsa Scripturae et Sacramentorum intelligentia, quae exulem nobis facit veram et sinceram theologiam, !* eamque non theologiam appellat, sed theologistriam, theologos autem theologastros, theologistras, magistrellos nostrollos, sophistas, thomistras, doctorellos, beanos, cautices, stipites, asinos, porcos, asinissimos, insulsissimos. !? In libro Adversus Ambrosium Catharinum ait thomistam purum esse asinum verum,?? in libro autem Adversus Regem Angliae «stupidum et plane lethargicum sophistarum genus, ut nihil crassius et ignavius genuerit hominum natura »;!? insulsissimi asini, thomistici porci,?? faex novissimarum abominationum,?! sacrilegi.?? Et ita quidem tractat scholasticos theologos in universum Lutherus. Speciatim vero scripsit impudenti sane et virulenta scurrilitate libros in singulares theologos Ioannem KEckium, ? Silvestrum Prieratem, ?* Thomam Caietanum, ? Ambrosium Catharinum, ?* Ioannem Cochlaeum, ?* Hieronymum Emserum,?? Jacobum Latomum?? aliosque doctores catholicos insignis eruditionis et pietatis viros, quos passim appellat procaces blasphematores, papisticos asinos, porcinos doctores. Mirum in modum etiam catholicas academias odit, insectatusque fuit, praesertim vero Parisiensem, ? Lovaniensem, Coloniensem ?! et Ingolstadiensem, * quae in ipsum pro catholicae veritatis zelo insurgentes, pestilentem ipsius doctrinam damnarunt et confutarunt. ?? Hinc Lutherus ira percitus et, supra quam dici potest, odio lymphatus, in has academias, nobilissima optimarum litterarum emporia, furiose debacchatus fuit : quod sint lupanaria antichristi, sectae damnatae diaboli, stabula asinorum, gymnasia daemonum, synagogae f. 170* sqq. 25) An Spalatin aus Augsburg 10 Oct. 1518, Briefwechsel, B. 1, S. 245; Acta R. P. D. M. Lutheri Aug. apud Dom. Legat. Apost. Thom. Caietanum,W. L. t. 1, f. 207 sqq. dat lector ad errorem in enumeratione foliorum. 32) Wider das Blind und Toll Verdamnis der Universitát Ingolstadt, 1. G. t, 2, f. 456. 33) Condemnatio Doctrinalis Librorum M. Lutheri, etc. W. L. t. 2, f. 38^ sqq.; Determinatio Theologica Facultatis Parisiensis super Doctrinam Lutheri, ibid. f. 194^ sqq. theologos autem beanos, asinos, porcos, etc. stupidum sophistarum genus, faecem novissimarum abominationum, etc.; speciatim Eckium, Prieratem, Caietanum, Catharinum, Cochlaeum, Emserum, Latomum ; catholicas vero academias lupanaria antichristi, stabula asinorum, gymnasia daemonum, etc. Lutherus maledicus in sacerdotes et monachos, dum eos dicit hypocritas, larvas diaboli, idololatras, servos antichristi, etc. peiores Pharisaeis et Gentilibus, sic Donatistarum ostendens spiritum, Circumcellionum et aliorum haereticorum. Lutherus maledicus in Episcopos, dum eos in synagogarum satanae, greges Epicureorum, universitates sophistotheologorum,?* aliaque quam multa in laudatissimas academias iacit furiosa scommata, convicia, calumnias et contumelias, editis etiam libris specialibus adversum eas. III. Sacerdotes et monachos divino cultui mancipatos, laudatissimum semper in Ecclesia Dei hominum genus, mille modis perstringit proscinditque passim et ubique in omnibus libris suis, maxime vero in libro De Volis Monasticis dicit sacerdotes missaticos, hypocritas, larvas diaboli, idololatras, servos antichristi, iustitiarios, scribas, pharisaeos.99 Scribens in sextum? caput Matthaei facit eos Pharisaeis longe peiores, dicens: « Pharisaei quaestus gratia, imo gloriae quoque et avaritiae orarunt. Hoc vitium superat Gentilium vitium, qui multiloquio peccant. Isti plane vertunt orationem in idololatriam, dum propter gloriam et pecuniam orant, Gentiles tamen pro salute sua orabant. Hoc vitio regnant papistae, sed imperatores sunt prae omnibus Minoritae impudentes hypocritae, propter favorem et ventrem omnia orantes et facientes ». ?' Semper ab initio intercesserunt haereticis odia immanesque inimicitiae cum monachis, semperque haeretiei monachum pro viribus acriter impugnarunt, capitales monachorum hostes. Et, ut Waldenses taceam, Albigenses et Iconomachos, queritur D. Augustinus, scribens in Psalmos, monachos a Donatistis et Circumcellionibus multis conviciis laceratos ;?? et scribens Contra Lilleras Petiliani, ait se ab haeretico illo graviter redargutum, quod illud vitae genus instituerit. ? Quid nunc de Luthero D. Augustinus diceret ? Manifeste hic cernitur antiquorum haereticorum spiritus in Luthero. IV. Post sacerdotes autem et monachos non minori odio nec minus virulenta lingua Lutherus Episcopos, Ecclesiae Dei pastores, insectatus fuit, praesertim in libro Contra Falso Nominatum OrPrivata, ibid. f. 2583-260». 263», 270^; De Missa Privata et Unctione Sacerdotum, ibid. t. 7, f. 226^- 228. 2313-232; Adversus Papatum Romae a Diabolo Fundatum, ibid. f. 468*. — 36) Ms.: Septimum. SZ WIESONEOO, f. 165; 38) Enarratio in Psalmum 132, (P. L. 37, 1730). 39) Lib. 3, cp. 40, ibid. 43, 372. DISSERTATIO NONA 301 dinem Episcoporum ; ** in quo ad exagitandos Episcopos ab orco revocatus in Luthero cernitur spiritus Arianorum et Iconoclastarum, adversus Ecclesiae sanctae Dei pastores et rectores longe pessimus, longe nequissimus. Contumeliis enim, conviciis et calumniis perquam blasphemis et virulentis universum Episcoporum ordinem non invadit instructa phalange maledictorum, sed obruit, nec tangit modo malignans, sed conculeat pedibus christos Domini; tam procaciter et impudenter summa cum arrogantia obloquitur, garrit, sycophantatur, obgannit, scurratur, oblaterat, grassatur, blasphemat eos, de quibus Christus ait : Sicut misit me Pater, et ego millo vos; * et: Qui vos audit, me audit, et qui vos spernit, me spernit. *? V. Nee tamen magistratibus, principibus saecularibus pepercit pestilens maximeque maledica lingua Lutheri. Saeculares principes in universum vituperat, appellans tyrannos crudeles, infames carnifices, monstra insensata, inanes larvas, impios nebulones, ministros satanae, membra antichristi ; ^ multaque in contemptum et odium principum ad concitandos populos scelerate et per summam invidiam scripsit. In Commentario super Psalmum : Eructavit, ^ ait quod aulae principum sunt et vere dici possunt sedes et thronus diaboli, ubi tot sunt diaboli, quot fere aulici. ** Scripsit etiam librum De Saeculari Magistralu, in quo principes indignissime lacerat proscinditque, passim latrones appellat, Nerones, Herodes, Pilatos. 16 Scripsit etiam particulares libros longe infames contra principes aliquos, puta contra Henrieum ducem Branswicensem, magnum Germaniae principem, quem per summum contemptum appellat Ioannem Lucanicam, ^* contra Georgium ducem Saxoniae, ? contra Albertum marchionem Brandeburgensem, Archiepiscopum Moguntinum, sacri romani imperii electorem, et sanctae Romanae Ecclesiae Cardinalem ; 4? contra augustissimos etiam caesares Carolum V *?? et. Ferdinandum *?! multa scripsit. Pacem, I. G. t. 3, f. 118 sqq. 44) Ps 44, 2. 45) W. L. t. 3, f. 483». 46) I. G. t:2412199; 47) Wider Hans Worst, Y. G. t. 7, f. 417"-418»^, 442», 48) Von Heimlichen und Gestohlenen Briefen, Weim. A. 30, B. 2, S. 1 (25)-48. 49) Wider den Bischoff zu Magdeburg Albrecht Cardinal, I. G. t. 6, f. 354 sqq. 50) Auff das Vermeinte Keiserliche Edict, W. G. t. 6, f. 153»-164»; Wider die Verkerer und Felscher Keiserlichs Mandats, ibid. f. 582»- 584^, 51) Cf. Grisar op. cit. B. 2, S. 71 sqq. libro Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum maledictis non modo invadit, sed obruit. Lutherus maledicus in saeculares principes, dum eos appellat tyrannos, monstra jnsensata, ministros satanae, etc.; aulas autem eorum sedem et thronum diaboli; item dum scripsit infames libros in aliquos principes, praesertim in Regem Angliae, cuius regiam dignitatem contra omne ius et fas furiose contemnit; regem tertio quoque verbo appellans sophistam, thomistam, etc. plus millies stultum, morionem, insanissimum, scurram ]levissimum, etc. minatus se aspersurum stercore regiam coronam, Lutherus maledicus in Papam, dum eum Sed qualis fuerit Lutheri in principes maledicentia longe maxime optimeque ostendit integer liber in Regem Angliae impudentissime ac supra quam dici potest virulentissime scriptus. ? Vindictae enim libidine, quoniam liber regis Angliae Adversus Lutheri Babylonicam Caplivitalem scriptus plurimum existimationis novo isti evangelio detraxerat, totus ira percitus et furiis exagitatus, in regem invectus furentissime fuit; positaque omni tum reverentia tum verecundia contra omne ius gentium, quo regiae dignitati ab omnibus defertur, ac omne fas furiose contemnens, in regem nulla non iecit virulenta convicia, quae vel mens pessima excogitare, vel os impudentissimum et maledicentissimum effutire unquam posset. Regem appellat tertio quoque verbo sophistam, thomistam ; 5? saepe impingit ei thomistitatem thomisticissimam ac thomisticissime dicta. ^ Ait autem purum thomistam esse asinum verum, regemque alloquens, ait: « Facite, porci thomistae ». * Plus millies fere regem appellat stultum, morionem insanum, hominem stupidissimum, insanissimum, Papae mancipium, hominem virulente mendacem, scurram levissimum, os impudens, caput thomisticum, os mendax, sophistam indoctum, venenosum, blasphemum, qui Deum horribilius quam diabolus blasphemat, electum diaboli instrumentum, desperatum portentum, milleque aliis foedissimis agnominibus turpissimisque titulis regem turpificat indignissimeque conculcat. 99 Quis, quaeso, audivit unquam supra omnem humanum pudorem tam impudentem maledicentiam ? Minatus etiam fuit se aspersurum stercore regiam coronam. ?** Quisnam hie est novus propheta novusque evangelista tam proiecta supra omnem fidem ad maledicendum impudentia ? Itane Prophetae legem Dei, ita Apostoli Evangelium Christi praediearunt, in principes et reges onustissima conviciorum plaustra exonerantes ? VI. Sed tandem dicendum nonnihil est de Lutheri horrendis blasphemiis in Summum Pontificem et Apostolicam Sedem sacrosanctamque Homanam Eocclesiam, ut sciat mundus fuisse Lutherum des Kónigs zu Engeland Lesterschrifft Titel, ibid. f. 2283-231", 53) Contra Henricum Regem Angliae, W. L. t. 2, f. 356»-357*. 54) Ibid. f. 358»-360*, 55) Ibid. f. 358». DISSERTATIO NONA 303 ore tam impudenti, animo tam maligno linguaque tam blasphema et maledica, ut ipsum potuerit diabolum prope superare. Delibabimus autem pauca quaedam ex uno tantum libro De Papatu Romae a Diabolo Inslituto. Luthero quidem Papam in omnibus scriptis suis antichristum appellare, hominem peccati, filium perditionis, Ecclesiae destructorem, perquam solemne est, ac, ut ita dicam, panis quotidianus. ?? Sed in memorato libro longe foedissimis ac obscenissimis agnominibus turpissimisque conviciis indignissime simul et impudentissime blasphemat. Nunc tyrannum appellat, animarum occisorem latronemque, Dei et hominum inimicum ; nunc stultum, morionem, insanum, impium, idololatram, Dei et Christi abnegatorem ; nunc diaboli apostolum, diaboli filium, diabolis plenum, satanae domicilium, diabolum ipsum et qui a multis millibus diabolorum obsessus est, diabolum incarnatum ; nune diaboli caput, diaboli blasphemum 0s mendaciis plenum, quin etiam diaboli stercus; nunc canem, lupum, ursum, asinum, porcum, et, italice scribens, his verbis Papam, Christi Vicarium, blaspheme compellat: Messer porco, messer asino, satanissimo Papa, papasinum, caput asini, crepitum asininum, stercus etiam asini; cui omne malum auguratur et imprecatur: pestem, lepram, carbunculum, ignem S. Antonii, fulmina de coelo, omnem plagam, ignem etiam infernalem, nullumque facit horrendissime blasphemandi finem.*? Talis tantusque spiritus blasphemiae Lutherum incessit, ut sit eius maledicendi libido inexplebilis nullaque maledicentia saturabilis. VII. Nil minus autem blasphema sunt, quae in Sedem Apostolicam sacrosanctamque Homanam Ecclesiam sacrilego ore evomuit; in papatum ipsum furenter invectus fuit: «Etiam si, inquit in suis Asserlionibus, S. Petrus Romae Papa esset, papatus abominabilis est ». 99 Romanam Ecclesiam consueta contumelia sedem antichristi dicit, meretricem babylonicam, quae seduxit orbem terrae, Sodomam atque Gomorrham, imo Sodoma et Gomorrha multo peiorem, colluviem omnium haeresum, infame lupanar, cathedram pestilentiae, cuius serlio Arliculorum M. Lutheri per Bullam Leonis X Damnatorum, ibid. f. 1145-111»; advertat Jector errorem in enumeratione foliorum, Cf. etiam Quare Pontificis Romani et Discipulorum eius Libri a Luthero combusti sint, ibid. f. 128». 59) Adversus Papatum Romae a Diabolo Fundatum, ibid. t. 7, f. 4513-454^. 457. 459^. 463*-472»^. 474. 4763-479», 60) Ibid. t. 2, f. 115». appellat antichristum, hominem peccati, etc. tyrannum, animarum Ooccisorem, etc. insanum, impium, etc. diaboli apostolum, filium et stereus, diabolum ipsum, etc. canem, lupum, ursum, asinum, porcum, etc. et ei omne malum et ipsum ignem infernalem imprecatur. Lutherus maledicus in R. Ecclesiam, dum eam sedem antichristi appellat, meretricem babylonicam, etc. colluviem omnium haeresum, etc. ecclesiam diabolorum omnium et a Deo longe maxime maledictam, etce.; et hac quidem dere maxime gloriatur. Lutheri itaque pectus fucina blasphemiarum, faber diabolus, mille daemonibus administris; doctrina diabolica sit a mille diabolis inventa, ecclesiam malignantium, synagogam satanae, ecclesiam hermaphroditorum, ecclesiam diabolorum omnium, ecclesiam meretricum diaboli, scholam diaboli plenam diabolicis mendaciis, idololatria et omni iniquitate, templum daemonum omnium, ubi colitur abominandum idolum, opus et fundationem diaboli, ecclesiam infernalem a Deo longe maxime maledictam, civitatem sanguinariam, persecutricem Christi et Sanctorum eius, Turcis decuplo peiorem, stabulum asinorum atque porcorum, stercus diaboli putidissimum, milleque aliis foedissimis ac nefandissimis titulis sacrosanctam Romanam Ecclesiam, matricem, matrem et magistram omnium ecclesiarum Christi, ore supra modum blasphemo atque spurciloquo, turpificat, ac veluti in coeno et stercore pedibus furiose conculcat. 9! Et hae quidem de re gloriatur. In libro enim Adversus Sicarium Dresdensem ita loquitur: « Haec debet esse mea gloriatio et honor; sic etiam habere volo ut in posterum de me dicatur, quod plenus sim malorum verborum, contumeliae atque blasphemiae in papistas », etc. 9 Ac paulo post: «Volo in posterum cum nebulonibus istis blasphemare et contumeliari usque ad sepulcrum, nec audient amplius vel unum quidem pacificum verbum a me ; tonitruis et fulgetris meis tanquam sonitu ad tumulum deducam illos ». 5 VIII. O linguam maledictam plenam veneno mortifero, de qua vero verius illud Iacobi apostoli dici singulariter potest: Lingua ignis est, universitas iniquitatis. ^ Lutheri enim lingua quoad maledicentiam spectat, ignis ille est, qui, apud Salomonem in Proverbiis, nunquam dicit : Sufficit. "* In corde enim et lingua Lutheri insedisse visus est iugiter mille artifex daemon horrendissimarum blasphemiarum, conviciorum, calumniarum omnisque maledicentiae optimus numerisque omnibus absolutissimus faber; Lutheri pectus f. 188»-189*; Epist. M. Lutheri ad Leonem X, ibid. t. 2, f. 1^; De Captivitate Babylonica, ibid. f. 66^. 70*; Adversus Execrabilem Antichristi Bullam, ibid. f. 962-97»; Assertio Articulorum, etc. ibid. f. 110. 116; Quare Pontificis Romani... Libri combusti sint, ibid. f. 128*; Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, ibid. f. 336. 344». 348. 350*; Contra Henricum Regem Angliae, ibid. f. 355*-357*; Adversus Papatum Romae a Diabolo Fundatum, ibid. t. 7, f. 4483-449, 4513.454. 456^, 464. 468^. 470^, 471^. 474. 02) 1. G; t5; f.328. 63) Ibid. &41 3, 6. 65) Cf. 30, 16. DISSERTATIO NONA 305 fucina blasphemiarum, faber diabolus, mille daemonibus administris. Michael Archangelus, ut Iudas apostolus ait, cum disputans allercaretur cum diabolo de Moysi corpore, non es! ausus iudicium inferre blasphemiae. "* Tam horrenda res blasphemia est, ut Angeli ipsi non audeant ne diabolum quidem blasphemare; horret enim Spiritus Sanctus, quo Angeli pleni sunt, omnem maledicentiam. Et Lutherum, supra omnem existimationem et fidem blasphemum et maledicentissimum hominem, putabimus Dei Spiritu fuisse Prophetarum et Apostolorum more donatum ? Quoniam autem spiritus maxime omnium blasphemus, qui Lutherum incessit, sui istius prophetae maledica virulentaque dieacitate usus, in Romanum Pontificem Romanamque Ecclesiam invectus summopere fuit; operae pretium est, ut praestemus quod facturos nos paulo ante recepimus, ** ostendamusque Sanctorum Patrum reveren- . tiam et observantiam erga Homanum Pontificem sacrosanctamque Ecclesiam. DISSERTATIO DECIMA SANGTISSIMOS DOCTISSIMOSQUE PATRES UNA CUM OMNIBUS PIIS VERISQUE GATHOLICIS SEMPER SUMMA REVERENTIA COLUISSE ROMANAM EGCGLESIAM ROMANUMQUE PONTIFICEM : I. Audivimus Lutheri blasphemias, vidimus conspeximusque quam blasphemo fuerit corde et ore in Deum, in Sanctos Dei et in tabernaceulum Dei, sanctam Ecclesiam catholicam, quae, ut Paulus ait, domus Dei est ;? praesertim vero in Romanam Ecclesiam Summumque Pontificem, Petri successorem et Vicarium Christi, eui benedixit Dominus, in quem transtulit, sicut olim ab Esau in Iacob primogenita et benedictionem, omnem honorem et gloriam summi sacerdotis et pontificis synagogae Iudaeorum. Videturque a Deo sicut lacob a patre benon sane Michaelem Archangelum imitatus, qui ne contra diabolum quidem ausus est blasphemare, Connexio cum sequentibus. Prophetia Isaac de benedicentibus et maledicentibus Iacob adimpleta est primum in Christo, a fidelibus laudato, ab infidelibus maledicto, deinde in Romano Pontifice, a bonis summe honorato, ab haereticis execrato, praeeunte Simone Mago, 306 SEGTIO QUINTA nedictus : Serviant tibi populi, el adorent te tribus; esto dominus fratrum tuorum, el incurventur ante te filii matris tuae. Qui maledixerit tibi, sit ille maledictus, et qui benedixerit tibi, benedictionibus repleatur. Ubi hebraice est: m2 T2339! "MN ZR RE, maledicens tibi, maledictus, el benedicens libi, benedictus ;? ecliptica oratione, quae et praesens et futurum patitur tempus, est et erit; sed futurum potius requirit, quoniam de futuris rebus agebatur, quoniam habiturus erat inimicos qui male, et amicos qui bene illi precaturi erant. Sicut et Christus, cuius lacob figuram gessit, laudatur benediciturque a fidelibus, ab infidelibus vero e contrario maledicitur, et, ut Petrus ait, fidelibus credentibusque est lapis ille, de quo Isaias ait: Ecce pono in Sion lapidem summum, angularem..., pretiosum...; ^ non credentibus autem lapis, quem reprobaverunt aedificanles, hic factus est in caput anguli, ? et lapis offensionis et petra scandali his qui offendunt verbo, nec credunt. 9 Hoc autem ipsum et in Romano Pontifice, Christi Vicario, cernere est una cum Homana Ecclesia ; a Catholicis enim vere christifidelibus semper optime audivit, summa veneratione habitus et honore dignus, ab haereticis vero, pessime audiens, execrationi habitus dirisque devotus fuit. Statim nanque sub initium nascentis Ecclesiae Simon Magus, haereticorum omnium protoparens et coryphaeus, primum Pontificem Romanum D. Petrum infensissimo animo prosecutus et persecutus fuit; et Romae, praesertim Claudio Neroni carus cum esset, sanctissimo Apostolorum principi multum facessit negotii, quousque divina virtute magicis artibus superatus, nedum confutatus, verum etiam e sublimi aere deiectus, extinctus fuit, praecipitique ruina per Apostolum e medio sublatus necique traditus fuit, ut Clemens, Petri discipulus," Hegesippus,? Arnobius, * Eusebius Caesariensis," .D. Hieronymus.H)Ambmnosrusc^ erm gustinus ?? litteris consignarunt. D)EESEIT7227 6) 1 Pet 2, 6-8. 7) Constitutiones Apostolicae, lib. 6, cp. 8-9, (P. G, 1, 923-932). 8) De Excidio Urbis Ierosolymitanae, lib. 3, cp. 2, (P. L. 15, 2068-2069). In Migne extat inter opera S. Ambrosii, cui nunc attribuitur. Cf. Bardenhewer Pairologia, ed. cit. vol. 2, pag. 338-339. 9) Adversus Gentes, lib. 2, (P. L. 5, 828-829). 10) Hist. Eccles. lib. 2, cp. 13-14, (P. G. 20, 167-171). 11) De Viris Illustribus, cp. 1, (P. L. 23, 607). DISSERTATIO DECIMA 307 Eodem animo fuerunt in Romanum Pontificem Novatiani haeretici, maxime in Cornelium Papam et martyrem, ut D. Cyprianus testis est locupletissimus; !^ sic Ariani praesertim in Liberium. !? Donatistae et Manichaei Romanam Sedem dicebant « cathedram pestilentiae» ut D. Augustinus scribit. '* Berengarius, Sacramentariorum patriarcha, Romanos Pontifices non pontifices, sed pompifices sive pulpifices nominabat, et Romanam Ecclesiam ecclesiam malignantium, sedem satanae, concilium vanitatis, blasphemo impioque ore dicebat. '* Omnesque posteriores haeretici Albigenses, Waldenses, Wicleffitae, Hussitae ceteraeque pestes catholicae religionis usque ad Lutherum, eodem satanae spiritu acti, eadem semper fuerunt animi malignitate, livore, invidia in Romanam Ecclesiam et Romanum Pontificem. II. Lutherus, sicut fuit omnium longe maximus haereticus, ita et animo fuit in Apostolicam Sedem maxime omnium pessimo et iniquissimo.!? Polycarpu s autem, naturaliter parenti suo quam simillimus, non multo meliori animo fuit; et ipse blasphemiae spiritu plenus longeque refertus, in isto suo libello passim ac tertio quoque verbo, blasphemias, maledicta conviciaque haud parum virulenta evomit in omnes Catholicos, praesertim vero in monachos et in lesuitas, in quos plaustra conviciorum et calumniarum infamissimarum falsissimarumque exonerat,!? sed longe maxime in HRomanae Ecclesiae Praelatos Summummque Pontificem. Praelatos enim, Nuncios Apostolieos, Archiepiscopos Episcoposque, quos Spiritus Sanctus posuit... regere Ecclesiam Dei, quam acquisivit sanguine suo, ? Polycarpus capita diaboli dicit, ac tanti eos facere, quanti diabolus in inferno ecclesiasticam Missam ; dicit tyrannos genusque molestorum spurcorumque animalunculorum. ?! 838; De Unitate Ecclesiae, ibid. 4, 497-505. 15) Socrates Hist. Eccles. lib. 2, cp. 37, (P. G. 67, 319-322); Sozomenus Hist. Eccles. lib. 4, cp. 11, ibid. col. 1135-1149. 16) Contra Litteras Petiliani, lib. 2, cp. 51, (P. L. 43,300). 17) In Append. ad Opera S. Gregorii VII, Append. 3, ibid. 148, 1456. 18) Cf. Adversus Execrabilem Antichristi Bullam, W. L. t. 2, f. 93» sqq.; Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, ibid. f. 329* sqq.; Contra Henricum Regem Angliae, ibid. f. 3573-358»; Adversus Papatum Romae a Diabolo Fundatum, ibid. t. 7. f. 447* sqq. 19) Cf. Laiseri libellus, pag. 3-4. 9. 14. 20. 27-31. 118-119. 20) Act 20, 28. ceteris pestibus christianae religionis sequentibus. Inter haereticos animo longe omnium pessimo fuit Lutherus, et non meliori Laiserus in Praelatos Ecclesiae, capita diaboli ab eo dictos, tyrannos, ete. praesertim vero in Summum Pontificem, ab eo stultum et insanum dictum, atque furem imperii, malorum in Caesarem machinatorem, ete. E contrario boni christifideles magnum animi :affectum erga Summum Pontificem semper ostenderunt; in primitiva Ecclesia erga Petrum oratione, veneratione, Summum Pontificem appellat magnum et divitem Homae presbyterum, stultum, insanum presbyterum Romae, qui Imperatori furatus est Romam, imperii sedem, et nunc multa per Nuncios et Iealiaque id genus ore maledico suitas machinatur in Caesarem; longeque blasphemo iactat in Romanum Pontificem virulenta convicia atrocesque calumnias, ? more, ut dixi, haereticorum omnium, qui eo semper fuerunt animo in Romanum Pontificem, ovium Christi, Petro commendatarum, * pastorem et rectorem, quo solent esse lupi rapaces et feri in pastores bonos. Nec immerito; nam revera semper Romanus Pontifex haereticos omnes insectatus fuit, non secus ac pastor optimus lupos, ovium pestilentissimam luem. III. At vero sicut haeretici semper Romanum Pontificatum abominati sunt sicut lupi pastorum officium, quod in exitium ipsorum cum primis pro salute ovium institutum est; ita omnes christifideles verique et sincero corde Catholiei mirum in modum reveriti pie et religiose admodum coluerunt, eoque semper animo erga ipsum affecti, quo erga agnitum bonum pastorem oves. Cum enim semel, iterum, tertio a Christo, animarum nostrarum episcopo atque pastore pastorumque principe, ?? dictum fuisset ?9 Petro: Pasce oves meas; ?' omnes christifideles, agnoscentes se Christi quidem oves, sed Petro creditas eiusque fidei commendatas, ipsum, tanquam pastorem suum secundum Christum, humillime subiecti in omnibus sunt secuti magnoque animi affectu prosecuti. Hinc, cum Petrus ab Herode coniectus esset in carcerem, Iudaeorum capitalium Christi inimicorum furori tradendus, orafio..., ut Lucas ait, fiebat sine intermissione ab Ecclesia ad Deum pro eo; unde et magno miraeulo per Angelum de manu Herodis et omni... Iudaeorum expectatione liberatus fuit. ?8 Et cum in Ananiam et Saphiram severe animadvertisset, inquit Lucas quod factus est. timor magnus in universa Ecclesia ; ?9 est autem graece cógoc, quae vox non tantum timorem, verum etiam Imperatorem et omnes ecclesiasticos Praelatos, cf. Gretzer op. cit. vol. 10, pag. 155-156, ubi revera congesta sunt plaustra contumeliarum, 24) Cf. Io 10, 12. 29) CE. do Petr. 2,1252 DISSERTATIO DECIMA 309 reverentiam cum admiratione coniunctam significare solet.9?9 Sicut alibi Lucas in ea significatione hac voce usus est in Evangelio, cum ait quod homines, viso miraculo sanati paralytici, timuerunt : Repleli sunl timore dicentes, quia vidimus mirabilia hodie.9! Et alibi post suscitatum filium viduae ad portam civitatis Naim ait, quod accepil... omnes.limor, el magnificabant Deum; * timorem dicit venerationem et reverentiam cum admiratione erga Divinum Numen, in Christo manifestatum. Ita inquit quod in universa Ecclesia factus est huiusmodi timor erga Petrum. In concilio Ierosolymitano, cum multa conquisitio fieret super quaestione de servanda lege Moysi et circumcisione, audita Petri sententia, omnes acquieverunt: T'cuit.., inquit, omnis mullitudo. Et cum Petrus nonnisi auctoritate sua in causa tam gravi pronunciasset, nemo ausus fuit contradicere ac ne mutire quidem : Tacuit..., inquit, omnis multitudo; tanta erat totius Ecclesiae erga Petrum veneratio, tanta Petri apud omnes auctoritas. Haec autem talis tantaque Petri auctoritas, ut mittam quod Paulus visendi Petri gratia ascendil lerosolymam..., el cum eo contulit Evangelium, quod per revelationem aeceperat, ne in vanum currerel aut cucurrisset ; ^ haec autem, inquam, talis tantaque Petri auctoritas in ecclesiasticis rebus eadem semper fuit apud omnes revera christianos in Homanis Pontificibus successoribus eius; ita ut vel maxime in generalibus conciliis summa fuerit semper Pontificum Romanorum auctoritas. Et, ut S. Athanasius cum omnibus Aegypti Episcopis in synodo Alexandrina ad 5S. Felicem Homanum Pontificem scribit, in Nicaena magna synodo trecentorum octodecim Episcoporum ab omnibus concorditer roboratum fuit non debere, absque Homani Pontificis sententia, concilia celebrari.?9 Et Chalcedonense concilium petiit a Romano Pontifice confirmationem eorum quae a Patribus statuta et decreta fuerant,?9 et, lecta in eo concilio epistola S. Leonis, Romani Pontificis, unanimi omnium Episcoporum voce exclamavit universum concilium, dicens: « Haec Patrum fides, haec Apostolorum fides! Anathema qui non credit! Petrus et cum illis contuli.., ne in vacuum currerem aut cucurrissem. 35) P. *L. 13) 11-12. obedientia ; in posteriori Ecclesia erga Romanum Pontificem, praecedentibus Episcopis conciliorum Nicaeni, ChalcedonenSis, Ephesini. Encomia laudesque Patrum de Romano Pontifice; Irenaei, dicentis R. Ecclesiam maximam, antiquissimam, notissimam, a Petro et Paulo fundatam, ad quam necesse est omnes convenire fideles; "Tertulliani, provocantis haereticos ad huius Ecclesiae auctoritatem, per Leonem locutus est!»?? Et in epistola ad S. Leonem concilium appellat Romanum Pontificem Petri successorem. ?? Sicut etiam Ephesinum concilium, paulo ante celebratum, vocavit Coelestinum, Romanum Pontificem, Petri, Apostolorum principis, ordinarium successorem atque Vicarium. ?? IV. Nunc, quoniam adversus venenatas haereticorum voces disputationem sermonemque instituimus de honore et reverentia, qua Sanctissimi quique Patres doctissimique semper Apostolicam Sedem et Romanos Pontifices coluerunt, ut vel agnita veritate convertantur, vel frendant crepentque invidia haeretici pertinaces perfidique ; copiose recensenda nobis sunt encomia honestissima laudesque, quibus Sancti Patres tum Orientis tum Occidentis, orthodoxa fide imbuti, Romanam Ecclesiam Summummque Pontificatum exornarunt. In primis autem D. Irenaeus, doctissimus atque sanctissimus episcopus et martyr, de Romana Ecclesia honorificentissime ita loquitur: «Maximae, inquit, et antiquissimae omnibus cognitae, a gloriosissimis duobus apostolis Petro et Paulo Homae fundatae et constitutae Ecclesiae, eam, quam habet ab Apostolis traditionem et annunciatam omnibus fidem, per successiones Episcoporum pervenientem usque ad nos, indicantes, confundimus eos qui quoquo modo vel per sui placentiam malam, vel vanam gloriam, vel caecitatem et malam scientiam, praeter quam oportet colligunt. Ad hanc enim Ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire ecclesiam, hoc est, eos qui sunt undique fideles, in qua semper conservata est ea quae ab Apostolis est traditio». * Ita Irenaeus Homanam Ecclesiam dicit maximam, antiquissimam, notissimam, ab apostolis Petro et Paulo fundatam, cuius fides omnibus annunciata est, et ad quam necesse est omnem Ecclesiam, hoc est, fideles omnes undique convenire. His autem valde affinia vel potius consanguinea scribit Tertullianus et ipse antiquissimus auctor, in suis Praescriptionibus adversus Haerelicos: «Si, inquit, Italiae adiaces, habes Romam, unde nobis quoque auctoritas praesto est. Statu felix Ecclesia, cui DISSERTATIO DECIMA 311 totam doctrinam Apostoli cum sanguine profuderunt, ubi Petrus passioni dominicae adaequatur, ubi Paulus Ioannis exitu coronatur! » 4 In libro praeterea, quem De Pudicitia scripsit, Romanum Pontificem Episcoporum Episcopum nominavit. ? Dicitur autem a Tertulliano Romanus Pontifex Episcopus Episcoporum, sicut Christus Dominus noster Rex Regum et Dominus Dominorum. 59 Tertullianum S. Cyprianus sequitur, illustrissimus episcopus et martyr beatissimus; in suis epistolis et in libro De Uniltale Ecclesiae multis laudibus prosequens Homanam Ecclesiam, eius veluti encomiasten agit. Ex multis autem aliqua in medium proferemus. Alicubi ita loquitur: «Audent, inquiens, navigare, et ad Petri cathedram atque Ecclesiam principalem, unde unitas sacerdotalis exorta est, a schismaticis et profanis litteras ferre, nec cogitare eos esse Homanos, quorum fides Apostolo praedicante laudata est, 4^ et ad quos perfidia habere non potest accessum ». 55 Et alibi: « Deus unus est, inquit, et Christus unus, *6 et Ecclesia una, et cathedra una super Petrum Domini voce fundata. Aliud altare constitui aut sacerdotium novum fieri, praeter unum altare et unum sacerdotium, non potest; quisquis alibi collegerit, spargit ». * Et alibi adhuc Romanam Ecclesiam catholicae Ecclesiae matricem radicemque dicit;*? et praeterea Homanum Pontificem Petri successorem agnovit, ad Anltonianum scribens, ubi ait, quod Cornelius factus fuit Episcopus Dei et Christi eius iudicio, cum Fabiani locus, idest, inquit, Petri locus et gradus cathedrae sacerdotalis vacaret. ? Semperque Cyprianus eoloco habendum esse Romanum Pontificem ex hac una radice oriri haereses constantissime docuit; nec nisi et schismata asseruit, nisi quia Homano Pontifici non obtempeYAUUES Origenes, Eusebio referente, Romam iter suscepit eo quod sibi admodum erat in optatis Ecclesiam Romanam, plane antiquissiet, ut D. Hieronymus in epistola ad Pamma- . Dl mam, visere ; chium etl Oceanum de erroribus Origenis [ait], scripsit ipse ad Fabianum, 15. Vulg.: Dominus dominantium. 44) Cf. Rom 1, 8. 45) Epist. 12 ad Cornelium Papam, (P. L. 3, 818-821). 4060) Cf. Eph 4, 5. 47) Epist. 40 ad Plebem, (P. L. 4, 336). doctrina et sanguine Apostolorum decoratae, cui praeest qui est Episcopus Episcoporum ; Cypriani, appellantis Ecclesiam principalem, ex qua unitas sacerdotalis, unam sicut unus Deus et Christus, matrem et radicem aliarum, cuius Pontifex est successor Petri; Origenis, Homam petentis ad visendam antiquissimam illic Ecclesiam, et poenitentiam de erroribus ad Fabianum postulantis ; Athanasii, testantis eam matrem et caput omnium Ecclesiarum. Sequuntur encomia : laudesque Patrum: Gregorii Nazianzeni, testantis eam toti orbi praesidere, et semper intactam servasse fidem; Hieronymi, dicentis reiiciendum quidquid ea reiicit, etiamsi Angelus illud praedicet, eam fundatam super cathedram Petri, eam domum Agni et arcam Noe, eius fidem apostolico ore Romanum Pontificem, epistolam, in qua fatetur errores varios, in quos inciderat, et poenitentiam agit, ab eoque veniam petit. ?* S. Athanasius, Patriarcha Alexandrinus, una cum omnibus Aegyptiorum Episcopis, scribens ad S. Marcum Romanum Pontificem, ait: «Optamus, ut a vestrae Sanctae Sedis Ecclesiae auctoritate, quae est mater et caput omnium ecclesiarum, ea ad correptionem et recreationem fidelium orthodoxorum percipere per praesentes legatos mereamur». 9? Et his similia scribit etiam ad Liberium Papam * et ad Felicem *" cum iisdem Episcopis. V. Gregorius Nazianzenus incarmine De Vita Sua ait Romanam Ecclesiam semper servasse veram de Deo sententiam, ut decet urbem, quae toti orbi praesidet. Non loquitur autem de temporali imperio, quod tunc temporis Constantinopoli sedem habebat: « Vetus, inquit, Roma ab antiquis temporibus habet rectam fidem, et semper eam retinet, sicut decet urbem, quae toti orbi praesidet, semper de Deo integram fidem habere ». ?9 D. Hieronymus, in Rufinum scribens: «Scito, inquit, romanam fidem, apostolica voce laudatam, eiusmodi praestigias non recipere; etiamsi Angelus aliter annunciet, quam semel praedicatum est, Pauli auctoritate ? munitam, non posse mutari ».?? Et in epistola ad Damasum Papam de nomine hypostasis: «Quamquam, inquit, tui me terreat magnitudo, invitat tamen humanitas; a pastore praesidium ovis peto, cum successore Piscatoris et discipulo crucis loquor. Ego nullum primum nisi Christum sequens, Beatitudini Tuae, idest, cathedrae Petri communione consocior. Super illam petram aedificatam Ecclesiam scio. Quieumque extra hanc domum Agnum comederit, profanus est; si quis in arca Noe non fuerit, peribit, regnante diluvio ». ** Et postea: « Quicumque tecum non colligit, spargit; hoc est, qui Christi non est, antichristi est ». 9? Et in eadem epistola paulo ante ait: «Mihi cathedram Petri et fidem apostolico ore commendatam censui consulendam ». 5 Et item : « Apud vos solos incorrupta 1467-1470. Inter opera spuria. 55) Ibid. col. 1473-1478. 56) Ibid. 37, 1068. Versio metrica quae extat in calce eiusdem columnae. 57) Cf. Gal 1, 8-9. 58) Apologia adversus Libros Rufini, (P. L. 23, 466). 59) Epist. 15, ibid. 22, 355. 60) Ibid. col. 356. DISSERTATIO DECIMA 913 Patrum servatur hereditas». ? Et in sequenti epistola ad eundem Damasum eadem de re ait: « Ego interim clamito : Siquis cathedrae Petri iungitur, meus est». 9 Et quidem D. Hieronymus multis locis laudavit fidem Romanae Ecclesiae, quam semper dicit fidem apostolico ore laudatam. 9! S. Augustinus, scribens ad Episcopos Donalislas : « Romanae, inquit, Ecclesiae, in qua semper apostolicae cathedrae viguit principatus ». $5 S. Leo Papa in Sermone ad populum Romanum De Natali SS. Apostolorum Petri et Pauli : « Per sacram, inquit, Petri sedem caput orbis effecta latius praesidet religione divina, quam dominatione terrena. Quamvis enim multis aucta victoriis ius imperii tui terra marique protuleris ; minus tamen est quod tibi bellicus labor subdidit, quam quod pax christiana subiecit ». 59 Gregorius Magnus, sanctissimus Pontifex, in Expositione sua ad quintum Psalmum Poenitentialem ** Romanam Ecclesiam dicit caput omnium ecclesiarum et dominam gentium, inquiens : « In tantum autem suae temeritati ostendit vesaniae, ut caput omnium ecclesiarum Romanam Ecclesiam sibi vindicet, et in dominam gentium terrenae eius potestatem. usurpet, quod omnino ille fieri prohibuit, qui hanc Beato Petro Apostolo specialiter commisit ». $5 Atque haec quidem sunt specialia quaedam antiquissiinorum Sanctissimorumque Patrum testimonia de sacrosancta Romana Ecclesia. VI. Sed quoniam deplorati Novatores dicere solent mansisse quidem usque ad Gregorii Pontificatum Romanam Ecclesiam puram et ilibatam ab haeresi, sed post Gregorium fuisse depravatam atque corruptam et in antichristi synagogam diaboli astu arteque mutatam ;$? operae pretium erit videre quidnam viri docti sanctique et veri catholici post aetatem (Gregorii senserint, et monumentis perpetuis consignarint, scripserint de Romana Ecclesia. Gratis quidem, et, cum sint corrupti mente,"" pro corrupto animi affectu excogitarunt commentique sunt novi evangelii buccinatores tale figmentum. col. 1093. Fundatum, W. L. t. 7, f. 455^. commendatam, apud eam solum incorruptam Patrum servari hereditatem, etc.5 Augustini, testantis semper in ea viguisse principatum; Leonis Magni, eam dicentis caput orbis; Gregorii Magni, eam appellantis caput omnium Ecclesiarum et dominam gentium. Figmentum est H. Ecclesiam post Gregorium Papam in antichristi synagogam mutatam, in sequenti Dissertatione confutandum. Iam a suis temporibus Cyprianus probavit hoc esse figmentum satanae, ut atrocius in fideles grassaretur; et hac eadem arte etiam S. Auctoris temporibus satanas utens, et leonem in Sed quia perniciosum longe maxime commentum istud est, confutandum decrevimus, ostendendumque nonnisi apertissimum esse mendacium et manifestam calumniam ad decipiendos eo fuco simplices, imperitos, * et invidiam apud suos conflandam in sanctam Romanam Ecclesiam, columnam et firmamentum veritatis ? fideique catholicae. Figmenti autem istius, si non primarius auctor, maximus proclamator blasphemare voluit et in Summum Pontificem RHomanamque Ecclesiam maledicta virulenta evomere, sed sub specioso praetextu quasi in antichristum inveheretur; speciem pietatis habere volens, tanquam lupus sub ovilla pelle ? et satanas in Angelum lucis transfiguratus, ?* virtutem pietatis omnis abnegavit. *? VII. Sed revera nonnisi satanas per Lutherum sub tam putido, falso et fallaci figmento tam horrendis maledictis Vicarium Christi incessit; nam, ut S. Cyprianus ad Cornelium Papam scribit, nonnisi diaboli opus est Dei sacerdotem maledictis insectare: « Cum talis, inquit de Romano Pontifice agens, a quibusdam desperatis et perditis et extra Ecclesiam constitutis, — ita haereticos nominat desperatos, perditos et extra Ecclesiam constitutos, - impugnari videtur ; apparet quis impugnet, non scilicet Christus, qui sacerdotes aut constituit aut protegit, sed ille, qui Christi adversarius et Ecclesiae eius inimicus, ob hoc Ecclesiae praepositum sua infestatione persequitur, ut, gubernatore sublato, atrocius atque violentius circa Ecclesiae naufragia grassetur ». "? Nam, ut in hac eadem epistola ait, ex contemptu summi Pontificis oriuntur omnes haereses et schismata. '7 Quod et alibi insinuavit, dicens: «Haec sunt initia haereticorum et ortus atque conatus schismaticorum male cogitantium, ut sibi placeant, ut praepositum superbo tumore contemnant. Sic de Ecclesia receditur, sic altare profanum foris collocatur, sic contra pacem Christi et ordinationem atque unitatem Dei rebellatur ». 73 Et quoniam versipellis et mille artifex satanas semper idem est, eodemque astu iisdemque malis artibus pollens, infestat Ecclesiam ; eadem arte nostris hisce temporibus usus est in Romanum Pontificem, in perniciem Ecclesiae Christi, qua usus fuit S. Cypriani tempestate, Cor 11, 14. 75) Cf. 2 Tim 3, 5. 76) Epist. 12, (P. L. 3, 805). 77) Ibid. col. 802-803. 78) Epist. 45, ibid. 4, 396. DISSERTATIO DECIMA 315 Romanam Ecclesiam persequens ut leo, per tyrannorum potentiam, et ut serpens, per fraudes astusque haereticorum. Scribit enim ad Antonianum, quod Romanus Pontifex Cornelius Romae «in sacerdotali cathedra sedit intrepidus, co tempore quo tyrannus infestus sacerdotibus Dei fanda atque infanda comminaretur, cum multo patientius et tolerabilius audiret levari adversum se aemulum principem, quam constitui Romae Dei sacerdotem ». ? En hic diabolus adversarius noster tanquam leo rugiens circuibat, quaerens quem devorüret. 99 Verum non leonem tantum violentum agebat, sed et serpentem venenato ore mordentem per fraudes calumniasque haereticorum in Romanum Pontificem. Unde post pauca subiungit Cyprianus: « Quod autem quaedam de illo, - Cornelio nempe, Romano Pontifice, - inhonesta et maligna iactantur, nolo mireris, cum scias hoc esse opus semper diaboli, ut servos Dei mendacio laceret et opinionibus falsis gloriosum nomen infamet, ut qui conscientiae suae luce clarescunt, alienis tumoribus sordidentur ». * Et post pauca : « Sed et quod passim, inquit, communicare sacrificatis Cornelius tibi nunciatum est, hoc etiam de apostatarum fictis tumoribus nascitur; neque enim possunt laudare nos, qui recedunt a nobis, aut expectare debemus ut placeamus illis, qui nobis displicentes, contra Ecclesiam rebelles, sollicitandis de Ecclesia fratribus violenter insistunt. Quare et de Cornelio et de nobis, quaecumque iactantur, nee audies facile nec credes ». *? VIII. Et quam bene nune in Lutherum quadraret id quod ad Pupianum haereticum idem Cyprianus scribit, dicens: « Dolens, inquit, profero, cum te iudicem Dei constituas et Christi, qui dicit ad Apostolos et per hos ad omnes praepositos, qui Apostolis vicaria ordinatione succedunt : Qui vos audil, me audit; et qui me audit, audit eum qui misil me; et qui reiicil vos, me reiicil el eum qui me misit. 9? Unde enim schismata et haereses obortae sunt et oriuntur, nisi dum Episcopus, qui unus est et Ecclesiae praeest, superba quorundam praesumptione contemnitur, et homo dignatione Dei honoratus ab priano l. infra cit. Vulgata vero habet: Ef qui vos spernit, me spernit. Qui autem me spernit, spernit eum qui misit me. Ecclesia egit tyrannide; et serpentem fraudibus et haeresibus. Haeresum origo superbia haereticorum. Iuxta Lutherum S. Gregorius fuit novissisimus episcopus Romanus, Bonifacius autem [III primus Papa, hinc antichristus, quia a Phoca obtinuit titulum universalis Episcopi. indignis hominibus iudicatur ? Quis enim hic est superbiae tumor ? Quae arrogantia animi? Quae mentis inflatio, ad cognitionem suam praepositos et sacerdotes vocare ? » * Et utinam infelix apostata attendisset illud, quod ad Cornelium Papam superius notatum Cy - prianus ait, ubi inquit «nonnisi inde obortas esse haereses, quod sacerdoti Dei non obtemperatur, nec unus in Ecclesia ad tempus sacerdos ad tempus iudex vice Christi cogitatur. Cui, si secundum magisteria divina obtemperaret fraternitas universa, nemo adversus sacerdotum collegium quidquam moveret, nemo post divinum iudicium, post populi suffragium, post Episcoporum consensum, se non iam Episcopi, sed Dei iudicem faceret, nemo dissidio unitatis Christi Ecclesiam discinderet, nemo sibi placens ac tumens, seorsim foris novam haeresim conderet, nisi si ita est aliquis sacrilegae temeritatis ac perditae mentis, ut putet sine Dei iudicio fieri sacerdotem », $5 DISSERTATIO UNDECIMA TESTIMONIA SANCTORUM PATRUM POST S. GREGORII AETATEM DE SACROSANCTA ROMANA VERA CHRISTI ECCLESIA ! I. Pronunciat quasi ex tripode Lutherus in libro, quem inscripsit Adversus Papatum Romae a Diabolo Fundalum,? quod S. Gregorius fuerit novissimus episcopus Homanus, Bonifacius autem III primus Papa ; Sabinianus enim, qui Gregorio proxime successit, sexto pontificatus sui mense vita excessit. Bonifacium autem III, qui Sabinianum subsecutus in pontificatu fuit, facit primum Papam, ac proinde antichristum, quia ab imperatore Phoca obtinuit ut diceretur universalis Ecclesiae Episcopus, quem titulum D. Gregorius dixit esse sacrilegum, profanum? et antichristi praenuncium.* Hine Novatores omnes et sectarii exultant, quasi victores capta praeda.? DISSERTATIO UNDECIMA II. Huius igitur infaustissimi tituli gratia, in ictu oculi, uno momento, sacrosancta Romana Ecclesia tota funditus corruit, diruta est, desiit esse Christi Ecclesia veraque sponsa, factaque est meretrix babylonica et satanae synagoga.9 O ineptias ineptissimas, ridendas, non confutandas! Dicant, quaeso, Novatores, qui non patrologi, sed theologi haberi dicique volunt, * ne ipsis quoque obiiciatur : Docentes doctrinas et mandata hominum ; 9 et ubi, quaeso, in Sacris Litteris reperierunt quod titulus universalis, sive oecumenici Episcopi sit proprius antichristi ? Quod titulus iste assumptus antichristum constituat ? Sed odio in Romanum Pontificem obcaecati non vident, nec videre volunt, quidnam Phocas Papae concesserit ; non enim concessit titulum hune, ut appellaretur Episcopus universalis, sed ut solus Romanus Pontifex ita diceretur. ? Non enim contestata lis erat, an titulus hie Romano Pontifici concedendus esset, sed an esset concedendus Patriarchae Constantinopolitano, qui hunc titulum superbe admodum sibi usurpaverat, et, a nemine concessum, sibi arrogaverat, ut S. Gregorius, datis epistolis ad imperatorem Mauritium !? et ad Constantinopolitanum Patriarcham, " saepe conquestus fuerat. Nec ferre ullo modo poterat tam superbam arrogantiam Patriarchae illius, qui dici volebat universalis Episcopus, quasi solus ipse esset Episcopus et totius Ecclesiae unicum supremumque caput. Phocas negavit hunc titulum Constantinopolitano Patriarchae, et Homano Pontifici tribuit, non quidem ut diceretur, sed ut solus diceretur universalis primusque Episcopus. III. Alioqui Romanus Pontifex multo illustrioribus titulis longe ante invenitur honestatus. Nam, ut mittam quod a D. Hieronymo in Praefatione Evangeliorum ad Damasum Papam Romanus Pontifex appellatur Summus Sacerdos, ? eta Stephano, archiepiscopo Carthaginiensi in epistola ad eundem Damasum scripta nomine trium conciliorum Africae titulis illustrissimis exornatur: « Beatissimo 746); Epist. 33, lib. 7, ibid. col. 891-892. 11) Epist. 18 ad Patriarcham Ioannem, lib. 5, ibid. col. 738-743; Epist. 20, ibid. col. 744-745; Epist, 4 ad Patriarcham Cyriacum, lib. 7, ibid. col. 857; Epist. 31, ibid. col. 888-889; Epist. 40, lib. 13, ibid. col. 1289-1290. 12) Ibid. 29, 526. Hoc figmentum Lutheri est, nec Scripturae innititur, nec historiae, cum Phocas id tantum edixerit ut solus Papa ita vocaretur, et non etiam Patriarcha Constantinopolitanus, illum titulum inhians. Hoc figmentum Lutheri est, cum longe ante Phocam Papa multo illustrioribus titulis honestatus fuerit, praesertim a concilio Chalcedonensi; et cum nemo unquam, nisi constuprator Lutherus adverterit Romam e fide excidisse, et Domino et apostolico culmine sublimato, Sancto Patri Patrum, Damaso Papae et summo omnium Praesulum ? Pontifici » ; ^ in concilio Chaleedonensi Romanus Pontifex nunc dicitur beatissimus et apostolicus vir Papa;! nunc Beatissimus Romae E- piscopus, cui principatum sacerdotii super omnes antiquitas contulit, ita habetur in epistola Valentiniani ad Theodosium posita ante concilium Chalcedonense;!?* nunc Papa sanctissimus, sicut. Aetius, Nicopoleos Episcopus, dixit ad universum concilium: «Nunc, inquiens, Domini nostri et Sanctissimi Papae lecta [non] '* est epistola ». 5 Et universum concilium in epistola ad Leonem Romanum Ponlificem tribuit ei titulum summitatis, dicens: «Summitas tua », etc. !? Leguntur etiam in eodem concilio tres epistolae ad Leonem sub. hoc titulo: Sanctissimo et Beatissimo, universali Archiepiscopo et Patriarchae magnae Homae, Leoni. ? Unde D. Gregorius asseruit quod in Chalcedonensi concilio oblatum fuit Romano Pontifici nomen universalis Episcopi ; ?! et revera in ipso concilio frequenter appellatur Romanus Pontifex universalis Patriarcha.??^ Quid igitur ? Num Chalcedonense concilium, quod semper sacrosanctum habitum est, ? voluit Romanum Pontificem hoc titulo antichristum constituere ? Sed, ut dixi, inane commentum et figmentum est, ridendum, non confutandum. Tantum dico: Qualenam, quaeso, miraculum accidit, ut tam ingens, tam magna, tantae molis, maximae, inquam, omnium, Homanae Ecclesiae a nullo prorsus Episcoporum orthodoxorumque Patrum [mutatio] perspecta fuerit, tantusque casus a nemine fuerit animadversus vel notatus? Itane sopiti erant omnes universum per orbem Probabiliter agitur hic de epistola trium conciliorum Africae (an. 646) missa ad Theodorum Papam (an. 642-649) subscripta a Columbo, primae sedis episcopo Concilii Numidiae, a Stephano, primae sedis episcopo concilii Bizaceni, et a Heparato, primae Sedis episcopo concilii Mauritaniae. In hac epistola reapse habentur eadem verba quae a S. Laurentio referuntur, Cf. Epist. 3 ad S. Theodorum R. P. (P. L. 87, 81-86); cf. etiam Baronius op. cit. an. 646, t. 11, pag. 374. sic habet: «... Aetius, archidiaconus Constantinopolitanus, dixit: Neque suscepta est epistola sanctissimi episcopi Leonis, neque lecta est ». 18) Mansi op. cit. t. 6, col. 615. cit. t. 7, col. 1011. 1022. 1030. 21) Epist. 18, lib. 5, (P. L. 77, 740); Epist. 20, ibid. col. 747; Epist. 44, ibid. col. 771; Epist. 30, lib. 8, ibid. col. 933. 22) Cf. supra not. 20. Epist. 51 ad Episcopos Hispaniae, ibid. 63, 460; Denz. op. cit. n. 213 sqq. DISSERTATIO UNDECIMA 319 christiani, ita in utramque aurem dormiebant ; imo ita Spiritus Sanctus, ita Christus, summus pastor et sponsus, Ecclesiam sanguine suo redemptam ?* neglexit, ut nemo adverterit, cum Roma fidem tantopere celebratam perdidit, et urbem orbemque religio aliena pervasit? Solus Lutherus excucullatus monachus, post constupratam Catharinam Borram, advertit ! IV. Et quidem post Bonifacium III celebratum fuit sub Agathone, Romano Pontifice, viro sanctissimo, concilium VI generale Constantinopoli adversus Monothelitas. In eo autem concilio, etiam Centuriatoribus sacrosancto,?* Romanus Pontifex non pro antichristo agnitus fuit, sed pro sanctissimo et summo Papa; in sermone nanque acclamatorio universum concilium vocat Romanum Pontificem, Agathonem, Sanctissimum Patrem nostrum et summum Papam; ita ut adamussim secutum sit hoc concilium vestigia praecedentium conciliorum : Nicaeni, quod sanctae Romanae Ecclesiae primatum agnovit, dicens: «Ecclesia Romana semper habuit primatumo»,?' sicut recitatur in concilio Chalcedonensi a Paschasio episcopo;?? sequentiumque conciliorum Constantinopolitani,?? Ephesini,?? Chalcedonensis,?' quae sanctam Romanam Ecclesiam, Sedemque Apostolicam, summo loco habuerunt. Eodem igitur loco habita est Sedes Apostolica a conciliis, quae post Gregorium celebrata sunt, quo habita fuerat a conciliis ante Gregorii aetatem celebratis. Et sicut omnes orthodoxi Patres ante Gregorium summa veneratione coluerunt Romanam Ecclesiam Summumque Pontificem, Petri successorem, Christi Vicarium, Dei Summum Sacerdotem ; ita etiam qui post Gregorium floruere, superiorum vestigia imitati, eodem prorsus loco habuerunt. V. Post Gregoriumfloruit Venerabilis Beda in Anglia, monachus vitae spectatissimae et doctrinae admirabilis, Romanae autem 221. 26) Cf. Baronius op. cit. an. 681, t. 12, pag. 38. 27) Codex Canonum Eccles. tit.10 De primatu Ecclesiae Romanae, (P. L. 56, 392); Canonum Nicaenorum Interpretatio Latina, ibid. col. 819. 28) Mansi op. cit. t. 7, col. 443. 29) Socrates Hist. Eccles. lib. 5, cp. 8, (P. G. 67, 575-582); Sozomenus Hist. Eccles. lib. 7, cp. 9, ibid. col. 1435-1459. 30) Denzinger op. cit. n. 112. 31) Ibid. n. 149. antichristum secutam esse, Hoc item figmentum Lutheri est, cum et concilia post Gregorium, ut concilium VI generale, eadem recensuerint Papae encomia et iura; quod affirmandum et de Patribus post Gregorium. Venerabilis Beda laudat Honorium, Papae tribuit firmitatem Petri, R, Ecclesiae cum toto orbe communionem, supra omnes eminentiam, catholicitatem, apostolicitatem. Anselmus Cantuariensis Papae tribuit potestatem in universam Ecclesiam, custodiam vitae christianae et fidei. Isidorus Iunior Hispalensis et Hildefonsus Toletanus nullam in R. Ecclesia Ecclesiae et Apostolicae Sedis longe observantissimus, sicut ipsius scripta monumentaque clarissima haud obscure testantur. Agens de S. Bertolfo, laudat plurimum Honorium Papam, ad quem Sanctus ille Romam veniens, ab eo optatum munus, scilicet Sedis Apostolicae privilegia, accepit.?? In Vita S. Eustalii Abbatis ait. quod Aquileienses discordabant a Sede Apostolica, de qua Dominus in Evangelio ad B. Petrum loquitur, dicens: T'u es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam, etc., ?? ibique Sedis Apostolicae communionem appellat totius orbis communionem.? In Natali S. Benedicti ait quod Romae per summos Christi Apostolos totius Ecclesiae caput eminet eximium. ?? In sua Ecclesiastica Hisloria ait quod Ecclesia Romana sit catholica et apostolica Ecclesia ;?9 et alibi Romanam Ecclesiam dicit Apostolicam Sedem, ? et Romanum Pontificem Apostolicum Papam. 38 Tantum abest, ut vir eruditissimus et supra modum catholicus, Romanum Pontificem pro antiehristo et Romanam Ecclesiam pro sede antichristi agnoverit. Post Bedam floruit 5. Anselmus, Cantuariensis episcopus, et ipse Anglus, sanctitate et eruditione conspicuus. Hic proculdubio orthodoxus Pater, nuncupans librum suum De Incarnatione Verbi Urbano Papae, ita scribit : « Domino et Patri universae Ecclesiae in terra peregrinanti, Summo Pontifici Urbano. Divina Providentia vestram elegit Sanctitatem, cui vitam et fidem christianam custodiendam et Ecclesiam suam regendam committeret; ad nullum alium rectius refertur, siquid contra catholicam fidem oritur in Ecclesia, ut eius auctoritate corrigatur ».?? Fine autem aperte conspicitur quam longe alius fuerit spiritus Anselmi, viri sanctissimi, a spiritu Lutheri. Post defunctum Gregorium, ante Venerabilis Bedae et Anselmi aetatem, floruit S. Isidorus Iunior, Hispalensis episcopus, vir non modo sanctissimus, verum etiam, ut opera ipsius testatum faciunt, plane doctissimus; floruit S. Hildefonsus, episcopus Toletanus; floruerunt multi alii Patres orthodoxi ibid. col. 271. DISSERTATIO UNDECIMA SpA doctrina et sanctitate spectatissimi, quorum nemo vel minimam advertit in Romana Eecclesia, quoad fidem et religionem avitamque pietatem, mutationem. VI. Non paucis annis, quin etiam pluribus saeculis post Gregorium, floruerunt Hugo a S. Victore et Rupertus, abbas Tuitiensis; multique alii viri doctissimi et de Sacris Litteris optime meriti. Hugo autem a S. Victore, Gallus, Parisiensis theologus, quid de Romana Eocclesia sentiret, testatum reliquit, dicens quod «Apostolica Sedes cunctis in orbe terrarum praefertur ecclesiis ». *? Rupertus autem, homo Germanus, in Divinis Scripturis exercitatissimus, ut ipsius scripta testantur, scribens in lonam Prophetam, de sancta Romana Ecclesia hoc testimonium edidit: « Roma, inquit, eo quod principis Apostolorum Petri sedes facta est, eiusdem sicut et consortis eius Pauli sicut praedicatione illustrata, ita et martyrio coronata; cunctis ecclesiis caput altius extulit, latiusque dominatur per omnes gentes sacra Pontificum lingua, quam dominata fuerit Caesarum, sive Augustorum purpura ». * Et super Apocalypsim scribens, ad illud capitis vigesimi : Vidi sedes, el sederunt super eas, ^ ait quod «sedes istae ecclesiasticae sunt dignitates, quibus datum est iudicium ligandi et solvendi. ?* Summum autem iudicii huius tribunal in Ecclesia paratum est Romana, ubi Sedes Apostolica Beati Petri et nomine et corpore fundata est, cui specialiter dictum est: Tu es Petrus, el super hanc petram », etc. * Alibi autem nobilissimo encomio Romanam Ecclesiam honestans, ita loquitur : « Romana Ecclesia super apostolicae fidei petram altius fundata, firmiter stetit, et tam Graeciae quam totius orbis haereticos semper confutavit, et de excelso tribunali data sententia iudidicavit ».*? Et postea: «Beata Romana Ecclesia, eo quod in fundamento suo petram illam excepit, quam suo Veritas ore laudavit et beatificavit; 496 tali structura super illam aedificata est, ut contra omnes haereses perstaret murus inexpugnabilis. Et quacumque mundi ex parte periclitata fides ad illam confugit, mille clypeos exea omnemque mutationem adverterunt. Hugo a S. Victore cunctis in orbe terrarum Homanam praefert ecclesiis. Rupertus abbas affirmat quod HR. Ecclesia cunctis ecclesiis caput altius extulit latiusque dominatur; quod in ea semper paratum est super ecclesias tribunal; quod semper firmiter stetit in fide, et totius orbis haereses semper confutavit ; quod murus inexpugnabilis fuit et turris, ex qua mille clypei. Praetermissis Thoma et Bonaventura, Lutheranis invisis, Bernardus, ipsis acceptus, audiatur ; qui tamen non dixit, ut mentiuntur ipsi, abominationem Romanum Pontificem Innocentium, sed Petrum Leonis antipapam; armaturam fortium, qua se defenderet, pendentem **^ et praeparatam invenit ». 4? VII. Non est autem necesse hic recensere quid senserint de Homana Eocclesia et Apostolica Sede D. Thomas Aquinas et S. Bonaventura, viri doctissimi atque sanctissimi, praestantissimi theologi, cum unanimi consensu omnium ubique terrarum in christiano orbe in quibuscumque academiis theologorum. Hos enim Novatores pro sophistis [habent]; ? ita sus Minervam. *? Sed non est praetereundus S. Bernardus, vir sane apostolico spiritu plenus et ab ipsis etiam sectariis apprime laudatus; a Luthero nanque non uno in loco sanctus appellatur, 9" et a Calvino pius et sanctus scriptor dicitur, ? maxime vero in libris De Consideratione ad Eugenium Papam, in quibus ait Bernardum ita loqui, ac si veritas ipsa loqueretur. ? Audiamus igitur Bernardum, qui post Gregorium quingentis circiter quinquaginta annis tanquam lucerna ardens el lucens ^ in domo Dei fuit, de Romana Ecclesia et Apostolica Sede disserentem et pronunciantem. Sunt ex sectariis qui affirmare audent Bernardum ab ipsis stare, quoniam in epistola quadam ad Hildebertum Turonensem — Archiepiscopum, 5» visus est dicere Romanum Pontificem abominationem stantem in loco sancto. ?9 Sed hoc est velle de industria perniciose mentiri aliisque imponere. Nam ibi Bernardus non loquitur de Romano Pontifice legitime electo Innocentio, sed de Petro Leonis antipapa, qui per vim Sedem Apostolicam occupaverat; hine ait, hac de re verba faciens: «Ecce Christi Domini iste Innocentius positus est in ruinam et resurrectionem multorum. ?* Nam qui Dei sunt, libenter iunguntur ei; qui autem ex adverso stat, aut antichristi est, aut antichristus est ». 5*5 — Notent sectarii auresque arrigant ad haec Bernardi verba, quod qui Romano Pontifici «ex adverso stat, aut M. Lutheri ad Librum Ambrosii Catharini, W. L. t. 2, f. 141*sqq.; Contra Henricum Regem Angliae, ibid. f. 356^. 3633-364». 50) Recte usurpatur hoc adagium cum aliquis indoctus sapientem vult docere, ut si sordidum animal Minervam, omnium artium inventricem, auderet erudire. Cf. P. Mannuccius op. cit. col. 65. 51) De Votis Monasticis, W. L. t. 2, f. 302». 3185. DISSERTATIO UNDECIMA 329 antichristi est, aut antichristus est. — « Cernitur abominatio stare in loco sancto, quem ut obtineret, incendit igni sanctuarium Dei, persequitur Innocentium et cum eo innocentiam. Fugit ille nimirum a facie Leonis. Sed pulsus ab Urbe, ab orbe suscipitur. Nunquid non omnes principes agnoverunt, quia ipse est vere Dei Electus ?»5? [ta ibi Romanus Pontifex a Bernardo dicitur Christus Domini et Dei Electus, cum quo iunguntur quicumque Dei sunt. Audiendus nunc Bernardus nobis est quid de Romano Pontifice dicat De Consideratione ad Eugenium Papam: «Age, inquit, indagemus diligentius quis sis, quam geras videlicet pro tempore personam in Ecclesia Dei. Quis es ? Sacerdos Magnus, Summus Pontifex; tu princeps Episcoporum, tu heres Apostolorum, tu primatu Abel, gubernatu Noe, patriarchatu Abraham, ordine Melchisedech, dignitate Aaron, auctoritate Moyses, iudicatu Samuel, potestate Petrus, unctione Christus; tu es cui claves traditae, "^ cui oves creditae sunt. 55. Sunt quidem et alii coeli ianitores, gregumque pastores ; sed tu tanto gloriosius, quanto et differentius utrumque prae ceteris nomen hereditasti. * Habent illi sibi assignatos greges, singuli singulos, tibi universi crediti; nec modo ovium, sed et pastorum tu unus omnium pastor ». ? Indicantne verba haec Bernardum virum summe catholicum, sanctissimum pariter et doctissimum, cum Luthero sensisse Romanum Pontificem esse ipsissimum antichristum ? VIII. Non necesse est autem Bernardi de Romana Ecclesia et Apostolica Sede plura adducere testimonia, cum luce clarius in scriptis suis passim testificatus fuerit se Romanam Ecclesiam summopere coluisse, ac Sedi Apostolicae maxime addictum, eius supra quam dici potest fuisse observantissimum ; et si quis unquam alius, certe Bernardus ex animo summus papista fuit, Romanorumque Pontificum acerrimus summusque defensor, et propugnator fidei, et religionis sanctae Romanae Ecclesiae maximus cultor. In fide autem Sanctae Romanae Ecclesiae serviens Deo, Bernardus tantopere Christo placuit, ut divinitus fuerit et vivus et mortuus innumeris decoratus et illustratus miraculis. * Quemadmodum post ibid. 185, 252-257; lib. 4, cp. 1-8, ibid. col. 321-350. imo scripsit praeclarissima de Summo Pontificatu. Bernardus ex animo non tantum scriptis, sed et vita cultor fuit Romanae fidei; a Christo autem decoratus fuit miraculis, sicut Dominicus et Franciscus, hinc omnes hi Deo summopere fuerunt accepti; ergo verae fidei sectatores. Atqui Lutherus fidem hanc damnat; ergo veram fidem et verum Pontificem damnat. Igitur non spiritu Dei ductus fuit, sed satanae. Bernardum, viri sanctissimi Dominicus*? et Franciscus, 55 fidei sanctae Romanae Ecclesiae cultores praestantissimi ac longe maximi, divino munere quam plurimis claruere miraculis. Christo igitur in fide sanctae Romanae Ecclesiae servientes, placuerunt Deo, a quo tantopere honorati sunt ; nam sí quis mihi ministraverit, honorificabil eum Paler meus, ** qui est in coelis; ** et: Nimis honorali sunl amici lui, Deus; ** nam qui honorificaverit me, glorificabo eum; qui aulem conlemnunt me, erunt ignobiles.?" Hos autem Sanctos videmus divinitus honoratos, unde manifestum est fuisse Christi servos acceptos Deo. Sine vera autem fide impossibile est placere Deo. *! Si itaque Sancti hi, quos etiam Lutherus non uno in loco Sanctos appellat, ? in fide sanctae Homanae Ecclesiae, quam summopere Christo Domino servientes placuerunt Deo; luculenter conspicuum est fidem sanctae Romanae Ecclesiae veram esse fidem, ac proinde, dum Lutherus fidem hane damnat, dum sanctae Romanae Ecclesiae horrende blasphemat, dum Romanum Pontificem diris devovet, atrocibusque conviciis et maledictis incessit; veram vereque catholicam fidem damnat, veram Ecclesiam, Christi sponsam, sacrilego ore blasphemat, verum Pontificem, Dei Summum Sacerdotem et Christi Vicarium, maledictionibus pessimis summa impietate incessit. *? Cumque omnes Sancti et orthodoxi Patres uno ore, consensione mirabili, uno spiritu sanctam Homanam Ecclesiam et Apostolicam Sedem magna semper omnibus saeculis veneratione coluerint, mirisque laudibus honestarint ac illustrarint, Lutherus autem e contrario summo contemptu execrandisque maledictis ad extremum usque spiritum fuerit prosecutus; palam est quod longe alio contrarioque spiritu, quam Sancti Patres, actus ductusque fuerit; non ut Sancti illi spiritu Dei, qui spiritus est benedictionis et laudis, sed spiritu salanae, qui spiritus est maledictionis et blasphemiae. Sciens enim satanas quod maledici.. regnum Dei non consequenlur, ^ eos, quos Cap. Romae, Desclée 1906; D. Bonaventura S. Francisci Legenda, Op. Omm. vol. 8, pag. 504- 564, ad Claras Aquas 1898. 67) To 12, 26. 68) Mt 5, 16. Vulg.: Qui in coelis est. 6, 10. Vulg.: Neque maledici regnum Dei possidebunt. DISSERTATIO UNDECIMA 925 possidet, suo maledicto spiritu ad maledicta et blasphemias impellit et urget. IX. Palam est quod Lutherus ex illis fuerit, quos D. Petrus futuros praedixit magistros mendaces..., per quos via veritatis blasphemabitur. ** Dicit autem viam veritatis fidem et religionem vere catholieam; viam dicit non vias, quoniam nonnisi una est, nec esse nisi una potest vera fides catholica, sicut Deus, sicut. Christus ; unus enim Dominus, una fides, unum baptisma; unus Deus et Pater omnium.*6 Cum autem Lutherus fidem sanctae Romanae Ecclesiae revera catholicam et apostolicam ab ipso etiam apostolo Paulo laudatam et celebratam, * tantopere damnarit, profecto viam veritatis blasphemavit. Cum autem omnes haeretici sint, veluti naturali quadam proprietate ob satanae spiritum, quo aguntur, superbe blasphemi et criminad!ores, sicut Paulus ad Timotheum ait, quod erunl homines seipsos amanles, cupidi, elali, superbi, blasphemi, et postea addit etiam criminalores ; ?? Lutherus, ut inter haereticos principem locum teneret, voluit esse maxime omnium blasphemus et criminator. Et cum in omnes exercuerit maledicendi et criminandi omnem artem, in Romanam tamen Ecclesiam et Apostolicam Sedem maledictorum se praebuit artificem architectumque longe omnium praestantissimum. Sed bene in Lutherum cadit quod S. Leo Papa, in epistola ad Episcopos per Viennensem provinciam, scribit in. Hilarium quendam episcopum, de quo ait, quod «ecclesiasticum tramitem semper inter maiores nostros et bene tentum et salubriter constitutum, ecclesiarum statum et concordiam sacerdotum turbaturus, excessit novis praesumptionibus. Iterum suae nos cupiens subdere potestati, ut se Beato Petro apostolo non patiatur esse subiectum, ordinationes sibi omnium per Gallias ecclesiarum vindicans, et debitam metropolitanis sacerdotibus in suum ius transferre dignitatem, ipsius quoque Beatissimi Petri reverentiam verbis arrogantibus minuendo. Cui, cum prae ceteris solvendi et ligandi tradita sit potestas, pascendarum tamen ovium cura specialis mandata est; cui quisquis principatum aestimat Concludendum Lutherum ex illis magistris esse a Petro praedictis, qui viam veritatis blasphematuri erant; ex illis hominibus, qui a Paulo criminatores dicuntur; similem illius Hilarii episcopi, cuius S. Leo Papa narrat super omnes Galliae ecclesias et super Papam praeminendi cupidinem; imo Dioscori similem, qui ausus fuit S. Leonem Papam diris devovere et excommunicare, perinde ac Lutherus Leonem X. Connexio cum sequentibus. denegandum, illius quidem nullo modo potest minuere dignitatem, sed inflatus spiritu superbiae, semetipsum in inferna demergit ». *? Sed fuit Hilarius ille veluti umbra quaedam, corpus autem Lutherus, in quem veluti in Pythagoram Euphorbus 9? transfusus, videtur Dioscorus ille haeresiarcha, in sacrosancto Chalcedonensi concilio damnatus. Quoniam, cum lapsus esset in pestilentem haeresim, ausus fuit S. Leonem, Romanum Pontificem, suae haeresi resistentem, non modo maledictis insectari, verum etiam diris devovere et excommunicare, sicut in Actione 4 ipsius concilii Patres aiunt : « Quoniam Dioscorus secundis excessibus priorem iniquitatem valde transcendit ; praesumpsit enim et excommunicationem dictare adversus Sanctissimum Archiepiscopum Magnae Hhomae Leonem».* Lutherus enim in libello, quem inscripsit titulo Adversus Execrandam Antichristi Bullam, Leonem X, Homanum Pontificem, lutheranae haeresi pro officii sui munere resistentem, et horrendis maledictis incessit, et execrando facinore excommunicavit. ?? His autem visis et constitutis, nonnullius operae pretium facturum me existimo, si Lutherum tam maledicum et blasphemum hominem ostendero agnovisse Romanae Ecclesiae et Apostolicae Sedis dignitatem, fassumque fuisse et laudasse plurimum ; ut sciamus, quod, si postea conviciorum blasphemiarumque plaustra in eam exoneravit, hoc quidem nonnisi contra agnitam dignitatem, reluctante conscientia, facere potuit. sub specie Euphorbi, quo interfecto, iterum revixisse in Homerum, postea in pavonem, deinde in seipsum, iuxta suam de Metempsychosi sententiam. Cf. I. Perin Onomast. sub Pythagoras nomine, 81) Cf. Labbeus op. cit. t. 4, col. 463. 82) W. L. t. 2, f. 985. DISSERTATIO DUODECIMA QUANTI ALIQUANDO LUTHERUS FECERIT ROMANAM ECCLESIAM SEDEMQUE APOSTOLICAM ET QUANTOPERE EAM LAUDAVERIT HONOREQUE ET REVERENTIA DIGNAM DUXERIT ! I. Sicut sanctam HBomanam Ecclesiam omnibus saeculis omnes catholici et orthodoxi Patres magna pietate et reverentia coluerunt, suspexeruntque, et magnis laudibus extulerunt ; ita etiam Lutherus, quandiu nobiscum mansit, priusquam novi schismatis haeresisque auctor fieret promotorque. Cum enim iuxta Apostolici symboli, quod summa capita articulosque catholicae fidei continet, normam regulamque, necesse sit credere sanctam Ecclesiam catholicam, Sanctorum communionem ;?Lutherus cum omnibus Catholicis sensit Homanam Ecclesiam, apostolico ore laudatam,? esse veram Dei Ecclesiam cum omnibus, qui secum in fide unanimi consensu conveniunt. Hinc in Praefatione ad Proposiliones suas de Viribus et Voluntale Hominis ait: «Ecclesiam Papae pro vera Ecclesia colui»; ubi etiam paulo ante dixerat: «In multis et magnis articulis Papae non solum cedebam, quin etiam adorabam ».* Quare etiam Papam, tanquam Petri successorem et verum Christi Vicarium, cum omnibus Catholicis coluit. Cum autem alibi adduxerimus ipsius Lutheri testimonia de Romana Ecclesia, ? non sunt nobis repetenda ; pauca tantum adducemus quae illustriora sunt et evidentiora, quaeque luculentius ostendunt fidem et persuasionem, quam olim habuit Lutherus de Romana Ecclesia et Summo Pontifice. In epistola ad Romanum Pontificem Leonem X dicit se falso apud Papam delatum, quod molitus fuerit minuere potestatem clavium et Summi Pontificis, asseritque se emittere Resolutiones Disputationum suarum de Indulgentiis sub praesidio nominis et umbra protectionis Beatissimi Patris: «In quibus, inquit, intelligent omnes qui voluerint, quam pure simpliciterque ecclesiasticam potestatem Lutherus R. Ecclesiam pro vera catholica Ecclesia agnovit aliquando, ut ipsemet testatur in libro De Viribus el. Voluntate Hominis, et in epist. ad Leonem X anno 1518 et expressius anno 1519, necnon ad Card. Caietanum. Lutherus R. Ecclesiam asseruit ingenti miraculo in pura et vera fide a Christo servatam semper esse; et reverentiam clavium quaesierim et coluerim ». Epistolam autem ita concludit: « Quare, Beatissime Pater, prostratum me pedibus Tuae Beatitudinis [offero] cum omnibus quae sum et habeo. Vivifica, occide; voca; revoca; approba, reproba ut placuerit; vocem tuam vocem Christi in Te praesidentis et loquentis agnoscam ». Data autem est epistola in die SS. Trinitatis anno 1518, * hoc est, secundo anno ab incoepta et excitata tragoedia. Quid autem hac de re sentiret, expressius dixit in altera epistola ad eundem Leonem, data Aldemburgi tertia die Martii anno 1519, ubi ita loquitur: «Plenissime confiteor huius, hoc est, Romanae Ecclesiae, potestatem esse super omnia, nec ei praeferendum quidquam sive in coelo sive in terra, praeter unum Iesum Christum Dominum nostrum ». "^ In qua epistola accusat asperitatem suam, «qua usus, imo abusus sum et excessi, inquit, adversus Homanam Ecclesiam », promittitque promptissime se in vulgus editurum, ut Romanam Ecclesiam pure colant. ? Sicut et in epistola ad Cardinalem Caietanum priore accusat seipsum quod nimis indiscretus et irreverens fuerit in nomen Summi Pontificis: « De quo, inquit, sincerissime doleo et veniam peto ». ? II. Sed praeter haec audiendus nobis Lutherus est ubi, ut par erat, Romanam Ecclesiam laudat. In Responsione ad Silvestrum Prieralem, ita loquitur: «Miror quid velis quod Ecclesiam Romanam fidei regulam vocas. Ego credidi semper quod fides esset regula Homanae Ecclesiae et omnium ecclesiarum, ut Apostolus Galalis: El. quicumque hanc regulam secuti fuerint, pax super eos », etc.!? Et postea: «Sed forte, inquit, haec verbi est controversia, quia regulam fidei, improprie locutus, vocas quod ad eam fidem, quam Romana Ecclesia profitetur, omnium fides debet conformari; et placet mirifice. Nam et ego gratias ago Christo, quod hane unam Ecclesiam in terris ita servat ingenti, et quod solum possit probare fidem nostram esse veram, miraculo, ut nunquam a vera fide ullo suo decreto recesserit; nec tot barathris pessimorum morum diabolus tantum efficere potuit, ut penes hanc non maneret ab origine sua canonicorum DISSERTATIO DUODECIMA 329 Bibliae librorum, et ecclesiasticorum Patrum et interpretum auctoritas, et auctoritatis sincera professio». Lutheri igitur sententia Romana Ecclesia ingenti miraculo servata a Christo semper est in pura et vera fide, ut esset in ea sincerae fidei professio, ita ut hac in re diabolus efficere nihil potuerit. Alibi vero quam serio docet Romanae Ecclesiae primatum esse in verbo Dei fundatum. In RHesolutione nanque ad Proposilionem decimam lerliam Lipsiae disputatlam de Romana Ecclesia, quae erat : «Romanam Ecclesiam aliis ecclesiis fuisse superiorem probatur ex frigidissimis decretis Romanorum Pontificum », etc. ? apposita conclusione Ioannis Éckii e diametro ei opposita, Lutherus ita loquitur: «Vides, lector, de re ipsa nos non admodum dissentire; sed de causis et origine rei. Nam nec ego nego Romanum Pontificem esse, fuisse, fore primum ». ^ Et quidem, ut Laurentius Surius in suo Commentario ^ et Ioannes Cochlaeus?? in Actis anni 1519 referunt, Lutherus in disputatione illa animi sui sententiam de Romane Ecclesia declarans, aiebat etiam germanice se non impugnare, nec christiane a quoquam impugnari posse primatum et obedientiam homanae Ecclesiae. III. In Resolutione autem multis rationibus probat Homanae Ecclesiae primatum, dicens:!$ «Primum quod me movet Romanum Pontificem esse [prae] aliis omnibus, quos saltem noverimus se ponLifices gerere, est ipsa voluntas Dei quam in ipso facto videmus; neque enim sine voluntate Dei in hanc monarchiam venire potuisset Romanus Pontifex. At voluntas Dei quoquo modo fuerit agnita, cum reverentia suscipienda est; ideoque non licet temere Romano Pontifici in suo primatu resistere ». «Haec autem ratio tanta est, ut si etiam nulla Scriptura, nulla alia causa esset, haec tamen safis esset ad compescendam temeritatem resistentium ; et hac sola ratione gloriosissimus martyr Cy - prianus per multas epistolas confidentissime gloriatur contra omnes Episcoporum quorumcumque adversarios; sicut 3 Hegum!* legimus quod decem tribus Israel discesserunt a Roboam filio Salomonis, et Homanumque Pontificem esse, fuisse, fore primum, nec christiane a quoquam impugnari posse eius primatum. Lutherus Papae primatum fulcit rationibus sex. Prima ratio: voluntas Dei in facto agnita, a martyre Cypriano exaltata ; secunda: fugienda dissensio, quia grande peccatum; tertia: neque flagello Dei resistendum, minus principibus; quarta: potestati non resistendum, quia Deo resistitur; tamen, quia voluntate Dei sive auctoritate factum est, ratum apud Deum fuit. Nam et apud theologos omnes voluntas signi, quam vocant operationem Dei, non minus quam alia signa voluntatis Dei, ut praecepta, prohibita, ete. metuenda est. Ideo non video quomodo sint excusati a schismatis reatu, qui huic voluntati contravenientes sese a Romani Pontificis auctoritate subtrahunt. Ecce haec est una mihi insuperabilis ratio, quae me subiicit Romano Pontifici, et primatum eius confiteri cogit ». « Secunda, si iuxta praeceptum Christi cedere adversario iubemur, el qui angariaverit nos mille passus, eundum est cum eo et aliis duobus millibus ;!5 quanto magis si Romanus Pontifex exegerit in suo principatu cedendum, sive id iuste sive iniuste egerit? Nam incomparabiliter minor res est principatus iste, quam ut unitas, et caritas, et humilitas propter ipsam per nos dissolvatur. Ideo non dubito peccare eos, qui in dissensionem sese tradunt, et spiritus aeternam veritatem propter hane temporalem terrenam excellentiam fugiendam dissolvunt ; ferenda enim sunt omnia quae non sunt peccata ». « Tertia, quod si propter peccata nostra nos Deus voluerit premere multis principibus, sicut in Properbiis dicit Salomon, nunquid resistendum est flagello Dei? Propter peccata, inquit, populi multi principes eius.!? Proinde, quoniam nostrum non est definire iratane an propiLia voluntate Deus nobis quoscumque principes dederit ; hoc nostrum est voluntatem eius pio simplicique timore suscipere, quomodo etiam si sub Turca nos esse vellet, Turcae subesse libentes deberemus ». «Quarta, Romanis Apostolus dicit: Omnis anima potestalibus superioribus subdita sil, non enim est potestas nisi a Deo ; quaecumque aulem a Deo sunt, ordinata sunt. Itaque qui resistunt potestati, Dei ordinalioni resistunt ; qui aulem Deo resistunt, ipsi damnationem sibi acquirunt.?? Hac certe omnium robustissima, quantum ego capio, causa nos Romano Pontifici subiecti sumus ; in qua asserit nullam potestatem nec esse quidem posse nisi a Deo. Cum autem Romani Pontificis potestas iam sit robustissime stabilita, ut videmus ; certe Vulg.: Potestatibus sublimioribus...; quae auiem sunt, a Deo ordinaía sunt. ltaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit. DISSERTATIO DUODECIMA Sol non oportet Dei ordinationem hane impugnare, sed quanta quanta est, humiliter sustinere etiamsi iniusta esset, et iudicium Deo relinquere ». «Quinta est B. Petrus docens, ut subditi simus omni humanae creaturde..., quia sic est voluntas Dei.? At humanam creaturam vocat magistratus, hominum arbitrio institutos, ut clarum est ex sequentibus, ubi dicit: Sive regi tanquam praecellenti, sive ducibus tanquam ab eo missis. ? Cum autem et Romani Pontificis potestatem arbitremur humano [iure] statutam, et ordinante Deo sic roboratam, sine crimine non est, qui sese sua auctoritate subduxerit ». «Sexta, ad hoc facit unus ille consensus omnium fidelium, qui hodie sub Romano Pontifice sunt. Nam, cum potestas illa sit res temporalis et longe submittenda unitati fidelium ; non sine foedissimo crimine esse poterit, si propter rem temporalem hunc tot fidelium communem consensum despexerit, hoc est, Christum negaverit, et Ecclesiam contempserit. An possibile est Christum non esse inter tot ac tantos christianos ? Si autem Christus ibi est et christiani, cum Christo et christianis standum est in quacumque re, quae contra Dei praeceptum non fuerit. ITaec, inquam, ratio fortis est et insolubilis. Et ex iis possunt multae aliae formari, quin huc potest universa Scriptura duci, ut quae ubique caritatem, humilitatem, unitatem spiritus et timorem Dei commendet non violandas esse pro ulla re mundi, nedum pro unius uno pontificatu, etsi solo iure humano esset institutus ». Omnes has rationes, in verbo Dei non male fundatas, adduxit Lutherus pro Romani Pontificis primatu, et suprema super omnes ecclesias omnesque christifideles auctoritate et potestate, quae ipsi visae sunt insolubiles ; adeo ut non sine foedissimo crimine sit, quisquis a Romani Pontificis potestate sese subliraxerit, communem fidelium consensum despexerit, hoc est, Christum negaverit, et Ecclesiam contempserit. IV. Scripsit autem haec Lutherus post lipsicam disputationem, quae anno 1519 mense Iulii habita fuit, deditque Lutherus Resoluliones istas ad Georgium Spalatinum una cum epistola, in qua quinta: omni humanae creaturae praestanda subiectio ; sexta: consensus omnium fidelium, qui explicari non potest sine Christo. Scripsit haec Lutherus tertio anno post excitatam tragoediam, et sub idem tempus asseruit H. Ecclesiam supra omnes ecclesias a Deo honoratam et a nobis honorandam esse, et propter nullius peccatum relinquendam., Sed Lutheri facta non responderunt verbis circa potestatem Ecclesiae, semper colendam et reverendam, licet tradatur indignis; totam narrat disputationis historiam in die Assumptionis B. V. Mariae eiusdem anni, sicut ex ipsa epistola palam fit.?? Quare ista de Romani Pontificis auctoritate scripsit tertio anno post excitatam tragoediam. Sub idem tempus scripsit Lutherus libellum super quibusdam articulis, quorum postremus est de Homana Ecclesia, ubi ita loquitur, dicens: «Quod Romana Ecclesia a Deo prae omnibus aliis honorata sit, nullum est dubium ; ibi enim S. Petrus, S. Paulus, quadraginta sex Pontifices, itemque multa millia martyrum sanguinem suum fuderunt, infernum et. mundum superarunt. Palpari potest uti Deus super huiusmodi Ecclesiam respectum habuerit specialem. Nunc autem, proh dolor! si Romae res ita se haberet, multo melius succederet ». « Attamen nulla est nec esse quidem potest causa tam magna, quae debeat nos a tali Ecclesia seiungere et separare; imo quo peius ibi inceditur, eo magis accurrendum eique inhaerendum est, per separalionem enim et per contemptum nihi! melius fit. Praeterea non est relinquendus Deus propter diabolum, neque aversari oportet bonos, qui reliqui sunt, propter cumulum malorum sive improborum ; imo propter nullius peccatum aut malum, quod commeminisse aut nominari potest, abrumpenda caritas aut unitas spiritualis dividenda; caritas nanque omnia potest, ?* et unitas non est admodum difficilis, et est triobolaris, vulgaris, caritas et unitas quae alienis peccatis seipsam dividi sinit ».?? ITuc usque Lutherus. V. Sed vox quidem vox Iacob est, manus autem manus sunt Esau ; ?$ facta enim ipsius non responderunt dictis, superiorem doctrinam factis negavit, quin etiam verbis scriptisque inficiatus postea fuit. Quod ut manifestius fiat, audiendus adhuc nobis Lutherus est in Sermone de Virlutle Excommunicationis. Post multa enim ibi sic loquitur, dicens: «Id super omnia et in his omnibus considerandum est, quod potestas Ecclesiae, cum sit Christi potestas, licet pro nostris peccatis plerumque tradatur Pilatis, Herodibus, Annis et Caiphis, violentisque aliis tyrannis; nostrum tamen est eam summis semper studiis revereri et colere exemplo Christi, qui sic Annam, Caipham, 22. Vulg.: Sed manus, manus sunt Esau. DISSERTATIO DUODECIMA 333 Pilatum honoravit. Ideo nec indignissimae eiusdem abusiones nos debent permovere, quin, quidquid ipsa fecerit, hilariter feramus aut saltem cum reverentia declinemus, nam tempus nostrum periculosissimum est. Ideo prudentissime oportet nos agere ne propter personas potestatem pariter vilipendamus; imo propter potestatem etiam vilissimas personas honoremus ». Post pauca autem subiungit, dicens : « Excommunicatio iniusta nobilissimum meritum est, ideo dulciter ferenda, si excusationi tuae humiliter praestitae locus non fuerit datus. Hic enim dices illud Psalmi 109: Maledicent illi, el tu benedices ; ?? tantum vide ne potestatem contemnas. Vis potestatis prodest, contemptus vero tete perdet ». ?8 Et tamen bonus Lutherus statim atque per famam intellexit se a Leone X Romano Pontifice damnatum; statim, inquam, fecit Romanum Pontificem antichristum, et Romanam Ecclesiam sedem antichristi. Oblitus prorsus fuit Lutherus decretorum suorum, quod, «excommunicatio iniusta sit nobilissimum meritum et propterea dulciter ferenda»; et quod non est contemnenda potestas, quia contemptus potestatis perdit hominem ; quod potestas Ecclesiae, cum sit potestas Christi, licet Annis et Caiphis tradita, sit summo studio colenda et honoranda exemplo Christi ; quod nulla potest esse causa tam magna, propter quam possit homo sine peccato seipsum separare a Romana Ecclesia; quod foedissimo crimine tenetur, quisquis seipsum separat a potestate Romani Pontificis, nec potest esse sine crimine; quod Christus servavit semper Homanam Ecclesiam in sincera fidei professione. Sed quam primum novit se a Romano Pontifice et Apostolica Sede renunciatum haereticum, diris devovit Christi Vicarium. Tantus fuit Lutherus in oculis suis, ut existimarit, quod, sicut mox atque Caiphas summus pontifex Iudaeorum et princeps sacerdotum, cum universa synagoga Christum damnavit, reumque mortis pronunciavit, desiit esse pontifex, caput synagogae Dei, factusque fuit caput synagogae satanae, desieruntque ludaei esse Iudaei, hoc est, populus Dei, factique fuere synagoga satanae; ita plane propter damnatum Lutherum Homanus Pontifex in antichristum mox fuerit transformatus, et Romana Ecclesia in sedem antichristi. Sed licet Christus fuerit summa impietate et horrenda iniquitate quia statim ac ab auctoritate damnatus, in auctoritatem insurrexit, Caipham damnantem Christum et Papam damnantem Lutherum similes faciens; sed non fuit ipse in damnatione similis Christo. Item facta Lutheri non responderunt verbis, quia, bullam suae damnationis antichristo tribuens, contra Summum Pontificem excommunicationem semel et iterum fulminavit ; contra omne ius, omne fas, ad turpissimam mortem damnatus; in suos tamen iudices, licet iniquissimos et omni impietate abunde referos, ne verbum quidem dixit, quod vel speciem haberet convicii cuiusquam aut contumeliae, sed patientissime tanquam agnus mitissimus tulit sententiam omnium longe maxime iniquissimam. Lutherus autem ubi, incerta adhuc fama deferente, intellexit se Romae haereseos damnatum et renunciatum haereticum; illico coepit conviciorum plaustra in Romanum Pontificem furentissime exonerare. VI. Ipsum loquentem audiamus in libello Adversus Execrabilem Bullam Antichristi ; ita enim incipit: «Fama pervenit ad me, christiane lector, exiisse bullam quandam adversum me pene in omnem terram, priusquam ad me, in quem unice furit, et cui maxime erat inferenda, veniret; forte quod noctis et tenebrarum scilicet filia timuit lucem vultus mei». En habemus novum solem Lutherum! Postea indicat se dubitare an sit bulla illa Romani Pontificis, aitque se potius existimare confictam fuisse a Ioanne Eckio, quem pro sua modestia monstrum appellat, hominemque mendaciis, simulationibus, erroribus haeresibusque consutum. ?? Sed quid, si revera Summi Pontificis esset bulla ? « Ego, inquit, quisquis fuerit bullae auctor eum pro antichristo habeo, et contra antichristum haec scribo ». ? Et post multa :?' « Te igitur, Leo X, vos, Domini Cardinales Romae et quicumque Homae aliquid estis, compello, et in faciem vobis libere dico: Si vestro nomine vestraque scientia haec bulla exivit, eamque vestram agnoscitis; utar et ego potestate mea, etc. Scitote me, cum omnibus qui Christum colunt, vestram sedem a satana possessam et oppressam pro sede damnata antichristi habere; cui non modo non obediamus aut subditi et concorporati esse velimus, sed detestamur et execramur, sicut principem et summum hostem Christi, etc. Itemque vos damnamus, et una cum bulla ista omnibusque decretalibus satanae tradimus in interitum carnis ». ? Et ad calcem libelli iterum fulminat excommunicationis sententiam, dicens : « Sicut ipsi me excommunicant pro sacrilega haeresi sua, ita eos rursus ego excommunico pro sancta veritate Dei».?? Nec semel aut iterum Papam indoctissimum antichristum appellat. ?4 DISSERTATIO DUODECIMA 385 VII. Sed praeterea audiendus adhuc est in Secunda sua Appellatione a Papa ad Concilium. Appellaverat Lutherus, priusquam damnaretur a Papa, ad concilium, anno Domini 1518 die 28 Novembris: «Sed praemissa, inquit, expressa hac et solemni protestatione, quod contra unam, sanctam, catholicam et apostolicam Ecclesiam, quam totius orbis esse magistram et obtinere principatum non ambigo, Sanctaeque Sedis Apostolicae auctoritatem ac sanctissimi D. N. Papae bene consulti potestatem nihil dicere intendo ». ?? Appellavit iterum post condemnationem suam, anno Domini 1520 die 17 mensis Novembris ; sed longe alio stylo et forma. « Notum sit, ait, omnibus christianis, quod ego Martinus Lutherus antea a Leone X Papa legitime et iuste appellavi ad futurum concilium, iniquis ad hoe coactus gravaminibus eiusdem Leonis Papae, cuius appellationis tenor», etc. Deinde causas assignans secundae huius appellationis: «Primo, inquit, tanquam ab iniquo, temerario, tyrannicoque iudice, in hoc quod me non convictum ostensisque causis aut interpretationibus mera potestate iudicat; secundo, tanquam ab erroneo, indurato, per Scripturas Sanctas damnato haeretico et apostata, in hoc necessariam abnegare; tertio, tanquam ab hoste, adversario, antichristo, oppressore quod mihi mandat fidem catholicam in sacramentis totius Sacrae Scripturae, in hoc quod propriis, meris, nudis verbis suis agit contra verba Divinae Scripturae sibi adducta; quarto, tanquam a blasphemo, superbo, contemptore sanctae Ecclesiae Dei et legitimi concilii, in hoc quod praesumit et mentitur concilium nihil esse in rerum natura, quasi ignoret, etiamsi non sit actu congregatum », etc. ?6 Ita Lutherus ad ravim usque Christi Vicarium blasphemat et maledicit, cum tamen adhuc eum agnosceret suum legitimum iudicem, a quo dicit se legitime ad concilium appellasse. VIII. Hic autem Luthero audiendus Cyprianus essel in epistola ad S. Cornelium Papam,?* in qua, cum ostendisset non Christi, sed antichristi spiritu duci eos qui Romanum Pontificem contemnunt, et conviciis incessunt ; pronunciat hominem in Papam maledicum et blasphemum reum esse divinae illius sententiae in Deuteronomio: Si quis... superbierit, nolens obedire sacerdotis imperio, ex decrelo iudicis item quia a Papa appellavit ad concilium, et quidem Vicarium Christi impie vocando tyrannicum iudicem, damnatum haereticum, apostatam et antichristum, neenon superbum, blasphemum et sanctae Ecclesiae contemptorem. His blasphemiis, iuxta Cyprianum, sententiam mortis meruisset Lutherus Deuteronomio statutam. Connexio cum sequentibus. Lutherus, quasi vera Christi Ecclesia funditus eversa fuerit propter suae damnationis bullam, moriatur.?9 Et quoniam Paulus in Ac!is Apostolorum visus est synagogae pontificem blasphemasse, non sine scandalo Iudaeorum, qui mox ipsum coarguentes dixerunt: Summum Dei sacerdotem maledicis? inquit Cyprianus quod Paulus, quamvis sciret quod, Domino iam crucifixo, sacrilegi et impii et cruenti esse coepissent, nec iam quiequam de sacerdotali honore et auctoritate retinerent ; tamen ipsum quamvis inane nomen et umbram quandam sacerdotis cogitans, expavit: Nesciebam, inquiens, fratres, quia pontifex est; scriptum est enim: Principem populi tui non maledices. ?? Sed furor invasit Lutherum sicut serpentis, sicut aspidis surdae... obturantis aures suas, ul non exaudiat vocem incantantium et venefici incantantis sapienter ; * magnoque furore percitus, excaecatus mente, cordeque induratus et satanae spiritu actus, odio in Romanum Pontificem Ilymphatus, et Oreste insanior factus," Romanam Ecclesiam deseruit, novamque fundare molitus fuit. Videndum nunc qualem Ecclesiam fabricatus ipse fuerit. DISSERTATIO DECIMA TERTIA SPIRITU NON BONO SED SATANA DUCTUS LUTHERUS SACROSANCTAM ROMANAM ECCLESIAM DESERUIT TANQUAM SYNAGOGAM ANTICHRISTI NOVAMQUE ECCLESIAE FUNDATIONEM MOLITUS EST PERINDE AG SI ECCLESIA DEI IN MUNDO PRORSUS DEFECISSET ! I. Comperimus vidimusque Homanam Ecclesiam ipsi etiam Luthero insigniter laudatam, ut puta quae a Deo super omnes alias ecclesias honorata sit, et a Christo semper in sincera fidei professione servata fuit, et qua praeter unum Christum nihil sit maius neque in terra neque in coelo; propter bullam condemnationis Lutheri statim in momento, in ictu oculi mutatam in antichristi sedem et sacerdotem Dei maledicis ?... Nesciebam, fratres, quia princeps est sacerdotum. 40) Ps 57, 5-6. Vulg.: Quae non exaudiet. 41) Cf. Dissert. 4, sect. 5, not. 38. DISSERTATIO DECIMA TERTIA 337 satanae synagogam. «Si vestro, inquit ad Leonem X, Cardinales et Praelatos Romanae Ecclesiae, nomine vestraque scientia haec bulla exivit; scitote me, cum omnibus qui Christum colunt, vestram sedem à satana ipso possessam et oppressam pro sede damnata antichristi habere, cui non subditi et concorporati esse volumus, sed execramur et detestamur sicut principem et summum hostem Christi, damnamus et satanae tradimus».? O bullam supra modum mirabilem, quae potuit in momento transmutare in synagogam satanae Ecclesiam illam, de qua Dominus ait: Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, e! portae inferi non praevalebunt adversus eam!? Ante enim bulam Lutherus, ut ipse fatetur, Ecclesiam Papae pro vera Ecclesia coluit ;* et quasi tota simul corruerit, funditusque eversa fuerit Christi Ecclesia, Lutherus novam a suo nomine fundare et fabricari constituit. Mirabile dictu! Nemo Prophetarum, nemo Apostolorum ecclesiam a proprio fundatoris nomine dici voluit. Fuit plane Moyses divinus legislator, populi Dei optimus institutor et synagogae totius quoad religionem et pietatem fundator; nec tamen Hebraeos a se institutos dici mosaicos voluit. Paulus in gentibus fundavit Christi Ecclen5 siam: Uf sapiens archilectus, inquit, fundamentum posui; ? nec tamen paulinianos nuncupari voluit homines sua praedicatione et doctrina ad fidem Christi conversos. Nemo, inquam, Prophetarum, nemo Apostolorum nomen suum conversis populis indidit, imo nec Christus quidem. Hinc nec in Evangelio, nec in Scriptis Apostolorum legimus christianos, nisi semel tantum in priori Petri Epistola ; 9 nam, ut Lucas habet in Actis, Antiochiae primum discipuli dicti sunt christiani. * II. Duplici autem nomine culpandus nobis venit cum primis Lutherus: quia et antiquam, sanctam, catholicam, et apostolicam | Ecclesiam deseruit more haereticorum, qui, ut Ioannes ait, prodierunt a nobis... nec manserunt nobiscum; * et novam a suo nomine molitus fuit, quae esset vera Christi ecclesia. Ex bulla enim suae con- 2): NW. L. t. 2, f. 96*. 3) Mt 16, 18. 4) W. L. t. 1, f. 49^-50*. 5) 1 Cor 3, 10. prodierunt...; permansissent ulique nobiscum. novam a suo nomine fundare constituit eeclesiam, neminem Prophetarum aut Apostolorum sequens, quorum nullus a se fundatam Ecclesiam suo nomine vocatam voluit. Duplici ratione culpandus Lutherus: quod antiquam Ecclesiam deseruit; et quod novam molitus est, duobus futilibus titulis: bulla suae damnationis, et abusibus R. Ecclesiae. Lutherus reus, quia antiquam reliquit Ecclesiam, quasi damnatus absens et inauditus, cum et ipse docuerit sic damnari posse haereticos, probans historia concilii Nicaeni, demnationis cognovit Romanam Ecclesiam, cum omnibus aliis quae adhaerent ei, non esse veram Ecclesiam, et ex magnis abusibus summisque impietatibus, quae regnant in Romana Ecclesia; has enim duas causas discessionis et separationis suae a coetu papistarum praetexere, passimque adducere solitus fuit Lutherus. Sed forte nonnullius operae pretium erit has causas tantillum expendere, ut palam fiat quam vero, quam iusto titulo, vir bonus sanctam Romanam Ecclesiam deseruit, tanquam corvus qui, egressus ex arca, non fuit amplius reversus, ut intus sicut columba intraret in eam. ? Novus parricida Absalom !? rebellavit in patrem Romanum Pontificem, quem Patrem Beatissimum appellabat, !* imo sicut mulus recalcitravit in matrem. III. Vociferatur saepe et mirum in modum queritur Lutherus se a Romano Pontifice per bullam iniuste damnatum. ? Facit autem Lutherus quod solent omnes qui, causa cadentes victi in iudicio, cum veritati consentire nolint, iudicem criminantur, et de iniquitate mentiuntur. Scribit multis locis D. Augustinus Donatistas in causa Caeciliani et a Melchiade Papa et a Constantino imperatore damnatos, ut crederentur iniuria potius quam merito cecidisse, et iudicium Melchiadis Romani Pontificis, tanquam traditoris, et Constantini Magni imperatoris calumniatos fuisse. ? Sed, ut rem hane cominus inspiciamus, esto, fuerit Lutherus damnatus Romae absens et inauditus de haereseos crimine. Quid inde? Docuit ipse haereticos posse ita damnari. In Exposilione nanque Psalmi : Deus slelit in congregalione iustorum, ^ docens posse haereticos a magistratibus tanquam sediliosi et blasphemi iure puniri, ait quod Sancti Patres Nicaeni concilii quam primum legerunt Arianorum doctrinam, eamque audierunt, statim exceperunt sibilis unanimiter omnes, nec audire eos voluerunt, aut permiserunt venire ad probationem aut W. L. t. 1, f. 100*-101^; Praefatio ad 2 t. Op. Lat. ibid. f. 2^. 12) Cf. Appellatio Secunda a Papa ad Concilium, W. L. t. 2, f. 52. 13) Epist. 7, cp. 2, (P. L. 33, 69); Epist. 43, cp. 2, ibid. col. 161; Epist. 88, ibid. col. 303-304; Epist. 93, cp. 4, ibid. col. 328; Epist. 105, cp. 2, ibid. col. 399; Contra Epist. Parmeniani, lib. 1, cap. 5, ibid.43,40; De Unico Baptismo contra Petilianum, cp. 16, ibid. col. 610; Breviculus Collationis cum Donatistis, cp. 18, ibid. col. 645-646; Ad Donatistas post Collationem, cp. 12 sqq. ibid. col. 661-665; cp. 33, ibid. col. 687. DISSERTATIO DECIMA TERTIA 339 defensionem, sed illico, absque ulla disputatione, tanquam manifestos blasphemos condemnarunt. Moyses in sua lege praecipit huiusmodi blasphemos, sane falsos doctores, lapidare;!5 ita non oportet amplius disputare, sed manifestam blasphemiam etiam inauditam indefensamque damnare, sicut S. Paulus ad Titum praecipit haereticum post unam et alteram admonitionem relinquendum ac devitandum esse, 5 et Timotheo prohibet pugnare verbis et disputare, cum non proficiat nisi ad subversionem audientium. !? Tales nanque articuli fidei totius christianitatis sunt iam pridem satis auditi, probati et conclusi per Scripturam et confessionem totius communis christianitatis, multis miraculis stabiliti, multo sanguine Sanctorum martyrum obsignati, libris omnium doctorum contestantibus firmati et protecti; nec opus est alia instructione et subtilitate. !? Haereticum autem censendum docet ibi Lutherus eum qui docet aliquid, quod sit contra articulum aliquem fidei, qui in universo mundo a tota christianitate creditur. !? Alibi vero docet habendum esse pro haeretico illum, qui etiam in re minima circa doctrinam fidei errat, et ita docet. Nam in Posteriori Commentario Epistolae ad Galatas, super illud: Modicum fermenti totam massam corrumpit, ?" ita loquitur : « Est, inquit, cautela, quam Paulus magnifacit ; debemus eam magnifacere hac nostra aetate. Nam Sacramentarii, qui negant corporalem Christi praesentiam in coena, obiiciunt quoque hodie nobis quod contentiosi, duri et intractabiles simus, qui propter unicum articulum de Sacramento scindamus christianam caritatem et concordiam ecclesiarum. Non debere nos tanti facere hunc articulum exiguum eumque incertum, nec satis ab Apostolis declaratum, praesertim cum alioqui de aliis christianae doctrinae articulis, qui magis necessarii sunt et maioris momenti, idem nobiscum sentiant, ut propter illum solum neque totius christianae doctrinae, neque generalis omnium ecclesiarum concordiae rationem habeamus. Isto plausibili argumento onerant nos invidia apud suos, etc. Sed hae, inquit, diaboli sunt insidiae, quibus non solum ilum articulum, sed totam christianam doctrinam conatur evertere. Vers. Iusti Ionae ex germanica lingua. 19) Ibid. f. 547*. 20) 5, 9. Vulg.: Fermentum. Scriptura Sacra, ratione theologica; quod et intelligendum asserit de haereticis etiam in re minima circa fidem. Non solum iniuste, sed mendaciter et iniuria se inauditum asserit, cum et ipse vocatus Romam fuerit, et missus Roma ipsius causa Nuntius, et auditus a Legato in Germania; item cum Ad hoc ipsorum argumentum respondemus cum Paulo: Modicum Jermenti tolam massam corrumpit ».? Huc adhibuit Lutherus illud Iacobi apostoli: Qui offendit in uno, factus est omnium reus; ? ita ait quod unus error in theologia omnem doctrinam evertit. Nunc dico: Siin Nicaeno concilio potuit Arii doctrina merito damnari, Arianis nec auditis nec defensis, quoniam doctrina illa erat contra communem persuasionem et fidem totius christianitatis; cur non ita damnari potuit Lutheri doctrina, quae, ut in Articulis patet,? non solum erat contra communem sensum universalis Ecclesiae, sed multas etiam haereses olim damnatas repulsasque ab orco revocaverat ? IV. At vero Lutherus citatus fuit Romam sub publica fide, quam salvum conductum dicunt, oblata etiam pecunia pro viatico necessaria, ut ex ipsa bulla manifestum est.?* Missus fuit Roma ipsius causa Carolus Miltitius, Nuncius Apostolicus, quem bonus Lutherus vix semel atque iterum familiari colloquio dignatus fuit in gratiam Friderici ducis Saxoniae. ?* Auditus fuit a Cardinale Caietano, Apostolico Legato in Germania;?9 a quo cum ad Papam appellasset,?* et clam etiam aufugisset, licet caesaris Maximiliani publica fide munitus, absens duas epistolas scripsit ad Cardinalem : alteram de causa suae appellationis; alteram vero de causa suae discessionis et recessus clancularii. In priore ita loquitur: «Omni humilitate supplico Reverendissima Paternitas tua dignetur ad Sanctum Dominum nostrum Leonem X istam causam referre, ut per Ecclesiam haec dubia determinata ad iustam vel revocationem vel credulitatem possim compelli. Nihil enim aliud cupio quam Ecclesiam audire et sequi ».?? In epistola autem posteriore ait: « Cum ego, ut dixi, omnia in iudicio Ecclesiae retulerim, et nonnisi sententiam eius expectem; quid ultra facere debeo, aut facere possum ? Neque enim me reo aut responsore opus est, qui non quod ego dixi, sed quid Ecclesia dictura sit attendo; nec adversarius contendere, sed discipulus audire volo ». *9 Notanda verba. Alludit autem ad id quod in epistola ad Leonem X, W. L. f. III*; Praefatio ad 2 t. Op. Lat. ibid. f. 2*. 26) Tbid. t. 1, f. 207*-208». 7) Ibid. AMPLIS 28) Ibid. f. III*. 29) Ibid. f. 216». 30) Ibid. f. 216^, DISSERTATIO DECIMA TERTIA 341 quam miserat cum Resolutionibus suis, scripserat, ubi ait : « Beatissime Pater, prostratum me pedibus Beatitudinis Tuae offero cum omnibus, quae sum et habeo. Vivifica, occide; voca, revoca ; approba, reproba ut placuerit; vocem tuam vocem Christi in Te praesidentis et loquentis agnoscam ».?* Propterea in eadem epistola ad Caietanum Cardinalem ait : « Edito libello Resolutionum, me et omnia mea sub pedibus suae Sanctitatis proieci, expectans accepturusque quidquid sive damnandum sive approbandum visum fuerit ». ?? Nunc dico : Si in his omnibus Lutherus non fuit mentitus, sed locutus ex animo, iudiciumque de doctrina sua sincero corde commisit Romano Pontifici, volens non adversarius contendere, sed discipulus audire, dicensque quod non opus erat ipso reo et responsore, quodque accepturus erat quidquid damnandum sive approbandum visum fuerit Romano Pontifici; quo iure queritur se inauditum fuisse damnatum ? Sed praeter haec omnia, in eadem bulla post latam de doctrina sentenliam, assignantur ipsi bis ?? sexaginta dies pro sua ipsius defensione vel Romae coram Pontifice, vel in Germania coram aliquibus ecclesiasticis Praelatis legitime facienda. ?* Cur non, servata christiana modestia prout virum religiosum decebat, seipsum iure et ratione defendit: sed tanquam 1reneticus in medicum insaniens insurrexit in Homanum Pontificem, suumque iudicem milie criminationibus, contumeliis, conviciis calumniisque incessit ? Quin eiiam ipsissimum antichrisium pronuncians, diris devovit et satanae tradidit ? 9» Apparet ex iis Lutherum non iure, sed iniuria per invidiam et calumniam de iniusta damnatione sua queritari. V. Quod autem ad abusus et corruptos mores, propter quos Romanam Ecclesiam longe invidiosissime traducit tanquam sedem antichristi, meretricem babylonicam, Sodoma et Gomorrha peiorem, 39 esto; sit ita. Num propter peccata relinquenda est antiqua Ecclesia et nova fabricanda ? Sub Samuele propheta erant hominum, maxime vero ecclesiasticorum filiorum Heli, mores corruptissimi.?" Num propterea vir Dei Primum enim Luthero concessi fuerunt sexaginta dies an. 1518, cum Romam citatus fuit, (cf. L. Pastor Storia dei Papi, vol. 4, pag. 236. 269); secundo eidem alii sexaginta dies concessi fuerunt in bulla a S. Anctore citata. 34) W. L. t. 2, f. 63*. 35) Ibid. f. 96*, se et omnia sua commiserit sententiae Papae; insuper cum in bulla ipsi assignati fuissent bis sexaginta dies pro defensione, vel Romae vel in Germania facienda. Lutherus reus, quod antiquam reliquit Ecclesiam propter eius abusus; id non fecerunt Prophetae, non Samuel, neque Elias, neque Isaias, neque Ieremias in perditissimis temporibus ; quod faciendum non esse docuerunt Lutherus ipse et Ecclesiae Doctores, Augustinus praesertim spiritu plenus veterem reliquit Ecclesiam et suo nomine novam aedificavit ? Quales erant sub Elia propheta Israelitarum mores, regnante impio Achab, longe notum est ex Sacra Historia. 38 (Quid inde? An propterea Elias novam condidit Ecclesiam ? Mores ecclesiae, hoc est, populi Dei, hominum ludaeorum sui temporis quales fuerint, Isaias in Dei nomine loquens manifeste indicavit, dicens: Filios enutrivi el exalíavi ; ipsi aulem spreverunt me. Cognovil bos possessorem suum, e! asinus praesepe domini sui; Israel aulem me non cognovil... Populus meus non intellexit. Vae genti peccatrici, populo gravi iniquilale, semini nequam, filiis sceleratis. Dereliquerunt. Dominum, blasphemaverunt sanctum Israe!, abalienali sunt retrorsum. Super quo percutiam vos ullra addenles praevaricalionem ? Omne capul languidum, el omne cor moerens. A planta pedis usque ad verticem non est in eo sanitas. ? Et postea : Nisi Dominus... reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus, el quasi Gomorrha similes essemus. Audite verbum Domini, principes Sodomorum ; percipite auribus legem Dei nostri, populus Gomorrhae. * O mores longe corruptissimos ! Sed num propterea Isaias, vir Deo plenus, ecclesiam illius temporis deseruit, et novam molitus fuit ? Nec minus corrupti, si non multo corruptiores, erant Iudaeorum mores sub Ieremia propheta ; 5 nec tamen spiritum Lutheri habuit, cum, in matris utero sanctificatus, Spiritu Dei esset undequaque plenissimus. *? Equidem Lutherus, sicut superiore tractatu retulimus, 4 dolens abusus Homanae Ecclesiae, dixit nullam esse nec esse posse causam, propter quam quisquam seipsum debeat a Homana Ecclesia separare; quoniam non est relinquendus Deus propter diabolum, nec contemnendi boni propter malos, et caritas omnia superat, valdeque exilis est caritas illa, quae alienis peccatis vincitur. D. Augustinus Contra Gaudentium scribens, ait quod « Ecclesia malorum, sive occultorum sive etiam manifestorum, nunquam potuit nec poterit perire contagio ». Ubi etiam ait quod «boni in Ecclesia malos vel ignorant, vel iudiciis manifestatos ecclesiasticis legibus damnant, aut, si damnare non possunt, pro Ecclesiae pace laudabiliter tolerant; nec seipsos propter pisces malos, ruptis dominicis re- 9; 19, 4-5; 22, 9. 42) Cf. ibid. 1,5. 43) Cf. Dissert. 12 huius sectionis, pag. 327-331. DISSERTATIO DECIMA TERTIA 343 tibus, ante tempus litoris damnabiliter separant »; adducitque Beatissimum Cyprianum clamantem et contestantem, quia « etsi videntur in Ecclesia esse zizania, non tamen impediri debet aut fides aut caritas nostra, ut, quoniam zizania esse in Ecclesia cernimus, 44 ipsi de Ecclesia recedamus ». 45 Multa ibi huiuscemodi Augustinus; quale illud est quod ante haec dixerat: « Ad iustos non pertinet in Ecclesia catholica, nisi malos, quos corrigere vel damnare non possunt, patientissime tolerare; nec propter zizania de dominico agro, nec propter paleas de dominica area, 16 nec propter vasa inhonorata de dominica domo, ? nec propter pisces malos de dominicis retibus!? ante tempus exire, ne frustra ante adventum suum conentur abluere ». *? de Ecclesia posse discedere. Triticum non rapit ventus, nec arborem solida radice «Nemo aestimet, inquit Cyprianus, *? bonos fundatam procella subvertit. Inanes paleae tempestate iactantur, inanes arbores turbinis incursione evertuntur. Hos execratur et percutit Toannes apostolus, dicens: Ex nobis exierunt, sed non fuerunt ex nobis; si enim [fuissent ex nobis, mansissent ulique nobiscum ». *! Et paulo ante, ostendens quod extra Ecclesiam nulla sit salus, ait: «Quisquis ab Ecclesia segregatus adulterae iungitur, a promissis Ecclesiae separatur ; nec perveniet ad Christi praemia, qui relinquit Ecclesiam Christi. Alienus est, profanus est, hostis est. Habere iam non potest Deum patrem, qui non habet Ecclesiam matrem. Si potuit evadere quisquam, qui extra arcam Noe fuit; et qui extra Ecclesiam fuerit, evadit ». ?? VI. Quid igitur de Luthero, qui Ecclesiam catholicam, ut novam moliretur synagogam, reliquit, dixisset Cy prianus? «Alienus est, profanus est, hostis est». Cum autem verum sit quod nemo repente fit summus, natura enim per incrementa procedit ; manifestum est, quod non potuit Lutherus uno illo die, quo nuncium accepit damnationis suae per bullam, fieri Ecclesiae catholicae summus et acerrimus hostis, nisi prius diu de articulo Ecclesiae dubitarit. Non minus autem lib. 2, cp. 3, (P. L. 43, 742). S. Laurentius textum Scripturae refert ex D. Cypriano. et Cyprianus. Lutherus reus, quia, relicta Ecclesia R. sua sententia vera, per suum evangelium fundavit novam, iuxta Augustinum merens ipse anathema ut Donatistae, sua autem ecclesia titulum synagogae satanae ; ut de aliis haereticis asseruerunt Hieronymus, Lactantius, periculosum ac perniciosum est de Ecclesia quam de Christo dubitare, cum Ecclesia Christi sit corpus Christi. ? Ipse autem ante excitatam tragoediam coluit Ecclesiam Romanam, ut colenda est, pro vera Christi Ecclesia. Hinc, mutata sententia de Homana Ecclesia, cum probe sciret Ecclesiam a Christo super solidam petram fundatam, non praevalentibus adversus eam portis inferi, * ad finem usque saeculi salvam incolumemque permansuram, Deoque servante, nunquam perituram; non alibi, extra catholicam Homanam Ecclesiam, iam sua sententia falsam, quaesivit veram, sed per suum evangelium fundavit novam. D. Augustinus, in libro De Unilale Ecclesiae contra Donalislas, pertractans illud Apostoli ad Galalas: Quisquis aliud evangelizaveril, anathema sit. ait quod «aliud evangelizat, [qui] periisse dicit de toto mundo Ecclesiam, et in sola Africa in parte Donati remansisse; ergo anathema sit».*9 Quid de Luthero, in quo Donatus revixisse visus est, dicturus fuisset ? « Anathema sit!» Quoniam qui aliam ecclesiam ab antiqua praedicat, utique aliud evangelium praedicat. Lutherus autem aliam ecclesiam praedicavit ; novam enim suo de nomine fundavit, ipse saepe sequaces suos novo evangelio initiatos lutheranos dicit. "^ Quod quidem, ut superius dicebamus, a nemine Sanctorum Propbetarum aut Apostolorum, nec ab ipso Domino et Salvatore nostro lesu Christo, factum unquam fuit ; sed bene ab haereticorum patriarchis sectarum auctoribus factitatum, qui non Christi Ecclesiam, sed antichristi synagogam condiderunt. Hinc Hieronymus ad calcem libri in Luciferianos ait : « Sicubi audieris eos, qui dicuntur christiani, non a Domino Iesu Christo. sed a quoquo alio nuncupari, ut Marcionitas, Valentinianos, Campenses sive Montanos; scito non Christi Ecclesiam, sed antichristi esse synagogam ».9? Sie ante Hieronymum Lactantius Firmianus: «Cum Marcionitae aut Ariani nominantur, christiani esse desierunt, qui, Christi nomine amisso, humana et externa vocabula induerunt ». 5? praeler id quod accepistis. 56) Cp. 13, (P. L. 43, 415-416). 57) Cf. Exhortatio ad Suos Diiectos Germanos, Y. G. t. 5, f. 201; Glossa in sic Dictum Caesareum Edictum, ibid. f. 312-319 et alibi passim; licet aliquando Lutherus prohibuerit suis asseclis ne lutheranos se nominarent. Cf, Ezhortatio ad Praecavendam Seditionem, ibid. f. 69; Adversus Carolostadium, ibid. f. 77. 58) Dialogus contra Luciferianos, (P. L. 23, 201). 59) Divinae Institutiones, lib. 4, cp. 30, (P. L. 6, 542). DISSERTATIO DECIMA TERTIA 345 Et S. Athanasius in Arianos scribens: «Nunquam, inquit, populus ab Episcopis suis, sed a Domino, in quem creditum fuit, nomen accepit. Certe a Beatis Apostolis praeceptoribus nostris appellationes adepti non sumus, sed a Christo christiani sumus, et nuncupamur. Illi vero qui aliunde originem suae fidei deducunt, merito auctorum suorum cognomenta praeseferunt. Quapropter cum a Christo omnes christiani essemus et. diceremur, explosus est Marcion inventor haereseos ; reliqui vero qui remanserunt, christiani titulum retinuerunt, qui vero Marcionem secuti sunt, non iam inde christiani, sed Marcionitae appellati sunt. Ita quoque Valentinus, Basilides, Manichaeus et ceteri sectatoribus suis nomina impertierunt ». $? Quibus nos merito ac iure optimo eademque ratione Lutheranos adiicere possumus. Nam et lustinus martyr, proximus aetati Apostolorum, hinc notavit haereticos: «Sunt, inquit in Tryphone, distincti cognominibus denominati a quibusdam viris, ut quisque fuit auctor alicuius novae doctrinae, ex iis alii vocantur Marcionitae, alii Valentiniani, alii Basilidiani, alii Saturniani, alii alio vocabulo, quisque a primo inventore sui dogmatis». ' Plane sicut nunc alii dicuntur Lutherani, alii Zwingliani, alii Calvinistae; unde manifestum est eos non veram Christi Ecclesiam, sed antichristi esse synagogam. Sed quoniam in lutheranismum praesertim calamum stringimus, videndum qualisnam sit multorum iudicio et ipsius etiam Lutheri, qua &ta&ía, quam sanctis moribus et vita sit, iuxta novum istud evangelium, novus iste christianismus, novaque ecclesia ; nam a fruclibus, inquit, eorum cognoscelis eos, siquidem a fructibus arbor cognoscitur. 9? Athanasius, et ipse perantiquus Iustinus. Connexio partis primae cum secunda. ETIN. : hod m m— a NT od ri À * | ADDITAMENTA ADDITAMENTA AD HYPOTYPOSIM MARTINI LUTHERI ADDITAMENTUM PRIMUM ! IN NOMINE DOMINI NOSTRI IESU CHRISTI ET BEATISSIMAE VIRGINIS DEIPARAE MARIAE Scripsi, christiane lector, quam nunc in lucem edo, lutheranismi hypotyposim brotónoow, hoc est, expressam imaginem, pro responsione ad Polycarpum Laiserum lutheranum praedicantem; reddendaque mihi est ratio assignandaque causa, quae me ad scribendum impulerit, et, ut in arenam hanc descenderem, pene invitum coegerit ; non enim nisi provocatus ab hoste, pro asserenda propugnandaque catholica veritate adversus haereticum hominem, in Dei nomine, sicut David in Goliath, certaturus, hanc palaestram ingredior. Reddenda, inquam, mihi est ratio, iuxta sanctissimum necessariumque Beatissimi Apostolorum Principis generale praeceptum, catholicae fidei et doctrinae, quam Dei gratia et beneficio toto corde et animo profiteor, paratus etiam contra quoscumque adversarios, auctore Deo, etiam cum vitae discrimine tueri. Non sufficit habitare Christum in cordibus nostris per fidem, non tantum corde credere ad iustitiam; necesse est etiam, ut ore fiat confessio ad salutem. Propterea ait Beatissimus Apostolorum coryphaeus: Dominum Christum sanctificate in cordibus vestris; at vero non hic constitit, sed subiunxit: Parati semper ad satisfactionem, idest, defensionem, apologiam, ut graece est, omni poscenti vos rationem de ea quae in vobis est spe... cum modestia. Generale praeceptum est, sicut alibi ut adversario nostro diabolo fortes in fide resistamus, ita hic ut parati simus semper ad ingenuam confessionem, strenuamque et imperterritam sanctissimae fidei et pietatis nostrae defensionem adversus omnes satanae ministros et membra, sicut maiores nostri, Deo armati et Divini Spiritus panoplia optime instructi, egregie semper et feliciter praestiterunt, Patriarchae et Prophetae adversus impios daemonum cultores, Apostoli in perfidos Iudaeos, Martyres in immanes tyrannos et Doctores sancti in perniciosos et pestilentes haereticos, quos Christus falsos prophetas dixit, et rapaces lupos nuncupavit. Hypotyposim M. Lutheri adiecimus, cf. Praefat. Gen. et Spec. huius voluminis, 350 ADDITAMENTUM PRIMUM Cum quorum uno praesertim conserenda mihi manus est, et cominus, singulari certamine gladio spiritus, quod est verbum Dei, congrediendum; impar congressus Achilli, sed sicut David contra Goliath in nomine Domini hanc arenam ingredior. Similis videri potest conflictus, licet longe, quod ad me spectat, inaequalis; homo enim in quem praecipue calamum stringo apud suos, sicut Goliath apud Allophylos, vir magni nominis est, doctor insignis et valde celebratus, serenissimi ducis Saxoniae Christiani II, sacri romani imperii electoris, concionator primarius. Huius enim rei gratia orta est inter nos concertatio; nam cum anno 1607 proxime elapso Pragam venisset serenissimus Saxonicus dux praedictus, venit cum Sua Celsitudine Polycarpus Laiserus doctor, tanquam aulicus tanti principis concionator. Ne autem suo evangelico muneri deesse videretur, postridie ab adventu, octavo idus Iulii, cum esset dominicus dies, concionari voluit in Arce Pragensi. Haustaque doctrina ex Lutheri fontibus, concionem habuit De Bonis Operibus, auctore dignam, auditorum autem numero pro rei novitate insignem. Placuit sibi Polycarpus in populi multitudine, unde praeter morem etiam quinto idus Iulii, quarta hebdomadis feria, pro festo die, iterum praedicare constituit, habuitque sermonem De Iustificatione Peccaloris per Fidem, utique lutheranam, iuxta novi evangelii placita, ne dicam, quod merito dicendum est, Lutheri figmenta diabolique inventa. Placuit factum haereticis in odium religionis catholicae; at vero aegerrime tulerunt, ut par erat, omnes qui non tantum nomine, sed revera ex animo sunt catholici, et zelum Dei secundum scientiam habent. Ego autem licet omnium minimus, motum intra me spiritum sensi similem illi, quem de Paulo in Ac£is legimus, quod, Athenis cum esset, agitabatur spiritus eius in eo, videns idololatriae deditam civitatem; nec absimilem illi Ieremiae 20: Factus est sermo Domini in corde meo quasi ignis exaestuans, claususque in ossibus meis, et defeci, ferre non sustinens. Testis mihi est Deus, testes qui me hic Pragae intus eL in cute noverunt; tanto repletus fui zelo, quod mihi temperare non poteram. Voluissem statim, septimo idus Iulii, primam concionem publice e suggestu confutare, sed cohibitus fui, ne forte huius rei gratia excitarentur tumultus et turbae. Quievi sustinens, ac mihi vim faciens, impetum animi doloremque compressi. Sed postquam Polycarpus altera concione nova pestilentium haeresum venena sparsit, iussus fui in ipsum insurgere, haereticumque pro veritate perstringere. Currenti non fuit opus calcaribus. Statim, sequenti luce, quarto idus Iulii, cum sane dignissima concio convenisset, sermonem institui, apologetice dixi, contra venena haereseon antidotum necessarium adhibui, et, usurpata in hominem Pauli sententia in pseudoprophetam Elimam magum, qui quaerebat avertere proconsulem Sergium Paulum a fide: O plene omni dolo et omni fallacia, fili diaboli, inimice omnis iutistiae, non desinis subvertere vias Domini rectas ; multa in ipsum iacula, prout res exigebat, contorsi. Proieci etiam e suggestu libros aliquos? Sacrarum Litterarum, hebraicos, chaldaicos, graecos, quoniam lutheranus homo vulgatam editionem non recipit, sed fontes originales, prout nunc Novatores omnes faciunt, requirit. Et, ad pro merito turpificandum hominem, sicut Paulus cum Elima egit, auditores rogatos volui, ut libros ad Polycarpum deferADDITAMENTUM PRIMUM 351 rent, certo comperturi quod originales Divinarum Litterarum fontes ne extremis quidem labris attigisset, quodque libros illos ne legere quidem nosset. Res autem haec hominem, qui nondum Praga discesserat, mirum in modum pupugit, et vehementer ussit. Nullo tamen facto motu, — quam ob causam noverit ipse, — tacitus mutusque ut piscis solvit Praga, et in Saxoniam remeans, in propria se recepit. Mirum quod tam magnus, tam potens, tam gloriosus miles et gigas fortissimus, qui huc venit ad exprobrandum agminibus Dei viventis, ad Catholicos provocandos irritandosque, taliter provocatus et irritatus a nauci et nihili homuncione, cuius, ut in libello in nos scripto ait, ne nomen quidem nosse potuit, certamen detrectaverit, quem potuisset, sicut Achilles Thersitem, sibi procaciter conviciantem uno pugno deiicere. Sed intra vallum receptus suisque manipularibus stipatus, exserto gladio clamitat, absentemque adversarium, andabatarum more, quasi umbras diverberans, cassoque vulnere frustra vires suas fatigans, libellum in nos scripsit, et edidit, qualem autem ipse viderit. Nos autem in gratiam ipsius, ut ei laboris compendium faciamus, ipsum veluti per analysim examinabimus, ipsiusque anathomen, ut quantus quantus est cerni possit, faciemus. Quod nunc res postulat, tantum dico Polycarpi libellum in nos editum referre ad naturale, ad vivum, Lutheranorum quale quale est ingenium; mendaciis enim, calumniis et contumeliis est copiose plenus atque refertus, argumentis autem, non dicam apodicticis, sed ne ad speciem quidem probabilibus, vacuus, omnique solida eruditione ieiunus, indignus plane cui respondeatur. Sed illud divini Paroemiastis servetur: Ne respondeas stulto iuxta stultitiam suam, ne ei similis efficiaris; si enim paria referenda iustaque rependenda essent, insanire omnino oporteret, insanisque hominibus perquam similes fieri. Quid enim facias cum hominibus qui nonnisi maledico, impuro et blasphemo rictu, canina facundia, rabidis morsibus et venenatis dentibus praediti, nonnisi per insanam furiosamque iram loquuntur? Qui Catholicos nunquam sine contumelia, sine scommate et convicio, absque laedoriis atque sarcasmis foedissimis habent in ore? Tertio quoque verbo virus effundunt, papistas, sophistas, sycophantas, polyphemos, mopsos, cyclopes, asinos, porcos et id genus innumera, nec nisi conviciorum plaustra in nos immerentes exonerant, suaque nobis propria imponunt nomina, suisque titulis honoribusque non honorant, sed' onerant. Possemus et nos maledicta pro maledictis reddere, et ita ut nonnisi scapham scapham, et ligonem ligonem diceremus. Sed ut Paulus ad Corinthios ait, de huiuscemodi contentiosis hominibus agens: Nos (alem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia Dei. Respondere tamen Polycarpo constituimus, ne sibi sapiens esse videatur; ita tamen respondere constituimus, ut non sit labor cassus et nullius pretii opera. Sed quoniam Polycarpus a Luthero in antichristo genitus patrem suum optime refert, ita ut illud Ecclesiastici dici possit: Mortuus est pater, et quasi non est mortuus, similem enim reliquit sibi post se, doctrina etiam ipsius formaque cum dicendi tum docendi ei, quae Luthero fuit propria, non absimilis; hanc nacti occasionem, consultum duximus ut lutheranismi in universum hypotyposim describeremus, et veluti characterismum suis coloribus expressum oculis subiiceremus; imaginem ad naturale efformabimus et depingemus non solum Polycarpi, verum etiam et Lutheri, utriusque doctrinam praeterea qualis sit ostendemus. 352 ADDITAMENTUM PRIMUM Fortunet Deus opus, ad cuius gloriam pro veritate asserenda calamum stringimus; et quia Pater luminum est, a quo omne datum optimum et omne donum perfectum descendit, gratia sua promoveat, prosequatur, consummet. Iesus Christus Dominus et Deus noster sua dextera benedicat, et Beatissima Virgo Maria Dei Mater, cuius opem suppliciter imploramus, suis sanctis precibus coelestique favore iuvet, et ad optatum intentumque finem feliciter perducat. Potens est enim, quae Regina coelorum est et Domina Angelorum, Summi Dei Filia, Sponsa et Mater dilectissima, beatissima et supra modum gratissima, sicut et sanctissima, apud Omnipotentem Deum Patrem, Sponsum et Filium sua intercessione omnia praestare.? Si enim verum est quod Salvator ait: Omnia possibilia sunt credenti, quid non poterit illa cui specialiter dictum fuit: Beata quae credidisti ? Huic Virgini Beatissimae laborem hunc nostrum, qualis qualis sit, humillime dedicamus, et nuncupamus. ADDITAMENTUM SECUNDUM ! QUIS ET QUALIS HOMO SIT POLYCARPUS LAISERUS ET QUIBUS ARMIS INSTRUCTUS DOCTRINAM PRAGAE PRAEDICATAM PROPUGNAVERIT | Cum Martini Lutheri expressam imaginem, quam molimur, contemplaturi simus in Polycarpo Laisero, in quem calamum stringimus, dicendum cum primis nobis de eo nonnihil est, ut sciatur quisnam sit noster iste antagonista, cum quo dimicandum est. Et utinam non cum luto ludendum! Sed ne actum agere videamur, de viro pauca dicenda sunt; iam enim mundo notificatus est, non dicam libello in ipsum edito, cui Bona Nova titulus est cum honorario de mure exenterato, in quo multa in hominem dicta sunt et seria et iocosa, usque adeo ut pro stulto videatur, stultique cucullo donetur, et stultus plagipatida flagello castigandus, et mastigeus homo servili scutica suscipiendus, atque rudis, sed superbus asinus aliisque dignissimis titulis insignis ostendatur et declaretur; sed cum primis Apologia Petri Stewartii Leodii pro Societate Iesu, qua eruditus theologus librum plane tartareum Polycarpi in Societatem Iesu editum, titulo Historia lesuitica, pro veritate confutavit, et solidis argumentis optimisque rationibus evidenter ostendit auctorem libri hominem esse turpiter mendacem, sycophantam impudentem, impostorem malignum, conviciatorem virulentum, accusatorem infamem, pessimumque et diabolicum infamatorem, haereticum maxime sceleratum; et revera liber est undequaque daemoniorum doctrinis refertissimus. Nos de homine haec etiam intelleximus quod sordido loco sit natus, unde foedo agnomine Laiserus, hoc est, pedicularius dicitur; quod homo indoctus sit, ex imperito paedagogo loquacitatis gratia in praedicantem theologumque inani titulo de repente transfusus. Mores hominis in praesentiarum praetereo; multa enim dicenda sunt in Notis Haereticorum. Nunc indicandum quibus qualibusque armis ad dimicandum instructus, arenam hanc ingressus sit Polycarpus. ADDITAMENTUM SEGUNDUM 853 Christiano militi, ad impugnandam expugnandamque impietatem omnem, ac religionis divinae pietatem propugnandam et sartam tectam servandam, non desunt arma divinitus fabrefacta. Christi enim Ecclesia [sicut] turris Davidis... est aedificata cum propugnaculis, mille clypei pendent ex ea, omnis armatura fortium.? De his Paulus ad Corinthios? loquitur, dicens: Arma militiae nostrae non carnalia sunt, sed potentia Deo, ad destructionem munitionum, consilia destruentes et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei, et in captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi. Arma, inquit, quibus pro Dei gloria decertandum est, non carnalia sunt, sed spiritualia, potentia Deo, hoc est, validissima, potentissima, sicut legimus quod civitas Ninive* erat civitas magna, hebraice et graece legitur magna Deo, hoc est, civitas longe maxima, amplissimaque; ita dicuntur arma spiritualis militiae adversus satanam potentia Deo, hoc est, validissima invictissimaque. Sed ad quid? Ad destructionem, inquit, sive, ut graece est, eversionem munitionum, hoc est, machinarum adversarum potestatum ; consilia destruentes, graece est Aovytcjobg xaSatpoüvteg ratiocinationes everlentes, hoc est, validissima sunt ad confutanda et dissolvenda omnia argumenta contra veritatem opposita; ef omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei, ad revincenda omnia sublimia ingenia elata adversus cognitionem Dei, hoc est, impugnantia veram fidem, per quam cognoscitur Deus; et tandem captivare possunt omnem intellectum in obsequium Christi, adeo ut divinis hisce armis instructi adversarios omnes expugnent, atque revincant. Hoc est quod Dominus ait: Dabo vobis os, eloquentiam, facundiam, sapientiam, idest, scientiam atque doctrinam divinitus infusam, optimis rationibus et argumentis instructam ad confutandam falsitatem veritatemque demonstrandam, cui non poterunt resistere, neque coníradicere omnes adversarii vestri; sicut de B. Stephano legimus tanta ipsum Divini Spiritus virtute donatum armatumque fuisse, ut omnes adversarii adversus ipsum disputantes non potuerint resistere sapientiae et spiritui, qui loquebatur. Quae autem sint arma haec, sive ad defensionem nostram, sive ad offensionem inimicorum divinitus parata, idem Paulus ad Ephesios? scribens manifestat, dicens: De cetero fratres mei confortamini in Domino et in potentia virtutis eius. Induite vos armaturam Dei, ut possitis stare adversus insidias diaboli. Quoniam non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et poteslales, adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritualia nequitiae in coelestibus. Propterea accipite armaturam Dei, ut possilis resistere in die malo, et in omnibus perfecti stare. State ergo succincti lumbos vestros in veritate, et induti loricam iustitiae, et calceali pedes in praeparatione Evangelii pacis; in omnibus sumentes scutum fidei, in quo possitis omnia tela nequissimi ignea extinguere. Et galeam salutis assumite et gladium spiritus, quod est verbum Dei. Exhibet hic Paulus christiano militi arma omnia ad spiritualem militiam pugnamque apprime necessaria. Accipite, inquit, armaturam Dei, graece vi» navonMa», quod Ambrosius interpretatur universitatem armorum, Hieronymus autem universa arma. Dicit autem armaturam Dei, hoc est, a Deo paratam; nam et diabolus habet sua arma, dicitur enim fortis armatus, cuius in Goliath expressa imago conspici potuit. Necessariam autem dicit armaturam hanc: Uf possitis, inquit, síare, hoc est, re- 354 ADDITAMENTUM SECUNDUM sistere adversus insidias diaboli; sicut et Petrus ait: Cui resistite fortes in fide; nam, inquit, non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, hoc est, non est nobis gerendum bellum corporale et visibile adversus homines, sed spirituale adversus daemones, principes tenebrarum huius saeculi, qui sunt valde potentes, cum sint natura coelestes, nec minori praediti sunt nequitia quam potentia. Armatos igitur nos esse oportet non mendaciis, sed veritate, non iniquitate, calumniis, conviciis, contumeliis, sed iustitia, optima voluntate, bonaque et pura conscientia. Et ad Thessalonicenses scribens, loricam etiam caritatis habet, ut in hac arena a Deo tantum victoriam speremus, non ut in principibus confidamus, Deo protegente pugnemus, hoc enim est galeam salutis, sive, ut graece est, xo) covwptoo Salvatoris, habere; ad Thessalonicenses ait spem salutis, ita ut arma ibi nobis esse velit theologicas virtutes, fidem, spem, caritatem, et hic potissimum vult nos armatos esse scuto fidei et gladio verbi Dei. Sacris enim Litteris rite intellectis in hoc agone et spirituali certamine nos ab adversariis tuemur, sicut Christus a satana cum in deserto tentatus fuit; ac propterea Divina Scriptura scutum appellatur, et eadem eos impugnamus, atque conficimus optimis rationibus inde sumptis, quod Paulus in epistolis suis frequentissime facit, semper enim in promptu habet Divinarum Scripturarum auctoritates ad sua dogmata confirmanda et rationes validas solidasque ad ea quae docet corroboranda ac stabilienda. His igitur armis christiano militi cum adversariis fidei conserenda manus est, et in eos decertandum ad impugnandos expugnandosque errores, et veritatem divinam tuendam et propagnandam. Nunc, ut ad rem veniamus, Polycarpus noster prodiit quidem, nosque adorsus est armatus sicut Goliath in David, sed, an spiritualibus armis, viderit ipse; nisi quis arma spiritualia amentissimus dicat mendacia, calumnias, convicia, laedorias, sarcasmos, blasphemias contumeliasque, his enim libellus ipsius est undequaque refertissimus, ne dicam scatentissimus. Quod si quando Sacras Litteras adducit, plane eo adducit modo quo diabolus in Christum adduxit. Libellum totum a capite ad calcem legi atque relegi; deliramentis, non argumentis plenum reperii. Disputatio est, sed inanissima ac petulantissima, plena cynica dicacitate, conviciis tota exuberat, calumniis mordet, scommatis exacerbat, talibusque obruere nos potius mihi visus est, quam invadere; tam insulse disputat, tam inepte, ac si constituisset ex filis aranearum funes contexere, vel ex arenis resticulas, aut ex lignis serram construere, homo totus mordegus, Momi filius. Argumenta adduxit ex Aristarchi et Luciani schola, et quae sunt potius phormionici hominis deliramenta, insanaque et supra modum futilia nugamenta; ita tamen ut cum longe magna nugacitate coniunxerit blasphemam et supra modum maledicam dicacitatem, adeo ut merito in ipsum illud Psalmi contra Doegum Idumaeum usurpari, et intorqueri possit: Quid gloriaris in malitia, qui potens est in iniquitate? Tota die iniustiliam cogitavit lingua tua, sicut novacula acuta fecisti dolum. Dilexisti malitiam super benignitatem, iniquitatem magis quam loqui aequitatem. Dilexisti omnia verba praecipitationis lingua dolosa; nec non et illud: Os tuum abundavit malitia, et lingua tua concinnabat dolos. Sedens adversus fratrem tuum loquebaris, et adversus filium matris tuae ponebas scandalum. Et, cum adducit Polycarpus Divinarum Scripturarum testimonia, quam bene in ipsum illud eiusdem Psalmi quadrat: Peccatori... dixit Deus: Quare tu enarras iustitias ADDITAMENTUM SECUNDUM 355 meas, et assumis testamentum meum per os tuum? Tu vero odisti disciplinam et proiecisti sermones meos retrorsum. Ita bonus Christi miles per antiphrasim Polycarpus, scena et pulpito dignus, ad propugnandam doctrinam suam, hoc est, antichristi, non Dei, sed diaboli armis accinctus, in certamen descendit; mendacia enim, imposturae, convicia, contumeliae, maledicentia, aliaeque id genus malae artes, arma diaboli sunt contra veritatem et pietatem. Ne autem adversarium invidia, quod absit, gravare videamur, quae nunc dicimus in [Haereticorum] Notis luce clarius manifesta erunt. Nunc, ut ad rem propius accedamus, videndum quidnam Polycarpi libellus contineat, et quid a nobis bonus homo requirat, ut ita ei respondere incipiamus, et ad lutheranismi hypotyposim viam nobis aperiamus. Prosperum iter nobis faciat Deus salutarium nosirorum, quem ex intimis meis rogo in toto corde meo, ut aperiat oculos meos ne unquam obdormiam..., nequando dicat inimicus meus: Praevalui adversus eum. ADDITAMENTUM TERTIUM ! QUID POLYCARPI LAISERI LIBELLUS IN NOS EDITUS CONTINEAT QUIDVE A NOBIS REQUIRAT ET EXIGAT Priusquam ad Lutheri imaginem effigiandam adhibeamus manum, visum est opportunum veluti illicem tradere, hoc est, summatim aliquid dicere deiis, quae in libello D. Polycarpi adversum nos continentur, ut lector doctrinae hominis istius nonnihil praegustare possit. Mihi enim visus es felle plenus, sed melle tinctus, non absimilis libro illi apocalyptico, dequo Ioannes ait: Accepi librum de manu Angeli, et devoravi illum, ei erat in ore meo tanquam mel dulce; et cum devorassem illum, amaricatus est venter meus. Non absimilem coelesti illi libro hunc dicimus, sicut cum satanas in Angelunm lucis seipsum transfigurat, apparet quam similis. Sciendum itaque [quod] D. Polycarpi libellus in nos editus tres in partes divisus [est]. Prima sub nomine Praefationis nihil aliud continet quam digressionem et invectivam in nos longe verbosam, plenam autem querelis, quod, nihil de nobis male meritus, gravi iniuria a nobis fuerit lacessitus, plenam amaris et virulentis conviciis calumniisque; secunda continet duas conciones hic Pragae habitas, alteram De Bonis O- peribus, quae laudat tum in communi tum in particulari, alteram vero De Iustificatione Peccaloris, iuxta tamen Lutheri placita; tertia vero, quae ab auctore novo et inaudito vocabulo dicta est Postífatio, ad Patrem Andream Loiolitam et N. N. monachum Capuccinum vice perorationis apostrophen continet. Alloquitur enim nos non insuavibus verbis, de quibus profecto dici illud potest: Molliti sunt sermones eius super oleum, et ipsi sunt iacula; nam scorpionum instar blanditur et mordet, Lutherum, parentem hac in parte optimum, optime referens. Libellum autem cedro dignissimum in lucem iam germanice editum, Lipsiae impressum, Polycarpus per nuncium e Saxonia Pragam 356 ADDITAMENTUM TERTIUM ad me misit, sed incompactum et absque ullis litteris, ac ne minimo quidem epistolio; tantum ad marginem supremae paginae scriptum latine erat: « Fratri Capuccino suo adversario mittit Polycarpus Laiserus D. manu propria ». Est autem res mirabilis! Cum enim in libello isto Polycarpus nulla prorsus fecerit argumenta vel ad suam doctrinam confirmandam, vel ad nostram infirmandam et confutandam, ut natura ipsa disputationis et controversiae requirit; provocat nos tamen, invitatque, ut, si qua in nobis est vel mica eruditionis et probitatis, protinus ei respondeamus. Et quidem ego, ut homini satisfacerem, cum ad XVII Calendas Octobris anni 1607, proxime elapsi, nuncium a Polycarpo cum libello accepissem; ipso eodem die, cum germanicam linguam probe non calleam, interprete usus, libellum perlegi, et confestim, accepto calamo, in nomine Domini ad certamen hoc me accinxi. Propter continuas autem occupationes et infirmitates meas tam cito absolvere minime potui, maxime cum constituerim in lutheranismum, potius quam in lutheranum hominem, calamum exacuere, ne in confutandis futilibus nugamentis tempus simul et operam perderem. Sed ut iam morem gerentes homini respondere incipiamus, in primis Polycarpus magnis, sed sane insanis clamoribus vociferatur, queriturque de nobis, quod, cum ipse nonnisi iussu clementissimi domini praedicaverit, et quidem magna cum simplicitate, ita ut neminem laeserit, neminem iniuria affecerit, adversarios mollissime tractaverit, absque clamoribus, sine disputatione aut invectiva aliqua; a nobis tamen tam iniuriose et venenate, lacessita sit ipsius fama lacerataque, et insanis clamoribus nostris tam magni in ipsum sint excitati tumultus turbaeque. In coelum usque clamat, quod, nihil ab eo lacessiti, tam acriter in ipsum praedicantes, tanta eum iniuria affecerimus. Optime sane! Ita et lupus, ad perdendas oves in caulam ingressus aut gregem adorsus, iure de pastoribus canibusque queri potest, quod, cum illos ne minimum quidem unquam laeserit, in ipsum tamen acri odio insurgunt, et, magnis excitatis clamoribus, nedum fugare, sed et perdere satagunt; et quidem lupi iudicio iniqua est persecutio. Mirum si non novit, aut dubitare potuit Polycarpus Catholicis omnibus haereticos, cuiuscumque sint sectae, lupos esse, de quibus Dominus ait: Atlendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces; et alibi: Mercenarius et qui non est pastor... videl lupum venientem et fugit, et lupus rapit, et dispergit oves; de quibus et Paulus : Intrabunt post discessionem meam lupi rapaces, sive graves, in vos, non parcentes gregi; et ex vobis ipsis exurgent viri loquentes perversa, ul abducant discipulos post se; assimilanturque in Sacro Eloquio lupis vespertinis, de quibus legimus Habacuc 1 et Sophoniae 3, et apud Ieremiam 5 legimus lupum vesperarum. Lupi appellantur haeretici propter summam ex natura crudelitatem et fraudulentam calliditatem. Lupo in oves nihil crudelius, nihil callidius et fraudulentius; depopulantur, grassanturque in oves non solum ventris explendi gratia, famemque voracissimam exsaturandam, verum etiam ad crudelitatis et truculentiae explendam libidinem. Nec crudelis modo, sed et fraudulentus natura lupus est, nam, ut Ambrosius super Lucam? loquitur, « casas pastorum intrare non audet, somnum canum, absentiam aut desidiam pastorum explorat, ovium guttur invadit, et nocturno magis quam diurno temADDITAMENTUM TERTIUM 351 pore praedatur»; quae omnia Ambrosius in haereticos transfert. Praecipue vero vespertinis lupis comparantur; tunc enim, ut habet Hieronymus in Habacuc scribens, saeviores esse dicuntur, tota die fame ad rabiem concitati. Hac autem metaphora designantur haeretici, ovium Christi crudelissimi ac fraudulentissimi persecutores; nam per lupos Dominus persecutores insinuavit, dicens: Ecce ego milto vos sicut oves in medio luporum; et, ut Lucas habet, sicut agnos inter lupos. Sed lupis vespertinis comparantur, quoniam maxime saeviunt, et multo truculentiores crudelioresque sunt, ad designandam haereticorum in Catholicos summam perversitatem. Talis igitur cum suapte natura sit omnis haereticus, quid queritur Polycarpus a bonis pastoribus et fidelibus canibus excitatum esse clamorem tumultumque in lupum voracem, ne grassaretur in oves, Christi sanguine redemptas, et suae ipsorum fidei curaeque concreditas? Quis, nisi insanus, dicat insanos esse pastorum canumque clamores in lupum, dum ovium gregem adoritur? Voluisset bonus haereticus hic Pragae reperisse non pastorem bonum, qui animam suam dat pro ovibus suis, sed mercenarium aliquem, qui videt lupum venientem et fugit, et lupus rapit, et dispergit oves; aut pastores illos canesque, de quibus Dominus per Isaiam? conqueritur, dicens: Speculatores eius caeci omnes, nescierunt universi ; canes muti non valentes latrare, videntes vana, dormientes, et amantes somnia; canes impudentissimi nescientes saturitatem; ipsi pastores ignoraverunt intelligentiam. Sed Deus, qui posuit Episcopos regere Ecclesiam, quam acquisivit sanguine suo, summusque ipse Pastor, Princeps pastorum et Episcopus animarum, lesus Christus, divina providentia sua curat et satagit, ne sint oves ipsius sine pastoribus bonis, quorum quilibet sit sicut David, de quo legimus quod, cum pasceret patris sui gregem, quando veniebat leo vel ursus, et tollebat pecus de medio gregis, persequebatur eos et percutiebat, eruebatque de ore eorum; ef illi, inquit, consurgebant adversum me, et apprehendebam mentum eorum, et suffocabam, interficiebamque eos. Sic bonus pastor David animam suam ponebat pro ovibus suis. Sic iure tenentur ovium Christi pastores, lupos malasque bestias, quae gregum nonnisi luem et perniciem machinantur, pro viribus persequi ct eliminare. Quod ut melius intelligat Polycarpus, quae sequuntur attendat. ADDITAMENTUM QUARTUM! OSTENDITUR QUAM ACRI SEMPER ODIO SANCTI PATRES CATHOLICIQUE DOCTORES OMNEM PESTILENTIS HAERESIS IMPIETATEM SINT EXECRATI AC PROINDE PESTILENTES HAERETICOS. INSECTATI Sicut Deus ipse in ipsius humani generis primordiis ad serpentem dixit: Inimicitias ponam inter le et mulierem, et semen tuum et semen illius ; ita semper ab initio nascentis Ecclesiae magnam serpentis antiqui in Ecclesiam Christi persecutionem observavimus, fere verborum Dissertatio, quam propterea non putavimus imprimendam, Spectat ad Disseríationem 3, sect. 1, pag. 30-35. 358 ADDITAMENTUM QUARTUM de qua Ioannes in Apocalypsi ait, quod magna ira draco persecutus est coelestem mulierem sole amictam, magnum item reciprocumque odium, atque dissidium inter Catholicos, sanctae Ecclesiae legitimos verosque filios, et haereticos, filios diaboli. Sed odium haereticorum in Catholicos odium est perversum, sicut odium satanae in Deum, in Christum, in Ecclesiam Dei, sponsam Christi; odium autem Catholicorum in haereticos odium sanctum et iustum est, sicut odium Dei in satanam, in daemones, in peccatores impoenitentes, in ipsa vitia atque peccata, sicut in Sapientia 14 legimus: Odio est Domino impius et impietas eius. Hinc Regius Vates .: Odisli omnes qui operantur iniquitatem ; et ipsemet de se, Spiritu Dei plenus, aiebat: /niquos odio habui, el legem tuam dilexi. Oderat autem non naturam, sed culpam, sed vitia: Iniquitatlem, inquit, odio habui, et abominatus sum, legem autem tuam dilexi; itemque: Odivi ecclesiam malignantium, et cum impiis non .sedebo; et alibi: Nonne qui oderunt te, Domine, oderam, et super inimicos tuos tabescebam? Perfecto odio oderam illos, et inimici facti sunt mihi. Oderunt autem haeretici Catholicos, et persequuntur sicut Cain Abelum, Ismael Isaacum, Esau Iacobum, Aegyptii, Chananaei, Allophyli Hebraeos, illo sane odio, de quo ait: Odio iniquo oderunt me; sed Catholici haereticos odio perfecto ex caritate, et zelo catholicae religionis et avitae pietatis, odio Deo accepto, de quo in Apocalypsi dicitur: Hoc habes, quia odisti facta Nicolaitarum, quae et ego odi; et Deus praecepit Hebraeis ut cum Chananaeis odia et inimicitias exercerent, ne, si cum eis amicitias contraxissent, impietatis labe inficerentur in religionis et animarum suarum perniciem. ^ Hac pietate ducti, omnes Sancti Patres, haeresim ducentes summum esse Deo execrandae impietatis genus, perniciemque animarum pestilentissimam, mirum in modum haereticos omnes sunt abominati, modisque omnibus pro viribus insectati. Haeresis enim, quae hominem a catholica Ecclesia extrudit, statim coram Deo occidit, quoniam, mirabili quadam diaboli arte adinventa metamorphosi, christianum in ethnicum convertit, unde Dominus: Qui Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut ethnicus et publicanus; haereticus enim nonnisi nomine christianus est. Hinc Tertullianus De Praescriplionibus ait, quod qui haeretici sunt, christiani esse non possunt; et D. Cyprianus De Unitate Ecclesiae quod haereticus christianum se fingit, sicut aliquando satanas Christum se esse simulat; adeo ut Cy priani sententia tam falso haereticus christianus est, quam satanas Christus, dum in eum se transfigurat. D.Athanasius, Sermone 2 in Arianos, auctorem sectae Arium appellat atheum ; et ad Solitariam Vitam Agentes scribens, ne ethnicorum quidem nomine dignatur Arianos, tantum abest ut eos christianos existimaret. Et Socrates,lib. 2 Historiae Ecclesiaslicae, cp. 28, ait quod Aerius haereticus atheus habebatur; eademque nota D. Hieronymus Eunomium inurit, scribens ad Pammachium. Imo D. Cy prianus De Unitale Ecclesiae ait gravius puniri a Deo haereticos, quam idolorum cultores; quoniam hi quidem gladio caesi sunt, adorato vitulo aureo, illi autem, hiante terra absorpti, vivi praecipitati sunt ad inferos. D.Chrysostomus, Homilia ad Populum 50 et in Matthaeum 12,? haereticum ADDITAMENTUM QUARTUM 359 ethnicis longe peiorem facit, quoniam gentiles quidem per ignorantiam Deum blasphemant, haeretici autem scientes laniant veritatem. D. Au gustinus etiam, lib. De Civitlale Dei 21, cp. 25, haereticum facit ethnico deteriorem; D. Hieronymus, lib. in Isaiam 7, ait neminem esse tam impium, quem haereticus impietate non vincat. D. Chrysostomus, Matthaeo 12, ait haereticum hominem esse in quem septem spiritus nequiores ingressi, faciunt novissima hominis illius peiora prioribus, et in Arianos Scribens, ait: « Arianus est, ergo diabolus est»; ut taceam quod D. Ambrosius lib. 3 De Fide cp. 3, haereticos ait detestabiliores esse Iudaeis, qui carnem Christi crucifixerunt. Cum igitur talis tantaque impietas sit haeresis, ut hominem in diabolum transmutet, nam Iudas a Domino hoc nomine appellatus fuit, faciatque eos tanquam ignitos serpentes, qui in Hebraeos in deserto grassati fuere, unde Ioannes Baptista homines de haeresi Pharisaeorum dixit genimina viperarum; mirum non est si homines, Deo pleni, haereticos tantopere sunt execrati. D. Athanasius in Vila S. Antonii séribit quod vir sanctus ab omni haereticorum, maxime vero Arianorum, conversatione et colloquio abhorrebat. D. Irenaeus, lib. 3, cp. 3, ait de S. Polycarpo, Ioannis apostoli discipulo, quod, cum semel Romae Marcionem haereticum obvium habuisset, et de eo interrogatus fuisset: « Cognoscisne nos?» responderit: « Cognosco primogenitum diaboli ». Et de? Polycarpo, quem adolescens de visu noverat, refert quod, cum D. Ioannes Ephesi aliquando ivisset ad balneum, intusque reperisset Cerinthum haereticum; statim exilivit de balneo, dicens timere se ne balneum caderet, cum intus esset Cerinthus, inimicus veritatis. Refert etiam quod Apostoli et ipsorum discipuli tanto timore tenebantur haereseos labis, quod ne verbotenus quidem communicare volebant cum aliquo eorum, qui veritatem adulteraverant. Hoc est quod D. Ioannes ait: Si quis venerit ad vos, el hanc doctrinam non afferi, nolite recipere eum in domum, nec ave ei dixeritis ; hoc quod D. Paulus: Haerelicum hominem post unam aut alteram correplionem devita, sciens quod subversus est, qui eiusmodi est, cum sit proprio iudicio condemnatus; hoc quod Dominus ait: Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces, docens non minus fugiendos nobis esse haereticos, quam ovibus rapaces et truculentos lupos, qui nonnisi ipsarum perniciem machinantur. Hac de causa Deus, in Deuteronomio 13 et 18, iubet falsos prophetas interimi; et Paulus haereticos, qui aliud evangelium Galatis praedicantes subverterant animas eorum, cupit perditum iri: Utinam inquit, qui vos conturbant, abscindantur; quoniam in causa sunt perditionis animarum, propter quas Christus mortuus est. Sine fide enim impossibile est placere Deo, et salutem consequi animarum, quae utique finis est fidei; haeresis autem venenum est fidei. Sicut autem modicum veneni sufficit ad totum inficiendum corpus et vita privandum, sic modicus haereseos error; hoc enim est quod Paulus ait: Modicum fermentum totam massam corrumpit. Hac de causa sanctissimis Ecclesiae legibus cautum est, ut haeretici tanquam pestilentes homines summo studio evitentur. D. Leo Papa, Sermone 18 de Pas- 360 ADDITAMENTUM QUARTUM sione Domini, impense hortatur, «ut fugiamus viperea haereticorum colloquia, nihilque nobis sit commune cum illis, qui catholicae fidei adversantes, solo sunt nomine christiani »; et S. Basilius, epistola 73, suos subditos gravibus verbis hortatur, « ut congressus haereticorum subdolos, et ad subversionem audientium instructos, declinarent, ut Patrum fidem infractam sanamque servarent, et ut apud Dominum tanquam probati veritatis amici deprehenderentur. Nam ad hoc Deus permittit haereses esse tanquam Zizania in medio tritici, ut sicut A postolus ait, qui probati sunt, manifesti fiant ». Et S. Antonius, D. Athanasio referente, « morti proximus et iam iam spiritum Deo redditurus, discipulos suos ita allocutus fuit: Zelum meum contra haereticos et veritatis hostes tenete. Scitis quia nunquam illis molliter aut pacifice locutus sum; itaque venena illorum et colloquia prorsus vitate ». Sicut autem Moyses, vir omnium hominum, Deo teste, mitissimus, ad vindicandam tamen, Dei zelo ardens, sacrosanctam religionem iniuria lacessitam, dum populus vitulum aureum adoravit, multa hominum millia sua etiam manu suorumque levitarum pia crudelitate trucidavit, et Elias eandem ob causam quadringentos prophetas et sacerdotes Baal; ita plane Sancti Patres, licet pacis et caritatis summi cultores, zelo tamen Dei armati, pro catholicae fidei veritate et avita pietate, haereticis semper, optima panoplia instructi, bellum indixerunt, et coram et scriptis insectati, nullo passi sunt loco consistere. Sic D. Gregorius Nazianzenus, Oratione pro Pace: «Cum, inquit, manifeste se prodit impietas, tunc nobis potius faciendum ut ferro et flammis ac turbulentis temporibus, principibusque atque omnibus omnino rebus obviam eamus, quam ut mali fermenti participes efficiamur, perniciosaque doctrina imbutis assentiamur ». Cur igitur oportuit nos, cum Laiserus venit perniciosa doctrina imbutus, manifesta impietate sese prodente, silere, silendoque ei veluti assentiri? « Homines mites, ait idem Gregorius, cum causam Dei per silentium prodi intelligunt, nequaquam lenes sunt aut faciles, sed admodum bellaces atque in confligendo acres et feroces; citiusque aliquid, quod non oporteat, movent, quam quod ex officio sit praetermittant ». Et de seipso ita audacter locutum ipsum invenimus: « Utinam ex eorum numero sim, qui pro veritate decertant, et in offensionem odiumque hominum incurrunt, imo etiam in hoc numero esse gloriabor; melius est enim laudabile bellum pace, quae a Deo seiungit, eanque ob causam lenem et tranquillum hominem spiritus ad pugnam armat, ut qui bellum recte gerere queat ». Ita plane, Deo sit laus, nos quoque dicere possumus nihil prorsus curae nobis esse, quod, propter catholicam fidem propugnandam, in Laiseri suique similium hominum oflensionem odiumque inciderimus, et male apud suos traducti male audiamus; quin etiam gloriamur, et maledictiones has optabiles ducimus. Maledicent illi, et tu benedices, aiebat Regius Vates ad Deum; et Dominus: Beati estis cum maledixerint vobis homines, mentienles propler me. Nec maledicentiae notam, quam inurunt nobis, quicquam facimus; non enim arguere vitia atque peccata iure dici aut censeri potest maledicere, nisi Prophetis, omnibus Apostolis, et ipsi etiam Domino hanc velint notam inurere. Conqueritur in Apocalypsi Dominus, quod in haereses non inclamaretur, dum in Angelum, idest, Episcopum Pergami ait: Habeo adversum te pauca, quia habes tenentes docirinam Balaam, qui docebat Balac mittere scandala coram filiis Israel, edere et fornicari ; ADDITAMENTUM QUARTUM 361 ita habes et tu tenentes doctrinam Nicolaitarum. Et in Angelum Thyatirae: Habeo adversum ie pauca, quia permillis lezabel, quae se dicit propheten, docere et seducere servos meos. Laudatur vero Angelus Ephesi, eo quod odisset facta Nicolaitarum, quae et Dominus odit ; laudatur in Sacris Litteris Ieremias, ad praedicationis munus divinitus destinatus et in matris utero sanctificatus, quod falsos prophetas publice insectaretur, dicens: Nolite audire verba prophetarum, qui prophetant vobis, et decipiunt vos; visionem cordis sui loquuntur, non de ore Domini. Dicunt his, qui blasphemant me: Locutus est Dominus : Paz erit vobis; el omni qui ambulat in pravitate cordis sui dixerunt: Non veniet super vos malum. Quis non in his verbis videat graphice descriptum morem lutheranorum praedicantium? Non loquuntur nisi placentia, quae populis mirum in modum arrident, per viam latam et spatiosam eos ducentes, imo potius ducti ab eis. Cum enim verbum Dei praedicent turpis lucri gratia, videntes hominum corruptos mores, adulterantes verbum Dei, illud mira arte hominum moribus accommodant, et maioris lucri gratia non desunt, qui ex catholicis. praedicatoribus lutherani praedicantes fiant. D. Augustinus, lib. 3 De Baptismo contra Donatistas cp. 1, ait: « Sic fiunt haereses et schismata, dum dicit plebs carnalis, quae in caritate Dei fundata non est: Ibo post amatores meos; cum quibus utique sive per fidei corruptionem, sive per elationem superbiae turpiter fornicatur. Nisi enim seductores isti a plebibus seductis vicissim seducerentur, cum eis creditur et tales honores deferuntur, ut per eos habeant potestatem talia docendi, et sibi talia vindicandi, ut eorum error veritas appelletur, et scelus eorum iustitia putetur, propter sacramenta et Scripturas quas tenent ad speciem, non ad salutem; nunquam profecto ipsi seductores haec sibi talia ac tanta arrogarent ». Qualia quantaque sibi Laiserus hic Pragae arrogavit, ut non modo verbum Dei praedicando profanare et adulterare ausus sit, verum etiam omnibus auditoribus suis absolutionem et remissionem omnium peccatorum dare! Sed ignoscendum ipsi; nam iuxta Lutheri sui doctrinam etiam diabolus potest dare absolutionem peccatorum. Sic praedicatur non ad salvandas, sed ad decipiendas perdendasque animas; ac propterea Ieremias ita in falsos prophetas invehebatur. Sicut postea Ioannes Baptista in homines de haeresi Pharisaeorum, quos genimina viperarum appellabat, divinique iudicii severitate terrens, ad dignos poenitentiae fructus hortabatur, ac minitando veluti cogebat; sic tandem omnes Sancti Patres pro concione miris modis haereticos semper exagitarunt. Quare nos ne minimum quidem poenitet, quod ad Sanctorum Patrum exempla Laiserum haereticum pro concione perstrinxerimus, et palam, prout par erat, confutaverimus, idem semper facturi, Deo dante, cum occasio tulerit, non hominis odio, cuius salutem, Deus scit, ex animo peroptamus, sed haeresis execratione; canes Dei sumus in custodiam ovium deputati, contra lupos latrandum et insurgendum nobis est. Fiat Laiserus ex lupo ovis,sicut Paulus, et dextras ei libentissime dabimus, sicuti Apostoli dederunt Paulo, postquam ex persecutore factus fuit praedicator fidei christianae. Erit nobis Laiserus amicus et frater carissimus, si ad nos catholicamque religionem conversus venerit; si autem, ut ipse minatur, lupus redierit, non deerunt canes, qui in ipsum et latrent, et insurgant, et insectentur, ac ad turpem fugam impellant. 362 ADDITAMENTUM QUARTUM Non enim desunt Pragae Dei gratia et beneficio catholici concionatores, doctrina, pietate et zelo Dei praestantes, qui etiam, iuxta adagium, « dentes habent in ore »; qui ad propugnandam catholicam religionem sunt, quales Salomon dixit: En lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel, omnes tenentes gladios et ad bella doctissimi, quorum neminem esse dubito, qui in haereticos non usurpet illud B. Iob in adversarios suos, quos erroris arguebat: Donec superest halitus in me, et spiritus Dei in naribus meis, non loquentur labia mea iniquitatem, nec lingua mea meditabitur mendacium. Absit a me ut iustos vos esse iudicem; donec deficiam, non recedam ab innocentia mea. Ac sic tandem de adversariis suis, Deo auspice et iudice, reportavit victoriam. Ne quis vero, ex his quae in haereticos praelocuti sumus, quisquam scandali alicuius ansam arripiat, praemonendum duximus ex D. Augustino in lib. De Utilitate Credendi ad Honoratum, cp. 1, magnum discrimen esse inter haereticum, et eum qui credit haeretico. Ille enim compendii sui gratia, vel turpis lucri, aut gloriae honorisque, vel abdominis,* — quorum deus venter est! — aut libidinis ergo, mente corruptus et reprobus circa fidem, falsas opiniones vel gignit vel sequitur, et mordicus tenet; hic autem specie pietatis et veritatis larva fucoque deceptus, falsis opinionibus assentitur, nec proprie haereticus dicitur. Hi autem sunt quales Salvianus describit, lib. 5, de Arianis agens: « Hoc sciunt, inquit, quod docentur; haeretici sunt, sed non scientes. Apud nos sunt haeretici, apud se non sunt; nam in tantum se catholicos esse iudicant, ut nos ipsos titulo haereticae appellationis infament. Quod ergo illi nobis sunt, hoc et nos illis; impii sunt, sed hoc putant veram esse pietatem. Errant ergo, sed bono animo errant; non odio, sed affectu Dei aestimant caritatem. Qualiter pro hoc ipso falsae opinionis errore in die iudicii puniendi sunt, nullus potest scire nisi iudex. Idcirco eis, ut reor, patientiam Deus commodat; quia videt eos, etsi non recte credere, affectu tamen piae opinionis errare ». Ne igitur, quae hic a nobis in haereticos ex Divinis Scripturis et Sanctis Patribus allata sunt, alicui sint offendiculo, sciat dicta esse in eos, qui proprie sunt haeretici, et proprio sunt iudicio condemnati, cum propria malitia a fide exciderint, et circa fidem naufragarint, navantque operam, ut alios in similia naufragia perducant, deceptores, errantes el in errorem mittentes. Hi sunt, in quos Spiritus Sanctus acri odio et execratione, Dei causa, Sanctos Patres armavit; hi enim sunt lupi rapaces, Ecclesiae Christi pestilentissima lues. Cum autem Laiserus unus sit ex horum numero, nec exiguus; propterea nos in eum tam ardenter diximus, et nunc calamum stringimus, una satagentes si forte det ei Deus poenitentiam, ut convertatur ab errore viae suae in salutem multorum. ADDITAMENTUM QUINTUM ! EX SACRIS LITTERIS ET SANCTIS PATRIBUS OSTENDITUR QUIDNAM SIT HAERESIS ET QUIS HOMINUM IURE DICENDUS CENSENDUSQUE SIT HAERETICUS Saepe quidem et multifariam multisque modis ostendunt nobis Sacrae Divinaeque Scripturae quam ingens malum sit haeresis, quamque pestilens homo sit haereticus; verum semper fere sub metaphoris et figuratis locutionibus, nunquam definitione, ut ita dicam, tradita, docent quidnam sit haeresis. Nec nisi una tantum vice in Divinis Voluminibus apud Paulum legimus haeretici nomen; ad Titum enim, quem Cretae Episcopum constituerat, scribens, ait: Haereticum hominem post unam et secundam correplioném devita, sciens quia subversus est, qui eiusmodi est, el delinquit, cum sil proprio iudicio condemnatus. Haeresis quidem nomen non semel aut iterum legitur, sed plerumque sectam significat; haeresis enim graece, sectam latine significat cum primis et factionem, quam quisque sua sponte sibi elegit; ut puta, quod Actis Apostolorum? legimus: Quae est haeresis Sadducaeorum ; et alibi:? Surrexerunt... quidam de haeresi Pharisaeorum qui crediderunt, et de qua Paulus in iisdem Actis: * Confiteor autem... tibi, quod secundum viam hanc quam dicunt haeresim; ubi Paulus a Tertullo dicitur auctor, sive, ut graece est, antistes secíae, graece haereseos, Nazaraeorum: Invenimus hunc hominem pestiferum et concitantem seditionem omnibus Iudaeis in universo orbe, et auctorem... sectae Nazaraeorum. Et in eodem libro? Paulus: Secundum certissimam seclam, graece haeresim, religionis nostrae vixi pharisaeus; et cum Romae Iudaei Paulo dixerunt: Rogamus autem a te audire quae senlis; nam de secta hac nolum est nobis quia ubique ei coníradicitur. Erat antiquitus vox adiaphora, media, et cum nondum labefactata esset primaeva fidei sinceritas, non erat odiosum haereseos nomen nec infame, uti nunc apud omnes ecclesiasticos verosque christianos est. Sacri nanque tractatores propriam vocis significationem, quamvis liberam et apud veteres minime odiosam, crebra usurpatione et repetitione, in malum apud christianos invisum ac longe infame reddiderunt, propterea quod divisionem sonat, cum Ecclesiae Christi summa competat unitas et concordia. Hinc non semel aut iterum in malam partem sumptum nomen est ab Apostolis. Petrus apostolus, de haereticis qui futuri erant in Ecclesia Divino Spiritu vaticinans, ait: Magistri mendaces, pseudodidascali, falsi magistri, introducent sectas perditionis, hoc est, excitabunt perditissimas et perniciosissimas haereses; et Paulus cum, ad Corinthios scribens, ait: Oportet... haereses esse, ul... qui probati sunt, manifesti fiant in vobis; et ad Galatas connumerat haereses inter opera carnis, de quibus pronunciat, quod, qui talia agunt, regnum Dei non consequentur: irae, inquit, rixae, dissensiones, seclae, ubi graece est haereses. Atque huius rei gratia semper, apud sacros scriptores Doctotationem 4, sect. 1, pag. 36-45. 2) Cp. 5. 3) Cp. 15. 4) Cp. 24. 5) Cp. 26. 364 ADDITAMENTUM QUINTUM resque et apud omnes Catholicos, a temporibus Apostolorum, haereseos nomen supra modum abominandum et execrandum est. Nam, ut Ly ricus ille ait: Verba valent usu, «quem penes arbitrium est et vis? et norma loquendi ». Ostendunt autem Sacrae Litterae sanctique Doctores haeresim malum esse ingens, et tanquam longe maximum metuendum atque cavendum. Dominus" noster docuit haeresim esse lupinam rabiem sub ovilla pelle, dum haereticos dixit falsos prophetas, in vestimentis ovium lupos rapaces; et alibi? haeresim dixit fermentum Pharisaeorum et Sadducaeorum: Intuemini, inquit, e£ cavete a fermento Pharisaeorum et Sadducaeorum, quod apud Marcum dicitur etiam fermentum Herodis. Sed inlellexerunt, inquit Matthaeus, quod non dixit eis cavendum a fermento panum, sed a doctrina; et apud Luca m dicitur: Attendite a fermento Pharisaeorum, quod est hypocrisis, hoc est, falsa doctrina sub specie pietatis. Paulus etiam haeresim dixit fermentum, dum ad Galatas ait: Nescitis quia modicum fermentum totam massam corrumpit ? Quoniam haeresis Ecclesiae corrumpit fidem, salutis nostrae basim, fundamentum, radicem, sine qua impossibile est placere Deo. Ostendit alibi Dominus, docuitque haeresim esse falsam doctrinam sub Dei et Christi nomine ad seducendos fideles, ab impiis haereticis praedicatam; propterea haereticos dixit pseudochristos et pseudoprophetas: Surgent..., inquit, pseudochristi et pseudoprophetae, et dabunt signa etl prodigia, ila ut in errorem inducantur, si fieri potest, etiam Electi; itemque: Multi... venient in nomine meo... et multos seducent. Nolite credere illis. Hac de causa a Petro dicti sunt haeretici magistri mendaces, et a Paulo haeresis spiritus erroris et doctrina daemoniorum: Spiritus..., inquit, manifeste dicil, quia in novissimis diebus discedent quidam a fide, allendentes spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum, in hypocrisi loquentium mendacium. Quo loco de haereticis tria docet Apostolus, nempe apostatas esse a fide et Ecclesia Christi, discipulos esse diaboli, et falsos doctores sub specie tamen veritatis et pietatis; simulque docet haeresim apostasiam esse, discessionem a verafide et religione, falsitatem sub larva veritatis, hinc enim ait sub hypocrisi, et doctrinam a diabolo et spiritibus erroris profectam; vel, ut S. Ignatius in epistola ad Trallianos ait, diaboli inventionem: «Fugite, inquit, haereses; diaboli enim sunt adinventio, serpentis auctoris malorum, qui per mulierem seduxit Adam, patrem generis nostri»; et Paulus, ad Corinthios? scribens, haeresim dicit deceptionem diaboli, similem ei, qua serpens Evam seduxit: T'imoeo..., inquit, ne sicut serpens Evam seduzit astutia sua, ila corrumpantur sensus vestri, et excidant a simplicitate, quae est in Christo; siquis veniens alium Christum praedicans, quem non praedicavimus, aut aliumspiritum accipitis quem non accepistis, aut aliud evangelium quod non recepistis. Hoc enim opus haereticorum est, aliud evangelium, aliam fidei doctrinam, novam fidem praedicare ab antiqua, et iam olim ab initio in Ecclesia Christi recepta. Hinc Paulus ad Timotheum!? haereticos seductores appellavit: Mali autem homines et seduclores proficient in peius, errantes et in errorem mittentes. Bene autem haeresim appellavit corruptionem sensus, sive mentis; nam haeretici eidem Paulo dicti sunt homines ADDITAMENTUM QUINTUM 365 corrupti mente, reprobi circa fidem. Et Paulus quidem, divinissimus christianae fidei praedicator, ad ostendendam haereseos execrandam perniciem, haereticos saepe multis infamibus titulis nominibusque notatos esse voluit; ad Romanos! ait: Rogo... vos, fratres, ut observetis eos, qui dissensiones et offendicula praeter doctrinam, quam vos didicistis, faciunt, et declinale ab illis. Huiusmodi enim Christo Domino... non serviunt, sed suo ventri, et per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocentium. Fugiendos dicit haereticos tanquam auctores dissensionum et discordiarum in doctrina fidei et religionis iam pridem recepta, tanquam homines prorsus carnales, qui non Christo serviunt, sed suo veniri; de quibus alias dixit: Inimicos crucis Christi, quorum finis interitus, quorum deus venler est; tanquam seductores hominum innocentum sub specie pietatis, per dulces sermones et benedictiones, nam homines sunt speciem quidem pietatis habentes, virtutem autem eius abnegantes. Scribens ad Corinthios!? aliis non minus illustribus titulis honestat, dicens: Eiusmodi pseudoapostoli sunt operarii subdoli,transfigurantes se in apostolos Christi. Et non mirum; ipse enim satanas transfigurat se in angelum lucis. Non est ergo magnum, si ministri eius transfigurentur velut ministri iustitiae. Falsos dixit apostolos, hoc est, evangelii fideique praedicatores et doctores, operarios subdolos, fraudulentos, imitatores et ministros satanae, transfigurantes se in apostolos Christi, dum videri volunt purum putum evangelium Christi praedicare. Multisque aliis longe infamibus titulis pestilentes haeretici in Sacris Litteris notati sunt. Nam Sanctissimus Iudas apostolus similes facit Caino, Balaamo et Core, seditionum in populo Dei auctoribus, dicens: Vae iis qui in via Cain abierunt, et errore Balaam mercede effusi sunt, et in contradictione Core perierunt ! Quoniam haeretici in Catholicos maligni sunt, sicut Cain in Abelem, avaritia corrupti, docentes quae non oportet turpis lucri gratia, decipiunt fideles, sicut Balaam Hebraeos, et in Ecclesia seditiones et schismata ex ambitione primatus excitant sicut Core. D. Ioannes haereticos et transfugas apostatasque ab Ecclesia Christi dixit, et antichristos appellavit; a Sanctis autem Patribus haeretici etiam diaboli appellantur, sicut Iudas a Domino diabolus appellatus fuit. Quam ingens autem malum sit haeresis, gravissima haereticorum damnatio evidenter ostendit. D. Augustinus? ait haereticos sarmenta esse inutilia de vite praecisa, utique de quibus Dominus ait: Omnem palmitem in me non ferentem fructum tollet eum, et in ignem mittet et ardet; S. Cy prianusM affirmat puniri a Deo haereticos gravius ipsis idololatris, sicut puniti fuerunt a Deo Core, Dathan et Abiron, qui contra Moysen et Aaron sacerdotem seditionem moverunt, et sicut duo filii Aaron, qui alienum ignem ad altare Domini attulerunt. Deus autem in Divinis Litteris!? praecipit semel atque iterum ut falsus propheta interficiatur: Propheta... inquit, ille, aut fictor somniorum interficietur, quia locutus est, ut vos averteret a Domino Deo vestro; et: Propheta... qui arrogantia depravatus voluerit loqui in nomine meo, quae ego non praecepi ei ut diceret..., interficietur; et propterea praecipit ut homo qui superbiens noluerit obedire sacerdotis imperio..., ex decreto iudicis moria- 366 ADDITAMENTUM QUINTUM tur. Hoc autem ipsum etiam illud divinum mandatum praeclare ostendit, quo, ad sartam tectam servandam avitam pietatem et religionem, praecepit Deus Deuteronomio 13: Si tibi voluerit persuadere frater tuus, filius matris tuae, aut filius tuus, vel filia, sive uxor, quae esl in sinu (uo, aut amicus, quem diligis ut animam tuam, clam dicens: Eamus et serviamus diis alienis, quos ignoras tu et patres tui, cunctarum in circuitu gentium...; non acquiescas ei, nec audias, neque parcat ei oculus tuus, ut miserearis ut occultes eum, sed statim interficies. Sit primum manus tua super eum, et postea omnis populus mittat manum. Lapidibus obrutus necabitur, quia voluit te abstrahere a Domino Deo tuo. Sed et quam maxime illud, quod subiungitur: Si audieris in una urbium tuarum, quas Dominus Deus tuus dabit tibi ad habitandum, dicentes aliquos: Egressi sunt filii Belial de medio tui, et averterunt habitatores urbis suae, atque dixerunt: Eamus et serviamus diis alienis, quos ignoratis; quaere sollicite, et diligenter rei veritate perspecta, si inveneris certum esse quod dicitur, et abominalionem hanc opere perpetratam, statim percuties habitatores urbis illius in ore gladii, et delebis eam ac omnia quae in ea sunt usque ad pecora. Quidquid etiam suppellectilis fuerit, congregabis in medio platearum eius, et cum ipsa civitate succendes, ita ut universa consumas Domino Deo tuo, el sit tumulus sempiternus et non aedificabitur amplius. Mirabile sane dictu, ut Deus, qui ipsissima bonitas, benignitas et clementia est, hominum clementissimus pater et, ut Paulus ait, Pater misericordiarum, praecipiat nihil prorsus humanitatis et benignitatis exhibendum iis, qui nos a fide et avita pietate conantur avertere. Hinc Christus hominem, qui Ecclesiam non audierit, praecipit haberi tanquam ethnicus et publicanus, et ut haereticos doctores nonnisi rapacium luporum, qui et fugiendi sunt, et ad internecionem quaerendi, loco habeamus; hinc D. Petrus ait, quod haeretici superinducunt sibi celerem perditionem..., quibus iudicium iam olim non cessat, et perditio eorum non dormitat. Si enim Deus angelis peccantibus non pepercit, sed rudentibus inferni detractos in tartarum tradidit cruciandos in iudicium reservari; et originali mundo non pepercit..., et civitates Sodomorum et Gomorrhaeorum in cinerem redigens, eversione damnavit, exemplum eorum qui impie acturi sunt ponens, etc.; magis... eos qui post carnem in concupiscentia immunditiae ambulant, hoc est, damnabit magis haereticos, quam malos daemones. Etiam Sanctissimus Iudas apostolus, eodem argumento usus, a punitione angelorum et infamis regionis Pentapoleos idipsum docet. Haeresis ergo, divino iudicio, crimen est longe maximum, et haereticus Deo maxime odibilis, quemadmodum Salomon in Proverbiis ait: Sex sunt quae odit Dominus, et septimum detestatur anima eius: oculos sublimes, linguam mendacem, manus effundentes innoxium sanguinem, cor machinans cogitationes pessimas, pedes veloces ad currendum in malum, proferentem mendacia, testem fallacem, et eum qui seminat inter fratres discordias. Hoc enim maxime haereticorumest, de quibus Paulus ait, quod dissensiones et offendicula ponunt contra fidei receptam doctrinam; et Salomon quidem ante haec verba haereticum hominem suis coloribus perquam artificiose depinxit, graphiceque descripsit, dicens: Vir apostata vir inutilis, graditur ore perverso, annuit oculis, terit pede, digito loquilur, pravo corde machinatur malum et omni tempore iurgia seminat; huic extemplo veniet perditio sua, et subito conteretur, nec habebit ultra medicinam; ubi hebraice unum tantum verbum est: Omni fempore iurgia seminat, reliqua vero sunt veluti participia in hunc modum: Homo apostata, hebraice belial, hoc est, religione et pietate destitutus, vir vanus, ADDITAMENTUM QUINTUM 361 sive iniquus, incedens ore perverso, sive ambulans in pravitate oris sui, mendax, maledicus, innuens oculis, loquens pedibus suis, docens digitis suis, perversilate cordis sui cogitans malum, omni tempore contentiones mille; ad decipiendum, inquit, et perdendum non modo lingua utitur, verum etiam oculis, manibus, pedibus, quibus aliquando, dum consciis rei alicuius agendae signa damus, veluti loquimur, et quae facienda sunt indicamus atque docemus; ita, inquit, haereticus mille artibus utitur ad seminanda dissidia, ac propterea Deo tam odibilis est et execrabilis. His autem paulo fusius dictis, nunc pressius ac veluti more scholastico ostendendum nobis est quidnam sit haeresis, unde haereticus dicitur. Habemus autem a Patribus cum primis etymologiam nominis; Tertullianus in suis Praescriptionibus ait, quod «adulterinae doctrinae haereses dictae sunt graeca voce, ex interpretatione electionis, qua quis, sive ad instituendas, sive ad suscipiendas eas, utitur; et ideo sibi damnatum dixit!6 haereticum, quia et in quo damnatur sibi elegit». Quare Tertullianus docet atpeow dictam ab aipéosne, quod est eligo. Ita etiam D. Hieronymus scribens in Epistolam ad Galatas: « Haeresis, inquit, graece ab electione dicitur, quod scilicet eam quisque sibi eligit disciplinam, quam putat esse meliorem ». Nunc ut veniamus ad rem, haeresis profecto nonnisi error in primis est, et falsum dogma christianae fidei veritati contrarium; hinc enim haeretici dicti sunt errantes et in errorem mittentes, falsi prophetae, magistri mendaces ; et haeresis dicta est doctrina daemoniorum et spirituum erroris, naufragium fidei, corruptio sensus et mentis, ac fidei reprobatio, et falsi nominis scientia, hoc est, scientia false nominata, quae revera non scientia est, sed error et ignorantia. Est autem duplex ipsis etiam philosophis!" ignorantia: una, quae dicitur &rvouwx xav &nxópaow ignorantia purae negationis, qua quis rei alicuius cognitione destitutus est, ut pueri qui necdum erroris capaces sunt; alia quae dicitur &vvowx xevà &ui9sow ignorantia pravae dispositionis cum quis falsam sententiam animo complectitur, falsisque argumentis deceptus errorem pro veritate amplexatur, fovet, atque tuetur. Haeresis autem ignorantiam continet pravae dispositionis, errorem, falsam sententiam circa doctrinam fidei, nec tamen omnis falsa sententia circa doctrinam christianae fidei dicitur haeresis; infideles enim, Iudaei, Turcae, aliique qui fidem Christi nunquam susceperunt, nec Christo nomen dederunt, multa sentiunt contra christianam fidem, nec tamen haeretici vel sunt, vel dicuntur, sed simpliciter infideles. Haeresis autem privatio et corruptio fidei est in homine, qui christianam religionem profitetur, qui in Baptismo Christo nomen dedit, et christiano nomine recensetur. Et praeterea non omnis qui falsam aliquam sententiam circa fidei doctrinam imbibit, aut errore aliquo licet longe pernicioso imbutus est, statim censendus est haereticus, nisi accedat perfidia, qua animo sane refractario veritati reluctari velit. Ita D. Augustinus in epistola ad Glorium et Eleusium manifeste docet, inquiens: « Qui sententiam suam, quamvis falsam et perversam, nulla pertinaci animositate defendunt, praesertim quam non audacia suae praesumptionis pepererunt, sed a seductis et in errorem lapsis parentibus acceperunt, quaerunt autem cauta sollicitudine veritatem, corrigi parati cum invenerint ; nequaquam sunt inter haereticos deputandi». Etidem Augusti- 368 ADDITAMENTUM QUINTUM nus, De Utilitate Credendi ad Honoratum, statuit latum discrimen inter haereticum, et eum qui credit haeretico; de hoc enim dicit, quod homo est imaginatione quadam veritatis et pietatis illusus; «at haereticus, inquit, est, qui alicuius temporalis commodi et maxime gloriae principatusque sui gratia, falsas ac novas opiniones vel gignit, vel sequitur». Et alibi:!? « Haereticus est, qui in Ecclesia Christi morbidum aliquid pravumque sapit; si correctus ut sanum rectumque sapiat, resistit contumaciter, suaque pestifera et mortifera dogmata emendare non vult, sed defensare persistit ». Haeresis igitur est error, a christiano homine contra fidem animo conceptus cum pertinaci perfidia, ita ut is in dogmatibus fidei iudicium suum praeferat iudicio totius Ecclesiae. Ex hac autem haereseos notione manifestum est, quis revera et proprie dicendus censendusque haereticus sit, nempe qui haeresi infectus est, qui, sub christiana professione, sub christiano nomine, errore aliquo contra fidem imbutus, falsam sententiam contra iudicium Ecclesiae pertinaci obstinataque animi perfidia tuetur. Quoniam vero ex logicorum praeceptis dans formam rei dat simul consequentia formam; dat autem forma tria: primum esse rei, Aristoteli nanque forma dicta est o9ot« 100 mpdypaog substantia sive essentia rei ; secundum autem est distinctio rei, quia unumquodque per formam non solum sortitur esse quod est, et in certo entium gradu constituitur, verum etiam ab aliis omnibus essentialiter distinguitur; tertium vero est operatio, quae in composito ex forma tanquam ex fonte procedit. Ex hac haereseos notione perspicuum est quid haereticus sit, et quo distinguatur cum a catholico, tum etiam a schismatico et infideli. Differt ab infideli, quoniam is nec professionem nec nomen christianitatis habet, haereticus autem habet; a catholico autem, quoniam haereticus solum nomen habet, non veram professionem, non veram fidem christianitatis, cum falsa credat, et erroribus contra fidem imbutus sit, catholicus autem habet utrumque, et verum nomen et veram professionem cum vera et illibata fide catholicae Ecclesiae. Schismaticus autem inter catholicum et haereticum medius est, nam, ut D. Augustinus!? ait, «Schismaticos non fides diversa facit, sed communionis disrupta societas »; et in Cresconium scribens, ?? approbare visus est distinctionem illius inter haeresim et schisma, quod haeresis sit diversa sequentium secta, schisma vero eadem sequentium separatio; licet ipse magis probet, quod schisma sit recens ex aliqua sententiarum diversitate dissensio, haeresis autem inveteratum schisma. Et in libro De Fide et Symbolo haeresim dicit violare fidem, schisma autem caritatem Ecclesiae: « Haeretici, inquit, de Deo falsa sentiendo, ipsam fidem violant, schismatici autem discissionibus iniquis a fraterna caritate dissiliunt, quamvis ea credant quae credimus »; unde nec eos dicit ad catholicam Ecclesiam pertinere. Operationem tandem hominis Paulus ad Titum expressit, dicens: Haereticum hominem post unam et secundam correptionem, sive admonitionem, devita, t«poavxo0, a verbo graeco za«pawéono. ?! quod non solum devitare significat, verum et expellere, eiicere, abdicare; quare Tito Episcopo praecipit ut haereticus eiiciatur ab Ecclesia, sicut Hieronymus ait: «Resecandae sunt putridae carnes, et scabiosa ovis repellenda », Emme eere - JENUTCICHEUNEEUENTEINEMUVANIUUNUS NUN UU ISe TU DMemmemeemtemnn iE sim im o je aene WC nl gatis QF eto. eon Pf Me Jos kc IIS ha hae leq A Lg bnt APR f |t : FFuthe- Haee (o £d f IS teg. M4 : PAL Aet ipea Ü-— fw ri v3 Lar, 1^ Sore (Av Aue f "f U^ dus j i 5 ls PX rd t Ax T7 D 4 A^. e (Pn AS v Gus e AE Mag nnb et ^n Foy i06 e eco tee Qi. " n Q À Uu LOMT HAE D PETS dues. d j^ ect i A (citer RI ILC MA g^. VCIMDAE ou M v. DIVIN rM f dies dedo Leospesoivie fo Du C Be Ag tyt- Woo eis LP tlc nd " » / xe (€cereft Jut tei 1 eR VNPT Pee m tto «& 5 1 / de7 e-t Uie AE Dye POT ei ede raro And inne qi (ag / eH. Rn [ctae zi Ht óutiy Qjé « ep o^ abe d cs k^ "vt R-QA ; í L UA Marin DAC ai x [OMA Scu mo Uc etl Avnet Len fupe Aue e. de qa VM HEY aA ee QW 4 Py ce, Ser rene THDPP AE LA Xo aos ee) yin ie. fe^ y^ S fob fedes ef Adi f v, : ; PT. MET m | pue Sy eu oe ja diets distog UP b - 349 PRA Ex S os E LE ie 6 yt aod j Vendi o Nee eye. eit dr PURV Jet Cos. PME É o ede j2 ; s A^. over PA Leute [M e irpoc e eor, jet or dc Ag PAD SEND PUE Poe tror e ni 4n / i E - e / e 4 C« ir p i ) ^k wf SET $0 inicie: et d Guo, £i C en: 4 / E Keen put * "intof044, et 2 P er uy 2 ye Pape env 4 ^ dA PWIRBES aeter / P» A 1 ; 4 z "pede net VC dr. ut Mam 2A [COEM ex epi inis e. F yu e rf Une bath A fe Lec Lg IS. 4 eee A44 Os o It A Pee e vr o AU7. d V i. f ip ^ie, Hyd does A. d Hes iade nd vid e £ Som da. / 2 elt | CL p. fe (e SA (eoe pM AAA ue f toO fre Uunty " fet :i fJ d Fiet. Toros AA NAR AHL gs EPI pe N- Je Fr Ast eA.. e m 1577 ae ef Ceiwt Plu: t i [vcrnt vey fr jut a. TONS n 6—- (org. / o d pp a um ^ " ten MASA Ji ue CAxe T S Vine CHO. FO Le. Lcistts tss ^ 193 VAS Gu ^ | Lem T cut MY eL b-tor Dd P anni tr JS AT | Qt tu To re Ger. fU Pea) 7579977 i ; Las Ma n TEN teet n " p A^ EX M a PD IR (e (uo nee Ck n AL VIA a (e ine DUAL : $ SE us 2 Lebens: AMI QU ARUR iA Un pth AL ubi fnyah hu PIRbSOS LE fa í nya aw P in Lu fe BM g iue PY A9 da Vo n. 49x Fou SC cate c^ C i^t x * xd MNNEC QE QATINSE 2d 1 FACSIMILE SCRIPTURAE S. LAURENTII EX ORIGINALI TERTIO DIMINUTO ADDITAMENTUM QUINTUM 369 utique per excommunicationis sententiam, qua Paulus haereticos Hymenaeum et Alexandrum safanae tradidit; ita haereticus resecandus est tanquam putridum et contagiosum membrum cancro infectum, — haeresim enim Paulus cancrum dixit, dum ait: Quorum sermo serpit ut cancer, — ac propterea sequitur: Sciens quoniam subversus est... huiusmodi, reprobatus a Deo est, avulsus a Christo tanquam inutile sarmentum, et delinquit, &«pxdvet peccat, existens a)voxaxdxpvtog a seipso condemnatus, sive per se iudicatus, hoc est, ab Ecclesia separatus, ita ut ipse, praeferens iudicium suum iudicio Ecclesiae, per haeresim seipsum ab Ecclesia separat, ac proinde in seipsum excommunicationis sententiam fert, seipsum condemnat; sicut Hieronymus ait: « Haereticus a seipso damnatus esse dicitur, propterea quod adulter, fornicator, homicida, etc. per sacerdotes ab Ecclesia propelluntur; haeretici autem in semetipsos sententiam ferunt, arbitrio suo de Ecclesia recedentes » Innuit autem Apostolus quod de obstinato haeretico actum est, iacta est alea, ad restim, ut aiunt, res rediit. QUID SIT PROPRIE HAERETICUM ESSE SECUNDUM SCRIPTURAS ET SANCTOS DOCTORES ET AN POLYCARPUS LAISERUS IURE DICENDUS CENSENDUSQUE SIT HAERETICUS ! Haeretici nomen semper in Ecclesia Dei supra modum infame, catholicisque auribus animisque horrendum, execrandum, abominandum, nonnisi semel tantum in Sacris Litteris legitur, cum Paulus, ad Titum scribens, ait: Haereticum hominem post unam et secundam correptionem devita, sciens quia subversus est qui huiusmodi est, ef peccat, cum sit proprio iudicio condemnatus. Non erat antiquitus tam odiosum haereseos nomen, secta enim quaelibet Graecis olim haeresis dicebatur; at vero quoniam, ut ille ait: Verba valent usu, « quem penes arbitrium est et vis,? et norma loquendi », nobis haeresis est dogma catholicae fidei sanaeque doctrinae contrarium et repugnans, haereticus autem, qui eiusmodi dogma vel gignit vel sequitur. « Haereticus, inquit A u - gustinus ad Honoratum, est qui alicuius temporalis commodi, et maxime gloriae principatusque sui gratia, falsas ac novas opiniones vel gignit vel sequitur ». Hunc Pau - lus dicit proprio iudicio condemnatum, quia, ut Tertullianus in suis Praescriptionibus adversus Haereticos, cp. 6, ait, «haereses dictae sunt graeca voce ex interpretatione electionis, qua quis, sive ad instituendas sive ad suscipiendas eas, utitur ». Quod etiam cp. 37 replicavit, dicens: « Unde extranei et inimici Apostolis haeretici, nisi ex diversitate doctrinae, quam unusquisque de suo arbitrio adversus Apostolos aut protulit aut recepit? » Quam etymologiam etiam D. Hieronymus in Epistolam ad Galatas probat, dicens: « Haeresis graece ab electione dicitur, quod scilicet eam sibi unusquisque eligit disciplinam, quam putat esse meliorem ». Indicat autem Paulus haereticum hominem esse illum, qui pertinaci animo erpag. 37. 24. 310 ÀDDITAMENTUM QUINTUM rori inhaeret, ita ut semel et iterum correptus minime resipiscat; non est enim simplex error qui facit haereticum, nisi sit citra fidem et contra fidem et cum perfidia coniunctus. Hinc D. Augustinus, scribens ad Glorium et Eleusium;? ait: « Qui sententiam suam, quamvis falsam atque perversam, nulla pertinaci animositate defendunt, praesertim quam non audacia suae praesumptionis pepererunt, sed a seductis atque in errorem lapsis parentibus acceperunt, quaerunt autem cauta sollicitudine veritatem, corrigi parati cum invenerint; nequaquam sunt inter haereticos deputandi». Haereticus Paulo dictus est a)roxaxdxpwoc, quod Tertullianus, cp. 6 Praescriptionum, interpretatur asemetipso damnatus, «quia, inquit, in quo damnatur sibi elegit »; ita etiam D. Hieronymus: «Haereticus, inquit, a semetipso damnatus esse dicitur, propterea quod adulter, fornicator, homicida et cetera vitia per sacerdotes ab Ecclesia propelluntur; haeretici autem in semetipsos sententiam ferunt, arbitrio suo ab Ecclesia recedentes, quae recessio propriae conscientiae videtur esse damnatio». «At vero haereticus est, inquit idem Augustinus Contra Manichaeos, qui in Ecclesia Christi morbidum aliquid pravumque sapit, si correctus, ut sanum rectumque sapiat, resistit contumaciter, suaque pestifera et mortifera dogmata emendare non vult, sed defensare persistit ».* Omnes? Sancti Patres Romanam Ecclesiam caput omnium ecclesiarum asseruerunt, omnesque Christi ecclesiae, tanquam cum suo capite membra, cum sacrosancta Romana Ecclesia communicaverunt semper ab initio, et consenserunt. UndePaulus ad Romanos ait: Salutant vos omnes ecclesiae Christi. Et hoc quidem primum propter fidem doctrinamque secundum pietatem, quam retinendam servandamque praecipit, rogans ut eam ab haereticis sartam tectam servarent, dicens: Rogo autem vOS, fratres, ut observelis eos, qui dissensiones et offendicula praeter doctrinam, quam vos didicistis, faciunt, et declinale ab illis; huiusmodi enim Christo Domino nostro non serviunt, sed suo veníri, et per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocentium. Innuit quod etiam tunc temporis non deerant haeretici, qui molitionibus suis eversionem Romanae Ecclesiae machinabantur, Romanosque a doctrina semel eis tradita et accepta abducere conabantur. Propterea huiusmodi haereticos, suis emblematis ornatos, fugiendos iubet et evitandos. Deinde vero propter morum sanctitatem: Vestra, inquit, obedientia in omni loco divulgata est. Gaudeo igitur in vobis. Quanquam et hoc referri potest ad obedientiam fidei, de qua in ipso epistolae ad ipsos exordio dixerat: Ad obediendum fidei in omnibus gentibus. Ostenditur autem a Paulo Romanae Ecclesiae fides catholica esse et apostolica. Catholica quidem quoniam ait: Gratias ago Deo meo per Iesum Ghristum pro omnibus vobis, quia fides vestra annuntiatur in universo mundo; hoc est, fides vestra ubique gentium praedicatur in omnibus ecclesiis Christi et ab omnibus probatur. Propterea ait postea quod omnes Christi ecclesiae Romanos salutabant. Apostolica vero demonstratur, quando idem Paulus inquit: Desidero videre vos, et simul consolari in vobis per eam, quae invicem est, fidem vestram alque meam. Fidem Romanae Ecclesiae fidem suam referuntur Dissert. 4, sect. 1, pag. 40-45. 5) Cod. 3, f. 704*-705*, iuxta veterem numerationem; f. 640?-641*», iuxta novam. ADDITAMENTUM QUINTUM Sytil Paulus dicit, hoc est, plane apostolicam fidem. Cum autem nonnisi una tantum sit fides, ut alibi Paulus docet: Unus Dominus, una fides, unum baptisma; unus Deus et Pater omnium; quicumque aliam fidem a Romana Ecclesia colit, profecto aliam fidem a catholica et apostolica colit, ac licet Christi fidem nominetenus profiteatur, et christianus dicatur, cum fidem veram, quae catholica et apostolica est, non habeat, neque verus christianus erit, cum veram christianitatem, quae in vera fide catholica et apostolica consistit, non habeat. Hinc igitur est quod Sancti Patres uno ore affirmant catholicos esse eos omnes, qui romanam fidem sequuntur, et profitentur. Hinc D. Hieronymus ad Pammachium et Marcellinum ait: « Fidem suam Rufinus quam dicit? Eamne qua Romana pollet Ecclesia, an illam quae in Origenis voluminibus continetur? Si romanam dixerit, ergo catholici sumus». S. Ambrosius, oratione in Satgrum Fratrem: « Percunctatus, inquit, Episcopum est, si cum Episcopis catholicis, hoc est, si cum Romana Ecclesia conveniret ». E contra vero omnes qui in doctrina fidei cum sancta Romana Ecclesia minime sentiunt, damnarunt haereseos. Hinc S. Hieronymus ad Damasum Papam ait: « Beatitudini tuae, idest, cathedrae Petri communione consocior. Super illam petram aedificatam Ecclesiam scio. Quicumque extra hanc domum agnum comederit, profanus est; si quis in arca Noe non fuerit, peribit, regnante diluvio. Quicumque tecum non colligit, spargit; hoc est, qui Christi non est, antichristi est». Et D. Bernardus de homine in Ecclesia Christi, qui cum Romano Pontifice legitime electo non sentit, pronunciat dicens, quod vel antichristus est, vel antichristi est. Nequis vero, sicut nunc dogmatistae novi asserunt, dicat depravatam mutatamque esse fidem Homanae Ecclesiae laudatam a Paulo, audiat Hieronymum Apologia in Rufinum: «Scito, inquit, romanam fidem apostolico ore laudatam huiusmodi praestigias non recipere; et si Angelus aliter nunciaverit, quam semel praedicatum est, Pauli auctoritate munitam, non posse mutari ». Audiat doctissimum et sanctissimum episcopum et martyrem Cy prianum.:$ «Navigare, inquit, audent et ad Petri cathedram atque Ecclesiam principalem, unde unitas sacerdotalis exorta est, a schismaticis et profanis litteras ferre, nec cogitare eos esse Romanos, quorum fides apostolo praedicante laudata est, ad quos perfidia non possit habere accessum ». Multique Sancti Patres ad Romanam Ecclesiam referunt, quod ad Petrum Dominus ait: Rogavi pro fe, Petre, ut non deficiat fides tua, et tu aliquando conversus confirma fratres iuos; et illud: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Cum igitur eadem semper omnibus saeculis immutata manserit pura integraque sanctae Romanae Ecclesiae fides; qui eam non colit, profecto catholica et apostolica fide, hoc est, vera fide veraque christianitate destitutus est; quare sub christiano nomine minime verus christianus est, haereticus est, infidelis est, antichristi est, imo antichristus est omnium orthodoxorum Patrum sententia. Tandem ne multo plura, quae possemus, ad hanc rem in medium afferamus, alia nota Sancti Patres indicaverunt haereticos, nempe a sectarum nominibus. « Sicubi, 512 ADDITAMENTUM QUINTUM inquit D. Hieronymus ad calcem libri Adversus Luciferianos, sicubi audieris eos, qui dicuntur christiani, non a Domino Iesu Christo, sed a quoquo alio nuncupari, ut Marcionitas, Valentinianos, Campenses sive Montanos, etc.; scito non Ecclesiam Christi, sed antichristi esse synagogam ». Ita christianus Tullius, Lactantius Firmianus:^ «Cum Marcionitae aut Ariani nominantur, christiani esse desierunt, qui, Christi nomine amisso, humana et externa nomina induerunt». Ità D. Athanasius, in Arianos scribens, ex hac nota convincit eos esse haereticos; ita Iustinus martyr in Trgphone, nec non et Irenaeus. Quam notam etiam D. Augustinus observavit, quod Ecclesia catholica etiam ab ipsis haereticis diceretur catholica, et D. Cyrillus Ierosolymitanus.? His autem ita constitutis, quis non Sanctorum Patrum nobiscum una Polycarpum Laiserum non renunciasset haereticum? Quis non tanquam haereticum excepisset ? Tenetne ipse ecclesiasticam traditionem? Sentit in doctrina fidei cum sacrosancta Ecclesia Romana, omnium ecclesiarum magistra? Colit ipse romanam fidem? Nonne ipse in libello isto suo, in nos edito, semel atque iterum seipsum lutheranum dicit? Quomodo igitur, cum habeat proprias haereticorum notas, non est censendus haereticus? Qui autem haereticus est, non ovis Christi est, sed sub ovili pelle lupus rapax. Et lupus a pastoribus bonis et fidelibus canibus erat non male excipiendus, sed relinquendus ut pro libidine grassaretur in oves, a Christo sibi creditas et suae fidei commendatas ? His autem, quae dicta sunt, satisfactum existimo querulosae Polycarpi expostulationi, ostensumque non iure, sed iniuria ipsum de nobis queritari. Nunc tempus ut ad lutheranismi incipiendam imaginem manum admoveamus. Incipiendum autem ab ovo est, nempe a lutheranismi auctore et conditore, radice, fonte, origine, Luthero. Dicendum autem erit primum quis fuerit Lutherus opinione hominum, deinde quis qualisque revera fuerit in seipso. ADDITAMENTUM SEXTUM! ... [Cum nonnisi per] solum Deum soleant homines iurare, passus est homines per se sic iurare tanquam per Deum. Itaque Donatus fuit veluti deus Donatistarum, quemadmodum seipsum venditaverat atque iactaverat ipsis; unde, sicut Optatus subdit, impertitus est suis, ut de suo nomine dicerentur ab omnibus Donatistae, non autem christiani. De Eunomio scribit Theodoretus quod «ausus fuit dicere nihil se de rebus divinis ignorare, sed ipsam etiam divinam substantiam exacte novisse, eandemque de Deo se habere cognitionem, quam de seipso habet ipse Deus»; et crediderunt multi tantam sect. 2, pag. 46-50. ADDITAMENTUM SEXTUM 3413 insaniam. «Nam, sequitur Theodoretus, hoc eius furore perciti, qui sunt execrandae illius sectae participes, audent et aperte dicere se ita Deum nosse, ut ipse seipsum ». Manichaeus ausus fuit seipsum dicere apostolum Iesu Christi, ut Augustinus refert, scribens in Epistolam Fundamenti; et extat Manichaei epistola ad Marcellum apud D. Epiphanium inlibro De Haeresibus,? cum hac inscriptione et titulo: « Manichaeus, apostolus Iesu Christi, et qui mecum sunt omnes sancti », etc.; nec tamen seipsum dixit apostolum sicut Petrus et Paulus in epistolis suis, sed finxit se Paracletum illum esse a Christo, prout promiserat, missum, ut D. Augustinus testis est in libro De Haeresibus,? ubi de Manichaeis agit, dicens: « Promissionem Domini nostri Iesu Christi de Paracleto Spiritu Sancto in suo haeresiarcha Manichaeo dicunt esse completam». Unde se in suis litteris Iesu Christi apostolum dicit, eo quod Iesus Christus se missurum esse promiserit, atque in illo miserit Spiritum Sanctum. S.Cyrillus Ierosolymitanus, Catechesi 6, hoc ipsum de Manichaeo refert, quod audebat dicere seipsum Paracletum; et crediderunt multi tantam insaniam, quod ipse esset Paracletus Spiritus Sanctus. Eapropter cum Manes lingua graeca dicatur a pavi« * quod est insania, «Manichaei, ut refert D. Augustinus loco iam indicato, vitantes nomen insaniae, quasi doctiores et in eo ipso mendaciores, geminata littera n, Mannichaeum, quasi manna fundentem, pro Manichaeo, idest, insano, appellaverunt ». Sicut igitur Simon Magus, qui, auctore Tertulliano in suis Praescriptionibus, primus eorum fuit, qui ex Evangelio haeretici esse voluerunt, ausus est summam se dicere virtutem, hoc est, ut Tertullianus ait, summum Deum, — sicut de rege Tyri apud Ezechielem? legimus, quod in corde suo dicebat: Deus ego sum etl in cathedra Dei sedi, — et tamen Samaritae dementati tantam imbiberunt insaniam, et dicebant quod ipse erat virtus Dei, quae appellatur magna, 7, $óvajuc vob O&00 | pevd2m* virtus Dei illa magna ; ita sane, auctore satana, factum videmus in omnibus haereticorum sectis, ut earum principes et auctores magna de seipsis iactarint, et sectatores dementati crediderint, ac tanquam oracula divina exceperint, et effuse praedicarint. Sic Lutherus, inter haeresiarchas et sectarum protopatres non ignobilis, sed unus ex primis, hanc eandem ingressus est viam, magna de se iactavit; prophetam et evangelistam se dixit, Christi os seipsum praedicavit, dogmata sua de coelo habere se professus fuit, aliaque id genus de seipso symmistis suis tradidit, et in optima sane terra, quae magno cum foenore centuplum reddit, seminavit; tam effuse, tam prodige, tam prodigiose a suis in immensum laudatur praedicaturque, et tantum non divinis honoribus colitur, sicut Simon Magus a multis quasi deus glorificatus fuit, prout S. Irenaeus scribit,9 cetera Lutheranis suis homo divinissimus est, ac, ut ita dicam, omnia in omnibus. í Philippus Melanchthon, Praefatione in primum tomum Operum Lutheri, hominem dicit cuius ministerio Deus ecclesiae suae lucem evangelii reddidit, quod etiam in Praefatione ad secundum tomum replicat, et addit quod per Martinum Lutherum Deus ex fontibus evangelii coenum et venenaeiici voluit, et ecclesiae puram doctrinam restituit, quodque Lutherus homo fuit, qui Deo quae Dei sunt dedit, recte docuit, Deum 914 ADDITAMENTUM SEXTUM recte invocavit. Quis igitur Lutherus Philippi sententia? Repurgator et restitutor evangelii, et veritatis magister summus, optimus, maximus. Ioannes Aurifaber, in Praefatione libri Symposiacorum | Colloquiorum Lutheri, hominem facit germanicum Moysen, assertorem populi ab aegyptiaca captivitate, revelatorem et interfectorem antichristi, prophetam verum, Sacrarum Litterarum doctorem summum. Nicolaus Amsdorfius, Praefatione tomi primi Operum Germanicorum Lutheri, ait quod a tempore Apostolorum Luthero similis spiritu, fide, sapientia et intelligentia veritatis toto christiano orbe neque fuit unquam, neque erit. Ioannes Mathesius in laudem Lutheri multas conciones in lucem edidit, in quibus Lutherum tanquam supremum ecclesiae patrem, et omnia in omnibus laudat. Alberus contra Carolostadianos ait quod fuerit verus Paulus, verus Elias, vir remorandae irae Dei sufficiens, cuius non puduisset Augustinum esse discipulum. Nicolaus Selneccerus, Oratione Historica de Vita et Conversatione Lutheri, etc. Sed non est opus effusos Lutheri encomiastas sigillatim recensere, cum omnes Lutherani in unum multo pluris faciant unum Lutherum, quam mille Augustinos, mille Ambrosios, mille Cyprianos, imo quam omnes Sanctos orthodoxos Patres, omnes theologos, omnes Episcopos, omnes Pontifices Summos, omnia concilia, universam Christi Ecclesiam. Lutherum enim esse volunt alterum Moysen, alterum Eliam, alterum Ioannem Baptistam, alterum Paulum, Dei prophetam, Christi apostolum, sacrosanctum evangelistam, lumen Scripturarum, solem doctorum, deum theologorum, Christi os, mentem Spiritus Sancti, interpretem Dei, hominem, qui, extra aleam infirmitatis humanae positus, errare nequaquam potuerit. Omnes Sancti Patres, omnes Episcopi, quos Spiritus Sanctus posuit regere Ecclesiam Dei, omnia concilia errare potuerunt; unus Lutherus non potuit! Propterea contemptis, pessumdatis, floccipensis omnibus orthodoxis Patribus etiam antiquissimis, viris etiam apostolicis, martyribus, homologetis, Episcopis, Pontificibus, conciliis et universa Ecclesia, uni tantum Luthero adhaerere fidemque habere voluerunt, quasi hune miserit Deus ad curandum christianitatis totius chironium vulnus, quo uno tanquam verissima panace omnium animarum plagae, licet incurabiles, sanarentur. Ita Lutherum tanquam fidei et religionis divinum quoddam culmen et columen colunt. Catholicis vero ista talia tantaque encomia tantarumque laudum praeconia tam vera sunt. quam si de Mahumete, de Ario, de Manichaeo, de Simone Mago, aut de quovis alio perditissimarum sectarum principe et pessimo haeresiarcha dicerentur. Lutherus enim Catholicis alius non est quam homo sordidus, nullis non affectibus obnoxius, nullis non vitiis maculatus, impudenti ore monachus excucullatus, et incestis sacrilegisque nuptiis uxoratus, vir Belial, homo exlex, divinarum humanarumque legum refuga; non alius quam infamis apostata et transfuga, desertor Ecclesiae, homo de coelo lapsus in coenum, hoc est, ex catholica religione in haeresim, non alius est quam infamis haereticus et haeresiarcha omnium maxime deplorandus. Ac propterea ab ipsis exornari solet illis emblematis, quibus haereticus quisque in Scripturis Sanctis, nempe, quod non fuerit nisi falsus propheta, pseudoapostolus, magister mendax, minister satanae, filius diaboli, praecursor antichristi, quin etiam antichristus, a Ioanne enim haeretici anfiADDITAMENTUM SEXTUM 3915 christi sunt appellati, filius perditionis sicut Iudas, qui a Domino etiam diabolus dictus fuit, hoc est, homo totus diabolicus, spiritu diaboli abunde refertus. Haec sunt in Scripturis haereticorum emblemata inter innumera alia a metaphoris sumpta, quibus haeretici dicuntur zizania, arbores malae facientes fructus malos, lupi rapaces, genimina viperarum, serpentes venenati et similibus. Quoniam vero non modo haereticus, verum etiam haeresiarcha nobilissimus est, hoc est, hominum maxime impiorum longe impiissimus [.] D. Hieronymus, in Isaiam scribens, ait quod nemo est tam impius, quem haereticus impietate non superet; haereticorum autem Lutherus caput et princeps esse voluit praestantissimus, et longe maximus, eorum, inquam, qui in via Cain abierunt, et errore Balaam mercede effusi sunt, et in contradictione Core perierunt, princeps magorum Pharaonis, - Paulus enim ait quod, sicut magi Pharaonis Jannes et Mambres restiterunt Mogsi; ita haeretici mali homines, corrupti mente, reprobi circa fidem, resistunt veritati, — auctor magnae seditionis in Ecclesia sancta Dei, sicut olim in synagoga perditus Core contra Moysen et Aaron pontificem. Imo sicut impius Absalon, et vir Belial Seba, filius Bocri, Iemineus, adversus David unctum Domini, qui tanquam Dei vicarius regnum Israel et populum Domini regebat; ita Lutherus cum primis in Christi Vicarium, Romanum Pontificem, insurrexit ; novus Theodas, qui dicebat se esse aliquem magnum, novus Iudas Galilaeus, qui avertit populum post se, sicut in Acfis Apostolorum legimus. ADDITAMENTUM SEPTIMUM MARTINUS LUTHERUS PRIUSQUAM NOVI EVANGELISMI CREPUNDIA PONERET ET A ROMANA ECCLESIA EGREDERETUR Martinum Lutherum! Yslebii in Saxonia, sub comitibus a Mansfeldia, natum anno Domini 1483, mense Novembri, pridie D. Martini Turonensis Episcopi, testantur ex catholicis Ioannes Cochlaeus, Laurentius Surius in Commentario Rerum in Orbe Gestarum, Willelmus Lindanus aliique non pauci, et ex haereticis Nicolaus Selneccerus in Oratione Historica de Vita Lutheri, Philip - pus Melanchthon in Praefatione secundi tomi Operum Latinorum, aliique permulti. De? hac reita scribit Ioannes Cochlaeus, Praefatione in Acta Historiamque Lutheri : « Sunt qui affirment Lutherum a spiritu immundo sub incubi specie prognatum esse; cuius rei afferunt testem religiosam quandam anum Lipsiae habitantem, quae matrem Lutheri olim Yslebii in publico balneo famulantem noverit, ac de adolescente, quem incubum fuisse putat, audiverit, a quo illa impraegnata fuerit antequam cognita esset a viro suo Ioanne Luthero ». Subiungit autem: « Nos isti affirmationi, quamvis in litteras relata sit, fidem nostram non obstringimus ». Huius rei etiam Willelmus Lindanus in suo Dubitantio meminit, dicens: tiquam numerationem ; f. 650^, iuxta novam. 316 ADDITAMENTUM SEPTIMUM «Sunt qui Lutherum scribant incubo natum, qui eius matrem publici balnei servulam oppresserit; sed nescio cuius sit fidei. Legitur tamen in eius vita a fide digno domino Cochlaeo conscripta, quosdam ita litteris mandasse; verum fides esto apud lipsicam illam matronam, cui eius mater fuit notissima ». Ad hanc historiam alludere alicubi Erasmum non est a vero alienum. Cum ipsi Lutherus obscena quaedam verba a se conficta, quod nunquam Erasmus ita scripserat, obiecisset; notam istam foede aspersam diluens: « Mirum est, inquit, plane impio suo et blasphemo sermoni non addidisse de incubonibus, qui dicuntur inire feminas ». Certe parum salsa in hostem blasphemum fuerit oratio, nisi per tapinosim homini, Oreste insaniori atque satanica maledicentia petulantissimo, eminus velut olfaciendum ostentaret, quod impurum eius cohibeat sermonem. Parentes? habuisse plebeios humilique loco natum manifeste dicit Cochlaeus, innuitque Selneccerus dum ait quod Lutherus, quattuordecim annos natus, Magdeburgum ad scholas frequentandas missus ad vitam sustentandam panem propter Deum ostiatim petebat, ac mendicando ex stipe victitabat, —- hoc Lutherus de seipso affirmat in sermone Quod Pueri tenendi sint in Scholis,* — praesertim vero [dum erat] Ysenaci, quoadusque ipsius parens ipsum Erfordiam miserit ad superiores scholas, ibique ipsum sudore et labore suo sustentarit. Inde Ysenacum, postea Erfordiam studiorum causa concedens, anno vicesimo secundo aetatis suae, ait Selneccerus, magister artium factus, dum quadam die in campo cum sodali quodam esset, ictu fulminis, quo sodalis disiectus et interemptus fuit, exterritus, contristatusque ex timore divinae irae et extremi iudicii facto Deo voto, mundum reliquit, et D. Augustini Ordinem ingressus professusque, ac sacerdos theologus et concionator factus, aliquot annis monachus catholicus vixit. Hac autem de re Lutherus ipse, Praefatione in librum De Votis Monasticis, ad loannem Lutherum parentem suum ita scribit: « Annus ferme agitur decimus sextus monachatus mei, quem te et invito et ignorante subivi; metuebas tu paterno affectu imbecillitati meae, cum essem iam adolescens secundum et vicesimum annum ingressus ». Ubi etiam narrat causam voti et monachatus, dicens: « Ego de coelo terroribus me vocatum assererem, neque enim libens et cupiens fiebam monachus, multo minus vero ventris gratia, sed terrore et agone mortis subitae circumvallatus, vovi coactum et necessarium votum». In Praefatione nanque ad primum tomum suorum Operum Latinorum, W. L. f. I, ita loquitur, lectorem rogans ut cum iudicio sua opera legat, dicens: « Sciat me fuisse aliquando monachum et papistam insanissimum, cum istam causam aggressus sum, ita ebrium imo submersum in dogmatibus Papae, ut paratissimus fuerim omnes, si potuissem, occidere, aut occidentibus cooperari et consentire, qui Papae vel una syllaba obedientiam detrectarent. Tantus eram Saulus!» Haec autem omnia ipsiusmet Lutheri testimonia, ex ipsius scriptis summa fide huc allata, manifeste ostendunt quis qualisque fuerit Lutherus sub papatu, maxime vero in monachatu, quem, ut in epistola ad Parentem suum ait, non libens suscepit, sed lerrore et agone subitae mortis circumvallatus, fecit coactum et necessarium votum. In monachatu autem ait quod externe quidem non erat sicut ceteri homines, raptores, ADDITAMENTUM SEPTIMUM SN iniusti, adulteri, sed servabat castitatem, obedientiam, et paupertatem, totusque deditus erat spiritualibus exercitiis; sed interne alebat dubitationem, odium, et blasphemiam Dei, quod homo erat inquietissimae, saevae et perturbatae conscientiae, ita ut in Deum fureret, et si non blasphemia, ingenti tamen murmuratione indignabatur Deo, iustumque et punientem peccatores Deum oderat, non amabat, cum tamen, sicut ipse in Praefatione Operum suorum dicat quod, in papatu consistens, erat concionator et doctor theologus. In libro autem De Missa Privata ait,quod fuerit sacerdos ab Episcopo consecratus et ordinatus, quodque quindecim annis fere quotidie celebrarit. Multis? itaque locis aperte fassus est se, antequam a Romana Ecclesia discederet, fuisse catholicum et quidem sincerum ex animo. Utinam revera militasset bonam militiam, ut Paulus Timotheo praecipit, fidem habens et bonam conscientiam, quam quidam repellentes circa fidem naufragaverunt! Utinam noluisset sapere plus quam oportet sapere, nihilque altum sapiens timuisset, ne stans caderet! Utinam depositum servasset, derifans profanas vocum novitates et oppositiones scientiae falsi nominis, quam quidam profitentes circa fidem exciderunt! Sed nimis altum sapere voluit, et, vel de ingenii confidentia, vel de doctrinae praestantia, vel de contentionis studio et rixandi libidine, in philosophicis sophismatibus exercitatus haud quidem infeliciter, vanissimam gloriam quaeritans disputando, nova dogmata contra receptam in catholica Ecclesia fidei doctrinam non sparsisset, sparsaque non obstinate tueri et defendere voluisset ! Non enim cum multis et cum primis sibi tam exitialem tragoediam excitasset, nec in Ecclesia Christi catholica tam perniciosas turbas movisset. Sed voluit Lutherus ambulare in magnis et in mirabilibus super se. Utinam a Christo didicisset esse mitis et humilis corde! Ut erat acri ingenio et audaci animo, nec mediocri scientia, cum in Wittembergensi academia dialecticen et phisicen Aristotelis enarrasset, et in theologicis scholis strenuam operam navasset, praesertim in Occami, Scoti, Gabrielis et Cameracensis scriptis versatus, non praesumpsisset tamen opus supra vires sumere! Et orta inter Dominicanos et Augustinianos, pro causa indulgentiarum, contentione et simultate, impotenti gloriae victoriaeque cupiditate non adversus omnes theologos solus ipse certamen suscepisset! Cum enim Leo X, Romanus Pontifex, universo orbi christiano largissimas condonationes veniasque delictorum, sive indulgentias promulgasset, et huic negotio Moguntinum Archiepiscopum praefecisset, atque ad eas praedicandas destinatus fuisset ab Archiepiscopo Commissarius Apostolicus Ioannes Tetzelius Praedicatorii Ordinis; ea res valde male habuit quosdam Augustiniani Ordinis, et in primis Ioannem Staupitium, Augustiniani Ordinis Vicarium Generalem, virum nobilem et Friderico duci Saxoniae valde carum; Lutherum vero perquam male. Quare, cum Wittembergae esset ordinarius concionator, doctor theologus, sed iuvenis et ardentioris naturae, pro concione coepit primum quidem in buccinatores indulgentiarum immodicos sordidosque turpi quaestui servientes invectus, damnare indulgentiarum abusus; postea indulgentiarum vim et efficaciam imminuere; inde asserere pias esse fraudes fidelium, licet videretur abusum potius quam legitimum earum usum insectari. 318 ADDITAMENTUM SEPTIMUM Mox nonaginta quinque propositiones adversus indulgentias edidit, et pridie Omnium Sanctorum valvis Ecclesiae Omnium Sanctorum Wittembergae affixit; quibus non modo indulgentiis, verum etiam sacris canonibus, Summorum Pontificum decretis, omnibusque et theologis et sacrorum canonum doctoribus, bellum aperto Marte indixit, et universum papatum impugnare aggressus fuit; sicut ipsemet in Praefatione primi tomi, hac de re loquens, ait: « Edidi Disputationis Schedulam simul et germanicam concionem De Indulgentiis et paulo post etiam Resolutiones, etc. Accusor apud Papam, mittitur citatio mei ad Urbem, et consurgit totus papatus in me unicum». Et postea indicans quo spiritu duceretur: « Germani, inquit, omnes suspensis animis expectabant eventum tantae rei, quam nullus antea neque Episcopus, neque theologus ausus esset attingere, et fovebat me utcumque aura ista popularis; nempe quod rem talem ac tantam ausus fuissem attingere, quam nemo unquam, sive Episcopus sive theologus, ausus fuerat movere ». Ita excitatum fuit incendium longe maximum, quo in hunc usque diem christianus orbis magno dispendio flagrat. Fuit autem funesta ista tragoedia coepta anno 1517, cum Lutherus esset adhuc iuvenis, cum necdum trigesimum quintum excessisset annum. Qua de re ipse in Praefatione indicata ita loquitur: « Cum anno 1517 indulgentiae in his regionibus venderentur, promulgarentur volui dicere, turpissimo quaestu, ego tum eram concionator iuvenis, ut dicitur, doctor theologus, et coepi dissuadere populis et eos dehortari, ne indulgentiariorum clamoribus aurem praeberent; habere eos meliora quae facerent ». Et postea: « Hoc erat coelum deturbasse, et mundum incendio consumpsisse; accusor apud Papam, et consurgit in me unicum totus papatus ». O insignem audaciam et praefidentem hominis temeritatem! Catholicus erat tunc temporis adhuc et Ecclesiam Papae, ut ipsemet in Praefatione ad | Propositiones suas de Viribus et Voluntate Hominis ait, pro vera Ecclesia colebat; et tamen reluctante, obsistente, contradicente universo papatu, hoc est, tota Ecclesia, tenere atque tueri voluit novam de indulgentiis sententiam, doctrinamque suam iudiciumque suum iudicio totius Ecclesiae in doctrina fidei praeferre, et Ecclesiam Dei potius fidemque et avitam pietatem, quam sententiam mutare; cum tamen, ut in proxime indicata Praefatione fatetur, nesciret adhuc quidnam indulgentiae, quas tamen tantopere damnabat, essent, scireque voluisse quidnam essent, ac propterea tantopere [se] disputasse! Et tamen in defendenda doctrina rei, quam ignorabat, tam durus et pertinax fuit, ut de eo merito dici possit illud: Cor eius indurabitur tanquam lapis, et stringelur quasi malleatoris incus. Haec dicenda visa sunt de Martino Luthero usque ad suam discessionem a Romana Ecclesia. Multa autem consulto intermisi; ut puta quod Ioannes Cochlaeus in Praefatione libri De Actis et Scriptis Lutheri tradit, et Willelmus Lindanus ex Cochlaeo refert: fuisse qui affirmaret Lutherum a daemone sub incubi specie prognatum fuisse; matremque ipsius Yslebii in balneo publico famulantem, priusquam a viro suo Ioanne Luthero esset cognita, ab adolescente qui incubus putabatur impraegnatam fuisse; remque hanc litteris relatam fuisse. Sed nonnisi religiosae cuiusdam anus testimonio res asserebatur. Intermissum est etiam crimen, de quo in sua ipsius doctoratus inauguratione, praeter furtum pecuniae insimulatus fuit, nempe de periurio maxime vero ab Erfordiensibus ADDITAMENTUM SEPTIMUM 319 academicis. Cum enim pro recepto more illius academiae, sicut et aliarum multarum, quo licentiati, ut vocantur, sive baccalaurei, iurant se non alibi accepturos doctoralia insignia, nec magistrales actus inchoaturos, Lutherus iuramentum hoc academiae Erfordiensi praestitisset cum ibi baccalaureus sententiarius creatus fuit et Magistrum Theologicarum Sententiarum explanare coepit; postea, absque ulla iurisiurandi relaxatione, in Wittembergensi academia lauream doctoratus accepit. Cum autem crimen periurii hoc ab Erfordiensibus Luthero obiectum fuisset, ipse data epistola ad Patres Erfordiensis Conventus Eremitarum S. Augustini seipsum purgat, ut a se amoliretur infamiam. Facit tamen intorta quadam oratione, visusque est de industria tenebricose locutus, dicens: « Neque sum mihi conscius ullius iuramenti in toto cursu meo facti; et in principio Sententiarum quidem Erfordiae feci, me iurasse credo; quod non affirmabit ullus». Oedipo opus esset ad verba haec declaranda; sed fuerit periurus, necne, nostra nil refert. De vita autem et conversatione Lutheri usque ad excitatum ab. ipso religionis dissidium nihil aliud, quod ad historiam spectet, notatum reperio; hoc est usque ad annum salutis nostrae 1517, aetatis Lutheri tricesimum circiter quartum. Notandum autem hic insigne quoddam mysterium a Nicolao Selneccero somniatum circa annum istum. Ait enim «hunc esse annum quem christiana Ecclesia per mille ducentos et amplius annos ante praevidit et praenotavit, et in omnibus regionibus, in omnibus claustris et collegiatis ecclesiis adhuc cantat: T'ibi Cherubin et Seraphin incessabili voce collaudant ; quoniam in litteris huius versus consistit numerus huius anni ». Loquitur de litteris quae sunt numerorum notae; ut, puta, M valet mille, C centum, L quinquaginta. Sed ad stabiliendum istud suum somnium Selneccerus puto quod ignorantiam finxit. Non enim dicitur Cherubin et Seraphin, sed Cherubim et Seraphim; quare contineret versus numerum 3517, non autem 1517. Sed boni viri ad illustrandum Lutherum somniant mysteria, quin etiam prophetias et vaticinia. Scribit enim idem ipse Selneccerus, quod cum Lutherus, antequam magister artium fieret, ad mortem aegrotasset, cuiusdam antiquae ecclesiae aedituus tanquam propheta ipsum consolatus fuerit, dicens: « Domine baccalauree, tu non morieris modo, sed iterum convalesces, et, volente Deo, vir magnus evades ». Verum est, evasit magnus haeresiarcha; tantum ignoratur nomen istius prophetae, ut in prophetarum albo inscriberetur. Addit autem et aliud vaticinium sive prognosticum de Luthero cuiusdam Martini Polichii Mellerstadii, qui fuit primus rector academiae Wittembergensis et lux mundi, scilicet, appellatus fuit; quod tantus homo, lux mundi, de Luthero vaticinatus fuerit, dicens: « Hic monachus Lutherus omnes doctores superabit, et universam Romanam Ecclesiam reformabit ». Verus propheta, sicut vera lux mundi extitit iste Polichius. Exitus ipse rem optime comprobavit. Romanam enim Ecclesiam sane per antiphrasim reformavit, hoc est, ad nihilum redigere conatus fuit; doctores autem omnes, hoc est, haereticos longe superavit. Occasio autem tanti vaticinii Polichio fuit novus Lutheri cum docendi, tum disputandi modus. Magnum enim disputatorem egit Lutherus cum Wittembergae, ubi sacram theo- 380 ADDITAMENTUM SEPTIMUM logiam profitebatur, tum alibi, doctrinae et ingenii ostendendi gratia. Wittemberga enim, ut Lindanus scribit, Haidelbergam huius rei gratia cursitabat. Utinam modum adhibuisset, et non plus sapere quam oporítel sapere voluisset! Ex hac autem historia manifestum est Lutherum fuisse revera sincerum catholicum usque ad excitatam tragoediam, et Romanae Ecclesiae apprime addictum. Videndum nunc de vocatione ipsius ad novum evangelium praedicandum, novumque christianismum fundandum. ADDITAMENTUM OCTAVUM ! DE LUTHERI VITA Inquirendum nobis est an tanta eluxerint in Martino Luthero divinarum virtutum ornamenta, quae homini eam auctoritatem contulerint, ut unius ipsius sententia, ut Lutheranis placet, totius christianae reipublicae auctoritati anteferenda sit, tot saeculorum praeiudiciis, tot aetatum et gentium testimoniis, tot eruditissimorum, sapientissimorum virorum iudiciis praeferenda. Si tot maiorum nostrorum aetates, tantus hodie gentium et nationum in catholica Ecclesia consensus, si ad unum omnes quicumque ulla vel doctrinae, vel iudicii, vel sanctitatis laude floruerunt clari et magni viri in re toties decertata, et in eandem semper rationem diiudicata, errare potuerunt, omnis nanque homo mendax; Lutherus qui tandem non decipi, non falli, non errare potuit, aut unde constat ? Lusciosus quandoque homo, sed insaniens, affirmat se solum lucis usura commodissime frui; ceteros, etiam qui acutissima essent oculorum acie, in altissimis tenebris versari. Quid si ita Luthero accidit? Quo iure quave ratione Lutherani pluris unius hominis, quam totius christianae reipublicae auctoritatem atque iudicium faciant, mihi quidem compertum adhuc nunquam esse potuit, cum nullo divino testimonio in Sacris Litteris, nullo signo ipsius sententia probata sit. Ad conciliandam Luthero talem tantamque auctoritatem, si divinitus factum est, opus fuit vel divinis signis, sicut in Moyse, Elia, Apostolis; vel apertis Divinarum Scripturarum testimoniis, sicut in Ioanne Baptista; vel divina vitae morumque sanctitate, sicut in lIeremia et Ioanne Baptista; vel mirabili vocatione et divinarum rerum revelatione sicut in Paulo; vel tandem divino quodam supra omnes mortales ingenii acumine ad intelligenda divina, sicut in Salomone. pag. 51-61. ADDITAMENTUM NONUM! Lutherus itaque in Praefatione primi tomi Operum suorum narrat historiam discessionis suae a papatu; in qua quidem Praefatione priusquam ad narrandam historiam veniat, nonnulla dicit quae nobis non abs re notanda sunt. Primum autem est, quod ipse multum diuque restitit illis, « qui, inquit, meos libros, seu verius confusiones mearum lucubrationum, voluerunt editos, tum quod nolui antiquorum labores meis novitatibus obrui, et lectorem a legendis illis impediri, tum quod nunc Dei gratia extent methodici libri quam plurimi », etc. Deinde ait: « His rationibus adductus, cupiebam omnes libros meos perpetua oblivione sepultos, ut melioribus esset locus ». Sed cur ita, quaeso, cupiebat Lutherus libros suos, quos etiam «rude et indigestum chaos » appellat, perpetua oblivione sepultos, si, ut Lutherani volunt, ex Divini Spiritus afflatu scripti sunt ? Cur non ita Apostoli et Prophetae? Cur non ita Sancti Patres? Subiungit Lutherus, et per Christum orat lectorem, ut libros suos cum iudicio legat, imo cum multa miseratione; et «sciat, inquit, me fuisse monachum et papistam insanissimum, cum istam causam aggressus sum; ita ebrium imo submersum in dogmatibus Papae, ut paratissimus fuerim omnes occidere, vel occidentibus consentire, qui Papae vel una syllaba obedientiam detrectarent. Tantus eram Saulus!» Ita L u - therus ostendit se optimum et ex animo fuisse papistam. Cur vero istud? « Quoniam, inquit in Praefatione De Viribus et Voluntate Hominis sine Gratia, vero corde faciebam. Ecclesiam Papae pro vera Ecclesia colui». Sane sicut Saulus synagogam pro vera ecclesia colebat, priusquam vocaretur a Christo. Ait autem: « Tantus eram Saulus!» Sed quomodo Lutherus mutatus est, factusque ex tanto papista tantus persecutor totius papatus, et cum prius in scriptis suis prioribus multa et magna concesserit Papae, « quae, inquit, posterioribus et istis temporibus pro summa blasphemia et abominatione habeo et execror?» Qui facta est tanta mutatio? « Solus, inquit, primo eram, et certe ad tantas res tractandas ineptissimus et indoctissimus. Casu enim, non voluntate nec studio in has turbas incidi ». Eadem autem habet in altera Praefatione De Viribus: « Unus eram, inquit, et per imprudentiam in istam causam lapsus»; et postea: « Ita ventum est ad hanc necessitatem, ut cogerer extrema tentare ». Dico: Ubinam hic, quaeso, divina vocatio, qua Saulus mutatus fuit in Paulum, ut sciamus, quod ista mutatio fuerit dexterae Excelsi? « Per imprudentiam, inquit, in causam istam lapsus sum. Casu in has turbas incidi ». Nullum videmus vel minimum divinae vocationis signum aut indicium. Haec praefatus, Lutherus incipit narrare historiam, dicens: « Cum anno 1517 indulgentiae in his regiónibus venderentur, promulgarentur volui dicere, turpissimo quaestu, — hinc illi lacrimae, quaestum aliorum dolebat bonus Lutherus! — ego tum eram concionator iuvenis, ut dicitur, doctor theologiae, et coepi dissuadere populis et eos dehortari, ne indulgentiariorum vocibus aures praeberent; habere eos meliora, quae facerent ». sert. 1, sect. 3, pag. 62-68. 382 ADDITAMENTUM NONUM Sed quonam, quaeso, divino mandato? Ubi est verbum Domini factum super novum istum Lutheranorum Ioannem Baptistam? A seipso hoc fecit concionator iuvenis, doctor theologiae. « Et coepi, inquit, dissuadere populis, et eos dehortari». A qua re? Ab eleemosynis contribuendis pro aedificanda Ecclesia in honorem Dei. « Habere eos meliora, quae facerent ». Esto meliora; erant ergo opera illa bona, non mala. Cur dehortabatur ab operibus bonis ad gloriam et honorem Dei? Quis non hic videat Iudae proditoris spiritum, quo ait contra Mariam Magdalenam, obmurmurans: Uf quid perditio haec unguenti facta est ? Potuit enim unguentum istud venundari..., el dari pauperibus. Meliora praetexebat impius ille opera. Hoc autem dicebat, inquit Ioannes, non quia de egenis pertinebat ad eum, sed quia fur erat et latro. Christus autem eam defendit, dicens: Bonum opus operata est in me. Non requirit a nobis Christus meliora semper; bonis contentus operibus est. Non damnavit ministerium Marthae, licet praetulerit ei otium Mariae. Cur igitur Lutherus dissuadebat populis, eosque a bonis operibus dehortabatur, et quasi eleemosynae, orationes, peccatorum confessiones, et sacra synaxis, quae ad consequendas indulgentias fiebant, non essent inter bona opera computanda? Ab indulgentiis ad opera Lutherus tunc temporis populos hortabatur, egitque strenuum bonorum operum encomiasten; sed quam ex animi sententia nisi ad indulgentias evertendas, viderint Lutherani. Hinc duas scripsit epistolas: alteram ad Archiepiscopum Moguntinum, alteram vero ad Episcopum Brandeburgensem, hoc agens ut indulgentiis praeferrentur opera caritatis: «Mox, inquit, scripsi epistolas duas: alteram ad Moguntinum Archiepiscopum Albertum, qui dimidium pecuniae ex indulgentiis habebat, alterum dimidium Papa, id quod tunc nesciebam; alteram ad Ordinarium, ut vocant, loci, Episcopum Brandeburgensem Hieronymum, rogans ut compescerent quaestorum impudentiam et blasphemiam. Sed pauperculus frater contemnebatur. Ego contemptus edidi Disputationis Schedulam simul et germanicam concionem De Indulgentiis ; paulo post etiam AResolutiones, in quibus pro honore Papae hoc agebam, ut indulgentiae non damnarentur quidem, sed bona opera caritatis illis praeferrentur ». Etiam in epistola quidem ad Moguntinum? ita loquitur: « Cireumferuntur indulgentiae papales sub tuo praeclarissimo titulo ad fabricam S. Petri, in quibus non adeo accuso praedicatorum exclamationes, quas non audivi, sed doleo falsissimas intelligentias populi ex illis conceptas, quas vulgo undique iactant; videlicet quod credunt infelices auditores, - animae, — si litteras indulgentiarum redemerint, securas esse de salute sua, etc. O Deus optimel Sie erudiuntur animae tuis curis, optime pater, commissae, ad mortem, et fit atque crescit durissima ratio tibi reddenda super omnibus istis. Idcirco tacere haec amplius non potui; non enim fit homo per ullum munus Episcopi securus de salute, cum nec per gratiam Dei infusam fiat securus, sed semper in fimore et tremore iubet nos operari salutem nostram Apostolus, et iustus, inquit Petrus, vix salvabitur. Denique tam arcía est via quae ducit ad vitam, ut Dominus per prophetas Amos et Zachariam salvandos appellet torres raptos de incendio, et ubique Dominus difficultatem salutis denunciat ». Ita Lutherus, summus unusque solius fidei sine operibus praedicator et seSUNT, E71, 1195. ADDITAMENTUM NONUM 383 curitatis certissimae per fidem assertor, ad evertendas autem indulgentias, tempori serviens, praesidio bonorum operum timorisque ob incertam salutem uti constituit. Saul est inter prophetas, Lutherus inter bonorum operum praedicatores, volens ut indulgentiae non quidem damnarentur, sed bona opera caritatis eis praeferrentur, et animae non redderentur ita certae de salute sua, cum Dominus difficultatem salutis ubique denunciet. Iste nune spiritus bonorum operum laudator Lutherum initio vocationis ad novum evangelium incesserat; postea alius spiritus priori contrarius ipsum incessit, ut navigarit contrariis ventis, nunc quidem ad austrum, nunc vero ad boream et aquilonem. De Schedula autem Disputationis et Resolutionibus, quas hic dicit, ad Episcopum Brandeburgensem Hieronymum ita scribit: « Cum, inquit, circum nostras regiones, optime praesul, audiri coepissent nova et inaudita de apostolicis indulgentiis dogmata, ita ut tam docti quam indocti plurimi passim admirarentur, et moverentur; fui ego a multis, tum familiaribus tum ignotis facie, rogatus multis litteris et colloquiis, quid mihi de istorum verborum novitate, ne dicam licentia, videretur. Dissimulabam aliquandiu; tandem urgebant disputationibus acribus usque ad periculum pontificalis reverentiae. Ego vero quid facerem? Non erat meum in hae re quidquam statuere, et verebar illis contradicere, quos nonnisi vera praedicasse cupiebam videri quam maxime. Isti vero sic instabant evidentibus argumentis falsa et inania probare, ut me, vera fateor, omnino captivarent, atque concluderent. Ut ergo utrisque satisfacerem, visum est id optimum consilium utrisque neque consentire, neque dissentire, sed interea de tanta re disputare, donec Ecclesia sancta statueret, quid sentiendum foret. Itaque emisi Disputationem, invitans et rogans publice omnes », etc. Et postea: « Igitur cum in hanc arenam vocarem omnes, veniret vero nullus, deinde viderem Disputationes meas latius vagari quam vo- ]ueram, atque passim non ut disputabilia, sed ut asserta acciperentur; coactus sum praeter spem et votum meam infantiam et ignorantiam in vulgus mittere, et Declarationes ac Probationes earum in publicum edere, satius ratus me facere siimperitiae meae infamiam incurrerem, quam illos errasse sinerem, qui forte putant omnia esse asserta. Inter quae sunt de quibus dubito, nonnulla ignoro, aliqua et nego, nulla vero pertinaciter assero; sed omnia Ecclesiae sanctae eiusque iudicio submitto. Cum vero tu, optime praesul, nobis per misericordiam Christi datus sis, etc.; iustissimum fuit ut tibi, ad quem pertinet huius loci studia inspicere et iudicare, potissimum offerrem, et pedibus tuis primum subiicerem quidquid id fuerit, quod operor. Ita digneris, clementissime praesul, suscipere has meas ineptias; atque, ut omnes sciant quam nihil audacter asseram, non solum permitto, sed etiam obsecro, ut Reverenda Paternitas tua, arrepto calamo, quaecumque visum est, aboleat, aut, igne facto, totum comburat; mea prorsus nihil refert, scio quod Christus mea opera non eget». Et postea: « Protestor, inquit, me disputare, non determinare; disputo, inquam, non assero, ac disputo cum timore ». Narrat hic Lutherus tragoediae istius initium. Sed quid, quaeso, hic vel divinae vocationis missionisque, vel Divini Spiritus cernitur? Num mittit Deus Prophetas aut Apostolos ad disputandum de rebus, quas partim ignorant, partim vero dubitant, et nihil asserant? Et si Propositiones istas, in quibus iacta sunt novi evangelismi fundamenta, a Deo accepit, sicut postea iactavit dogmata sua habere se de coelo; quomodo ea pedibus episcopi Brandeburgensis submittit, ut etabolere possit, prout 384 ADDITAMENTUM NONUM visum fucrit, et comburere? Quomodo protestatur se disputare, et quidem cum timore, non asserere? Simili modo ad Leonem X Romanum Pontificem, de suis hisce Disputationibus et Resolutionibus scribens, pedibus eius subiecit omnia, dicens: « Quare, Beatissime Pater, prostratum me pedibus Tuae Beatitudinis offero cum omnibus quae sum et habeo. Vivifica, occide; voca, revoca; approba, reproba ut placuerit; vocem tuam vocem Christi in Te praesidentis et loquentis agnoscam ». Cardinali etiam Caietano perpetuum silentium obtulit, modo ipse auctoritate sua adversarios compesceret, et silentium illis quoque mandaret. Ita enim scribit in Praefatione De Viribus et Voluntate Hominis: « Ego, inquit, territus auctoritate nominis Ecclesiae cessi, et Cardinali Caietano Augustae obtuli silentium, humiliter petens ut et clamoribus adversae partis pariter silentium indiceret ». Si a Deo missus et Dei spiritu impulsus praedicaverat contra abusus indulgentiarum et indulgentiariorum fabulas atque blasphemias; quomodo silentium offert? Deus enim dicit: Clama, ne cesses, quasi tuba exalta vocem tuam et annuntia populo meo scelera eorum et domui Iacob peccata eorum; et ad Ie - remiam: Ne formides a facie eorum; neque enim timere te faciam vultum eorum. Ego quippe dedi te hodie in civitatem munitam et in columnam ferream et in murum aeneum... regibus Iuda, principibus eius et sacerdotibus universoque populo. Et bellabunt adversum te, et non praevalebunt, quia ego tecum sum. Quomodo Lutherus territus obtulit silentium? Petrus et Apostoli, a principibus Iudaeorum magna cum severitate et minacibus verbis iussi ne Christi fidem praedicarent, animo imperterrito responderunt se tacere non posse, et carceribus mancipati quin etiam flagellis caesi, a praedicatione minime destiterunt; et Lutherus verbis tantum territus, silentium obtulit ? Praeterea in eadem Praefatione ait quod indulgentiae, contra quas tam ardenter praedicaverat, quidnam essent, prorsus ignorabat: « Ego vero, inquit, dum illi spectatores essent, et unum me sinebant periclitari, tam laetus, confidens et certus non fui; multa enim ignorabam, quae nunc scio. Denique de indulgentiis, quid essent, prorsus nihil sciebam ». Temere ergo improbare coepit quod ignorabat. Quare ipse etiam ad Cardinalem Caietanum scripsit, quod male contra indulgentias et nomen Pontificis praedicavit: « Nunc, inquit, Reverendissime in Christo Pater, fateor, sicut et alias fassus sum, me fuisse certe nimis, ut dicunt, indiscretum, acrem et irreverentem in nomen Summi Pontificis; et licet acerrime fuerim in hanc irreverentiam provocatus, tamen meum fuisse nunc intelligo modestius, humilius et reverentius hanc materiam tractare, et non ita respondere stulto, ut ei similis efficerer. De quo sincerissime doleo, et veniam peto, et per omnia pulpita in vulgus promulgabo, sicut et saepius iam feci, daboque deinceps operam ut alius sim, et aliter loquar; imo promptissimus sum, atque facillime promitto me posthac materiam de indulgentiis non tractare, atque, his finitis, quiescere ». Si vere ex animo haec scripsit Lutherus, quomodo secundum Deum coepit, cum sincerissime doleat et veniam petat? Si autem falso et mendaciter, quomodo fide dignus haberi potest ? Prosequitur autem Lutherus historicam narrationem in prima Praefalione; ADDITAMENTUM NONUM 385 et postquam dixerat: « Pro honore Papae hoc agebam, ut indulgentiae non damnarentur quidem, sed bona opera caritatis illis praeferrentur »; subiungit: « Hoc erat coelum deturbasse, et mundum incendio consumpsisse. Accusor apud Papam, mittitur citatio mei ad Urbem, et consurgit totus papatus in me unicum ». En novus Ismael unus contra omnes et omnes contra unum. Sed quis est iste totus papatus, qui contra unicum Lutherum insurgit? Profecto tota Ecclesia Papae, quam Lutherus pro vera Ecclesia tunc colebat. Voluit igitur Lutherus contra totam Ecclesiam pugnare, sed quia ad hoc aura populari fovebatur. Ipsemet de se hoc fatetur, dicens: « Quia fessi erant Germani omnes ferendis expilationibus, nundinationibus et infinitis imposturis Romanensium nebulonum; suspensis animis expectabant eventum tantae rei, quam nullus antea neque Episcopus, neque theologus ausus esset attingere. Et fovebat me utcumque aura ista popularis » Cum igitur populari aura foveretur Lutherus, contra universam Ecclesiam certamen. inire voluit, ita tamen ut summum Ecclesiae tribunal refugeret. « Haec, inquit, aguntur anno 1518 sub comitiis Maximiliani Augustae celebratis, in quibus agebat Legatum a latere Pontificis Cardinalis Caietanus; quem dux illustrissimus Saxoniae Fridericus, elector princeps, causa mea adiit, et impetravit ne Romam cogerer ire, sed ipse, me vocato, rem cognosceret, et componeret ». Novus apostolus sub umbra principum Germaniae secure latere cupiens, eorumque favore et protectione tutus manere, extra Germaniam ire noluit. Sed, impetrata gratia ut causa ipsius a Cardinale Caietano in Germania ageretur, quomodo ad Cardinalem, reus ad iudicem, venit? Nonnisi principum favoribus munitus: « Veni igitur, inquit, pedester et pauper Augustam, stipatus sumptibus et litteris principis Friderici ad senatum et quosdam bonos viros commendatitiis. Triduo eram ibi, antequam accederem Cardinalem; prohibebant enim viri illi optimi, et dissuadebant summis viribus, ne citra salvum conductum Caesaris Cardinalem adirem, licet ille me singulis diebus per quendam oratorem vocaret ». Non comparuit autem nisi habita Caesaris tutela et publica fide tutus. Hinc de oratore Cardinalis ait: « Tandem tertio die venit, expostulans cur non accederem Cardinalem, qui benignissime me expectaret; respondi mihi obtemperandum esse consiliis optimorum virorum, quibus essem a principe Friderico commendatus; esse autem eorum consilium ut nullo modo absque tutela Caesaris, seu fide publica, Cardinalem accederem ». Sane novus iste apostolus etiam hac in re Paulum apostolum adamussim est per antiphrasim imitatus. Paulus enim ad tribunal saepe vocatus, nonnisi principum favoribus et Caesaris fide publica tutus, ut causam diceret, comparebat! Habita autem Caesaris tutela, « eodem die, inquit, denunciavit senatus caesareus Cardinali, mihi esse datam Caesaris tutelam seu fidem publicam, admonens nequid asperius in me designaret ». Hic refertur respondisse: « Bene est; ego tamen faciam quod mei officii fuerit ». Haec fuere principia istius turbae; et ita quidem Lutherus ipse narrat historiam discessionis suae ab Ecclesia Romana, nec dubium quin omnia, quoad fieri potuit, in gratiam suae causae exaggerarit. Et tamen, ut demus vera esse quaecumque hae de re narrat, ex ipsa nihilominus a se narrata historia nullum vel minimum vocationis divinae elicitur argumentum, sed quod casu incidit in has turbas, et per imprudentiam in causam 386 ADDITAMENTUM NONUM hanc lapsus est. Postea Lutherus in eadem Praefatione meminit Bullae qua Leo X, Romanus Pontifex, doctrinam ipsius damnaverat et quod, cum ob mortem Maximiliani imperatoris dux Saxoniae Fridericus iure imperii vicarius factus fuisset, desiit paululum saevire in ipsum tempestas, et sub tanti principis umbra feliciter procedebat, et propagabatur evangelium; sane sicut Arii evangelium sub umbra Constantii et postea Valentis imperatorum. Sed non ita Evangelium Christi sub umbra principum feliciter procedere et propagari coepit, sed sub maximis persecutionibus principum, regum, imperatorum. Meminit et disputationis Lipsiae cum Ioanne Eckio habitae, et eo argumento probat se non fuisse ab Eckio confutatum, quod Georgius inter prandendum dixerit ipsi et Eckio: «Sive sit iure humano sive divino, Papa ipse est Papa. Quod verbum, inquit, si argumentis fuisset motus, nequaquam dixisset, sed Eckium solum probasset » Optimum sane argumentum! Quasi princeps ille theologus summus fuisset, et de tanta re pronunciare potuisset; imo inde probatur quod princeps ille argumentis Lutheri contra Papam nihilo fuit permotus, ut Papam tanquam summum Ecclesiae caput secundum Christum, non ut optimus catholicae Ecclesiae filius veneraretur. Meminit et Ioannis Tetzelii Dominicani, quem dicit tragoediae huius auctorem fuisse primarium. Sed quam vere hoc dicat Lutherus, viderit ipse. Litem hanc non Tetzelius contestatus fuit, sed Lutherus, qui contra indulgentias Schedulam Disputationis edidit; et, sicut ipse ad Hieronymum Episcopum Brandeburgensem scripsit, ad disputandum omnes provocavit. Ipse coepit contra indulgentias praedicare, et populos ab eis dehortari, cum tamen, ut ait, quidnam essent, prorsus nesciret. Praeterea tanti mali culpam a se amolitur, dum ait quod, cum Carolus Miltitius Nuntius Apostolicus multis egisset cum ipso Luthero, ut Papae reconciliaretur, et consuleret ea quae pacis sunt: « Ego, inquit, prolixe quoque promisi omnia, quae ullo modo salva conscientia veritatis possem, promptissime essem facturus; me quoque esse pacis cupidum et studiosum, qui per vim tractus in has turbas, necessitate adactus, fecissem omnia quae feci; culpam non esse meam ». Deinde culpam in Moguntinum coniicit, dicens: « Si Moguntinus a principio, cum a me admoneretur, denique si Papa, antequam me non auditum damnaret, et bullis suis saeviret, coepissent consilium quod Carolus coepit licet sero, et statim compescuissent tetzelianum furorem; non evasisset res in tantum tumultum. Tota culpa est Moguntini». Sed quaenam culpa? Tanti tumultus. Fatetur igitur Lutherus se malum excitasse tumultum; sed per vim, necessitate adactum fecisse. Sed quaenam ista necessitas? Quoniam Moguntinus et Papa non compescuerunt furorem tetzelianum. Similem causam adducit in Praefatione De Viribus et Voluntate Hominis, ubi cum dixisset se per imprudentiam in causam hanc lapsum, ac nescisse quidnam indulgentiae essent, nec disputasse ut eas tolleret, sed ut sciret quidnam essent, cum usu tantum et consuetudine colerentur, statuisse consulere et audire Ecclesiam Dei, et quod Ecclesiam Papae pro vera Ecclesia coluisset; ait quod, cum Ecclesiae et Spiritus Sancti expectaret sententiam, indictum fuit ipsi a Cardinale Caietano silentium. « Ego, inquit, territus auctoritate nominis Ecclesiae cessi, et Cardinali Augustae obtuli silentium, humiliter petens ut et clamoribus adversae partis pariter silentium indiceret. Ille vero non solum hoc denegavit, sed addidit, nisi revocarem, se damnaturum omnia quaecumque docuissem. Docueram iam autem, inquit, catechismum non parvo fructu, quem damnari non o- ADDITAMENTUM NONUM 381 portere sciebam; neque mihi hoc ferendum esse, nisi vellem Christum abnegare. Ita ventum est ad hanc necessitatem, ut cogerer extrema tentare ». Haec fuit necessitas Luthero excitandi tantum tumultum, quia Cardinalis Caietanus noluit adversariis Lutheri silentium indicere, et minatus fuit se damnaturum omnia, quae Lutherus docuisset. Quid? Damnaturusne fuisset articulos fidei, symbolum apostolicum et Divinarum Scripturarum volumina, quae Lutherus docuerat? Et esto quod facturus fuisset: peccasset utique tanquam iudex iniquus. Num propter iniquum iudicem relinquenda erat vera Dei Ecclesia ? Sic videmus Lutherum nulla divina vocatione ad novum evangelium praedicandum; eadem ratione et via ingressum, qua olim Arius, novam pestilentemque suam doctrinam in mundum invexit. Itaque nullo bono spiritu, sed malo Romanam Ecclesiam deseruit, et tanquam mulus in matrem recalcitravit; imo tanquam alter Absalom, sed multo deterior, parricidali animo hostilissimus persecutor eius fuit. ADDITAMENTUM DECIMUM ! OSTENDITUR QUAM NECESSARIA SIT DIVINA VOCATIO AD MINISTERIUM VERBI ET AN MARTINUS LUTHERUS A DEO VOCATUS MISSUSQUE FUERIT AD NOVUM EVANGELIUM PRAEDICANDUM ACCURATE DISQUIRITUR Sicut nemo natus est homo, nisi divinitus infusa acceptaque rationali anima, sine qua impossibile est constare hominem esseque, formavit enim Dominus Deus hominem 5 J de limo terrae, nmaTNn -19 093 2 pulverem de humo, et. inspiravit in faciem eius spiracuNAE lum viíae, et factus est homo in animam viventem; ita sane absque divino munere nemo esse unquam potuit propheta Dei aut apostolus Christi, nisi falsus et diaboli opera factus. Jpse enim, ut Paulus ait, dedit quosdam quidem aposíolos, quosdam autem prophetas; et alibi: Nemo assumit sibi honorem, sed qui vocatur a Deo tanquam Aaron ; unde etiam Christus non semetipsum clarificavit, ut pontifex fieret. Sunt enim, quicumque revera Dei apostoli et prophetae sunt, Dei nuntii et legati; unde ad Corinthios Paulus ait: Posuit in nobis verbum reconciliationis. Pro Christo... legatione fungimur, tanquam Deo exhortante per nos; et ad Ephesios: Ut detur mihi sermo in aperitione oris mei cum omni fiducia notum facere mysterium Evangelii, pro quo legatione fungor. Hinc ad Romanos ait: Quomodo... praedicabunt, nisi mittantur? sicut scriptum est : Quam speciosi pedes evangelizantium pacem, evangelizantium bona ! Ergo, inquit, fides ex auditu, auditus autem per verbum Christi. Quod enim praedicatur, si rite praedicatur, non hominis, sed Christi, sed Dei verbum est. Hinc Prophetae omnes dicere solebant: Audite verbum Domini ; et Paulus ad Thessalonicenses ait: Cum accepissetis a nobis verbum auditus Dei, accepistis illud non ut 703. 609; foliis 6562-663», iuxta novam. Spectat ad Dissert. 2 et 3, sect. 3, pag. 68-90. 388 ADDITAMENTUM DECIMUM verbum hominum, sed sicut est vere verbum Dei, qui operatur in vobis qui credidistis. Quoniam igitur necesse est, ut quisquis vere legatus principis est, revera sit a principe constitutus et destinatus, unde in legatione sua nonnisi principis nomine loquitur; profecto non potest esse propheta aut apostolus Dei, nisi a Deo ad homines missus sit, ut legatione fungatur. Atque hinc est quod tam diligenter, tam exacte in Sacris Litteris exarata est Prophetarum et Apostolorum vocatio: Moysis, Samuelis, Eliae, Elisei, Isaiae, Ieremiae, Ezechielis aliorumque; Íoannis Baptistae, Petri, Andreae, Iacobi, Ioannis, Philippi, Matthiae, electio Apostolorum omnium a Christo nominatim facta, Pauli mirabilis vocatio ad apostolatum, missio ad Evangelium praedicandum. Sic legimus quod Dominus misit Apostolos et discipulos postea septuaginta duos ad praedicandum Evangelium ante mortem suam; et post resurrectionem suam dixit eis: Sicut misit me Pater, et ego milto vos ; itemque: Euntes... docete omnes gentes; praedicate Evangelium omni creaturae. Et quoniam divini muneris est mittere ministros verbi in salutem animarum: Ecce, inquit, ego mitto ad vos prophetas et sapientes et scribas; et: Rogate... Dominum messis, ut mittat operarios in messem suam. líe: ecce ego mitto vos. Non raro Deum conquestum legimus de falsis prophetis, quod non vocati nec missi, ex praesumptione spiritus seipsos intruderent divino huic ministerio: Non miltebam eos, et ipsi currebant; non loquebar ad eos, et ipsi prophetabant, dicentes: Ait Dominus, cum Dominus non sit locutus. D. autem Petrus, Divino Spiritu afflatus, ait quod hoc ipsum futurum erat etiam in Ecclesia Christi: Fuerunt..., inquit, ef pseudoprophetae in populo, sicul et in vobis erunt magistri mendaces, sive, ut graece est, falsi doctores, qui introducent sectas perditionis. Inter veros autem prophetas et apostolos, ministros Dei in salutem animarum, et pseudoprophetas falsosque apostolos, ministros satanae in perditionem, nonnisi vocationis et missionis interest; sicut inter homines et simias, nonnisi rationis, intellectus, mentis, in qua Dei imago et similitudo consistit. Cognovit autem et Lutherus fassusque fuit veritatem hanc, quod ad Evangelium vere riteque ad Dei gloriam et animarum salutem, ut par est, praedicandum, divina opus est vocatione ac missione; sicut legimus, quod misit servos suos vocare invitatos, ut venirent ad nuptias; itemque ad agricolas et colonos vineae, ut perciperent fructus eius. Scribens enim in Epistolam ad Galatas, exponens prima verba in ipsa epistolae epigraphe: Paulus Apostolus non ab hominibus neque per hominem, sed per Iesum Christum et per Deum Patrem, multa in hanc rem dicit. Inter cetera vero ita ait:? « Unusquisque minister verbi Dei certus sit de sua vocatione, ut coram Deo et hominibus cum fiducia gloriari possit se praedicare Evangelium, ut is qui vocatus et missus sit; quemadmodum legatus regis in hoc gloriatur et superbit, quod non ut privata persona venit, sed ut legatus regis, et propter hanc dignitatem, quod est legatus regis, defertur ei honos ut praecedat, et superiorem locum obtineat, qui ei non contingeret, si ut privata persona adesset. Quare certus sit praedicator Evangelii se habere vocationem divinam, et expedit ut hanc suam vocationem exemplo Pauli magnificet et glorificet coram populo, ut apud auditores sibi auctoritatem vindicet, quemadmodum legatus regis glorifiint suam legationem, etc.; ut Paulus ad Romanos: ADDITAMENTUM DECIMUM 389 Quandiu... sum gentium apostolus, ministerium meum glorificabo, hoc est, volo ut recipiant me homines non ut Paulum Tarsensem, sed ut Paulum legatum, seu apostolum Iesu Christi». Et post multa interposita, ex professo agens de certitudine vocationis ad ministerium verbi, ait: « Valde autem necessarius hic locus de certitudine vocationis contra pestilentes et satanicos istos spiritus, qui praeter modum spiritum et coelestem vocationem iactant, et hoc fuco multos decipiunt, et tamen impudentissime mentiuntur. Ideo expedit nos certos esse de vocatione nostra, ut unusquisque cum Ioanne Baptista gloriari possit: Factum est verbum Domini super me », etc. Post pauca, agens de vocatione Apostolorum, ait: « Proprie sunt apostoli, qui immediate missi sunt ab ipso Deo sine media persona; sic Matthias simpliciter a Deo vocatus est. Non audebant reliqui Apostoli cum statuerent duos, hunc vel alium eligere, sed mittebant sortem, et orabant, ut Deus ostenderet utrum ipse elegisset; oportebat enim eum divinitus vocari, cum erat futurus apostolus. Sic et Paulus gentium apostolus vocatus est ». Illud hic notandum: « Oportebat eum divinitus vocari ». Sequitur hine: « Dicuntur apostoli sancti; sunt enim certi de sua vocatione et doctrina, etc. Quia, inquit, vocatio sancta est». Et postea: « Est igitur non contemnenda vocatio; neque enim satis est habere verbum et puram doctrinam. Oportet etiam ut vocatio certa sit, sine qua qui ingreditur, ad mactandum et perdendum venit ». Verba sunt cedro digna et valde notanda: « Qui sine vocatione divina ingreditur, ad mactandum et perdendum venit. Nunquam enim fortunat Deus labores eorum qui non sunt vocati, et quanquam quaedam salutaria afferant, tamen nihil aedificant. Sic hodie fanatici spiritus nostri habent verba de fide in ore, tamen nullum fructum faciunt, sed hoc praecipue agunt, ut persuadeant hominibus suas erroneas opiniones. Varii et maximi agones subinde decertandi sunt iis, qui certam ac sanctam vocationem habent, etc. Quid enim contra insidias diaboli et furorem mundi faceret ille, cuius vocatio incerta est?» Et postea : « Horrendum est cuni conscientia dicit: Hoc sine vocatione fecisti. Ibi tantus terror concutere animum solet, ut. non vocatus optaret se nunquam audivisse verbum, quod docet, quia inobedientia facit omnia opera mala quantumvis bona, ita ut etiam maxima opera et labores fiant maxima peccata ». Itemque: « Populus maxime opus habet certitudine nostrae vocationis, ut sciat nostrum verbum esse Dei verbum ». Et in hac quidem tractatione de vocatione divina Lutherus vehementer invehitur in haereticos, qui sine vocatione divina, sive immediata per Deum facta, sive mediata per Episcopos et pastores, audent praedicare populis; loquensque de vocatione a Deo per homines in magistratu positos facta, ait:? « Haec est generalis post Apostolos vocatio in orbe terrarum; neque est mutanda, sed magnifacienda propter fanaticos homines, qui eam contemnunt, et iactant aliam meliorem, qua a Spiritu se impelli dicunt ad docendum. Sed mentiuntur impostores; impelluntur quidem a spiritu non bono, sed maligno. Mihi non licet ire extra hanc sortem meam in aliam civitatem, ubi non sum xocatus verbi minister et ibi praedicare, quatenus sum praedicator; quatenus sum doctor, possem in toto papatu praedicare, modo me tolerarent ». Mirabilem distinctionem hic nobis Lutherus tradit inter praedicationem praedicato- 390 ADDITAMENTUM DECIMUM ris et doctoris, et necesse est hanc novam doctrinam ei acceptam referre; notandum tamen revera est, quod sequitur: « Etiamsi audiam falsa doceri, seduci et damnari animas, et ego eas eripere possem ex errore et damnatione mea sana doctrina, sed rem Deo committere debeo, qui suo tempore inveniet occasionem legitime vocandi ministros, et dandi verbum . Ipse enim est Dominus messis, qui et operarios in messem suam mittet; nostrum est orare. Quare non est irruendum in alienam messem, ut diabolus incitare solet suos ministros, ut non vocati currant et praetexant zelum hunc ardentissimum, dolere sibi quod homines tam misere seducantur, se veritatem velle docere et seductos e diaboli laqueis eripere. Imo si aliquis etiam pio zelo et bona intentione velit sana doctrina liberare seductos ex errore; tamen exemplum malum oritur, per quod datur occasio impiis doctoribus intrudendi sese, per quos satan postea occupat cathedram, et maxime docet ». Utinam Lutherus doctrinam hoc loco traditam servasset, et opere exercuisset; non tam exitiosas turbas et funestas tragoedias in Ecclesia Dei excitasset! Et in eodem Commentario,* iterum de vocatione verba faciens, ita concludit: «Quisquis igitur videat, ut certissimus sit de sua vocatione et doctrina, ut cum Paul o certissime ac securissime audeat dicere: Etiamsi nos aut Angelus e coelo », etc. Praeterea scribens Lutherus? in Psalmum: Deus stetit in synagoga deorum, vehementer invehitur in clancularios praedicatores, qui sine legitima vocatione seipsos intrudunt ad evangelium praedicandum, praecipitque ut tales, quos circulatores dicit et spermologos, tanquam satanae ministri evitentur, donec firmis testimoniis probaverint legitimam vocationem suam, vel immediatam, vel per homines a Deo factam, « etiamsi, inquit, Sancti essent, aut Angeli de coelo». Quare praecipit ut clancularius concionator cum primis cogatur probare vocationem suam, qua ad concionandum propellitur; quod, si non fecerit, a magistratu dignus iudicetur, qui lictori tradatur puniendus. Docet autem Lutherus hoc adeo sancte et religiose servandum, ut ne evangelico quidem, hoc est, lutherano concionatori potestatem faciat intrudendi se in alienam messem, et praedicandi in ecclesia sive papistae, sive alias cuiusvis haeretici parochi ipso invito. Et in epistola quadam ad Eberhardum Tonnenium,$ in clancularios praedicatores scribens, ait quod huiusmodi homines, si a Deo essent et sinceri, primum omnium pastorem convenirent, et cum ipso agerent, vocationem suam demonstrarent, fidem exponerent, docendique licentiam postularent; quam si pastor negaret, fore coram Deo excusatos. Deinde iubet, ut huiusmodi concionator coram utroque magistratu et coram populo constituatur, examineturque hac forma: « Unde venis? Quis te misit? Quis dedit tibi mandatum praedicandi? Ubi habes litteras et sigilla, si ab hominibus missus es? Ubi miracula, si a Deo missus es legatus? Cur non convenis pastorem nostrum? Cur ita clanculum irrepis, et te recondis in angulo? Quare non teipsum sistis in publico? Si filius lucis es, cur lucem fugis? » Sed et ad Senatum Molhusium" scribens adversus Thomam Muncerum, qui se dicebat ad praedicandum divinitus missum, ait: « Senatus praedicatorem accersat, sistatque coram se, et, si fieri potest, etiam coram populo, eumque interroget quisnam ad praedicandum miserit, aut vocaverit. Quod si a Deo et Spiritu ipsius missum se dicat ad modum ADDITAMENTUM DECIMUM 391 Apostolorum, probet istud signis et miraculis editis. Quando enim Deus ordinarium modum vult mutare, semper adiungit miracula ». Haec omnia fuse ex Luthero huc afferre voluimus, ut ex ipsius etiam probata sententia ostenderemus, quam necessaria sit ad praedicandi munus divina vocatio veraque missio: Quomodo praedicabunt, nisi mittantur? Docet autem idem Lutherus duplicem esse divinam vocationem, alteram a Deo immediatam, alteram vero mediatam per homines. Ita docet in Commentario Epistolae ad Galatas, loco superius indicato: « Est itaque divina vocatio duplex, altera mediata, altera immediata. Deus vocat nos hodie omnes ad ministerium verbi, hoc est, vocatione quae fit per medium, hoc est, per hominem. Apostoli vero immediate vocati sunt ab ipso Christo, sicut Prophetae in Veteri Testamento ab ipso Deo; Apostoli postea vocaverunt suos discipulos, ut Paulus Timotheum, Titum, etc.; qui deinde Episcopos, ut Titi 1, Episcopi suos successores vocaverunt. Ea vocatio duravit usque ad nostra tempora, et durabit usque ad finem mundi, estque mediata, quia per homines, et tamen divina est ». Et postea: « Haec, inquit, est generalis post Apostolos vocatio in orbe terrarum, neque est mutanda, sed magnifacienda». Fac de re plura dicitin Priori Commentario super eandem Epistolam ad Galatas, exponens eadem verba Pauli in exordio primi capitis, ubi Paulus se dixit Apostolum non ab hominibus, neque per hominem. Ex D. enim Hieronymo quattuor genera apostolorum, hoc est, ministrorum verbi adducit: primum quod non ab hominibus neque per hominem, sed per Iesum Christum et Deum Patrem, ut olim Prophetae et Apostoli omnes; alterum quod a Deo quidem, sed per hominem, ut discipuli Apostolorum, et qui in finem mundi legitime succedunt Apostolis, ut Episcopi et sacerdotes, et hoc genus sine primo non potest consistere, a quo habet exordium; tertium quod ab homine seu hominibus, non a Deo, ut cum favore et studio hominum aliquis ordinatur, « ut nunc, inquit Hieronymus, videmus plurimos non Dei iudicio, sed redempto vulgi favore in sacerdotium subrogari»; quartum genus quod neque a Deo, neque ab hominibus, neque per hominem, sed a semetipso, ut pseudoprophetae et pseudoapostoli, de quibus Paulus: Isti sunt pseudoapostoli, operarii iniquilalis, transfigurantes se in apostolos Christi; et Dominus: Quotquot venerunt, fures sunt el latrones; et Ieremias 23: Non millebam eos, el ipsi currebant, non loquebar ad eos, el ipsi prophetabant ». Tunc subiungit Lutherus:«Ab hoc malo summe cavendum est. Nam hinc Christus nec daemonia sinebat loqui etsi verum dicebant, ne praetextu veritatis intret mendacium mortis, quando non potest loqui, qui a semetipso loquitur, nisi mendacium ». Et post nonnulla, alloquens eum, qui sine vocatione assumit ministerium verbi, quasi necessitate evangelici praecepti urgeatur ad docendum, faciens huius rei auctorem diabolum ait: «Vide Evangelion, quod dicit sic: Vocatis servis, tradidit illis bona sua. Vocatis, inquit. Quis autem te vocavit? Expecta vocantem; interim esto securus. Imo si esses sapientior ipso Salomone et Daniele; tamen nisi voceris, plusquam infernum fuge, ne verbum effundas ». Et postea: « Nemo, inquit, fructificat verbo, nisi qui sine suo voto vocatur ad docendum. Unus est enim magister noster Iesus Christus; hic solus docet, et fructum facit per vocatos servos suos. Qui autem non vocatus docet, non sine damno suo et auditorum docet, quod Ghristus non sit cum eo », 392 ADDITAMENTUM DECIMUM Ex his autem quattuor vocationibus, duae tantum priores divinae et salutares sunt: immediata per solum Deum, et mediata a Deo quidem, sed per homines; illa est sicut primi hominis formatio, solius Dei manu operante facta, haec autem sicut formatio hominis in ventre matris, sed per utrumque parentem; et tamen divina formatio est, unde S. Iob: Manus tuae, Domine, fecerunt me, et plasmaverunt me totum in circuitu ; et S. David: Manus tuae fecerunt me, et plasmaverunt me; et alibi: Tu formasti me, el posuisti super me manum íuarm. Nunc videndum an aliqua duarum harum divinarum vocationum Martinus Lutherus a Deo vocatus fuerit ad Evangelium praedicandum. Et Lutheranis quidem indubitata res est, firmissime credunt, et nullatenus dubitant Lutherum a Deo vocatum missumque ad tale tantumque munus, et quidem priori vocatione. Hinc enim prophetam Germaniae dicunt, tertium Eliam, alterum Ioannem Baptistam, apostolum Paulo similem; quin ipseetiam Lutherus non semel aut iterum seipsum a Deo missum asseveravit, et aliquando prophetam, aliquando apostolum et evangelistam seipsum dixit. Eodem sane modoquoManichaeus, Augustino teste Contra Epistolam Fundamenti, seipsum apostolum Iesu Christi vocabat, dicens: « Manichaeus, apostolus Iesu Christi, providentia Dei Patris; haec sunt salubria verba de perenni et vivo fonte»; itaLutherus saepe divinam vocationem suam visus est iactare. In libro Adversus Regem Angliae:? « Certus sum, ait, dogmata mea habere me de coelo, quae etiam adversus eum triumphavi, qui in ungue novissimo plus habet virtutis et astutiae quam omnes Papae, reges, et doctores ». E postea in eodem libro: « Doctrinam, inquit, meam impetit , quam certissimus sum meam non esse, sed Christi ». In epistola ad Fridericum ducem Saxoniae :2 «Urgent me, inquit, causae inevitabiles; Deus cogit, et vocat, hinc nulli creaturae tergiversandum est ». Et postea: « Certo scio, et firmissime persuasum habeo meum verbum, seu initii evangelii mei, non a me, sed a Deo profectum esse ». In Praefalione ad librum suum Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum : 19 « Si, inquit, vobis, Domini mei, ob titulum tam superbum et magnificum, quo me ecclesiasten Dei gratia nunc palam appellito, stultus et ineptus videar; sciatis», etc. Et postea: « En, ut non ignoretis, ait, appello me ecclesiasten Dei gratia, et titulo insignivi meipsum etc.; et si evangelistam etiam Dei gratia me nominarem, citius essem ostensurus me hoc iure facere, quam vestrum aliquis titulo aut nomini Episcopi satisfecerit. Certus enim sum Christum ipsum me sic nominare, et pro ecclesiaste habere, qui meae doctrinae magister est; eumque testem non dubito futurum in die illo magno iudicii hanc doctrinam non esse meam, sed Dei, sed Spiritus Domini purique et sinceri evangelii». Et adhuc ait: « Ego olim in errore fui, mendax, hypocrita, iustitiarius operum, ignarus Christi, seductor, servus humanae doctrinae et blasphemus fui. Cum autem Deus..., Pater misericordiarum et Deus totius consolationis, haec mea scelera, hanc meam blasphemiam non respiciens, iuxta inexhaustam misericordiae abyssum illucesceret in corde meo, - en novum ex Saulo Paulum! — et revelaret cognitionem Filii sui in me, sic ut tandem illum evangelizarem aliis, sicque erudiret in viis suis mirandis et rationi inscrutabilibus, ADDITAMENTUM DECIMUM 393 ut nunc sim certus me docere verbum Dei; utique sine titulo me non esse oportuit, quae verbum hoc et opus ministerii huius, ad quod vocatus sum a Deo, quod non accepi ab hominibus neque per hominem, sed per donum Dei et per revelationem Iesu Christi, digne commendem ». Quare doctrinam suam vult, tanquam divinam divinitusque acceptam, positam esse extra omnem aleam humani, quin etiam angelici iudicii. Hinc paulo post ait: « En hoc scripto vobis nunc palam significo, et iam ante praenuncio me de cetero non tantum honoris habiturum vobis, ut me aut meam doctrinam vestro, aut ullius Angeli de coelo iudicio, subiicere digner ». Et iterum de doctrina loquens: « Non solum extra aleam positam esse volo eam omnis humani iudicii, sed et, ut Apostolus Galatis 1 ait, omnium Angelorum. Nam cum eam ex Deo esse certus sim, iudicabo per eam non solum omnes vos, sed, ut Paulus inquit, etiam Angelos. Sic ut qui meam doctrinam non accipit, illum cum Paulo fore salvum negaturus sim; Dei enim doctrina est, Dei, inquam, doctrina est, et non mea ». Deum immortalem! quam confidenter de certitudine vocationis et doctrinae suae Lutherus loquitur! Nunquam tanta cum confidentia prophetarum vel Apostolorum aliquis, nec ipse quidem Paulus postquam in paradisum raptus fuit, ita locutus est. Certus est dogmata sua habere se de coelo, doctrinam suam non ab hominibus, neque per homines accepisse, sed per revelationem lesu Christi. Quid quod cum Christo loquitur dicente: Mea docírina non esi mea, sed eius qui misit me? Ita ait: « Dei nanque doctrina est, Dei, inquam, doctrina est, et non meal» Estigitur Lutherus sua ipsius sententia nonnisi divina vocatione vocatus. Bene! Patiatur legem quam ipse in alios tulit. Ubi sunt miracula ad vocationem istam probandam? Legem enim illam etiam Philippus Melanchthon cp. 3 in Malthaeum probavit, dicens « nunquam in magnis tenebris Deum! novos vocare doctores, quin semper eis addat testimonium miraculorum, ut certo sciamus a Deo missos esse ». At, aiunt Ieremiam prophetam sine miraculis fuisse. Sed Ieremias, in matris utero sanctificatus et mirabili vitae sanctitate praeditus, non opus habuit miraculis, cum non missus fuerit ad novam doctrinam praedicandam, sicut Lutherus. Dicunt neque Ioannem Baptistam fecisse miracula, sicut legimus: Joannes quidem signum fecit nullum. Verum est; sed fuit ipse totus ingens et divinum miraculum, nam miraculo fuit conceptus, miraculo in matris utero Spiritu Sancto plenus, miraculo natus patri loquelam reddidit, miraculo educatus in deserto, miraculo ad praedicandum vocatus. Sed, ut haec mittamus, etiam illi, quibus!? Lutherus praecipit, ad probandam divinam vocationem et missionem suam debere exhibere miracula, potuissent speciosum hunc praetextum habere. Puto autem quod Lutherus, cum ista de certitudine vocationis suae scriberet, mente alienatus,!? quid diceret non advertisset. Nam aliquando, in Epistola ad Galatas, loco superius indicato, licet divinam sibi tribuat vocationem, non tamen immediatam Prophetarum et Apostolorum, sed mediatam tribuit vocationem, dicens: « Deus vocat nos hodie omnes ad ministerium verbi vocatione mediata, hoc est, per hominem. Apostoli vero immediate vocati sunt ab ipso Christo, sicut Prophetae in Veteri Testamento 394 ADDITAMENTUM DECIMUM ab ipso Deo; Apostoli postea vocaverunt suos discipulos, qui deinde Episcopos, Episcopi successores suos vocaverunt. Ea vocatio duravit usque ad nostra tempora, et durabit usque ad finem mundi, estque mediata, quia per hominem, et tamen divina est. Sic quando princeps aut magistratus vel ego aliquem vocamus, is vocationem habet per hominem. Et haec est generalis post Apostolos vocatio in orbe terrarum, neque est mutanda, sed magnifacienda propter fanaticos homines, qui eam contemnunt, et iactant aliam meliorem, qua a Spiritu impelli se dicunt». Et post alia quaedam: «Cum autem princeps, seu alius magistratus, me vocat, tum certo et cum fiducia gloriari possum contra diabolum et hostes evangelii, quod, mandante Deo, per vocem hominis vocatus sim. Est enim ibi mandatum Dei per os principis, quod me certum reddit vocationem meam esse veram et divinam. Sumus igitur et nos divina auctoritate vocati, non quidem immediate a Christo vocati ut Apostoli, sed per hominem ». Transivit Lutherus ab equis, ut dici solet, ad asinos; a Deo, inquam, ad hominem. Prius omnino vocatus erat per Iesum Christum et Deum Patrem, nunc per hominem vocatum se asserit. Sicut aliquando seipsum prophetam dixit, aliquando in ancipiti fidem hane de seipso posuit in Praefatione germanica ad Assertiones Articulorum :1* « Ego non dico, inquiens, quod sim propheta; dico autem quod eo magis timendum sibi est quod sim, quo magis ipsi me contemnunt, et seipsos aestimant. Mirabilis Deus in operibus et in iudiciis suis, etc. Non sim ego propheta, sed tamen certus sum apud me pro me esse verbum Dei, non autem apud ipsos ». Nunc de vocatione sua divina se iactat certissimum, nunc autem manifeste se dicit incertum. Et sane Prophetae et Apostoli divinitus ad praedicandum missi fuerunt de sua vocatione et missione certissimi, certitudine prorsus indubitatissima statim ab ipso vocationis et missionis suae articulo; sicut legatus a principe missus, de legatione sua non est quod dubitet, nisi et de suo nomine mentis inops dubitaret. Lutherus autem in tragoediae ab ipso excitatae protasiet exordio minime certus fuit divinae vocationis; nam ut ipse ait in Praefatione ad Propositiones de Viribus et Voluntate Hominis, in causam istam per imprudentiam lapsus fuit; sicut et in Praefatione primi tomi, Deum testatus fuit casu se in has turbas incidisse. Deinde in Praefatione ad Propositiones ait: « Quae et qualia cor meum isto primo et secundo anno passum fuerit, ah! quam parum Sciunt », etc. Sed quaenam ista talia et tanta quae passum fuit cor ipsius, non corpus? « Quia, inquit paulo post, dum illi spectatores essent, et unum me periclitari sinebant, tam laetus, confidens et certus non fui. Multa enim ignorabam ». Et postea: «Cum, inquit, omnia argumenta superassem per Scripturas, hoc unum cum summa difficultate et angustia tandem, Christo favente, vix superavi: Ecclesiam, scilicet, esse audiendam. Nam, inquit, Ecclesiam Papae pro vera Ecclesia colui ». Primo igitur et secundo anno disceptans, argumenta quidem cetera omnia per Scripturas superavit; sed hoc de audienda Ecclesia vix potuit superare. Per duos ergo [annos] certus non fuit de Ecclesia, an audienda esset Ecclesia, quam pro vera Ecclesia coluit. Ubi ergo est divinae vocationis certitudo, si tandiu de Ecclesia dubitavit? Num Paulus ADDITAMENTUM DECIMUM 395 a Christo vocatus ad Ecclesiam, quam fuerat persecutus, post vocationem suam de Ecclesia dubitavit? Quin etiam ait in eadem Praefatione Lutherus se Deum Papae magis postmodum formidasse: « Nam ut Papam et Maiestatem eius nunc non formidem, tamen Deum Papae adhuc formidare cogor pene magis quam a principio ». Sed si certus erat Lutherus, postquam a Romana Ecclesia transfugit, Papam esse purum putum antichristum; quisnam, quaeso, est iste Deus Papae, quem tantopere formidabat magis quam a principio, cum esset papista ? Num alium quam unum verum Deum ? Quomodo hunc Deum Papae appellat, si certus erat Papam esse antichristum, praeterea cum interea temporis multi laudarent Propositiones Lutheri? «Sed hos, inquit, ut Ecclesiam aut organa Spiritus Sancti agnoscerem, fuit impossibile; Papam, Cardinales, Episcopos suspiciebam, et ex his spiritum expectabam ». Sed quomodo hoc, si statim a Deo vocatus et certo certior de sua vocatione factus, certo scivit Ecclesiam Papae esse sedem antichristi et satanae synagogam? In libro Adversus Capricornum Lipsiensem, in quo Lutherus nervos omnes intendit, ut amoliatur a se obiectionem sibi factam a H i eronymoEmsero, nempe quod in lipsica disputatione ira percitus dixerit: « Neque propter Deum res ista coepta est, neque propter Deum finietur»; inter multa ita loquitur: 1? « Mi Emsere, cor meum ita effectum est, ut sperem quod in nomine Domini coeperim; verumtamen non sum tam audax, ut hoc ipsum iudicem quod certo aliter non sit, neque velim super hac re iudicium Dei sustinere ». Dico itaque ego: Ubi est illa certitudo certissima hic de divina vocatione sua? Affine autem his est, quod inlibro Adversus Coelestes Prophetas!9 ait: « Ego, inquit, saepe et iam pridem dixi: Estne hoc, quod incoepi, a Deo? Nemo abolere poterit. Quod si non est a Deo, sentiat ita aliquis, ego certe non defendam, ego nullum pati dispendium possum; nam nihil impendi, a me certe nemo tollet nisi solus Deus ». Ita quidem Lutherus sicut Gamaliel locutus fuit in concilio Iudaeorum de christiana religione noviter exoriente, cum ipse in Christum nondum crederet. Sed quomodo Lutherus in ancipiti rem hic ponit, de qua divinitus erat certissime persuasus! Num Apostoli unquam fidem Christi in dubium revocaverunt, essetne ex Deo, necne? In libro De Utraque Specie !* ait: « Si doctrinam meam abolebunt, Deus per me non est locutus »; et tamen ipsemet, ad caput tertium Epistolae ad Galatas, 1$ timuit doctrinam suam post mortem ipsius fore iterum obscurandam. In Praefatione libri De Abroganda Missa Privata ad Fratres Augustinianos coenobii Wittembergensis, quam pacata esset conscientia quietoque et tranquillo animo indicavit, dicens: « Ego quotidie in meipso experior quam difficile sit conscientiam longo impietatis usu vexatam ad sanam pietatis scientiam revocare, et infirmitatem eius sanare. Quot, rogo, medicamentis, quam robusta resina Galaad, quam potentibus et evidentibus Scripturis meam ipsius conscientiam vix dum stabilivi! » Sed quidnam, quaeso, est tantis adhibitis fulchris conscientiam vix stabilire, si divina certitudine firmata erat, et supra firmam petram divinae vocationis fundata ? t. 5, t. 858. 396 ADDITAMENTUM DECIMUM In Expositione * Psalmi: Eructavit cor meum, ad versum illum: Audi, filia, et vide el inclina aurem tuam, ita scribit: « Nos aliquando offendimur, quando conscientia nobiscum disputat: Putasne omnia illorum esse damnata? Te solum plus videre et sapere censes quam tot summos viros, qui in Ecclesia fuere? Hoc argumentum est quasi ingens mons et universum mare, quod nobis superandum et traiiciendum est ». In Ezpositione Psalmi:?9 Laudate Dominum omnes gentes, ait: « Diabolus me aliquando cepit, cum ego litteram minime cogitarem et sententiis Scripturae adeo me plagis affecit, ut coelum terraque mihi esset factum angustum. Tune omnia hominum et legis opera erant recte facta, et in papatu prorsus nullus error. Breviter: nemo unquam nisi tantum Lutherus erravit, omnia mea opera optime facta, doctrina, praedicatio, libri; adeo ut respectu mei abominandus Mahumetes, propheta, et "Turcae atque Iudaei sancti existimari potuissent. Quapropter, mi frater, noli esse superbus, nec usque adeo securus et certus, quod Christum cognoscas; tu audis modo, quemadmodum ego tibi fateor atque confiteor, quod diabolus praevaluit in Lutherum, qui in arte hac potest esse doctor ». Lutherus igitur sua ipsius confessione circa fidem victus a diabolo fuit, et de certidudine vocationis suae dubitavit. Similia habet Lutherus in Ezpositione Matthaei?! ad illud: Contendite intrare per angustam portam. Argumentum papistarum contra se adducit: « Putasne quod solum debeat esse id, quod vos ex angulo vestro profertis? Debent tot Papae, Episcopi, Sancti Patres, reges et principes simul errasse? Super hoc consistunt ipsi tam fortiter, quod nullus homo illos hinc potest abstrahere, et quam securissime concludunt, quod nostra doctrina minime bona sit». Et postea: « Est quidem valde difficile hanc buccellam digerere, si bene sentiretur; ita ut ego ipse saepe aliquando meipsum strangularim, et cogitavi: nos sumus tam pusillus et pauper grex, contempti, damnati ab omni, quod in terra altum et magnum est. Debemus nos adversus universum mundum gloriari, et, invitis omnibus, astruere quod nostra res tamen bona sit, et sententiam in omnes ferre quod Papae, Episcopi et omnes illis adhaerentes ad diabolum pertineant». Quid, quaeso, est, quod buccella ista Lutherus saepe fuit strangulatus, nisi argumento hoc in corde et conscientia superatus et victus? Ubi ergo certidudo ipsius tam certo certior de sua vocatione certissima? Tam validum est Catholicorum argumentum quo aiunt, referente Luthero: «Nos populus Dei sumus, et in Apostolorum loco residemus, quare errare non possumus; Christus enim non dereliquit Ecclesiam, nec Deus populum suum; non est possibile quod Deus tantam gentem damnet propter paucos, neque enim in cassum coelum creavit »; tantum, inquam, fuit hoc argumentum Luthero, ut revera nunquam potuerit ipsum solvere, et ab eo se intrinsecus in animo explicare. Hoc ipso argumento Erasmus Roterodamus in sua Diaftribe?? Lutherum ussit, dicens: « Movet me nonnihil tam numerosa series eruditissimorum virorum, tot saeculorum consensu approbatorum, inter quos fuerunt peritissimi Sacrarum Litterarum, item sanctissimi aliqui martyres, multi miraculis clari; adde recentiores theologos, tot academias, concilia, Episcopos, Pontifices. Ex hac parte stat eruditio, ingenium, multitudo, magnitudo, altitudo, fortitudo, sanctimonia, miracula, et quid non? Ex altera ADDITAMENTUM DECIMUM 391 vero parte unus Wicleff, alter Laurentius Valla, reliquus Lutherus, unus, privatus, nuper natus, cum suis amicis in quibus neque tanta eruditio, neque tantum ingenium, nec sanctimonia, nec miracula », etc. Ad hoc autem argumentum respondens Lutherus, ait: « Fateor, mi Erasme, non immerito te istis omnibus moveri. Ego ultra decennium istis sic motus sum, ut nullum alium arbitrer esse, qui aeque sit istis permotus, eratque mihi incredibile ipsi hanc Troiam nostram tanto tempore, tot bellis invictam, posse aliquando capi. Et testor Deum in animam meam, perseverassem adhuc hodie sic moveri, nisi, urgente conscientia, evidentia rerum me in diversum cogeret ». O insignem alastorem! Integro decennio vixit, reluctante animo, in nova sua sententia adversus universalem Ecclesiam! Ubi fuit tanto tempore certitudo vocationis divinae, quam multis locis iactavit ? Tandem in Commentario Posteriori Epistolae ad Galatas,?? nodum hunc explicare non valens, rumpit: « Valde, inquiens, speciosum et robustum hoc argumentum pseudoapostolorum fuit, quod hodie plures commovet; scilicet: Apostoli, Sancti Patres et eorum successores sic docuerunt, Ecclesia sic sentit, et credit. Impossibile est autem quod Christus tot saeculis Ecclesiam suam errare sinat. Tu certe solus non sapis plusquam tot sancti viri et tota Ecclesia, etc. Hoc modo, inquit, diabolus in angelum lucis transfiguratus per virulentos quosdam hypocritas hodie nos insidiose adoritur, qui dicunt: Nihil moramur Papam, Episcopos, summos verbi contemptores et persecutores; detestamur etiam hypocrisim et imposturam monachorum; sed sacrosanctae Ecclesiae catholicae auctoritatem cupimus illaesam. Ea tot saeculis sic sensit et docuit, sic senserunt et docuerunt omnes primitivae ecclesiae et Doctores, viri sanctissimi, multo maiores ac doctiores te. Quis tu es, qui ausis ab his omnibus dissentire, et nobis diversum dogma obtrudere ? » Nunc quid ad haec Lutherus? « Quando, inquit, satan.hoc urget, et conspirat cum carne et ratione; perterrefit conscientia, et desperat, nisi constanter ad te redeas, et dicas: Sive S. Cyprianus, Ambrosius, Augustinus, sive S. Petrus, Paulus, Ioannes, imo Angelus e coelo aliter doceat, tamen hoc certo scio, quod humana non doceo, sed divina ». Sed unde certitudo ista? Rem dicam mirabilem! Eodem loco, sed paulo post, cum Lutherus dixisset quod neque Ecclesia, neque Petrus, neque Paulus, neque Apostoli audiendi sunt, nisi afferant et doceant purum Dei verbum; - statuit enimibiLutherus quod, licet nemo libenter dicat Ecclesiam errare, necesse tamen est dicere eam errare, si extra vel contra verbum Dei aliquid doceat; sed hoc ipsum, quod hicLutherus docet, extra verbum Dei est, nullibi enim Scriptura dicit quod Ecclesia erret, sed quod ipsa est columna el firmamentum veritatis ; — cum, inquam, dixisset Lutherus Ecclesiam errare, neque audiendam esse nisi purum Dei verbum doceat; ita loquitur: « Hoc argumentum et hodie maxime praegravat causam nostram. Nam si neque Papae, neque Patribus, neque Luthero credendum est, nisi doceant purum Dei verbum; cui tum credendum est? Quis interim certas faciet conscientias utri purum Dei verbum doceant, nos an adversarii nostri? Nam et ipsi iactant se purum Dei verbum habere et docere. Nos papistis non credimus, quia verbum Dei non docent, neque possunt docere; e contra ipsi 398 ADDITAMENTUM DECIMUM acerrime nos oderunt, et insectantur ut pestilentissimos haereticos ac seductores. Quid hie faciendum ? Num cuivis fanatico spiritui permittendum, ut doceat quae velit, cum mundus neque audire, neque ferre nostram doctrinam possit? » Magnum sane quaesitum hoc Lutheri est, et quod omnis huiusce controversiae iugulum petit. Si recte quaesito huic satisfecerit, acta res, dirempta lis et composita controversia est. Ascribam hic totam Lutheri responsionem, ut sciant omnes quid afferat, quo certas faciat conscientias, ostendatque certitudinem vocationis et missionis suae; ita ut sibi potius quam Papae, quam Ecclesiae, quam Patribus, quam Apostolis credendum sit. Ait itaque: « Ut maxime enim cum Paulo gloriemur nos purum Christi evangelium docere, cui non solum credere debeant Caesar, Papa et totus mundus, sed etiam obviis manibus et summa gratiarum actione suscipere, exosculari, et diligenter curare, ut ubique doceretur, si autem aliquis diversum doceat sive sit Papa, sive S. Augustinus, sive Apostolus, sive Angelus e coelo eum esse cum suo evangelio anathema; nihil tamen proficimus, sed audire cogimur hanc nostram gloriationem non solum esse superbam, temerariam, vanissimam, sed et blasphemam, et diabolicam. Si vero demittimus nos, et cedimus furori adversariorum, tum utrique et papistae et fanatici spiritus superbiunt; hi aliquid novi, quod mundus antea non audivit afferre et docere, illi vero suas abominationes rursus erigere et confirmare volunt. Quisquis igitur videat, ut certissimus sit de sua vocatione et doctrina, ut cum Paulo certissime et securissime ausit dicere: Efiamsi nos aut Angelus e coelo », etc. Haec est tota ad verbum Lutheri ad quaesitum responsio. Optima sane responsio, sed nihil ad rem: « Parturient montes; nascetur ridiculus mus! » Sed cur, quaeso, ad quaestionem gravissimam maximique momenti nihil prorsus respondit, nisi quia nihil haberet unde vocationis suae certitudinem demonstraret ? Gratis igitur et per vanam iactationem dixit aliquando Lutherus se divinitus vocatum, missumque Prophetarum et Apostolorum more, quod esset theodidactos, nec acceperit evangelium ab hominibus neque per hominem, sed per revelationem Iesu Christi; dicendumque Luthero et Lutheranis, asserentibus Lutherum prophetam, apostolum et evangelistam, tertium Eliam, alterum Ioannem Baptistam, alterum Paulum, id quod D.Augustinus Manichaeo;?* et Manichaeis dicentibus Manichaeum apostolum Iesu Christi, dicebat: « Non credo istum esse apostolum Christi; quaeso, ne succenseatis, et maledicere incipiatis. Nostis enim me statuisse nihil a vobis prolatum temere credere. Quaero ergo quis sit ille Manichaeus. Respondebitis: Apostolus Christi. Non credo. Iam quid dicas aut facias, non habebis; promittebas enim scientiam veritatis, et nunc, quod nescio, cogis ut credam. Evangelium forte mihi lecturus es, et inde Manichaei personam tentabis asserere. Si ergo invenires aliquem, qui Evangelio nondum credit, quid faceres dicenti tibi: Non credo? Ego vero Evangelio non crederem, nisi me Ecclesiae catholicae commoveret auctoritas. Quibus ergo obtemperavi dicentibus: Crede Evangelio; cur eis non obtemperem dicentibus: Noli credere Manichaeo ? » Illustris magnique momenti est locus hic Augustini, propterea statui totum ADDITAMENTUM DECIMUM 399 hic transcribere, et, mutato nomine Manichaei in Lutherum, ad rem nostram optime facit. Sequitur Augustinus, dicens: «Elige quid velis. Si dixeris: Crede Catholicis; ipsi me monent, ut nullam fidem accommodem vobis, quapropter non possum, illis credens, nisi tibi non credere. Si dixeris: Noli Catholicis credere; non recte facis per Evangelium me cogere ad Manichaei fidem, quia ipsi Evangelio, Catholicis praedicantibus, credidi. Si autem dixeris: Recte credidisti Catholicis laudantibus Evangelium, sed non recte illis credidisti vituperantibus Manichaeum; usque adeo me stultum putas, ut, nulla reddita ratione, quod vis credam, quod non vis non credam? Multo quippe iustius et cautius facio si, Catholicis quoniam semel credidi, ad te non transeo, nisi me non credere iusseris, sed manifestissime et apertissime scire aliquid feceris. Quocirca si rationem mihi redditurus es, dimitto Evangelium. Si ad Evangelium te tenes, ego ad eos me teneam, quibus praecipientibus, Evangelio credidi, et, his iubentibus, tibi non credam. Quod si forte in Evangelio aliquid apertissimum de Manichaei apostolatu invenire potueris, infirmabis mihi Catholicorum auctoritatem; qua infirmata, nec Evangelio credere potero, quia per eos illi crediderim. Ita nihil apud me valebit, quidquid inde protuleris. Sed absit ut Evangelio non credam ». Haec et alia his similia Augustinus peregregie scribit contra Manichaei Episiolam quam dicunt Fundamenti, quae quidem argumentatio adversus Lutheranos optima est. Scripturam enim nonnisi ab Ecclesia catholica habent. Lutherus cum alibi tum maxime in libro Adversus Anabaptistas docet Scripturas nonnisi a Papa haberi; et in Commentario Posteriori Epistolae ad Galatas, super illud: Neque veni Ierosolymam ad antecessores meos Apostolos, sed abii in Arabiam ; inquit gloriari Paulum se ab Apostolis non accepisse Evangelium. « Sic, ait, et nos gloriari possumus nos a Papa non accepisse nostram doctrinam; Scripturam Sacram et externa symbola habemus quidem ab eo, non autem doctrinam, quae solo Dei dono nobis contigit». Quid autem est a Papa Scripturam habere, nisi Papae et Ecclesiae catholicae credere Scripturam esse illam ipsam incorruptam, quam Ecclesiae primitivae tradiderunt Apostoli, semperque incorruptam et sartam tectam servatam? Neque tamen defuerunt haeretici, qui eam corrumpere moliti fuerint, cum Petrus dicat in Pauli epistolis esse quaedam difficilia quae indocti et instabiles depravant, sicut et ceteras Scripturas ; esse autem Scripturas incorruptas et illibatas non constat nisi auctoritate Ecclesiae, quae columna est et firmamentum veritatis. Quare mirum est cur Lutherani credant Scripturis, cum non credant Ecclesiae, sine cuius auctoritate nihil valent Scripturae, cum non valeant nisi quia incorruptae credantur; nec fides et persuasio incorruptionis huius aliud habeat fundamentum et firmam basim, quam auctoritatem Ecclesiae. Et tamen, o caecitatem lacrimis dignam! uni tantum Luthero magis credunt absque ullo Scripturae testimonio, quam universae Ecclesiae etiam Scripturarum testimoniis comprobatae. Sed ad ostendendum non fuisse Lutherum divina vocatione Prophetarum et Apostolorum instar vocatum, haec dicta sufficiant. Nunc de altera Dei per homines vocatione et missione ov 05 ?? videndum. ADDITAMENTUM UNDECIMUM! Non abnuimus quidem Lutherum, priusquam tragoediam tanti schismatis excitaret, legitime vocatum fuisse ad sacerdotium; nam, ut ipse ait in libro De Missa Angulari et Unctione Sacerdotum, ab Episcopo fuit ordinatus et consecratus sacerdos; legitima auctoritate factum fuisse ordinarium concionatorem in ecclesia Wittembergensi; iure promotum ad honorem doctoratus, factumque fuisse sacrae theologiae et Scripturae Sanctae doctorem, et in Wittembergensi academia Sacrarum Litterarum praelectorem, quemadmodum in ecclesiasticis historiis de Ario legimus ad sacerdotalia munia iure vocatum fuisse. A sanctissimo enim Alexandrino episcopo et martyre Petro, diaconus ordinatus fuit, ut Nicephorus? scribit; et postea, cum schismatis Meletiani causa ab eodem separatus fuisset, ab Achilla, Petri successore, petita acceptaque venia, presbyter ordinatus fuit, quemadmodum Sozomenus testatur:? « Ubi vero, inquit, Petrus martyrio occubuerat, Arius, venia ab Achilla petita, non solum permissus est diaconatu fungi, verum etiam ad presbyterii gradum elatus est». Cassiodorus? autem ait quod, cum Arius in ordine presbyterorum esset, expositionem Divinarum Scripturarum videbatur habere commissam »; quod Theodoretus? scribit: « Per idem tempus, inquit, Arius, qui in numerum presbyterorum adscriptus erat, cuique Sacrarum Litterarum interpretatio concredita »; et, ut S. Epiphanius? auctor est, « Alexandriae in ecclesia Baucalide dicta populum sibi concreditum in narrationibus docebat». Unde Meletius, Aegypti ex 'Thebaide Archiepiscopus, Arium in narrationibus deprehendit, notavitque haereseos, et ad Alexandrum Patriarcham Alexandrinum detulit, quod discessisset a veritate, quodque multos polluisset, ac perdidisset, corruptis iis a recta fide qui ipsi credidissent. Sed non agimus hic de vocatione ad huiuscemodi officia in catholica Ecclesia exercenda. Sed cum ad novum evangelium praedicandum minime, ut constitit, vocatus sit prophetica et apostolica vocatione a Deo immediata, utrum per ministros Dei vocatus ad hoc sit legitima mediataque vocatione... Voluit autem Lutherus non uno modo fieri divinam hanc per hominem, sive mediatam, vocationem, sed sane pluribus. Loco nunc allegato statuit fieri vel per Episcopos, quem modum etiam in libro De Instituendis Ministris Ecclesiae admittit, vel per princi. pem et magistratum, vel per ecclesiam, hoc est, senatum et populum civitatis, quem modum cum primis probat, docetque in libro De Instituendis Ministris Ecclesiae, vel tandem per lauream doctoralem. Et ipse quidem nunquam, quod sciam, asseruit se vocatum institutumque ministrum et pastorem per Episcopos; quin docuit? ordinationem papisticam esse merum mendacium et irrisionem Dei, et per ordinem papisticos non fieri sacerdotes Dei, sed satanae, «et conscientiam fidei nos admonere, inquit, ut sub poena maledictionis divinae ordinationem papisticam fugiamus, neque huiusmodi homisect. 3, pag. 90-98. i 2) Lib. 8, cp. 5. 3) Lib. 1, cp. 14. 4) Hist. Tripart. lib. 1. cp. 12. 5) Hist, lib. 3, cp. 2-3. 6) Haeres. 69. 7) I. L. t. 2, f. 547-548, ADDITAMENTUM UNDECIMUM 401 nem, a Papa ordinatum et nomen characteremque bestiae afferentem, ad concionandi munus recipiendum esse ». Sed quonam doctore Lutherus doctrinam didicit istam de fugienda papistica ordinatione? Satana. In libro enim De Angulari Missa el Unclione Sacerdotum, postquam retulit a diabolo se argumentis convictum didicisse Missam esse summe abominandam idololatriam, scribit pastorem lutheranum in execrationem Missae unctos digitos lixivio, sale, smegmate, sive sapone, ad eluendum antichristi characterem abluere optime debere. Ita Lutherus, ut postea demonstraturi Dei ope sumus, spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum operam dedit, et tali magistro doctus papisticam, hoc est, sacram catholicae Ecclesiae ordinationem contemnere et nihili facere, quin etiam execrari et blasphemare, sicut diabolus, divina quaeque didicit. Non igitur ab Episcopis ordinatus fuit minister aut pastor Ecclesiae. Hoc itaque gradu divinae per hominem vocationis deiectus... Lutherus exponens Psalmum:? Deus stetit in synagoga deorum, cum ostendisset haereticos omnes, qui sine legitima vocatione audent praedicare et docere, posse et debere a magistratu puniri; dicit se legitime vocatum ad munus docendi per suum doctoratum iuxta leges pontificias et imperiales. Ubi etiam si a Papa et a Caesare excommunicaretur, non posset tuta conscientia intermittere munus docendi propter iuramentum, quod in doctoratus inauguratione praestitit, quasi iurasset haereses docere. Inanem autem istum praetextum etiam Arius comminisci potuisset; nam, ut superius vidimus, concredita ei fuerat Sacrarum Litterarum interpretatio; et tamen Arium a Sanctis Patribus Nicaeni concilii merito damnatum fuisse, loco hic superius indicato, Lutherus ipse est fassus. Lutherus !? episcopus, novus e machina deus, et de repente a seipso factus episcopus ordinavit sacerdotes. Yslebii nanque paulo ante mortem suam, ut Cochlaeus scribit, duos ordinavit presbyteros, quin etiam episcopos consecravit. Nam ipso auctore, in libro cui titulum fecit: Exemplar Verum Christianum Episcopum consecrandi, ipse creavit episcopum una cum aliis suis eiusdem generis coepiscopis, nempe: D. Nicolao. Medlero superintendente, sive episcopo Namburgense, Magistro Georgio Spalatino, superintentendente Aldeburgense, et Magistro Wolphango Stainero, superintendente Waissempheldense; ubi etiam egregie mentitur, dicens hanc fuisse veteris Ecclesiae consuetudinem, et antiquos canones hoc docere quomodo debeat consecrari episcopus. Ubi etiam paulo ante ista ita loquitur: «Non debeo, inquiens, negare donum Dei, quod ego Sacram Scripturam, quamvis parum, multo melius intelligo, et melius scio christianum episcopum consecrare, quam Papa cum omnibus suis, qui inimici sunt Sanctae Scripturae et verbi Dei una cum omnibus Episcopis; neque quid dicant, aut quid affirment sciunt ». Sic Lutherus novus Colluthus, quem S. Athanasius imaginarium episcopum dixit, Orat. 2 in Arianos, quoniam presbyter tantum cum esset, episcopi auctoritatem sibi usurpans, per manuum impositionem presbyteros ordinabat; imo novus Aerius, qui et sibi usurpavit, et omnibus presbyteris episcopalem potestatem iusque imponendarum manuum largitus fuit, docens presbyteros Episcopis esse per omnia aequales; dogma sane, ut D. Epiphanius in ipsum, Haeresi 75, scribit, insaniae furorisque plenumerationem; f. 666»-667», iuxta novam. 409 ADDITAMENTUM UNDECIMUM nissimum, cum ne per iocum quidem aut per somnium episcopalem dignitatem acceperit ; tam verus episcopus quam, ut ille ait, « de Capitolio sacerdos », verissimus autem pseudoepiscopus, pseudoevangelii praedicator absque ulla legitima vocatione per Deum vel per hominem, pseudopropheta, infamis nebulo qui Dei et Regis regum Christi legatum se finxit, et apostolicae legationis munus homo furcifer sibi usurpavit. Et quidem hac in re Lutherus Arium superare voluit. Hic enim ambivit quidem A- lexandrinum episcopatum, et haec fuit potissima lapsus ipsius in haeresim occasio. Nam, ut Theodoretus?! scribit, «cum videret Alexandrum ad episcopatus gubernacula designatum, invidiae flammam qua incendebatur minime reprimere, sed ea vehementius inflammatus, materiam contentionis et discordiae in dies aucupari laboravit, et Ecclesiam procellis miscere et exagitare instituit ». At vero non fuit ausus episcopalem sibi auctoritatem vindicare aut dignitatem arripere; quare a Sanctis Patribus proculdubio iudicatus fuisset Luthero multo innocentior. Quodnam vero fecissent iudicium, quid de Luthero episcopo pronunciassent Sancti Patres? Plane quod de Aerio haeretico et haeresiarcha, qui cum episcopatum ambiens consequi minime potuisset, novam haeresim excogitavit. Ab Estathio enim, Sebaste in Armenia Minori episcopo, presbyter ordinatus et ptochotropheo, hoc est, peregrinorum hospitio praefectus, docuit unam eandemque esse Episcopi et presbyteri potestatem dignitatemque, ac eundem honorem; sic seipsum Episcopo fecit aequalem, episcopalem dignitatem sibi usurpavit, et omnibus presbyteris imponendarum manuum ius largitus fuit, ea autem de causa ab omnibus orthodoxis Patribus damnatus et renunciatus haereticus fuit. Epiphanius? hominem hunc dixit « magnum mundo malum, furiosum mente, elatum opinione», ipsius autem haeresim « magnam quandam et fabulosam opinionem, quae tamen multos, quibus aures semper pruriunt et laxa mens est, decepit »; itemque quod «multa ad pravam artem in mundum furiose invexit, licet tota res ipsius stultitiae plena esset ». Pronunciassent tulissentque sententiam, quam de Collutho, qui cum presbyter tantum esset, seipsum creavit episcopum, et sacerdotes ordinavit, praesertim vero Ischyram, hominem vel hoc solo titulo infamem. S. Athanasius in Arianos!? scribens, Colluthum appellat imaginarium episcopum; in generali autem synodo Alexandrina, ut idem Athanasius scribit, ab Hosio et ceteris Episcopis damnatus, iussus fuit ut se pro presbytero, qualis antea fuerat, haberet, atque ideo omnes ab illo constitutos in veterem suum ordinem recurrisse. Et hoc quidem modo, ut testis est Epiphanius,!* Colluthi haeresis non diu duravit, sed statim dispersa fuit. Colluthiani nanque, a fumo in ignem, et de calcaria in carbonariam se transferentes, in Arianorum partes, damnato depositoque ipsorum auctore, transierunt. Tandem ommnes orthodoxi Patres in Lutherum eiaculati fuissent Cypriani sententiam in Novatianum a seipso constitutum episcopum. ADDITAMENTUM DUODECIMUM 1 Fuit praeterea Lutherus, ne quid ad hanc rem homini deesset, cum lu pus sub ovina pelle, tum etiam vulpes, et quidem praegrandis, hoc est, insignis adulator; novit agere palponem optimum, praestantissimumque assentatorem. Populares enim et manipulares suos in concionibus cum maxime blandissime lactabat, et demulcebat, et propter novum evangelium beatos praedicabat, modo tantum crederent, nec nisi in papistas invehebatur, maxime vero in ecclesiasticos, quos in concionibus singulis veluti in scena traducebat; populo loquebatur placentia, more omnium pseudoprophetarum, qui propterea in Sacris Litteris vulpes sunt appellati, sicut apud Ezechielem legimus: Quasi vulpes in desertis prophetae lui, Israel, erant. Ad comparandas autem sibi vires, optime Absalonem ad populum egit adversus Romanum Pontificem ; maxime vero omnium principibus, fautoribus et protectoribus suis, sub quorum patrocinio tutus erat, aliisque a quibus aliquid sperabat, mirum in modum assentatus fuit, vel potius parasitatus. Novus hic Ioannes Baptista longe aliam ingressus est viam quam verus ille Christi praecursor, qui regi Herodi dicebat: Non licet tibi habere uxorem fratris tui. Multas scripsit epistolas ad Fridericum ducem Saxoniae et ad Ioannem Fridericum, aliosque principes qui a suis partibus stabant, longe blandiloquentissimas adulantissimasque. Similem scripsit ad Carolum V, mox atque imperator creatus fuit, sperans eum ad suas partes trahere; eadem arte epistolam deprecatoriam dedit ad Henricum Regem Angliae, ad Georgium ducem Saxoniae, ita semel atque iterum scripsit ad Leonem X Romanum Pontificem, ita ad Cardinalem Caietanum, tunc in Germania Legatum a latere, semper tanquam vulpes, quae, quod extrinsecus est, pellem quidem habet mollissimam blandissimamque, intrinsecus autem nihil boni, multum autem malitiei habet. Nonnunquam vero instar apis mel habebat in ore et extrema parte spiculum aculeumque valde pungentem; simul, inquam, adulabatur et detrahebat, sicut in epistola ad Leonem X, quam [dedit] anno 1520 mense Aprili, in qua Leonem quidem tanquam optimum Pontificem miris laudibus afficit, Romanam autem QCuriam virulentissimis calumniis proscindit, et nullis non contumeliis blasphemo ore percellit. Novit etiam mille artifex homo coram vel per epistolas blandiri, absens vero et per epistolas apud alios illos ipsos detrahere; ista nanque arte cum Cardinale Caietano usus est, ad instar scorpionis, quod brachiis quidem adblandiri videtur, sed venenata cuspide in cauda venenum infundit. Et his quidem modis Lutherus evangelium propagare constituit, longe sane alia ratione quam ab Apostolis propagatum fuit. Fiduciam habuimus in Deo nostro, inquit Paulus ad Thessalonicenses de apostolica Evangelii propagatione, loqui ad vos Evangelium Dei in multa sollicitudine. Exhortatio enim nostra non de errore, sive impostura, neque de immunditia, neque in dolo, sed sicut probati sumus a Deo, ut crederetur nobis Evangelium, ita loquimur, non quasi hominibus placentes, sed Deo, qui probat corda nostra; sect. 3, pag. 126-134. 404 ADDITAMENTUM DUODECIMUM neque enim aliquando fuimus in sermone adulationis, sicut scitis; hoc est, Evangelium praedicatum a nobis est non de errore, sed de veritate, non de immunditia carnis, sed castitate et honestate vitae, non de dolo fraudis et deceptionis, sed de iustitia et sanctitate veritatis, non dedimus operam, ut hominibus per adulationes et assentationes placeremus, nam inquit: Si hominibus placerem, Christi servus non essem. Lutherus autem contrario modo evangelium suum propagare instituit, mille mendaciis et imposturis, mille immunditiis et impuritatibus carnis, faciens castitatem et continentiam hominibus impossibilem, mille fraudibus astutiisque summa cum hypocrisi loquens, ac tandem mille adulationibus et assentationibus, quibus per dulces sermones et benedictiones seduxit corda innocentium, serviens non Deo, sed suo abdomini. Ex his autem quae dicta sunt videre licet fuisse Lutherum hominem monstrum quoddam chimaerae simile, quam finxere poetae habere caput pectusque leonis, ventrem caprae, et caudam draconis, unde ille ait: « Quoque chimaera iugo, mediis in partibus hircum, Pectus et ora leae, caudam serpentis habebat »;? vel sicut camelopardalis, de quo naturales? referunt quod capite quidem camelum referat, cruribus et pedibus bovem, colore pantheram; in Sacris autem Litteris tragelaphum 4 habemus, qui, ut nonnisi etymon sonat, hirco et cervo similis est; mitto animalia monstruosa, quae in propheticis libris maxime apud Danielem et in Apocalypsi leguntur. Lutherus monstrum mihi videtur ex leone, lupo, vulpe et serpente compositum. Sed, ne in re admodum seria ludere velle videamur, nihil aliud dicimus, nisi quod lupus sub vestimento ovium est, tam perniciosus christianae reipublicae, quam lupus rapax gregi ovium et cicurium pecudum, eo autem perniciosior, quo lupus sub ovillo indumento, quo, sub specie pietatis et evangelicae veritatis, multos ad interitum perduxit, et adhuc sine fine perducit, dum scriptis suis venena mellita propinat; lupus est non parcens gregi, dum perversa loquitur, ut abducat discipulos post se. Homo nequam, versipellis, rapax evertit animas, dum sub specie pietatis homines ab avita pietate abducit, dum sub nomine fidei errores et haereses, sub nomine puri puti verbi Dei, sub nomine Evangelii, Ecclesiae, libertatis christianae et Christi, nonnisi doctrinas daemoniorum in hypocrisi pseudoevangelium, synagogam satanae, libertatem carnis et antichristum praedicat. Ac ita in Luthero diabolus seipsum in lucis Angelum transfigurat, et sicut per serpentem seduxit homines in aeternam generis humani perniciem, ita nunc per Lutherum, vas suum electissimum; sicut enim Paulus vas fuit electissimum Christi, ita Lutherus diaboli. Utinam attendissent homines ab hoc falso propheta, ab hoc lupo rapace sub vestimento ovium; non fuissent Christi oves in Ecclesia Dei passae talem tantamque iacturam! Utinam cavissent a fermento huius Pharisaei, cognovissent insignem istum sycophantam, impostorem, hypocritam, de quo illud dici potest: «Astutam vapido servas sub pectore vulpem ». 5 Tam enim verus fuit Christi minister, quam vere vulpes est agnus, lupus ovis, corvus columba, simia homo, daemon Angelus lucis. Iob 39. Cf. etiam Plin. l. cit. 5) Persius Satir. 5, vr. 117. E ADDITAMENTUM DUODECIMUM 405 Genuit autem per suum pseudoevangelium in antichristo filios sibi similes, qui tam vere sunt, ut dici volunt, evangelici, quam vespertiliones sunt aquilae, quam vespae sunt apes, haeretici nanque omnes nonnisi solo nomine sunt christiani; si autem Lutherani non sunt haeretici, nulli prorsus in orbe haeretici vel sunt, vel fuerunt unquam. Genuit Lutherus, factus ex ove lupus rapax et disperdens oves, lupos sibi simillimos. Sunt autem hi cum primis Lutherani praedicantes, insigniter vero noster Polycarpus Laiserus, qui parentem suum Lutherum, optimum, inquam, haereticum, optime refert, et praestantissimum in perditissima haereticae hypocriseos arte magistrum egregie est imitatus; Lutheri enim non simia, sed filius est, mali corvi malum ovum. Nunquid colligunt de spinis uvas aut de tribulis ficus? Mala arbor malos frucíus facit ; lupus lupum et vulpes vulpem genuit, sed lupus ovem et vulpes agnum referre satagens; nam et ipse habet dulces sermones et benedictiones, habet et speciem insignem pietatis, vestem ovis et larvam vultumque agni, habet piissima verba cum suavissima blandiloquentia, qua suos lactat atque demulcet, eisque mellita admodum venena propinat. Testis est vel ipsa epigraphe, inscriptio, inquam, sive superscriptio invectivae in nos missae ad Lutheranos suos, in hunc sane modum... 9 ADDITAMENTUM DECIMUM TERTIUM ! OSTENDENDUM PROPONITUR QUIS QUALISQUE FUERIT CENSENDUSQUE SIT MARTINUS LUTHERUS QUEM MAGISTRUM DUGEMQUE SEQUITUR EX PROFESSO POLYCARPUS LAISERUS Hic agendum de Lutheri vocatione ad reformandam Ecclesiam, repurgandum Evangelium et restaurandam fidem; nemo enim assumit sibi honorem, sed qui vocatur a Deo, etc. Videnda sunt quae scripsit pseudoiubilus Wittembergensis,? et advertendum quod Lutherus ait in epistola ad Fratres Augustinianos Wiltembergensis Monasterii? de pavore conscientiae suae, cum iis quae a nobis scripta sunt inferius de spiritu vertiginis Lutheri. In epistola ad Ioannem Fridericum Saxoniae ducem ait Lutherus:* «Urgent me causae inevitabiles. Deus cogit et vocat ». Et paulo post: « Cum, inquit, negari non possit quod per me emendatio doctrinae religionis in hac ecclesia coepta sit, et fateri me cogar prope addictum et deditum ministrum illius ecclesiae, ad quam me Deus vocavit». Et iterum: « Certo scio et firmissime persuasum habeo meum verbum, sive initii mei evangelii, non a me, sed a Deo profectum esse ». Et adhuc: « Hic, inquit, est grex meus a Domino mihi commissus »; ubi etiam prophetam agens, ita loquitur: « Hoc ausim vere affirmare Dissert. 5-6, sect. 3, pag. 99-125; Dissert. 1, sect. 4, pag. 135-149. 2) F. 225. 3) T. 2, f. 224. 406 ADDITAMENTUM DECIMUM TERTIUM et Gelsitudinem vestram velim esse quam certissimam, longe aliud in coelo quam Norimbergae in conventu pronunciatum et conclusum esse ». Cum homo, in quem catholicae veritatis propugnandae gratia scribendum suscepimus, sit Martini Lutheri iuratus discipulus placitorumque eius, in cuius locum suffectus etiam cathedram tenet, sectator propugnatorque et Lutheranorum praedicator et doctor, ut melius pleniusque cognoscatur homo et ad catholicam veritatem magis magisque illustrandam; non ab re esse duximus, si prius quisnam et qualis fuerit summus Lutheranorum patriarcha data opera serioque inquiramus, et pro rei veritate, omni affectu seposito, candide sincereque in medium afferamus, sic enim liquido constare poterit, quidnam sit revera de novo evangelismo sentiendum. Sicut enim a radice arbor, a fundamento aedificium, ab ovo avis dependet; ita ab auctore secta. Hoc nanque est quod Dominus ait, de doctoribus agens veris vel falsis: Omnis arbor bona fructus bonos facit, bonus magister catholicusque bonos catholicosque discipulos, dum ipsius placita et doctrinam sequuntur; mala autem arbor malos fructus facit, malus doctor, falsus propheta, haereticus malos discipulos. Non potest arbor bona fructus malos facere, catholicus doctor non facit discipulos haereticos perversaque doctrina imbutos; neque arbor mala fructus bonos facere, nam iuxta vulgatam paroemiam: Mali corvi malum ovum, lupus lupum generat, non procreat corvus columbas, nec lupus agnos. Nunquid colligunt de spinis uvas, aut de tribulis ficus ? Dicuntur autem discipuli magistrorum veluti filii, unde Paulus ait: Per Evangelium in Christo Iesu ego vos genui ; cum igitur Lutherani omnes professione sint Lutheri discipuli, ex ipso pendet ipsorum iudicium. Mirum autem quam varium diversumque sit de homine Catholicorum et Neochristianorum iudicium, plane quale olim fuit de Moyse in Aegypto inter Hebraeos et Aegyptios, et fere quale nunc est de Mahumete inter christianos et Turcas. Lutherani enim volunt hominem esse divinitus missum ad illuminandum mundum, ad reformandam Ecclesiam, ad repurgandum Evangelium; alterum Moysen, alterum Eliam, alterum Ioannem Baptistam, alterum Paulum, novum prophetam, apostolum, virum plane divinum, Dei unicum interpretem, Christi os linguamque, Spiritus Sancti mentem, qui cognoverit sensum Domini, divinum oraculum, Scripturae canonem, quin etiam iudicem et censorem nedum unicum interpretem, Ecclesiae supremum patrem, reformatorem et normam, doctorem summum, cuius non puduisset Augustinum esse discipulum, pluris faciendum quam mille Cypriani, mille Ambrosii, mille Augustini, quam omnes Doctores Patresque omnium saeculorum, Episcopos, Pontifices, concilia universamque Ecclesiam, in rebus religionis et fidei unicum solumque arbitrum. Tam magnifice sentiunt de suo patriarcha summoque parente Lutherani. Catholici vero eum impium alastorem dicunt, excucullatum monachum, sceleratum apostatam, desertorem catholicae fidei, transfugam infamem a castris Christi ad antichristi satanica castra, falsum prophetam, pseudoevangelistam, haeresiarcham insignem, praecursorem antichristi, Mahumete haud parum deteriorem, ministrum satanae, filium diaboli primogenitum, qui iure, sicut Iudas, diabolus sit appellandus, adeo ut vix unquam fuerit homo tam impius, quem Lutherus impietate non vicerit, odio in Catholicos multo iniquior quam Cain in Abel, Patrum contemptu alter Cham ac multo quidem deterior, LI ADDITAMENTUM DECIMUM TERTIUM 401 de quibus non aliter ac de Mysorum ultimis contemptissime loquitur, cordis duritia et impoenitentia Pharaone multo obstinatior, virulentia in Christi Vicarium proditore Iuda longe lateque perversior. Similem faciunt Balaamo pseudoprophetae, qui furpis lucri gratia docuit mittere scandala coram filiis Israel, edere idolothyta et fornicari in perniciem populi Dei; similem Sebae filio Bocri Iemineo, qui in odium David vir Belial tuba cecinit, dicens: Non est nobis pars in David, neque hereditas in filio Isai, fecitque magnum schisma in populo. Nam separatus est omnis Israel a David, a Christi Vicario, et secutus est Seba, filium Bocri, virum Belial,sine iugo, Lutherum hominem exlegem; viri autem Iuda secuti sunt regem suum, ex animo Catholici Vicarium Christi, Romanum Pontificem. Aiunt Lutherum illam esse stellam infaustam, quam Ioannes, A pocalypsi cp. 9, vidisse se refert, cum quintus Angelus tuba caneret, cecidisse de coelo, datamque ei fuisse clavem abyssi, et aperuisse abyssum, ex quo ascendit fumus... sicut fumus fornacis..., et obscuratus est sol et aer de fumo putei ; et una cum fumo tartareo agmina quaedam monstrifica locustarum, humana quidem facie, sed cum dentibus leonum et caudis scorpionum, similes equis paratis ad bellum in mundi perniciem et hominum non habentium signum bestiae cruciatum. Quo loco graphice descriptus videtur Lutherus cum suis sequacibus, sicut Cardinalis Bellarminus explicavit oratione in scholis habita De Lutheranis. Plane non tantum discriminis est inter lucem et tenebras, diem et noctem, coelum et terram, dixerim etiam inter paradisum Angelosque et infernum ac daemones, quantum est inter Catholicos et Lutheranos in hoc ipso de Luthero iudicio, adeo ut adagium illud usurpare possimus: Mysorum ac Phrygum discreti sunt termini; opiniones enim sunt inter se toto genere dissentientes. Cum autem Lutheranorum secta Lutheri placitis innixa consistat; profecto si quis ostenderet vera esse quae de ipso Catholici affirmant, is sane ageret cum hac Luthericorum secta quod Samson egit cum Allophylorum palatio, convulsis enim columnis, quibus innitebatur, irreparabili ruina totum corruit, eversumque fuit. Cum igitur sit Lutherus columna sectae istius et firmamentum, diruta et in terram columna ista deiecta, totum aedificium ut concidat necesse est. O utinam Deus, qui dixit de tenebris lumen splendescere et de nihilo cuncta creavit, qui abiecta mundi elegit, ut confundat fortia, et ignobilia et contemptibilia, et ea quae non sunl, ul ea quae sunít destrueret; mihi cum Samsone has praebeat vires, ac per me omnium hominum minimum ac nihili nomini suo hanc gratiam tribueret, ut columnam hanc licet ferream possem convellere, et in terram deiicere. Sciens autem quod non est difficile Domino salvare, ut Ionathas ait, vel in multis vel in parvis; animum appuli, consultumque duxi pro virili satagere, ut probarem vera esse quae de Luthero a Catholicis asseruntur. Gonstitui autem missa facere, quae a viris eruditissimis Ioanne Cochlaeo, Ioanne Eckio, Friderico Staphylo, Willelmo Lindan o aliisque multis, inter quos principem locum tenet Ioannes F ischerus, eruditissimus episcopus Roffensis et martyr illustrissimus, in Lutherum scripta sunt, quoniam apud Lutheranos suspectae fidei praescriptionem habent tanquam ab inimicis contestata. Animus est ex indubitatis Lutheri operibus, tanquam ex domo rei, in ipsum testes adducere omni exceptione maiores superioresque, quibus convictus Lutherus, ab aequo iudice veri iustique amatore, iure damnari possit. 408 ADDITAMENTUM DECIMUM TERTIUM Verum ad opus hoc manum admoventes, actum agere videri possumus, cum iam pridem insignis theologus Ioannes Pistorius, vir omnigena eruditione et pietate praestans, hoc egerit in opere De Septem Malis Spiritibus Lutheri, ubi vir in hac palaestra exercitatissimus, diffuse, copiose ac satis superque abunde hoc praestitit. At vero quia opus est pluribus voluminibus comprehensum, longe prolixum, et germanice tantum editum; nonnullius operae pretium facturum me esse existimavi, si quod vir doctissimus pientissimusque fusius prolixiusque praestitit, compendiosius pressiusque praestitero, et, ut ita dicam, laconice scripsero, selectiora tantum quaedam clarioraque in Lutherum testimonia et summa quidem fide in medium allaturus ac producturus. Libet autem protheoriae loco hic nonnulla praefari, ut viam nobis, ad opus quod intendimus, aperiamus. Et in primis quidem autumant praedicantque Lutheri sectatores ipsum novum prophetam et apostolum ad reformandam Ecclesiam divinitus, sed extraordinarie missum, sicut Moysen, Eliam, Ioannem Baptistam et Paulum missos novimus. Ipseenim Lutherus talis omnino haberi voluit, talem se venditavit; sed ita tamen quod nullo prorsus unquam argumento probavit vel ad speciem quidem. Nos autem non negamus missos aliquando fuisse a Deo Prophetas ad reformandam Ecclesiam; sed scimus missos sicut Moyses, quem Deus nil minus cogitantem vocavit, et ad munus hoc destinavit, ac reluctantem etiam misit, sed divino praesidio munitum: Ego, inquit, ero fecum, ero in ore tuo, et docebo te quid loquaris, ut non humano sensu et Divino Spiritu afflatus verba Dei tanquam divinus interpres ad homines loqueretur. Dedit etiam potestatem miracula faciendi divinaque patrandi facinora ad faciendam missionis suae fidem: Virgam hanc, inquit, sume in manu (ua, in qua facturus es signa. Et tandem divina misit auctoritate et potestate munitum: Constitui te, inquit, deum Pharaonis. Missus fuit a Deo, sicut legatus a rege, cum regiis litteris et diplomatibus, regio sigillo munitis, ad faciendam legationis fidem. Hinc populus Iudaeorum a Prophetis extraordinarie missis signum petebat, sicut et a Domino nostro Iesu Christo petiit, cum Dominus a templo eiecisset vendentes et ementes: Quod signum, inquiunt, ostendis nobis, quia haec facis ? Et alibi: In qua potestate haec facis? Fuisse autem hoc Deo, ut ita dicam, solemne, ne ipse quidem Lutherus ignoravit. Scribens enim ad Senatum Molhusium contra praedicantem quendam nomine Thomam Muncerum, qui iactabat se divinitus ad praedicandum missum, ita ait: « Accersat eum senatus ad se, etiam praesente omni populo si fieri potest, et quaeratur ab eo quis eum miserit, aut vocaverit ad praedicandum. Quod si dicat a Deo atque ipsius spiritu missum esse, sicut Apostoli, probet hoc signis et miraculis editis. Nam ubicumque Deus ordinariam viam mutare vult, ibi semper miracula facit ». 5 Age nunc, patiatur Lutherus legem quam tulit. Si missus est extraordinarius a Deo homo, sicut Prophetae et Apostoli, ubi sunt ipsius miracula? Aiunt missum esse sine miraculis, sicut Ioannem Baptistam, de quo in Evangelio Ioannis 5 manifeste legitur quod nullum signum fecit. Verum est; sed ipsemet Ioannes erat longe admirandum miraculum. Miraculo a Prophetis praevisus praedictusque, ab Angelo patri in templo ADDITAMENTUM DECIMUM TERTIUM 409 praenunciatus, miraculo conceptus, miraculo in matris utero sanctificatus et Spiritu Sancto repletus, miraculo natus, miraculo educatus, miraculo ad praedicandum vocatus et insignissimo miraculo in Iordane clarissima Christi cognitione divinitus illustratus, vitaque ipsius ob admirandam austeritatem et sanctitatem omnibus erat stupendo miraculo, adeo ut propterea non modo propheta magnus ab omnibus haberetur, sed a quamplurimis purus putus Messias existimaretur; et tandem miraculum [fuit] quod a summo maximoque Pontifice Christo, qui nec fallere potest nec falli, divinis laudibus ornatus, insigni publicoque praeconio ac nunquam alias audito encomio inter divos relatus est, propheta summus et Angelus Domini declaratus. De Luthero autem quid unquam tale, aut simile auditum est? Plane fama perlatum quod incubo daemone conceptus fuerit et procreatus; dubiae quidem fidei fama, sed fama tamen quod divini huius spiritus, idest, daemonis, opera fuerit generatus. Sed quoniam Prophetarum et Apostolorum [vocatio] ad praedicationis munus quam maxime attendenda est; age, amabo, videamus qualis fuerit Lutheri vocatio ad munus hoc novi evangelismi, ipsumque loquentem audiamus. In Praefatione ad primum tomum suorum Operum orat pium lectorem ut cum iudicio legat libros, quos ipse coactus edidit in lucem: « Et sciat, inquit, me fuisse aliquando monachum et papistam insanissimum, cum istam causam aggressus sum, ita ebrium, imo submersum in dogmatibus Papae, ut paratissimus fuerim omnes, si potuissem, occidere, aut occidentibus cooperari et consentire, qui Papae vel una syllaba obedientiam detrectarent. Tantus eram Saulus, ut sunt adhuc multi. Non eram ita glacies et frigus ipsum in defendendo papatu, sicut fuit Eckius et sui similes, qui mihi verius propter suum ventrem Papam defendere videbantur, quam quod serio rem agerent; imo ridere mihi Papam adhuc hodie videntur velut epicurei. Ego serio rem agebam ut qui diem extremum horribiliter timui, et tamen salvus fieri ex intimis medullis cupiebam ». Sic ex ipso[Luthero] habemus quod aliquando fuerit Saulus, dum esset verus papista monachusque, sed insanissimus, ebrius et submersus in dogmatibus Papae. Sed et aliud refert de seipso in eadem Praefatione ad finem, cum adhuc esset monachus. « Miro certe, inquit, ardore captus fueram cognoscendi Pauli in epistola ad Romanos; sed obstiterat hactenus non frigidus circa praecordia sanguis, sed unicum vocabulum quod est in capite primo: Iustitia Dei revelatur in illo. Oderam enim vocabulum istud iustitia Dei, quod, usu et consuetudine omnium Doctorum, doctus eram philosophice intelligere de iustitia, ut vocant, formali seu activa, qua Deus est iustus et peccatores iniustosque punit. Ego autem qui me, utcumque irreprehensibilis monachus vivebam, sentirem coram Deo esse peccatorem inquietissimae conscientiae, nec mea satisfactione placatum confidere possem; non amabam, imo odiebam iustum et peccatores punientem Deum, tacitaque, si non blasphemia, certe ingenti murmuratione indignabar Deo, dicens: Quasi vero non satis sit miseros peccatores, et aeternaliter perditos peccato originali, omni genere calamitatis oppressos esse per legem Decalogi, nisi Deus per Evangelium dolorem dolori adderet, et etiam per Evangelium iustitiam et iram suam intentaret ! Furebam itaque saeva et perturbata conscientia ». Ita sane, Luthero ipso auctore, cognoscimus qualis esset homo ante vocationem suam ad novi istius evangelii munus, nempe impius alastor, Dei osor et in ipsum propter 410 ADDITAMENTUM DECIMUM TERTIUM iustitiam peccata punientem ingens obmurmurator. Non sic autem.vir pius in Deum corde obloquitur, sed cum Heli, audita per Samuelem terribili punitionis divinae comminatione, dicit: Deus est ; quod bonuun est in oculis suis faciat. In Epistolam ad Galatas cp. A Lutherus scribens, 6 aliud de seipso perhibet testimonium qualis fuerit sub papatu, dicens: « Ego in monachatu Christum quotidie crucifixi, et falsa mea fiducia, quae tum perpetuo adhaerebat mihi, blasphemavi. Externe non eram sicut ceteri homines, raptores, iniusti, adulteri; sed servabam castitatem, obedientiam et paupertatem. Denique, liber a curis praesentis vitae, totus eram deditus ieiuniis, vigiliis, orationibus, legendis Missis, etc.; interim tamen sub ista sanctitate et fiducia iustitiae propriae, alebam perpetuam diffidentiam, dubitationem, pavorem, odium et blasphemiam Dei». Quare non potest Lutherus, ipsomet teste, dici alter Ioannes Baptista, de quo, cum in matris utero sanctificatus et Spiritu Sancto repletus fuerit, nullum prorsus legimus peccatum. Sed nil refert qualis homo ante vocationem fuerit. Paulus extitit crudelis Christi persecutor, et Lutherus antequam tragoediam istam inciperet, cum monachus esset ac verus papista, Saulum se dicit tunc fuisse, subindicans Paulum se exinde factum. Paulum autem nonnisi divina per Christum et quidem mirabili vocatione conversum novimus, factumque ex crudeli persecutore magnum christianae fidei praedicatorem. Videamus nunc, imo ex ore ipsius audiamus vocationem suam, an vocatus a Deo fuerit ad tale tantumque munus, sicut Moyses, sicut Ioannes Baptista, sicut Paulus. In eadem Praefatione ita loquitur, veniam a lectore petens quod prius multa et magna humillime concesserit Papae, quae postea pro summa blasphemia et abominatione habuit, et execratus fuit: « Solus, inquit, primo eram, et certe ad tantas res tractandas ineptissimus et indoctissimus. Casu enim, non voluntate nec studio in has turbas incidi. Deum ipsum testor ». In libro etiam Coníra Regem Angliae non longe a principio habet: « Furentibus portentis abominationum, rapuit me Dominus imprudentem in medias has turbas, et occasione fallacium indulgentiarum dedit mihi aliquot Scripturae locos satanae extorquere ». Et iterum in Praefatione sua ad Propositiones de Viribus et Voluntate Hominis sine Gratia: «In his, inquit, ostenditur ignominia mea, idest, infirmitas et ignorantia, quae me in principio coegerunt rem tentare cum summo tremore et pavore. Unus eram, et per imprudentiam in istam causam lapsus; cum non liceret referre pedem, in multis et magnis articulis Papae non solum cedebam, sed etiam ultro adorabam ». Et post aliqua: « Quae et qualia [cor meum] isto primo et secundo anno passum fuerit, quantaque fuerit tum mea non ficta humilitas ac pene desperatio, ah quam parum norunt illi, qui postea vulneratam Pontificis maiestatem coeperunt superbissime invadere!» Et postea ait: « Ego vero, dum illi spectatores essent, et unum me sinebant periclitari, tam laetus, confidens et certus non fui; multa enim ignorabam, quae nunc scio. Denique de indulgentiis quid essent prorsus nihil sciebam, sicut nec ipse totus papatus quicquam de eis sciebat, tantum usu colebantur et consuetudine. Ideo non disputabam ut eas tollerem; sed cum pulcre scirem quid non essent, cupiebam discere quidnam essent, et cum magistri mortui seu muti, idest, ADDITAMENTUM DECIMUM TERTIíUM 411 libri theologorun et iuristarum mihi non satisfacerent, statui consulere vivos, et ipsam Ecclesiam Dei audire, ut, si qua usquam essent, organa Spiritus Sancti, mei misererentur, et simul in communem utilitatem me de indulgentiis certiorem redderent. Hi multi boni viri meas Propositiones extollebant, sed hos ut Ecclesiam Dei aut organa Spiritus Sancti agnoscerem, fuit impossibile. Papam, Cardinales, Episcopos, theologos, iuristas, monachos suspiciebam, et ex his spiritum expectabam; et cum omnia argumenta superassem per Scripturas, hoc unum cum summa difficultate et angustia tandem, Christo favente, vix superavi: Ecclesiam sanctam, scilicet, esse audiendam. Pertinacius enim et reverentius multo, quia vero corde faciebam, Ecclesiam Papae pro vera Ecclesia colui». Et post nonnulla: «Cum ita Ecclesiae et Spiritus Sancti expectarem sententiam, mox indicitur mihi silentium, et allegatur consuetudo. Ego territus auctoritate nominis Ecclesiae cessi, et Cardinali Caietano Augustae obtuli silentium »; et post alia quaedam: «Ita, inquit, ventum est ad hanc necessitatem, ut cogerer extrema tentare et expectare ». Haec omnia de seipso Lutherus, historiam narrans transitus sui a papismo ad novum evangelismum, in qua tamen nihil est de vocatione divina; sed quod casu incidit in has turbas, quod per imprudentiam lapsus est in hanc causam, et quod in principio non fuit tam certus et confidens, quod multa ignorabat, quod per spatium duorum annorum, nempe primo et secundo anno, passum fuerit pene desperationem ipsius cor, quod summa cum difficultate et angustia ac vix superavit argumenta. Mirabile autem est quod Lutherus ait quod, cum coepta fuit, ipso auctore, tam funesta tragoedia, nesciebat ipse quidnam essent indulgentiae, coepitque de eis disputare non ut tolleret, sed ut sciret quidnam essent. Voluit esse instar scepticorum philosophorum, qui P'yrrhonii dicti sunt, semperque erant in inquisitione, nihil definientes, suamque illam àxoy» assensus remoram fpraestabant. Sed intus talis erat Lutherus; foris enim cynicuin egit philosophum, latrantem, mordentem, damnantem indulgentias, cum tamen nesciret quidnam essent. Quomodo ergo damnabat quod nesciebat? Deus non mittit prophetas plenos sceptica dubitatione, sed certissima fide et veritate, nec ad damnandum quod nesciunt, sed quod divinitus instructi damnandum plenissime sciunt. Ergo non fuit Lutherus a Deo vocatus et ad munus hoc destinatus sicut Prophetae et Apostoli, quos nunquam misit Deus nisi Spiritu Sancto, certitudine ac firmitate fidei et caritatis plenos refertosque, non, sicut Lutherus, ignorantia, ambiguitate, difficultate, angustia ac pene desperatione. Coepit hanc tragoediam Lutherus a praedicatione et doctrina contra indulgentias, cum tamen, ut ipse fatetur, prorsus nesciret quidnam essent. Itane bene instructos mittit Spiritus Sanctus prophetas et apostolos suos, ut plane ignorent, verane sint an falsa, quae sunt praedicaturi, et ipsius nomine docturi? Neque enim dat Spiritus Sanctus suis os bilingue, ut missi ab ipso eadem, prout ipsis opportunum visum fuerit et commodum, nunc affirment, nunc negent. Unde Paulus, 2 Corinthiis 1, ait: Nunquid... quae cogito, secundum carnem cogito, ut sit apud me est et non? Fidelis autem Deus, quia sermo noster, qui fuit apud vos, non est in illo est et non. Dei enim Filius, lesus Christus, qui in vobis per nos praedicatus esl, per me et Silvanum et Timotheum, non fuit in illo esl el non, sed est in illo fuit; hoc est, doctrina quam vobis praedicavimus non est 412 ADDITAMENTUM DECIMUM TERTIUM varia, ambigua, dubia, sibi contraria, ut eadem nunc affirmaverimus nunc negaverimus; sed firma, stabilis, solida, semper eadem. Spiritus enim Sanctus, magister et doctor Prophetarum et Apostolorum, quique per eos locutus est, quae ad fidem et pietatem spectant, nec falli potest, nec fallere. Hinc autem sole clarius cerni potest non esse Lutheri doctrinam a Spiritu Sancto; quoniam, ut a viris doctis observatum est, innumeris plena est antilogiis, infinitis pene contradictionibus; nunc affirmat, nunc negat quod paulo ante affirmaret, ut puta, nunc tria statuit sacramenta, nunc negat tria esse, vultque duo tantum esse; liberum arbitrium nunc prorsus negat, sicut in libro De Servo Arbitrio in Erasmum, ubi pertinacissime tuetur liberum arbitrium rem fictitiam esse, tantumque nomen et titulum sine re; nunc autem docet esse in hominibus liberum arbitrium, ut in Visitatione Saxonica, unde in Augustana Confessione asseritur liberum arbitrium; sie de bonis operibus admodum contradicentia docuit, aliaque id genus innumera. Quod quidem in divinis Prophetis et Apostolis novum et inauditum est, ut falsum aliquando docuerint; Deus enim veraz est, et sermo Dei veriías est. Cum autem Lutherus prophetam et apostolum se venditarit, pseudoprophetarum more, longe alius a Ioanne Baptista, qui cum summous esset, Christo teste, propheta, ipse tamen humillimus et modestissimus negavit se esse prophetam. Sed si propheta haberi vult, esto; sed videamus verusne an falsus extiterit ad amussim divinitus nobis in Deuteronomio traditam; ubi cum praecepisset Dominus audiendos esse prophetas veros, non autem falsos, dat canonem dignoscendi quisnam censendus sit falsus propheta, dicens: Hoc habebis signum, quod in nomine Domini propheía ille praedixerit, et non evenerit, hoc Dominus non est locutus, sed per tumorem animi sui propheía confinxit. Lutherus multa praedixit, sed tam vere ac novus ipse propheta. Mitto prophetiam illam quae a suis ei tribuitur: « Pestis eram vivens, moriens mors ero tua, Papa ». Vide quae hac de re diximus in Notis, de nota Falsitatis. Audiamus prophetiam ex ore ipsius in libro scripto Contra Regem Angliae longe pestilentissimo: « Certus sum, inquit, dogmata mea habere me de coelo. Dogmata mea stabunt, et Papa cadet ». Insigne vaticinium, sed eventu falsissimum! Nam lutherana quidem dogmata sunt non solum per Catholicos, verum etiam per haereticos Zwinglianos, Anabaptistas, Calvinianos aliarumque etiam sectarum fere ad nihilum redacta; Papa autem Dei gratia et beneficio nec mortuus est, nec vel minimum quid imminutus. Habetur autem ista Lutheri prophetia I. G. t. 2, f. 50, in. Epistola Teutonica, quam inscripsit: Fidelem Admonitionem ad Omnes Christianos pro Seditione et Rebellione Praecavenda, anno 22. Mitto aliam Lutheri prophetiam apud Cochlaeum anno 1521, qua novus propheta praedixit quod, si adhuc biennio supervicturus foret, evanescerent omnino Papa, Cardinales, Episcopi, monachi, moniales, turres, campanae, Missae, etc.» Supervixit autem supra viginti annos usque ad 1546. Sic probavit exitus pseudoprophetae vaticinii falsitatem. In libro De Servo Arbitrio adversus Erasmum Roterodamum vaticinatur, dicens: «Ego nisi istos tumultus viderem, verbum Dei in mundo non esse dicerem. Nunc, cum videam, gaudeo ex animo, et contemno, certissimus quod Papae regnum cum suis adhaerentibus ruiturum sit; nam hoc invasit potissimum sermo Dei, qui nunc currit ». ADDITAMENTUM DECIMUM TERTIUM 413 Aliud habemus Lutheri vaticinium in epistola ad Georgium ducem Saxoniae, ubi sic ait: « Mihi quidem hoc certissimum est, quod neque Celsitudo Vestra nec ulla vis humana doctrinam meam retardabit, impediet, extinguet, opprimet. Fremant licet omnes homines, necesse est eam vigere, stabiliri, propagari, sicut res ipsa hactenus docuit; quia non est mea, aut ullius hominis ». Alludit ad illud Pauli: Neque enim ego ab homine accepi illud, sed per revelationem. Sed falsus est. Quare proculdubio Lutherus inter pseudoprophetas numerandus est, de quibus Petrus ait: Fuerunt autem et pseudoprophetae in populo, sicut et in vobis erunt magistri mendaces, graece falsi magistri, qui introducent sectas perditionis... superinducentres sibi celerem perditionem; et mulli sequentur eorum luxurias, per quos via veritatis blasphemabitur. Quam graphice hic D. Petrus cum aliis haereticis Lutherum, et singulariter quidem, descripsit! Sed quia ad alia properamus, unum hic tantum adnotandum est ex ipsomet L u - thero in calce Praefationis ad Propositiones de Viribus [et Voluntate] Hominis, ubi ait: « Nam ut Papam et maiestatem eius nunc non formidem; tamen Deum Papae adhuc formidare cogor, pene magis quam a principio». Hoc inquit Lutherus, non cum esset catholicus monachus, cum Papam adorabat, et Ecclesiam Papae pro vera Ecclesia colebat; sed iam factus haereticus, cum papatum summo odio persequebatur, execrabaturque. Nunc quaeram: Quisnam est iste Deus Papae, quem magis quam a principio formidare se dicit, verus an falsus Deus. Si falsus; quomodo propheta verus timet falsum deum qui nihil est, cum propheta verus dicat: Dominus illuminatio mea et salus mea, quem timebo? Dominus protector vitae meae, a quo trepidabo? Si verus; quomodo Deus verus dicitur Deus Papae ? Profecto a cultu, religione et pietate vera; sicut Deus Abrahae, dictus est, Deus Isaac, Deus Iacob. At si Papa verum Deum vere colit vera fide et pietate, adeo ut Deus verus dicatur Deus Papae; quomodo qui in fide et religione cum Papa non sentit, potest esse verus propheta? Et quomodo verus Dei propheta divinitus ad praedicandum evangelium missus, cum iam per integrum annum praedicasset, obtulit Cardinali Caietano silentium ? Non ita Petrus; sed evangelicae praedicationis gratia citatus coram summo pontifice et universo magistratu, non egit sicut Lutherus, qui, citatus coram Cardinali Caietano Legato a latere, comparere noluit, nisi bene munitus principum commendatitiis litteris et Caesaris publica fide, vel, ut aiunt, salvo conducto. Petrus statim comparuit, et coram magistratu publice fidem Christi praedicavit; et indicto ipsi silentio, respondit: Si iustum est in conspectu Dei vos potius audire quam Deum, iudicate. Et iterum adductus in concilium, et propter Evangelii praedicationem dure increpatus, tanquam columna ferrea et murus aereus, immotus intrepidusque respondit solo Dei Spiritu armatus: Obedire oportet Deo magis quam hominibus. Quomodo ergo Lutherus, cum iam per annum praedicasset novum istud evangelium, territus Ecclesiae auctoritate obtulit silentium ? Non servavit autem oblatum silentium, quia Cardinalis non assensit petitioni, qua ipse, ut ait, humiliter petiit ut silentium imponeret clamoribus partis adversae. « Ille Y WIES ta, 1.487. 414 ADDITAMENTUM DECIMUM TERTIUM vero, ait, non solum hoc denegavit, sed addidit, nisi revocarem, sese damnaturum omnia quaecumque docuissem. Docueram autem iam catechismum non parvo fructu, quem damnari non oportere sciebam, neque mihi hoc ferendum esse, nisi vellem Christum abnegare. Ita ventum est ad hanc necessitatem, ut cogerer extrema tentare ». Sed quidnam, quaeso, est extrema tentare? Spiritus Dei non tentat, sed odit extrema, cum virtus Deo placens consistat in medio. Sed qua re, quaeso, coactus est extrema tentare? Quia Cardinalis non assensit petitioni ipsius, ut silentium imponeret clamoribus partis adversae. Hanc igitur ob causam deserenda fuit Ecclesia, quam pro vera Ecclesia colebat, et cuius auctoritas eum tantopere terrebat? Propter clamores partis adversae? Sane multis male audiebant Apostoli propter Evangelium; cur non obtulere silentium principi sacerdotum cum hac conditione, si spiritum Lutheri habebant? Non enim nisi unus est Spiritus Dei, Spiritus Christi, quo Evangelium praedicatum est, et praedicari debet. Sed minatus fuit Cardinalis, nisi Lutherus revocasset errores et palinodiam cecinisset, damnare omnia quae docuisset unquam; quare etiam catechismum Lutheri damnasset. Ita sane Cardinalis damnasset symbolum Apostolorum, quod Lutherus docuerat, Evangelium quod praedicaverat, sacrificium Missae quod celebraverat, fidem Romanae Ecclesiae quam coluerat, et omnes Divinae Scripturae libros, quos Lutherus e suggestu auditoribus suis praelegerat? Sed haec summa fuisset infamia, summum dedecus Cardinalis, imo summa impietas, peccatum maximum. Cur igitur propheta novus Lutherus elegit potius ipse peccare non obediendo Ecclesiae, quam pro vera Ecclesia Dei colebat, et cuius auctoritas eum tantopere terrebat, quam sinere ut Cardinalis peccaret iniuste damnando Lutheri doctrinam, quae in catechismo damnanda non erat? Quis Prophetarum Dei unquam elegit potius peccare, quam iniuste aliquid pati? Plane non ita Apostoli, quia Lutheri spiritum non habebant, nec bilingues erant et duplici corde sicut Lutherus. Qui anno 1518 scribens ad Leonem X Romanum Pontificem ait: « Quare, Beatissime Pater, prostratum me pedibus tuae Beatitudinis offero cum omnibus, quae sum et habeo. Vivifica, occide; voca, revoca; approba, reproba ut placuerit. Vocem tuam vocem Christi, iu Te praesidentis et loquentis, agnoscam ». Et in Actis apud Cardinalem Caietanum, ab ipsomet Luthero descriptis, protestatur coram Cardinale, adductis notario et testibus, dicens: « Ego, frater Martinus Lutherus, Augustinianus, protestor me colere et sequi sanctam Romanam Ecclesiam, in omnibus meis dictis et factis praeteritis, praesentibus et futuris. Quod si quid contra vel aliter dictum fuit vel fuerit, pro non dicto haberi et habere volo». Et in epistola ad Cardinalem Caietanum de appellatione ad Pontificem Maximum ait: « Praeterea, edito libello Resolutionum, me et mea omnia pedibus suae Sanctitatis proieci, expectans accepturusque quidquid, sive damnanti sive approbanti, visum fuerit ». Omnia autem duplici animo et ficto corde. Nam cum damnasset Leo X articulos Lutheri, statim ipsi factus est antichristus, scripsitque Adversus Execrabilem Bullam Antichristi pestilentissimum libellum. Et referens ipse Acta Augustae apud Cardinalem Caietlanum, ad pium lectorem ait: « Posteriorem illam Responsionem meam, etsi cum multa reverentia, dedi, ac veluti in arbitrium Summi Pontificis reposui; non tamen id ADDITAMENTUM DECIMUM TERTIUM 415 me fecisse credas, quod de re ipsa dubitem, aut animi sententiam sim unquam mutaturus » Et tamen inipsa eadem Responsione dixerat animam suam quaerentem nonnisi lucem veritatis, paratissimam cedere, mutare, revocare omnia, ubi aliter intelligenda esse edocta fuerit. Quis non hic videat bilinguem et duplici animo hominem? Ut mittam verborum blanditias et suaveloquentiam, qua coram et epistolis lactabat Cardinalem Caietanum; a tergo autem et apud alios gravissimae accusabat ignorantiae, inscitiae, superbiae, tyrannidis, nec non etiam infidelitatis. Assentationes notae sunt in duabus ad Cardinalem epistolis, et dum ei offert Responsiones ad duo obiecta; criminationes vero in A ctis, in Appellatione et in secunda epistola ad Leonem X Papam. Quisnam hic novus propheta? Quis hic fons venam habens dulcis et amarae aquae? Itane Apostoli? Neque enim fuimus aliquando in sermone adulationis, inquit ad Thessalonicenses Paulus; sed novus propheta nova lingua, Spiritui Sancto nunquam usu quidem cognita, locutus est. Haec falsorum prophetarum propria semper fuit. His autem sic de ipso novi evangelismi praedicatore generatim praelibatis, videndum quo spiritu ductore atque doctore Lutherus novum evangelium edoctus praedicaverit atque docuerit, ut videant Lutherani quem ducem et magistrum sequantur. Videat autem cum primis Polycarpus Laiserus, qui nos ut in arenam hanc descenderemus incitavit, ut sciat cuius qualisque viri locum impleat, et cathedram teneat, qualique magistro et doctore gloriari se possit, clareque et evidenter sectae novaeque, si magis placet, ecclesiae suae cognoscat auctorem. Qui enim ab austriaca paedagogia ad saxonicam theologiam translatus Jesuiticae Historiae impendio operam dedit, forte luthericam, transgressus incuriose neglexit; quare laboris compendium nos ei hic facimus, ne professionis suae et fidei ignoret originem. ADDITAMENTUM DECIMUM QUARTUM ! LUTHERUM A CATHOLICA ROMANA ECCLESIA DISCESSISSE MORE OMNIUM ALIORUM HAERETICORUM SED PRAESERTIM ARII HAERESIARCHAE NOBILISSIMI Ut viam ad destinatum scopum quo tendimus, Deo duce et auspice, propius accedamus, totiusque Lutheranismi Hypotgposim coloribus suis post aliqualia lineamenta depingere incipiamus; videndum nobis quanam ratione ductus, vel causa aut occasione motus, catholicam Romanam Ecclesiam Lutherus deseruerit, et ex egregio catholico, monacho augustiniano, sacerdote romano, doctore theologo, ecclesiaste sacro, et catholicae fidei praedicatore ac propugnatore, factus sit talis tantusque haereticus, catholicaeque Romanae Ecclesiae tam infensus inimicus, impugnatorque longe acerrimus. Magna mutatio, sed non dexterae Excelsi, non Sauli in Paulum, lupi in ovem; sed Pauli in Saulum, ovis in lupum ac veluti Angeli in daemonem. sect, 4, pag. 135-149. 416 ADDITAMENTUM DECIMUM QUARTUM Omnia quae facta sunt, necesse est ut suas habuerint causas atque principia. Diabolum causam esse omnium haereseon, superseminatorem zizaniorum novimus; sed generalis est causa, et ad pervertendas animas opportunis occasionibus utitur, sicut a principio usus fuit ligno scientiae boni et mali in perniciem totius humani generis. Haereseon autem causas multo specialiores in Sacris Litteris et Sanctis Patribus legimus. Paulus quidem, ad Galatas scribens, numerat haereses inter opera carnis; et ad Romanos de haereticis [ait] quod Christo Domino... non serviunt, sed suo ventri, et per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocenlium; sic serpens per Evam seduxit Adam. Et ad Timotheum, cui semel atque iterum ex afflatu Spiritus Sancti praedixerat quod futuri erant haeretici, qui aftlendentes spiritibus erroris et doclrinis daemoniorum discessuri erant a fide, assignat nonnullas causas; quarum prima quidem est abusus Divinarum Scripturarum ex falsa intelligentia, dum non attenditur finis, sensusque legitimus earum. Ita ait: Rogavi te ut maneres Ephesi, dum irem in Macedoniam, ut denunciares quibusdam, ne aliter docerent, neque intenderent fabulis et genealogiis interminatis, quae quaestiones magis praestant quam aedificationem Dei, quae est in fide. Finis autem praecepti est caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficia; a quibus quidam aberrantes conversi sunt in vaniloquium, volentes esse legis doctores, non intelligentes neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant. Scimus autem quia bona est lex, si quis ea legitime utatur. Haec una causa est velle aliter docere ex abusu divinae legis et ignorantia Divinarum Scripturarum, dum quis vult attendere disputationibus, quaestionibus et pugnis verborum, non aedificationi Dei, non fini ipsius Divinae Scripturae, quae caritas est. Huic aliam post pauca adiungit, dicens: Hoc praeceptum do libi, fili Timothee, secundum praecedentes in le prophetias, ut milites in illis bonam militiam, habens fidem et bonam conscientiam, quam quidam repellentes circa fidem naufragaverunt; ex quibus est H ymenaeus et Alexander, quos íradidi satanae. Causa est neglectus bonae conscientiae; est enim mala conscientia grave pondus, ac veluti massa plumbi quae deorsum tendit, et in barathrum errorum haeresumque hominem trahit. Addit Apostolus et tertiam causam, dicens ad eundem Timotheum: Si quis aliter docet, et non acquiescit sanis sermonibus Domini nostri Iesu Christi, et ei, quae secundum pietatem est, doctrinae; superbus est, nihil sciens, sed languens circa quaestiones et pugnas verborum. Et alibi ad eundem : Scito quod in novissimis diebus instabunt tempora periculosa: erunt homines seipsos amantes, cupidi, elati, superbi. Loquitur de haereticis, quos dicit homines voluptatum amatores magis quam Dei, et habentes speciem quidem pietatis virtutem autem eius abnegantes ; et similes facit magis Pharaonis, qui restiterunt Moysi. Et hi, inquit, resistunt veritati, homines corrupti mente, reprobi circa fidem. Hos dicit elatos, superbos, tumidos; de quibus in Actis ad Ephesinos presbyteros ait: Exurgent magistri loquentes perversa, ut abducant discipulos post se. En causa haereseos, principatus et magisterii gratia, ut habeant sequaces. Et hanc eandem causam innuit ad Galatas, dum de haereticis subversoribus Galatarum ait: Volunt vos circumcidi, ut in carne vestra glorientur. Et eandem causam dicit ad Timotheum, dum ait quod quidam profitentes falso nominatam scientiam, circa fidem exciderunt. Tandem quartam causam assignat avaritiam: Radix, inquit, omnium malorum ADDITAMENTUM DECIMUM QUARTUM 41*4 est cupiditas, quam quidam appetentes erraverunt a fide, et inseruerunt se doloribus mullis. Per cupiditatem autem avaritia intelligenda est, graece enim qu«pyopix est amor pecuniae; et ante haec verba ait: Qui volunt divites fieri, incidunt in tentationem el in laqueum diaboli. Est autem avaritia, ut Paulus ait, idolorum servitus ; facit enim ut homo pecuniam, aurum, opes praeferat Deo, praeferat religioni et pietati. In ecclesiasticis autem historiis manifestum est, vel plerosque omnes has causas reperiri in lapsibus quorumcumque insignium haereticorum. Et quidem quod spectat ad carnis illecebras circa haereses D. Hieronymus in Pelagianos ad Ctesiphontem? ait : « Simon Magus haeresim condidit Helenae meretricis adiutus auxilio; Nicolaus Antiochenus, omnium immunditiarum repertor, choros duxit femineos; Marcion Romam misit mulierem, quae decipiendos sibi animos praepararet; Apelles Philomenem suarum comitem habuit doctrinarum; Montanus, immundi spiritus praedicator, multas ecclesias per Priscam et Maximillam, nobiles et opulentas feminas, primum auro corrupit, deinde haeresi polluit. Dimittam vetera, ad viciniora descendam. Arius, ut orbem deciperet, sororem principis ante decepit; Donatus per Africam, ut infelices quosque fetentibus pollueret aquis, Lucillae opibus adiutus est; in Hispaniis Agape Elpidium mulier virum caecum caeca duxit in foveam, successoremque sui habuit Priscillianum ». Et scribens in Isaiam? ait: «Vir apostolicus scribit Irenaeus, episcopus Lugdunensis et martyr, multarum origines explicans haereseon et maxime Gnosticorum, quod per Marcum Aegyptium Galliarum primum circa Rhodanum, deinde Hispaniarum nobiles feminas deceperunt, miscentes fabulis voluptatem». Et ita Hieronymus multis locis ostendit haereses omnes de carnis propagine ortas et propagatas. Quare diabolus quidem pater est haeresum, caro autem ipsarum mater, et genitrix atque educatrix est; atque inde est quod omnis haeresis inducit vitae laxitatem, et carnis sensibus laxat habenas. Sicut autem de prima hac causa inductum ad eam probandam est, ita et de reliquis; sed non necesse est in re notissima plurimum immorari, exemplo omnium antiquorum unus nobis sufficiet Arius, cui in superioribus Lutherum valde similem vidimus. Fuit autem cum primis Arius homo obscenus, et sacrilegis incestisque libidinibus turpiter pollutus. Cum enim esset presbyter Alexandrinae ecclesiae, quae Baucalidis dicebatur, ibique Sacras Litteras interpretaretur, et verbum Dei praedicandi munus exerceret, bonus vir sub ovina pelle nonnisi rapax lupus in perniciem ovium Christi fuit; nam, ut Epiphanius? scribit, sua praedicatione multas virgines professas seduxit: « Pallium hic, inquit, indutus et stolam, dulcis erat in colloquio, persuadens semper animas, ac blandiens. Quapropter valde cito septingentas virginitatem — professas in unum contraxit, et fama est ipsum etiam presbyteros septem et diaconos duodecim abstraxisse, et venenum ipsius statim usque ad Episcopos pervenit. Secundum enim, Pentapolis episcopum, et alios persuasit, ut simul cum ipso abducerentur ». Qua de re Alexander, episcopus Alexandrinus, in Admonitione de Ariana Haeresi apud Theodoretum, 5 ge Ario et complicibus agens, ita ait: « Interdum lites per muliercularum impurarum sermones, quas ipsi in fraudem impulerunt, inten- 418 ADDITAMENTUM DECIMUM QUARTUM dere, nonnunquam religionem christianam, suas tenellas mulierculas per singulas plateas turpiter cireumducentes, gravissimis contumeliis afficere non dubitarunt ». Tanta autem fuit impudentia, ut librum scripserit, titulo Thalia, longe obscenum, ad imitationem Sotadis cuiusdam poetae cretensis, qui, ut Suidas refert, phliacos sive cinaedos lingua ionica scripsit, effeminatis summaque mollitie fluentibus numeris. Quare Arius aD.Athanasio* sotadicus est appellatus, etiam quoniam Arii liber sotadicis carminibus similis visus est. Cum a Nicaeno concilio damnatus Arius fuit, ut Sozomenus scribit, ^ etiam liber ipsius vetitus fuit ne legeretur. Fuit praeterea Ario erroris occasio Divinarum Scripturarum abusus et perversa intelligentia; qua dere D. Epiphanius ita ait: «Arius a diabolica operatione afflatus est, et effreni ore impudenter ductus extulit linguam suam contra proprium Dominum. Ab initio nimirum dictionem apud Salomonem in Proverbiis interpretari volens, nempe: Dominus creavit me principium viarum suarum; in opera sud ante saecula fundavit me. In principio antequam terram faceret, priusquam procederent fontes aquarum, priusquam firmarentur montes, ante omnes colles genuit me; hinc erroris introductio ipsi contingit. Et non veritus est ipse ac discipuli eius creaturam vocare eum, qui... omnia creavit, Verbum ex Patre sine tempore et sine principio genitum. Deinceps vero ex uno hoc sermone in multas et malas semitas malignam mentem suam impellens, itemque ipsius successores sexcentas et ultra blasphemias in Filium Dei et in Spiritum Sanctum iaculari conati sunt ». Ex hac igitur dictione, in Paroemiaste scripta ac perperam intellecta, sumpta fuit talis tantique lapsus Arii in haeresim maxime pestilentem occasio; et ita postmodum multis abusus fuit ad haeresim suam confirmandam Divinarum Scripturarum sententiis, a vero sensu detortis et depravatis. Proprium enim haereticorum est, ut Petrus ait, ad suam ipsorum perditionem depravare Scripturas. Reperiuntur autem in Ario et aliae causae: superbia quidem et ambitio episcopatus Alexandrini, qui post Romanum Pontificatum in Ecclesia Dei primum locum tunc temporis tenebat, et summum caput ecclesiae Orientalis dicebatur; nam, ut Epiphanius? scribit, administrationem ecclesiasticam multarum provinciarum habebat. « Hie, inquit, mos obtinet, ut Alexandriae Episcopus totius Aegypti, Thebaidis, Mareotiae ac Lybiae, Ammoniacaeque et Mareotidis ac Pentapolis ecclesiasticam habeat administrationem ». Et S. Leo Papa? scribens in Anatolium Constantinopolitanum episcopum, usurpantem sibi iura ecclesiae Alexandrinae et Antiochenae, semper tribuit Alexandrinae sedi secundam dignitatem, a Romana Ecclesia, quae semper habuit primatum, Ecclesiae illi collatam. Arius itaque, cum presbyter esset Alexandrinae ecclesiae, gradu suo non contentus episcopatum ambivit, et ut Epiphanius !? tradit «elatione elatus senex a sententia excidit». Theodoretus! Arii lapsus occasionem ita describit: « Per idem tempus, inquit, Arius, qui in numerum presbyterorum adscriptus erat, cuique Sacrarum Litterarum interpretatio concredita, cum videret Alexandrum ad episcopatus gubernacula ADDITAMENTUM DECIMUM QUARTUM 419 designatum, invidiae flammam, qua incendebatur, minime reprimere, sed ea vehementius inflammatus, materiam contentionis et discordiae in dies aucupari laboravit. Ac tametsi in praestabilem eximiamque Alexandri vivendi rationem aciem acriter intendendo, nihil ad falsam criminationem contra eum confingendam potuit omnino reperire; tamen aestus invidiae eum quiescere non sivit. Istum igitur cum hostis veritatis diabolus nactus esset; eius conatibus Ecclesiam: procellis miscere exagitareque instituit, nam persuasit illi ut apostolicae Alexandri doctrinae aperte resisteret. Itaque ut Alexander Sacrarum Litterarum disciplinae obsecutus, Filium Patri honore parem eandemque habere cum Genitore substantiam docuit; sic Arius, palam contra veritatem pugnans, eum creatum et factum affirmavit, quin etiam adiecit tempus aliquando fuisse, cum non erat, et alia nonnulla quae ex eius libris multo apertius intelligi possunt. Atque ista non in ecclesia solum, verum etiam extra in circulis, in hominum congressionibus disserere coepit, per aedes quoque circumcirca grassari, ut, quos posset, in istorum errorum laqueos induceret ». Ita Theodoretus; ex quo perspicuum est quo spiritu ductus fuerit Arius ad novam circa fidem doctrinam praedicandam, atque his quidem de causis Arius est factus haereticus, et modica scintilla excitavit magnum incendium, quo totus pene christianus orbis conflagravit. Nune, ut ad Lutherum nostrum veniamus, eodem spiritu ductus eandem ingressus est viam, ad catholicam Ecclesiam deserendam et ad haeresim excitandam. Homo fuit natura adeo salax et ad libidinem eousque proclivis, ut existimaverit continentiam esse prorsus impossibilem, et venerem homini magis necessariam esse quam cibus et potus, lludque: Crescite et mulliplicamini, esse maximum omnium praeceptorum Dei. Quod quidem non modo verbis coram et scriptis docuit, verum etiam factis, dum absque ullo pudore cum moniali Deo sacrata sacrilegas nuptias publice celebravit; et omnibus sacerdotibus, monachis omnibus, monialibusque nuptias celebrandi, contra fidem Deo datam, sacrosanctarum legum refuga potestatem fecit, suoque exemplo pudorem omnem elevavit, atque ita in lutheranismo suo omnem prorsus castitatis professionem a fundamentis evertit, penitusque extinxit. Sicut autem Arius ab una dictione Salomonis perperam intellecta suam haeresim auspicatus fuit; ita et Lutherus ab uno verbo iustitiae Dei in Paulo, sicut ex ipsomet asserturi sumus, suae haeresi de iustitia imputativa et sola fide principium fecit. Fuisse autem hominem perturbatae ac perversae conscientiae ex ipso discemus; superbum autem et facta et scripta ipsius testatissimum faciunt; cupiditati tandem, quae radix est omnium malorum, tribuunt infamissimae istius haeresis praecipuam occasionem scriptores, qui ex catholicis hae de re historicam narrationem instituerunt et perpetuis monumentis consignarunt, cum primis vero Ioannes Cochlaeus in Actis Lutheri, Laurentius Surius in Commentario Rerum in Orbe Geslarum et Willelmus Lindanus in suo Dubitantio, quibus tanquam viris | optimis fides longe carissima fuit. Referunt autem quod cum [esset] Romae Leo X Pontifex Optimus Maximus ad prosequendam structuram ecclesiae Sancti Petri, quam Iulius II, praedecessor, prodigiosa magnitudine et sumptuosissima magnificentia inchoaverat, promulgasset largissimas indulgentias et peccatorum condonationes, quibus toto christiano orbe fideles excitaret ad 420 ADDITAMENTUM DECIMUM QUARTUM porrigendas adiutrices manus; cum esset ipse tantae structurae, quae ad gloriam Dei erigebatur, sumptibus impar, nec posset suis opibus tantum opus promovere. Regem David visus est imitari voluisse, qui, cum augustissimum templum Deo aedificare statuisset, nec vires suppeterent, omnes regni proceres popularesque suos convocavit, ut ad opus illud peragendum suppetias venirent, subsidiaque conferrent. Ad promulgandas autem per Germaniam indulgentias commisit negotium Illustrissimo et Reverendissimo Alberto Brandeburgensi, sanctae Romanae Ecclesiae Cardinali, Archiepiscopo Moguntino, principi sacri romani imperii electori et. Germaniae Primati. Cum autem solerent Patres Ordinis S. Augustini Eremitarum huiuscemodi indulgentias populo praedicare et ea in re non solum praedicando, verum etiam scribendo et evulgando libros in laudem et commendationem indulgentiarum, quas coeli fodinas dicebant, perstrenuam operam Romanae Ecclesiae navassent; visum fuit Moguntino Praesuli munus hoc ad Dominicanos transferre, et ad praedicandas indulgentias delegit Ioannem Tetzelium Dominicani Ordinis doctorem theologum, ipsumque super hac re Commissarium Apostolicum summa cum auctoritate constituit. Ea res valde male habuit patres nonnullos Ordinis Augustiniani, ac propterea inter Dominicanos et Augustinianos simultas sane haud levis exorta fuit. Inter Augustinianos vero aegerrime tulerunt Ioannes Staupitius, Augustinianorum per Germaniam generalis vicarius, et Martinus Lutherus tunc doctor theologus lectorque, et ordinarius Wittembergae concionator, veluti duo gregis sui arietes fama et auctoritate conspicui. Et quia in eiusmodi indulgentiis promulgandis sordidorum nonnullorum quaestorum vitio non parvi se immiscuerant abusus, multaque fiebant furpis lucri gratia sane indigna; hinc arrepta occasione, Staupitius, cum esset ob natalium splendorem, usum rerum et facundiam principi electori Friderico duci Saxoniae valde carus, et familiaritate, gratia et favore plurimum apud ipsum valeret; coepit magni illius principis auribus instillare frequenter indulgentiarum abusus, quaestorumque et commissariorum sordidam avaritiam, quod universam Germaniam indulgentiarum praetextu expilarent, et quaererent quae sua sunt..., non quae Iesu Christi. Et, ad ulciscendam totius Ordinis sui iniuriam, et coepit ipse indulgentias extenuare, et Lutherum ardentioris naturae incitare ad eas pro concione extenuandas. Non opus fuit calcaribus, laxatis habenis enim coepit Luther us acriter damnare indulgentiarum abusus, et acerbe admodum invehi in indulgentiarum immodicos laudatores ac buccinatores, quod suo dumtaxat quaestui inservirent. Et hac de re litteras non minus salsas quam calumniosas in praedicatores indulgentiarum ad Moguntinum Antistitem dedit. Nec contentus privata ista epistola, Wittembergae in valvis templi pridie Omnium Sanctorum nonaginta quinque propositiones affixit, quibus et indulgentias palam damnavit, et communem receptamque de indulgentiis Ecclesiae sententiam impugnavit, et novam de peccatorum remissione doctrinam invexit. Ioannes vero Tetzelius, indulgentiarum supremus praedicator, ubi Lutheri propositiones vidit adversus indulgentias, cum Luthero in arenam descendere statuit, ac, ut par pari referret, hominisque protervam audaciam retunderet, centum et sex propositiones in lucem edidit lutheranis illis e diametro oppositas. Et haec quidem fuerunt funestissimae huius tragoediae in Ecclesia Christi initia; hinc ortum est immane ADDITAMENTUM DECIMUM QUARTUM 421 horrendumque incendium, quo tam magna christianitatis pars conflagravit, hoc fuit seminarium tantorum in christiano orbe malorum, a lite et contentione novum Lutheri evangelium sumpsit originem. Non est autem Deus, Deus dissensionis, sed Deus pacis, et servum... Dei non oportet litigare, sed mansuetum esse ad omnes. Lutherus autem, litis istius contestator et tanti dissidii auctor, ex hac narratione historica nonnisi levissima causa et nullius prope momenti occasione funestissimam excitavit tragoediam; nempe quod munus promulgandarum indulgentiarum a Moguntino Archiepiscopo translatum fuerit ab Augustinianis cum nonnullius quidem honoris et lucri reique culinariae detrimento, ad Dominicanos. Haec neapud aequos rerum aestimatores potuit esse tantarum turbarum iusta in christianitate et populo Dei causa? Caritas non quaerit quae sua sunt, sed omnia suffert, omnia sustinet, et non caritas, sed cupiditas radix omnium imalorum est. Sed ne quis arbitretur a gravissimis viris, quos supra diximus, mala fide relatam esse historiam discessionis Lutheri a Romana Ecclesia; operae pretium esse duximus ex Lutheri ipsius indubitatis testimoniis rei huic lucem afferre, ut Lutherum ipsum dicentem audiamus quomodo catholicam Ecclesiam deseruerit, et, ipsomet auctore, discamus si quid vel minimum divinae vocationis aut operationis Spiritus Sancti repertum fuerit in ipso lutheranismi exordio ac, ut ita dicam, originali principio. Hinc enim liquebit an a Deo initium sumpserit, coeptumque sit opus novi istius evangelismi. Sed in appendicis modum prius visum est addere animum, et intentionem nostram in universa hac tractatione ostendere lutheranismum similem admodum esse arianismo, ac propterea non minus damnandum ab universis Catholicis esse, quam damnatus fuerit ab omnibus orthodoxis Patribus totaque Ecclesia Christi arianismus. Non est autem inter Arium et Lutherum minima similitudo si invicem conferantur. Uterque ex christianis parentibus natus, et per Baptismum Ecclesiae insertus; non sicut Manichaeus qui, ut S. Cyrillus Ierosoiymitanus scribit,!? nunquam christianus fuit: « Non est, inquit, ex christianis Manes », absit; neque sicut Simon eiectus ex Ecclesia, nec ipse, nec illi priores eius erroris magistri. Arius autem et christianus et catholicus fuit, et presbyter, ut Epiphanius refert, 1? ecclesiae cuiusdam in Alexandria: « Erat, inquit, hic, Arius, in Baucalide ecclesia sic appellata in Alexandria presbyter»; et alibi:!4 «Tradunt, inquit, ipsum, Arium, lybicum genere fuisse, qui praefectus erat ecclesiae Baucalidis appellatae. Quotquot enim ecclesiae in Alexandria catholicae ecclesiae sunt, sub uno Archiepiscopo sunt, privatimque ad has destinati sunt presbyteri propter ecclesiasticas necessitates, ita ut habitatores vicini sint uniuscuiusque ecclesiae ». Fuit igitur Arius presbyter catholicae Ecclesiae in Alexandria usque ad disseminationem zizaniorum haereseos. Theodoretus!? autem non modo presbyterum fuisse testatur, verum etiam Sacrarum Litterarum interpretem: « Per idem tempus, inquit, Arius qui in numerum presbyterorum adscriptus erat, cuique Sacrarum Litterarum interpretatio concredita », etc. Et S. Epiphanius, cum dixisset quod Alexandriae plures erant ecclesiae, ait: «Et Arius praedictus unam ex relatis ecclesiis tenebat. Clarum est autem quod unus- 422 ADDITAMENTUM DECIMUM QUARTUM quisque horum presbyterorum secundum consuetam communionem populum ipsi concreditum in narrationibus docens », etc. Et iterum: «Sic igitur quisque exponebat in propria ecclesia ». Fuit itaque etiam verbi Dei in ecclesia illa concionator: «Et erat, inquit Epiphanius, pallium semper indutus et stolam; dulcis in colloquio, persuadens semper animas, ac blandiens ». Fuit itaque Arius homo christianus, catholicus, presbyter, hoc est, sacerdos, doctor theologus, Divinarum Litterarum interpres et verbi Dei minister, insignis concionator, quousque «elatione elatus, inquit, senex a proposito excidit ». Porro in omnibus hisce rebus Ario paria fecisse Lutherum in veri nominis christianismo simillimumque et aequalem fuisse ex narrata historia manifestum est. Visuri etiam postea proprio loco sumus, simili modo progressum fuisse ad fundandum lutheranismum, quo ille ad fundandum arianismum; et in utroque casu ex modica scintilla ortum longe maximum incendium nonnisi satanae ipsius opera. Quod quidem S. Epiphanius de Ario tradit loco superius indicato, dicens: «Contigit autem ut hic Arius, multitudinem discinderet. Hunc enim Arium presbyterum praedicti Alexandri ingressus est spiritus satanae, et commovit ipsum, vel ut scriptum est, ut contra Ecclesiam pulverem excitaret, et ex seipso ignem accenderet non vulgarem , qui occupavit omnem fere Romaniam, maxime Orientis partes, ut usque in hunc diem ipsius haeresis veram fidem ac Ecclesiam impugnare non cessaverit. At vero illo tempore videbatur Arius presbyter esse, et fuerunt multi in eius presbyterio consortes in singulis ecclesiis ». Eiusdem autem satanici spiritus impulsu excitatum fuisse a Luthero tam magnum in christiano orbe incendium suo loco, Deo dante, perspicuum faciemus ex ipsiusmet Lutheri et testimonio aperto et indubitata confessione. ADDITAMENTUM DECIMUM QUINTUM ! QUOD SICUT VENERANDA ANTIQUITAS OMNISQUE SANCTORUM PATRUM CHORUS UNO ORE ARIUM RENUNCIAVIT HAERETICUM ALIOSQUE HAERESIARCHAS DAMNAVIT ITA ET LUTHERUM NONNISI INFAMI HAERESEOS NOTA ET NIGRO LAPILLO SIGNASSET Valde male habuit et adhuc habet Lutheranos omnes, quod ipsorum protoparens, archimandrita et promachos, Lutherus, infami haereseos nota inustus, ab utroque magistratu fuerit renunciatus haereticus, et utriusque potestatis in Christi Ecclesia gladio fuerit iugulatus, et tanquam haereticus longe pestilentissimus diris devotus. Queruntur, vociferantur adhuc, clamoribus coelum replent, quod non iure, sed iniuria, contra ius omne fasque, innocens damnatus fuerit, cum nemo revera damnari possit haereseos, nisi Evangelium pernegarit, aut ex Apostolorum symbolo articulum aliquem expunxerit, et de medio tulerit. ADDITAMENTUM DECIMUM QUINTUM 428 Sed dico: Si illi tantum censendi haeretici sunt, qui Evangelium aut symbolum aperte reiiciunt; nemo vel summorum haeresiarcharum, non Arius, non Sabellius, non Nestorius, non Eutyches, aut Pelagius censendus erit haereticus. Nemo enim horum, quod attinet ad verba, non integre recipiebat cum Evangelium tum etiam symbolum Apostolorum, et tamen etiam Lutherus eos pro haereticis habuit. Et in Exegesi Psalmi : ? Deus stetit in synagoga deorum, ait quod bene a Sanctis Patribus Nicaeni concilii Arius damnatus fuit; « quem ne audire quidem voluerunt, sed absque ulla disputatione, inquit, tanquam blasphemum damnaverunt, sicut M o yses in sualege praecipit huiusmodi blasphemos falsosque doctores lapidari ». Haereticos autem ibi Lutherus censendos docet eos, qui docentes asserunt aliquid contra manifestum fidei articulum in Scriptura clare fundatum, et in universo mundo, ab universa christianitate creditum; veluti si quis doceret quod Christus non sit Deus, sed tantum merus homo, sicut quivis alius propheta. Et Lutherus ipse Carolostadium, Zwinglium, Oecolampadium et Sacramentarios omnes renunciavit haereticos, cum illi nec Evangelium, nec symbolum Apostolorum reiicerent, sed tantum verba illa Domini: Hoc esl corpus meum, sensu longe diverso a communi fide totius christianitatis intelligerent, et intelligenda esse dicerent, atque docerent. Quare etiam Lutheri sententia censendi sunt haeretici, qui, licet Evangelium et symbolum Apostolorum integra recipiant, retineantque, tamen in interpretatione utriusque iudicium suum iudicio totius Ecclesiae praeferunt. Anabaptistas etiam Lutherus damnavit haereseos propter solum paedobaptismum, quod erroneum putent cum universa Ecclesia parvulos baptizare, cum tamen nullibi in Sacris Litteris reperiatur expressum, quod infantes debeant baptizari. Non igitur ex solo hoc titulo et capite agnoscendi sunt et condemnandi haeretici. Quare inspiciendus nobis canon est regulaque a Sanctis Patribus perpetuo servata in diiudicandis haereticis, discernendaque doctrina quae secundum pietatem est, revera catholica, ab ea quae haeretica pravitate infecta est. vi ncentius Lirinensís, auctor gravis et antiquus, qui in Gallia floruit, Theodosio et Valentiniano regnantibus, ut Gennadius in Cafalogo habet — scripsit [autem] librum, Xysto summo Pontifice, qui Goelestino successit, ut ipse ait supremo libelli sui capite, «ante pontificatum Leonis Magni, qui Xysto successit, — in aureo suo libello Adversus Haereticorum Profanas Novitates in libri vestibulo, a praefatione, e vestigio statim ail se magno studio generalem hanc regulam et viam discernendi catholicam veritatem a falsitate haeretica perquisivisse, dicens: « Saepe magno studio et summa attentione perquirens a quamplurimis, sanctitate et doctrina praestantibus viris, quonam modo possim certa quadam, et quasi generali ac regulari via, catholicae fidei veritatem ab haereticae pravitatis falsitate discernere; huiusmodi semper responsum ab omnibus fere retuli: quod sive ego, sive quis alius, vellet exurgentium haereticorum fraudes deprehendere, laqueosque vitare, et in fide sana sanus atque integer permanere, duplici modo fidem suam munire, Domino adiuvante, deberet: primo scilicet divina legis auctoritate; tum deinde Ecclesiae catholicae traditione ». Refert itaque quod sententia quamplurimorum virorum, sanctitate et doctrina praestantium, 424 ADDITAMENTUM DECIMUM QUINTUM xpvpvov dignoscendae veritatis, duplici parte constat, nempe: divinae legis auctoritate, et catholicae Ecclesiae traditione ». « At vero, inquit, cum sit perfectus Scripturarum canon, sibique ad omnia satis superque sufficiat; quid opus est, ut ei ecclesiasticae intelligentiae iungatur auctoritas? Quia, ait, Scripturam Sacram, pro ipsa sua altitudine, non uno eodemque sensu universi accipiunt, sed eiusdem Eloquia aliter atque aliter alius atque alius interpretatur, ut pene quot homines sunt, tot illinc sententiae erui posse videantur. Aliter nanque illam Novatianus, aliter Photinus, aliter Sabellius, aliter Donatus exponit, aliter Arius, Eunomius, etc.; atque idcirco multum necesse est, inquit, propter tantos tam varii erroris anfractus, ut propheticae et apostolicae interpretationis linea secundum ecclesiastici et catholici sensus normam dirigatur ». « Licet, inquit, perfectus sit canon Divinarum Scripturarum, nam Dei perfecia sunt opera; tamen necessaria est ad veritatem discernendam auctoritas ecclesiasticae intelligentiae. Quia Scriptura, tanquam Dei oraculum et divinae sapientiae partus, profunditate altissima est, maiestate gravissima, sensibus abundantissima; et ab haereticis etiam in varios sensus varie trahi ac distorqueri potest ». Hanc autem regulam toto libro multis argumentis demonstrat atque confirmat, et in libri Anachephaleosi, dicta sua recapitulans, ? ait: « Diximus in superioribus hanc fuisse semper, hodieque esse Catholicorum consuetudinem, ut fidem veram duobus his modis approbent: primum divini canonis auctoritate, deinde Ecclesiae catholicae traditione. Non quia canon solus non sibi ad universa sufficiat, sed quia verba divina, pro suo plerique arbitratu interpretantes, varias opiniones erroresque concipiant, atque ideo necesse sit, ut ad unam ecclesiastici sensus regulam Scripturae coelestis intelligentia dirigatur ». Confirmat autem hanc regulam exemplo sacrosancti concilii Ephesini, «quod ante triennium, ait, fuerat celebratum ». In eo enim iuxta hunc canonem renunciatus haereticus damnatusque fuit Nestorius, qui, ut modo Lutherus, scelerata praesumptione iactabat Sacram Scripturam se primum et solum intelligere, omnesque eos ignorasse, quicumque ante se, magisterii munere praediti, Divina Eloquia tractassent; omnes scilicet sacerdotes, universos confessores et martyres, totam postremo, inquit, etiam nunc errare, et semper errasse Ecclesiam, quae, ut ipsi videbatur, ignaros erroneosque doctores et secuta esset, et sequeretur.* Et quidem servatum esse hoc criterium ad discernendam fidei veritatem a falsitate haereseon ab omnibus orthodoxis Patribus in omnibus sacris conciliis, tam notum est quam quod notissimum. In corpore autem libri,? cum ostendisset Divinarum Scripturarum eloquiis sententiisque et haereticos et ipsum etiam diabolum uti, quaerens quid faciendum sit viris catholicis ad discernendam veritatem in Sacris Litteris a falsitate; eandem hanc regulam inculcat, simul declarans quidnam sit catholicum dogma: « In principio, inquit, Commonitorii huius sanctos et , doctos viros nobis tradidisse diximus, ut divinum canonem secundum universalis Ecclesiae traditiones et iuxta catholici dogmatis regulas interpretentur; in qua item catholicae apostolicaeque Ecclesiae sequantur necesse est universiADDITAMENTUM DECIMUM QUINTUM 425 tatem, antiquitatem, consensionem». Nam, ut alibi eodem libro docet,9 « quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est, hoc est vere proprieque catholicum ». « Et hoc, inquit, ita demum fit, si sequamur universitatem, antiquitatem, consensionem. Sequemur autem universitatem hoc modo, si hanc unam fidem veram esse fateamur, quam tota per orbem terrarum confitetur Ecclesia; antiquitatem vero ita, si ab his nullatenus sensibus recedamus, quos sanctos maiores ac patres nostros celebrasse manifestum est; consensionem quoque itidem, si in ipsa vetustate omnium, vel certe pene omnium sacerdotum, pariter et magistrorum definitiones sententiasque sequemur ». Sunt autem tria haec a Vincentio posita, ad catholicam doctrinam fidei constituendam spectantia, ex Divinis Litteris deprompta; quoniam fides quidem una est et semper eadem: Unus Dominus, una fides, unum baptisma; unus Deus et Paler omnium. Una autem haec fides universalis est, omnibus gentibus praedicata iuxta praeceptum Domini: Praedicate Evangelium omni creaturae, hoc est, omnibus gentibus, sicut alibi legimus: Jíe; docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Hinc Paulus ait: Ad obediendum fidei in omnibus gentibus ; et: Per eam, quae invicem est, fidem vestram atque meam ; et ad Titum ait: Secundum communem fidem. Sic, quod spect«t ad consensionem, legimus quod multitudinis... credentium erat cor unum et anima una. Quod autem omnium unanimi consensu a veris christifidelibus ubique locorum creditum est, sicut omnibus locis ita et saeculis omnibus creditum est; ut sicut semper unus idemque Christus est, ita et una Christi fides est. Quapropter quae vera est fides necesse est ut antiquissima sit, ac ipsa eadem, quae in Apostolis fuit virisque apostolicis per traducem hucusque perducta; una eademque doctrina fidei, quam Christus docuit, Apostoli acceperunt, praedicaruntque Dei Ecclesiam fundantes, fideles in vera Ecclesia constituti susceptam conservarunt, et ad nos usque per manus ad perpetuitatem propagarunt propugnaruntque. Sicut Iudas apostolus ait: Semel traditam sanctis fidem : Sollicitudinem, inquit, habens scribendi vobis de communi vestra salute, necesse habui scribere vobis supercertari semel traditae sanclis fidei ; hoc est, ut adversus haereticos suscipiatis certamen ad defendendam fidem christifidelibus semel traditam. Subintroierunt enim quidam, inquit, qui olim praescripti sunt in hoc iudicium, impii, gratiam Domini nostri fransferentes in luxuriam ; haereticos perstringit subintroeuntes ad perdendam semel traditam fidem, novamque religionem introducendam, novaque et inaudita dogmata tradenda. Hoc est enim proprium haereticorum, aliud a suscepta fidei doctrina docere et tradere. Hinc Paulus ad Timotheum?" ait: Rogavi le ut remaneres Ephesi cum irem in Macedoniam, ut denunciares quibusdam ne aliter docerent; et iterum ad eundem:? Si quis aliter docet, et non acquiescit sanis sermonibus; et ad Galatas: Miror, inquit, quod... tam cito transferimini ab eo qui vocavit vos in gratiam Christi in aliud evangelium; quod non est aliud nisi quod quidam turbantes vos volunt convertere, hoc est, pervertere Evangelium Christi. Sed licet nos aut Angelus de coelo evangelizet vobis praeterquam quod evangelizavimus vobis, anathema sit. Sicut praediximus et nunc iterum dico : Si quis vobis evangeli- 426 ADDITAMENTUM DECIMUM QUINTUM zaverit praeter id quod accepistis, anathema sit. Est autem illud praeter, graece quidem nxpá, quae dictio Graecis significat etiam contra ; qua voce usus est Pau lus etiam ad Romanos scribens: Rogo vos, fratres, ut observelis eos qui dissensiones et offendicula praeter, n«pá, doclrinam, quam vos didicistis, faciunt ; hoc est, qui diversa docent adversariaque doctrinae fidei, quam didicistis. Quare ad Galatas Paulus non prohibet, sicut Augustinus in loannem 9 adnotavit, ne quid amplius acciperent, cum ipse ad Thessalonicenses scribens dicat, quod cupiebat eos videre, ut suppleret quae deerant fidei ipsorum; sed ne acciperent aliquid praeter regulam susceptae fidei, quod Evangelio adversatur. Hinc ad Corinthios ait quod fundamentum... aliud non potest poni, non quod non possit superaedificari; posito enim fundamento, quod est Christus Iesus, qui per fidem habitat in cordibus fidelium, sancti Doctores possunt superaedificare ad magis magisque declarandam illustrandamque doctrinam fidei. His itaque ita constitutis, ad Lutherum deveniendum est, ostendendumque quod iuxta canonem, in omnibus conciliis ab orthodoxis Patribus in damnandis haereticis servatum, proculdubio ipse damnatus fuisset, sicuti Arius et quisquis alius. !? ADDITAMENTUM DECIMUM SEXTUM ! IUDICIUM MULTORUM NON IGNOBILIUM SECTARIORUM DE MARTINO LUTHERO NOVI ISTIUS EVANGELISMI FUNDATORE Licet verum sit quod haeretici etiam vera dicentes audiendi non sunt, sicut Dominus etiam vera dicentes daemones silere iussit: Exibant.., inquit Lucas, daemonia a multis clamantia et dicentia : quia tu es Filius Dei ; et increpans non sinebat ea loqui, quia sciebant ipsum esse Christum ; haeretici autem quid sunt nisi daemones incarnati? Nisi filii diaboli et satanae administri? Utinam increparentur ut tacerent! Utinam non audirentur, et nunquam auditi fuissent! Sicut enim si in paradiso serpens, contra Deum impie blasphemans, auditus minime fuisset, universum genus humanum in peccati barathrum et omnis infelicitatis abyssum minime prolapsum fuisset; ita si haeretici, per quorum ora satanas loquitur, nunquam auditi fuissent, christianus orbis nunquam tales tantasque catholicae fidei et religionis in aeternam animarum perniciem [ruinas] passus fuisset; non tamen omnino dedecet, et illicitum est, ut Doctores catholici ad haereses evidentius confutandas convellendasque haereticorum etiam testimoniis utantur. Nam et Paulus poetarum gentilium usus testimoniis fuit, et Dominus ad maiorem Dei gloriam a daemone audire voluit quo nomine diceretur, et Deus ipse, ad revincendam falsi prophetae Balaami insipientiam impietatemque, lingua asinae, quae illi inserviebat, uti voluit; ita Deus ADDITAMENTUM DECIMUM SEXTUM 421 aliquando ad potentius haeresim aliquam revincendam lingua utitur stolidissimi licet animalis, aliorum inquam haereticorum, qui asinos omnes stoliditate vincunt. GCoargutus fuit Balaam et lingua Angeli et lingua insipientis animalis; sit ita redargutus Lutherus et angelica Catholicorum lingua necnon et haereticorum licet asinina; Dei enim opus est. Non dicam autem quis et qualis sit Lutherus Hulderico Zwinglio, Sacramentariorum huius temporis antesignano. Nam ut Luthero, in ipsum scribenti et multa conviciorum plaustra in ipsum exoneranti, paria referret ; integros libros in Lutherum inimico animo scripsit, et in multis eum accusat impietatis, blasphemiae, haereseon nocentissimarum et perversionis Sacrarum Litterarum, maxime in Responsione adlibrum Lutheri De Sacramento, etin Responsione ad Confessionem Lutheri de Coena, et in epistola quadam ad Lutherum, in qua ipsum facit seductorem, impostorem, Christi abnegatorem et Marcione longe deteriorem. Nec absimilia multo scribit in Lutherum Ioannes Oecolampadius in hesponsione ad eandem Confessionem Lutheri de Ccena. Testatur Lutherus, in Schwermeros scribens, quod ab ipsis habebatur diabolo plenus. Adducam testimonia eorum qui a Luthero minime lacessiti, non fuerunt in ipsum invidia et inimico animo affecti. Ioannes Calvinus Lutheranis quidem valde infensus fuit, et valde aegre tulit insignes titulos Luthero datos, quod dicatur a suis alter Ioannes Baptista et tertius, imo ultimus Elias; «ac si, inquit, Ultima Admonitione ad Ioachimum Westphalum, praecisa esset Deo manus, ne quem praestantiorem aut parem postea emittat ». De Luthero tamen in suis ZInstitutionibus, f. 113, ita loquitur: « Haec cupio vobis in mentem venire primum quantus vir sit Lutherus, et quantis dotibus excellat, quanta animi fortitudine et constantia, quanta dexteritate et doctrinae efficacia hactenus ad profligandum antichristi regnum et propagandam simul salutis doctrinam incubuerit. Saepe dicere solitus sum: etiamsi me diabolum vocaret, me tamen hoc illi honoris habiturum, ut insignem Dei servum agnoscam; qui tamen ut pollet eximiis virtutibus, ita magnis vitiis laborat. Hanc intemperiem, quam ubique ebullit, utinam frenare studuisset! Vehementiam autem, quae illi est ingenita, utinam in hostes veritatis semper contulisset, non etiam vibrasset in servos Domini! Utinam recognoscendis suis vitiis plus operae dedisset! Plurimum illi obfuerunt adulatores, cum ipse quoque natura ad sibi indulgendum nimis propensus esset ». Sic Calvinus Lutherum facit non Ioannem Baptistam, non Eliam, sed hominem qui magnis vitiis laboravit, virtutibus insignibus admixtis. Martinus Bucerus Dialogo contra Philippum Melanchthonem dicit Lutherum ab omnibus accusari superbae et imperiosae dicacitatis, eo quod non patiatur sibi ab aliquo contradici: « Sed si, inquit, exigit Lutherus ne quis a se ulla in re dissentiat, probet se esse Deum. In vertendis certe et explanandis Scripturis manifesti sunt neque pauci eius lapsus ». Multa adduci possentex Erasmi Roterodami libello, Hyperaspistes titulo, quo respondit Lutheri libro De Servo Arbitrio scripto adversus Erasmi Diatriben, et ex purgatione eiusdem Erasmi ab Epistola non Sobria Luth eri; sed nimium esset omnia recensere. Hominem vivis depingit coloribus, ostendens quale fuerit Lutheri ingenium, qui mores, sed videri potest acerbior, cum in hostem scribat, a quo recens 498 ADDITAMENTUM DECIMUM SEXTUM fuerat gravi iniuria lacessitus, quamvis revera sit Luthero multo modestior multoque moderatior. Lutherus enim semper bestia furentissima fuit; philautiae enim temulentia affectus odioque lymphatus ac, ut Eras mu s ait, Oreste insanior factus, furiosa convicia in adversarios iacit. Multa in Lutherum scripserunt Tigurini Theologi, in sua Confessione Germanica, et ecclesiarum Helveticarum ministri, quae negari non possunt, ut: quod Lutheri libri pleni sint daemoniis, pleni impudicis dicteriis, ira et furore, quod Luthero tantopere placuerunt proprii cerebri figmenta, ut quotquot illa haud secus ac Dei oracula non recipiunt, asinos dicat et a diabolo obsessos, et alia id genus multa. Sed parcimus, quia, Zwingliani cum sint, ac propterea Luthero valde infensi, animo parum candido scribunt. Tantum dicam quae ipsi, respondentes ad librum Lutheri Contra Zwinglium, dicunt, quo Lutherum de catalogo Prophetarum et Apostolorum deturbare voluerunt: « Prophetae, inquiunt, et Apostoli Dei gloriae, non privato honori, non suae pertinaciae et superbiae studebant; Lutherus autem sua quaerit, pertinax est, insolentia nimia effertur, et in omnibus correptionibus suis plurimum maligni spiritus quam minimum vere amici et paterni animi deprehenditur ». Adducemus nonnulla ex Admonitione Theologorum Gasimirianorum delibro Concordiae Bergensis, quoniam non sine firmis rationibus loqui videntur ad elevandam eludendamque Lutheri auctoritatem. Adducemus ex multis pauca: « Cum, inquiunt, Lutherus non fuerit propheta aut apostolus, non sunt ad ipsius dogmata, aut verba, alligandae ecclesiae et conscientiae, mentes et linguae omnium, quasi ab illis discedi non possit sine discessione a Deo, a veritate et ecclesia ». Postea lutheranos theologos arguunt, qui magnis clamoribus repetunt Lutherum esse prophetam extraordinarie missum excitatumque a Deo ad officium propheticum, ac propterea tanquam prophetam, qui errare non potuerit, absque omni exceptione audiendum. Distinguentes autem quod prophetae nomine in Sacris Litteris appellantur et doctores extraordinarie missi a Deo ad explicandam repurgandamque doctrinam legis et illustrandam miraculis promissionem de Messia, qui a Deo accipiunt oracula, et habent testimonia divina, quod non errent in doctrina, et item prophetae dicuntur, qui habent donum praedicendi res futuras, et tertio, qui habent donum explicandi et ad usus ecclesiae accommodandi doctrinam Prophetarum, non accipiunt autem a Deo nova oracula; tunc subinferunt quod, «cum hic sit quaestio de prima vocis significatione, quae sola facit doctrinam irreprehensibilem, hanc prophetiam qui Luthero arrogant, se et alios fallunt. Testantur enim libri ipsius, testatur historia vitae ipsius in scholis institutum fuisse, linguas didicisse et bonas artes », etc. Postea subiungunt: « Manifestum est igitur illos pessime de tota Christi Ecclesia mereri, et se suasque ecclesias adversariis iugulandas deridendasque propinare, qui Lutherum in catalogum prophetarum referunt, tertium Eliam faciunt, examini et censurae ecclesiarum eximunt, et libros ipsius regulam iudicandi de veritate dogmatum ecclesiasticorum constituunt ». Post haec vero Lutherum in multis errasse manifeste convincunt ac tandem ita concludunt: « Cum itaque Lutherus non fuerit propheta, non fuerit Elias, non fuerit evangelista, cum in multis erraverit, cum in controversia coenae pro norma habuerit ADDITAMENTUM DECIMUM SEXTUM 429 non verbum Dei, ut ipse gloriatur, sed inveteratam opinionem papatus et figmenta scholasticorum, cum multa in libris eius eristicis nimis inconsiderate effusa sophismata, calumniae, convicia, hyperbolice, praeter pietatem multa et modestiam confidenter et arroganter dicta, scurriles in rebus seriis lusus, mimorum sannae et infacetae facetiae, cum multa acerbe et iniuriose scripta non tantum in Christi ecclesias, in viros doctissimos, sanctissimos, innocentissimos, sed etiam in magnos principes contumeliosa et omnino theologi christiani et tanti viri persona indignissima reperiantur; non debent, non debent, inquam, Lutheri libri, Lutheri sententiae norma esse Confessioni Augustanae ». Ita sane graphice admodum haeretici homines descripserunt, et ad vivum nobis vivis coloribus Lutherum depinxerunt ac effinxerunt. Unum tamen adhuc superaddam testimonium discipulorum Lutheri Wittembergensium et Lipsiensium, qui ab ipsius doctrina postea desciverunt, quique, ut est apud Cyriacum Spangebergium inlibro quem inscripsit Vera Narratio Beneficiorum per D. Martinum Lutherum, etc. vocabant dicebantque Lutherum philauton, hoc est, eiusmodi hominem qui nonnisi de se uno praeclare senserit, sibi uni plurimum tribuerit, cuique nihil arriserit, praeterquam quod ipse dixisset aut fecisset; philonicumeteristicum, idest, hominem usque adeo rixosum, ut semper suam tueatur sententiam tanquam aequam, nemini quiequam concedere, nulli credere velit, suam dumtaxat aucupetur gloriam, nec quemquam praeter se ferre sustineat; doctorem hy perbolicum, hoc est, qui ex culice possit efficere camelum, qui mille iactitet et vix quinque cogitet, effutiat quidquid in buccam venerit, floccipendens num verum vel falsum sit quod dicit, denique qui duplo plus asserat, quam ipsa habeat rei veritas; polypragmonicum, hoc est, qui se procaciter et petulanter negotiis omnibus immisceat, qui plura sibi expedienda sumit quam ipsius poscat provincia, rebusque omnibus, quae tamen nihil ad eum pertineant, sese ingerat; ingenii ostentatorem, quod nonnisi ingenii acumen praeter necessitatem ostentare, seque venditare voluerit; stoicum durum capitosum, ein Starrkopf, qui nonnisi suo vixerit cerebro, atque alios tyrannice continuerit et compresserit servitute; somniatorem, quod nocturnas visiones in ebrio capite natas pro puro puto verbo Dei venditaret. Insigne hoc testimonium est testium oculatorum hominum, qui tanquam discipuli magistrum optime noverant. Sic tandem in Luthero videmus id quod Paulus ad Timotheum scribit de haereticis: Quemadmodum... Iannes et Mambres restiterunt Moysi..., et hi resistunt veritati; homines corrupti mente, reprobi circa fidem ; sed ullra non proficient, insipientia enim eorum manifesta erit omnibus, sicut et illorum fuit. Videmus enim ex superioribus testimoniis etiam ab haereticis deprehensam Lutheri insipientiam. Quid enim insipientius quam cum personam evangelistae suscepisset Lutherus ad revocandum evangelium ipsius sententia iam multis saeculis sepultum in tenebris obrutumque, tam arduum negotium voluisse praestare insolentissima superbia, moribus epicureis, loquacitate dodonea, mendaciis apertissimis, conviciis virulentis etiam in summos principes et Praelatos, dicteriis, sannis, cachinnis, salibus lusibusque scurrilibus, indignissimis? Si scurrae turpissimi et maledicentissimi hominis, Luciani, Aristarchi personam suscepisset; retulisset optime. Sed quid cum spiritu apostolico summa petulantia, blasphema maledicentia et stultissima superbissimaque insolentia? Quid cum Epicuro, 430 ADDITAMENTUM DECIMUM SEXTUM cum Baecho, cum Venere? Haec sane ostendunt quam insano capite fuerit Lutherus, quam vesana mente, quam optimo veratro helleboroque opus habuerit. Et bene inquit Apostolus de haereticis quod ulfra non proficient, nam, ut in consilio Iudaeorum legis doctor, universae plebi honorabilis, Gamaliel ait, consilium aut opus quod non ex Deo est, sed ex hominibus, facile dissolvitur; quod autem ex Deo est, dissolvi non potest. Loquitur autem de sectis et haeresibus; nam et Christus ait: Omnis plantatio, quam non plantavit Pater meus coelestis, eradicabitur. Omnis autem haeresis, cum non a Deo, qui summa veritas est, sed a satana eiusque ministris seminatur, diu durare non potest; nam Dei iudicio in multas dissecta sententias pugnantesque opiniones, in nihilum redigitur; omne enim regnum in seipsum divisum desolabitur ; discordia res maximae dilabuntur. Et quoniam, ut D. Hilarius ait, «bellum haereticorum pax est Ecclesiae », committit Deus haereticos invicem in interitum et extirpationem haeresum; sicut apud Isaiam cp. 9 legimus: Concurrere faciam Aegyplios adversus Aegyptios, et pugnabit vir contra proximum suum, el vir contra amicum suum, civitas adversus civitatem et regnum adversus regnum. Dirumpetur spiritus Aegypli in medio eius, et consilium eius praecipitabo. Sic legimus haereses in multas sectas divisas atque dissectas, tandem prorsus instar fumi evanuisse. Prima enim omnium haeresum post Christum, quae fuit Simonis Magi, a quo dicti fuerunt Simoniani haeretici, divisa fuitin sectas, ut Irenaeus ait, lib. 1, cp. 21, Menandrianorum, Basilidinianorum, Saturnianorum. Post Simonianos exorti fuerunt Valentiniani et Marcionitae haeretici; et de Valentinianis quidem testatur Irenaeus,lib. 1, cp. 5, quod adeo divisi fuerunt inter se, ut vix duo aut tres in ómnibus dogmatibus convenirent. Marcionitas autem ait Epiphanius lib. 1, t. 3, divisos fuisse in Lucianistas, Apellianos, et Severianos. Post Marcionitas apparuerunt Montanistae, et ipsi statim divisi in plures factiones: Pepuzianos, Artotiritas, Phrygastas et alios, eodem Epiphanio teste, lib. 2, t. 1; qui etiam, Haeresi $0, scribit de Messalianis haereticis divisis in Martyrianos, Satanianos et Enthusiastas. D. Augustinus lib. 1 De Baptismo scribit haeresim Donatistarum in multa minutissima frusta fuisse divisam; et lib. 1 De Haeresibus, cp. 46, ait Manichaeos etiam in plures sectas divisos. Ariani haeretici non solum dissecti in Acacianos, Macedonianos et Eunomianos fuerunt, teste Rufino, lib. 10 Historiae, cp. 25, sed, ut scribit S. Hilarius libris duobus ad Constantium, eo devenerunt ut singulis fere annis fidem mutarent. Licetque Athanasii et Hilarii temporibus Arianorum haeresis toto fere terrarum orbe longe lateque diffusa, adeo firmas radices egisse videretur, ut plane videretur nunquam habitura finem, cum haberet innumeros Episcopos, multos reges et imperatores potentissimos, viros doclissimos sine numero, qui ad eam stabiliendam libros scripserunt innumerabiles; tamen quia opus Dei non erat, evanuit sicut pulvis, quem proiicit ventus a facie terrae. Lutherana autem haeresis hanc minime effugit aleam; ipso enim adhuc superstite Luthero, scissa fuit in Anabaptistas, Sacramentarios et Confessionistas, qui proprie Lutherani dicuntur, et hi ipsi divisi in sectas quamplurimas, adeo ut Osiander,in Confutatione libelli; quem Philippus Melanchthon in ipsum scripserat De DisADDITAMENTUM DECIMUM SEXTUM 431 sensione Confessionistarum, testetur dicatque, quod in uno dogmate de iustificatione secundum Scripturas sunt apud ipsos viginti diversissimae sententiae. Deus enim haereticorum non est Deus pacis, sed dissensionis, non sunt Ipsi cives Jerusalem, quae aedificatur ut civitas, cuius participatio in idipsum, hebraice coniuncta est sibi pariter, idest, in qua maxima est concordia et unio animorum, cor unum et anima una; cives sunt confusissimae Babylonis. Divisi sunt autem specialiter in Antinomos, Synergistas, Flaccianos, Adiaphoristas, Substantiarios, Accidentarios, Ubiquistas, Osiandrinos, Stancarianos, Maioristas, Musculanos, Interimistas, in Lutheranos rigidos et molles, aliasque quamplures diversissimas sectas inter se mirum in modum in rebus fidei discordes. Quare merito dici potest illud Oseae, cp. 10: Divisum est cor eorum, nunc interibunt, nam omne regnum in seipsum divisum desolabitur. Notavit ipse Lutherus, Commentario super Psalnyum 5, quod nulli unquam haeretici victi fuerint vi aut arte, sed mutuis dissensionibus. Sic enim in eos pugnat Ghristus, immittens in eos spiritum vertiginis et dissensionis, sicut inter Sichimitas et inter fabricatores turris Babel; in Novo Testamento inter Arianos, Donatistas, Pelagianos. Inter Lutheranos autem dissensio est longe maxima, animisque summe discordibus irreconciliabili bello invicem conflictantur et digladiantur Deo sic operante, ut talis tantaque inter eos discordia sit in signum manifestum quod, cum non habeant inter se christianam animorum ex caritate concordiam, non possunt esse regnum Christi, quod regnum pacis, concordiae et caritatis et unitatis est; non Ecclesia Dei, de qua dicitur: Multitudinis... credentium erat cor unum et anima una, nulla dissensio in rebus fidei, sicut in catholica Ecclesia cernitur. Sed, cum regnet in eis irreconciliabilis in religione discordia, necesse est ut sint satanae synagoga; nam, ut Isaias ait, impii... quasi mare fervens, quod quiescere non potest ; non est pax impiis, dicit Dominus. Sunt haeretici instar vulpium Samsonis unitis caudis, sedcapitibus divisis, una tantum in re mirabili consensione ac veluti syncretismo conspirant, ad Petri sedem et summum pontificatum catholicae Ecclesiae impugnandum; cetera non solum nulla unione invicem coalescunt, sed dira discordia, crudeli etiam phalarismo invicem decertantes, ab invicem consumuntur. Contulit quidem Lutherus novi sui evangelismi crepundia, sed vix natum infirmari coepit ad mortem, sicut filius David ex adulterio natus. Semen a Luthero veluti super petrosa iactum vix exortum coepit arescere, torrente aestu Sacramentariorum et Anabaptistarum, a quibus doctrina ipsius vehementer impugnata, pene expugnata fuit et funditus eversa. Sic Lutherus, manifestata ipsius insipientia, doctrina haereseon et omni falsitate plenissima, ultra non profecit. Nonnullius tamen operae pretium erit videre quemnam tandem fructum mundo attulerit, ac pepererit novum hoc Lutheri evangelium; si enim malos fructus attulisse compertum fuerit, iam latam a Domino habebimus in ipsum sententiam: Mala... arbor malos fructus facit. Non potest arbor bona fructus 1nalos facere. ADDITAMENTUM DECIMUM SEPTIMUM ! AFFERTUR IN MEDIUM IPSIUS MARTINI LUTHERI IUDICIUM DE SEIPSO Cum varia hominum cum catholicorum tum etiam haereticorum de Luthero iudicia in medium attulerimus; tandem priusquam huic ipsius hypotyposi finem imponamus, non ab re esse duximus si ipsius etiam de seipso iudicium in medium afferamus, ac veluti in scenam adducamus ; aetatem habet, ipse de se loquatur. Sensit quidem de seipso grandia Lutherus, et seipsum aliquando fidelem prophetam, apostolum, evangelistam praedicavit, sanctum et electum Dei organum, doctorem omnium doctorum, qui nihil faceret aut curaret mille Cyprianos, mille Augustinos. Sed haec et similia locutum existimo furore raptum ac veluti prophetantem, sicut Saul malo spiritu actus prophetabat in medio domus suae. 7pse enim sciebat quid esset in homine, talem se imperitis venditabat, ut fieret summus rnagister in Israel et abduceret discipulos post se, novamque sectam a suo nomine fundaret, vel, quod revera est, sectam perditionis introduceret. Sed conscientia, ut dici solet, mille testes; audiendus nobis est, cum pro veritate magis serio de seipso locutus est. Docet ipse non uno in loco quod nemo nisi legitime vocatus debet assumere verbi Dei ministerium. In Comunentario Epistolae ad Galatas prioris editionis, cp. 1, W. L. t. 5, f. 215, refert ex D. Hieronymo quattuor genera apostolorum: primum immediate a Deo, sicut Prophetae et Apostoli; secundum a Deo per homines, ut discipuli Apostolorum, Episcopi et sacerdotes; tertium ab hominibus non a Deo, ut cum quis favore hominum ordinatur; quartum genus haereticorum est, de quibus Ieremias 23: Non miltebam eos, el ipsi currebant. « Ab hoc malo, inquit, summe cavendum est; nam hinc Christus nee daemonia sinebat loqui etsi verum dicebant, ne praetextu veritatis in- | traret mendacium ». Et post pauca subiungit: « Expecta vocantem. Si esses sapientior Salomone et Daniele; tamen nisi voceris, plusquam infernum fuge ne verbum effundas ». Et folio 376 in Commentario eiusdem capitis posterioris editionis, ait quod qui contemnunt vocationem, et aliam meliorem iactant, dicentes impelli se a spiritu ad docendum; impostores sunt, et impelluntur a spiritu non bono, sed maligno. Quod autem Lutherus non fuerit a Deo sicut Prophetae et Apostoli immediate missus, ipse fatetur in Commentario Epistolae ad Galatas cp.1, exponens prima verba: Paulus Apostolus non ab hominibus neque per hominem, sed per Iesum Christum et Deum Patrem ; quo loco in primisLutherus agit de certitudine vocationis, quod unusquisque minister verbi Dei certus sit de sua vocatione, ut coram Deo et hominibus gloriari possit cum fiducia se praedicare evangelium, ut is qui vocatus et missus sit; sicut legatus regis in hoc gloriatur, quod non ut privata persona, sed ut legatus regis venit, et propter hanc dignitatem, quod est legatus regis, defertur, inquit, ei honos. Quare pag. 192-199. ADDITAMENTUM DECIMUM SEPTIMUM 4833 certus sit praedicator evangelii se habere vocationem divinam. Ad hoc adducit illud Romanis 11: Quandiu ... sum gentium apostolus, ministerium meum glorificabo ; « hoc est, inquit Lutherus, volo ut homines recipiant me non ut Paulum Tarsensem, sed ut Paulum legatum et Apostolum Iesu Christi. Sic, inquit, extollit Paulus magnifice suam vocationem ad conciliandam sibi auctoritatem ». | Sed quomodo potest homo certus esse vocationis suae ad ministerium verbi, sicut legatus regis certus est se missum esse a rege? « Est itaque, inquit, divina vocatio duplex: altera mediata, altera immediata. Deus vocat nos hodie omnes ad ministerium verbi vocatione mediata, hoc est, vocatione quae fit per medium, idest, per hominem. Apostoli vero immediate vocati sunt ab ipso Christo, sicut Prophetae in Veteri Testamento ab ipso Deo; Apostoli postea vocaverunt suos discipulos, ut Paulus Timotheum, Titum, qui deinde Episcopos, Episcopi suos successores vocaverunt. Ea vocatio duravit usque ad nostra tempora, et durabit usque ad finem mundi, estque mediata, quia per hominem fit, et tamen divina est ». Et post pauca: « Cum autem princeps seu alius magistratus me vocat, tum certo et cum fiducia gloriari possum contra diabolum et hostes Evangelii quod, mandante Deo, per vocem hominis vocatus sim. Est enim et ibi mandatum Dei per os principis quod me certum reddit vocationem meam esse veram et divinam. Sumus igitur et nos divina auctoritate vocati, non quidem immediate a Christo vocati, ut Apostoli, sed per hominem ». Ita sane, ipso Luthero auctore, discimus ipsum non fuisse a Deo immediate vocatum, ac proinde nec prophetam nec apostolum fuisse, certum autem fuisse vocationem suam esse veram et divinam, quia a principe vocatus fuit. Sequitur autem et multa loquitur de certitudine vocationis: « Valde, inquiens, necessarius est hic locus de certitudine vocationis contra pestilentes et satanicos istos spiritus, qui praeter modum spiritum et coelestem vocationem iactant, et hoc fuco multos decipiunt, et tamen impudentissime mentiuntur. Ideo expedit nos certos esse de vocatione, ut unusquisque possit gloriari cum Ioanne Baptista: Factum est verbum Domini super me». Et post alia quaedam ait: « Est igitur non contemnenda vocatio. Neque enim satis est habere verbum et puram doctrinam; oportet etiam ut vocatio certa sit, sine qua qui ingreditur, ad mactandum et perdendum venit. Nunquam enim fortunat Deus laborem eorum qui non sunt vocati, et quanquam quaedam salutaria afferant, nihil tamen aedificant. Sic hodie fanatici spiritus nostri habent verba de fide in ore, tamen nullum fructum faciunt, sed hoc praecipue agunt, ut persuadeant hominibus suas erroneas opiniones ». Sed, cum tam multussit Lutherus in narratione ista de certitudine vocationis, de suae ipsius vocationis certitudine quod vera divinaque fuerit, nullum aliud argumentum aflert, nisi quia a principe vocatus fuit. Certitudinem autem hanc Lutherus non solum necessariam facit ministro verbi ad conscientiae tranquillitatem, nam «horrendum est, inquit, cum conscientia dicit: hoc sine vocatione fecisti; ibi tantus terror coneutere animum solet, ut non vocatus optaret se nunquam audisse verbum quod docet». Quare in eiusdem capitis Commentario alibi ait: « Quisque igitur videat, ut certissimus sit de sua vocatione et doctrina, ut cum Paulo certissime et securissime ausit dicere: Etiamsi nos aut Angelus de coelo », etc.; verum etiam populo. Ait enim loco citato, 434 ADDITAMENTUM DECIMUM SEPTIMUM paulo post: « Quia sumus in vocatione divina et opere Dei, et populus maxime opus habet certitudine nostrae vocationis, ut sciat nostrum verbum esse Dei verbum; ideo superbe eam iactamus ». Itaque nonnisi superba vocationis suae iactatione voluit populum, ut maxime opus erat, certum facere. Fuitautem hacinre Lutherus tam inops argumentorum, ut — cum, eodem primo capite ad Galatas, ad illa verba: Notum enim vobis facio, fratres, quod Evangelium quod evangelizatum est a me... non est secundum hominem, quaestionem hanc moveat: « Cum neque Ecclesia, neque Patres, neque Apostoli, neque Angeli audiendi sint, nisi doceant purum Dei verbum, et neque Papae, neque Patribus, neque Luthero credendum sit, cui tum credendum est? Quis certas faciet conscientias, utri purum Dei verbum doceant ? Nam et adversarii nostri, inquit, iactant se purum Dei verbum habere et docere; nos papistis non credimus quia verbum Dei non docent, neque possunt docere; e contra ipsi acerrime nos oderunt, et insectantur ut pestilentissimos haereticos et seductores. Quid hic faciendum? Num cuivis fanatico spiritui permittendum, ut doceat quae velit?» — ad quaestionem hanc nihil prorsus responderit; sed in re maxime necessaria multo magis quam panis, cum appetitum nobis exacuerit, absque ullo cibo ieiunos omnino reliquit. Igitur pro certitudine vocationis suae Lutherus, quod, licet mediata, divina tamen fuerit, nullum aliud habet argumentum, nisi quia vocatus fuit a principe ad ministerium verbi Dei. Igitur, inquam ego, etiam Zwinglius, ipsi Luthero maximus haereticus, fuit de sua vocatione divina certissimus; nam vocatus fuit a magistratu Tigurino, habitusque fuit Tigurinus episcopus; igitur et Calvinus vocatus a magistratu Genevensium et ipse habitus Genevensium episcopus, sicut Lutherus episcopus Wittembergensis; igitur omnis haereticus, modo vocatus sit ad ministerium verbi ab aliquo principe vel magistratu, certissimus erit se per os principis vocatum a Deo. Nam ait ipsemet Lutherus loco supra citato, cum dixisset quod «Episcopi suos successores vocaverunt, quodque ea vocatio duravit usque ad nostra tempora, et durabit usque ad finem mundi, estque mediata vocatio quia per hominem, et tamen divina est»; subiungit: «Sic quando princeps aut magistratus vel ego aliquem vocamus, is vocationem habet per hominem, ethaec est generalis post Apostolos vocatio in orbe terrarum; neque est mutanda, sed magnifacienda propter fanaticos homines ». Mirum est autem quomodo tam insignis hagiographologos Lutherus. in re tanta sine ullis Scripturis pronunciat. Et ubi, quaeso, reperitur in Sacris Litteris, quod a politico principe et magistratu evangelicus praedicator auctoritatem legitimam accipiat praedicandi verbum Dei? Sed mirabilis est transitus, quem Lutherus facit ab Episcopis ad politicum principem et magistratum, et valde sibi constans est! Primo dicit quod « Apostoli vocati fuerunt a Deo immediate, et quod ipsi postea vocaverunt discipulos suos; hi autem Episcopos, Episcopi successores suos, quodque haec vocatio duravit usque ad nostra tempora, et durabit usque ad finem mundi», nempe vocatio per Episcopos, qui sunt legitimi successores Apostolorum; et postea statim, quasi suiipsius oblitus, tanquam fanaticus, transit ad principem politicum et magistratum atque seipsum, dicens: « Quando princeps aut magistratus vel ego aliquem vocamus! ». ADDITAMENTUM DECIMUM SEPTIMUM 435 Et unde ista vocandi auctoritas? Quisnam dedit principibus et magistratibus politicis episcopalem divinamque hanc potestatem ? Quis audivit urqvem in Ecclesia Dei principes politicos esse pastores animarum? Paulus , ad Corinthios et ad Ephesios scribens, ait Deum posuisse in Ecclesia quosdam primo aposíolos, secundo prophetas, alios pastores et doctores; ad consummationem Sanctorum in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi, donec occurramus omnes, etc. Ubi hic in ecclesiastica hierarchia principes politici, quibus Lutherus divinam tradit potestatem instituendi ministros verbi Dei et ecclesiasticos ministros? Sed sint haec cat parergon, per transennam dicta, ut sciamus divinum hunc Lutheranorum prophetam, tertium Eliam, alterum Ioannem Baptistam, apostolum Dei et Christi evangelistam, sua ipsius auctoritate nonnisi a principe politico factum verbi Dei ministrum, nec vocationis suae aliam certitudinem habere, nisi quia a principe ad hoc vocatus est. Sed est etiam in ista certitudinis suae assertione nobilis impostor Lutherus; non enim, ipso etiam auctore, revera certus hac de re fuit nec secura conscientia. In Ezpositione Psalmi: Eructavit cor meum, ad versum: Audi, filia, et vide, ita loquitur: « In pugna contra papatum et contra diabolicum argumentum quod iactat Ecclesia, ? quod, quanquam Papa in sua persona sit peccator, tamen habeat legitimum officium et administrationem, eui obedire nos oportet; ibi non alio gladio nos tueri possumus, quam hoc versu, quod praeceptum est nobis: Audi et vide, et inclina aurem tuam, ut dicamus sicut Paulus dicit contra Iudaeos Romanis 9. Audio Patres, audio Ecclesiam, audio officium, quod sedet Papa in ministerio verbi, quod habet Baptismum, quod habet Communionem, quod habet titulum Ecclesiae; sed distinguam, nec sinam me capi hoc argumento: Papa hoc dicit, ergo est faciendum; quia hic est praeceptum: Audi. Quando igitur secundum verbum aliquid docet Papa, audiam et faciam; quando contra verbum dicit, non audiam ». Concedit hie Lutherus, non negat Papam in Ecclesia habere legitimum officium et administrationem, cui obedire oportet, modo non praecipiat contra verbum Dei. Postea sequitur: « Longe autem gravius est hoc argumentum in corde, quando a satana tibi soli obiiciatur: Ecce tu unus es,.et vis dissolvere istam pulcherrimam monarchiam summo consilio constitutam ? Esto enim quod sint in papatu errores et peccata. Quid tu es? Nunquid tu sine erroribus et peccatis es? Quare igitur confundis, et facis turbas in tabernaculo Domini, cum nihil obiicias nisi errores et peccata, quibus tu quoque abundas? Haec valde angunt, sicut apparet Paulum quoque in hoc argumento sudasse, Romanis 9». Fatetur hic Lutherus animi angustias; sed, ad fucum faciendum et imponendum simplicibus, affirmat Paulum quoque ista angustia laborasse, quod falsissimum est, et nihil minus dicit Paulus Romanis 9, quod semel et iterum falso citat TU ELE HV OSE dI Subiungit autem dicens: « Ibi assuescendum est, quod vis omnis ista est in audiendo verbo ». Sed quidnam, quaeso, est istud: assuescendum est? Alastor impius assuescendum putavit, ut ita levius ferret iniquae conscientiae morsus atque remorsus, et misere obcaecatus putabat esse satanae tentamenta. In Expositione Psalmi 117 ad finem, t. 3, W. G. f. 281, fatetur victum se a 436 ADDITAMENTUM DECIMUM SEPTIMUM diabolo, dicens: «Aliquoties diabolus me cepit cum articuli huius non recordarer, et sententiis Scripturae adeo vexavit, ut mihi coelum et [terra] essent angusta; tunc omnia hominum opera legesque iusta erant, et in toto papatu nullus error; breviter: nullus unquam hominum erravit nisi Lutherus. Optima quaeque opera mea, doctrinam, praedicationem, libros perdi oportebat, etiam non procul aberat, ut abominabilis Mahumetes mihi esset propheta, et Turcae simul ac Iudaei essent mihi meri sancti ». Qualis, quaeso, erat Lutheri angustia, cui coelum ipsum erat angustum? Qualis animi desperatio et conscientiae perturbatio, cum, ut asserit, Scripturae sententiis a diabolo captus adeo fuit, ut tot tantisque erroribus videretur sibi oppressus, quod Mahumetes ipsius comparatione sanctus propheta potuerit existimari, et infideles Turcae et Iudaei sancti haberi? Fatetur angustias animi sui, sed in satanam coniicit causam; experientia certa, causa omnino incerta, qua putabat omnem doctrinam, praedicationem librosque perdi oportere. Scribens in Hieronymum Emserum, quem per contemptum appellat Caprum Lipsiensem, t. 7, W. G. f. 146: « Cor meum, inquit, ita affectum est, ut sperem me in Dei nomine incoepisse; tamen audax adeo non sum, ut iudicem et proclamem quod certo nihil aliud sit, nec libenter velim super hac re pati iudicium Dei. Sed gratiam ipsius imploro, et spero quod in suo nomine coeptum esse permittet; et si forte aliquid immundum una intermixtum fuerit, cum sim homo peccator vivens in carne et sanguine, mihi illud misericorditer ignoscat, et non secundum rigorem iudicet ». Quid clarius dici potuit a Luthero super hac re? Manifeste ait se incertum, aut minime certum fuisse, an in nomine Dei coepit novum istud evangelium praedicare; de initio enim doctrinae ipsius agitur in hoc libello in Emserum scripto. Cum enim Hieronymus Emserus, vir apprime catholicus et eruditus, interfuisset Lipsicae disputationi, qua Lutherus cum Ioanne Eckio disputavit, cumque, fervente disputatione, dixisset Lutherus: « Neque propter Deum coepta res haec est, neque propter Deum finietur»; arripuit Emserus verba ista, et super ea libellum in Lutherum scripsit, ut scirent omnes quod non spiritu Dei motus Lutherus novam hanc excitavit tragoediam. Respondit Lutherus libello Emseri, nec negat verba, sed retorquet in Eckium et consectaneos, quod ab illis causa haec non fuerit propter Deum coepta; ac tandem fatetur se sperare quidem coepisse in Dei nomine, certum tamen minime esse. Bone Deus, quam infirmo ac sane arenaceo nixa fundamento est Lutheranorum secta atque religio! 4 Quid, quod Lutherus, ut revera erat, non abhorruit vocari haereticus? In Captivitate Babylonica non longe ab exordio ait: « Quia video illis otium et chartas abundare, dabo operam ut negotium scribendi habetnt copiosum. Praecurram enim, ut, dum gloriosissimi victores de una aliqua mea haeresi, ut eis videtur, triumphiant; ego interim novam moliar ». Ita sane seipsum dicit novarum haeresum molitorem. In Assertionem Articulorum suorum, quos Leo X damnavit, articulo 30, ita ait: « Non recte vocant, qui me Hussitam appellant; non enim mecum ille sensit, sed si ille fuit haereticus, ego plus decies haereticus sum ». Cuius rei gratia Carolus V, pientissimus imperator, in Lutherum merito succensuit, unde in Wormaciensi Edicto in eum ita loquitur: « Asseverat, inquit, omnes errores Hussi, in illa, idest, sancta Constantiensi synodo, ADDITAMENTUM DECIMUM SEPTIMUM 43 condemnatos, in Evangelio Christique doctrina contineri, hocque se probaturum defensurumque profitetur; tum ad eam intemperiem animi dementiamque progressus est, ut aperte glorietur si praedictus Hussus semel haereticus fuerit, se merito decies pro haeretico habendum esse ». Tantum autem abest ut abhorruerit Lutherus ab odiosissimo haeretici nomine, ut, quoniam antiquitus minus odiosum erat hoc nomen, cum haeresis nonnisi sectam significaret, ipse alicubi se haereticum esse audacter professus sit, non advertens quod, sicut ille ait: Verba valent usu, « quem penes arbitrium est et vis ? et norma loquendi ». Nec modo haereticum se Lutherus dixit, verum etiam, teste Mathesio in Vita ipsius, haeresiarcham. Et tandem eo devenit ut seipsum diabolum diceret generalem. Cum enim homo revera diabolicus, cum nonnisi diabolos frequenter creparet, Papam, Cardinales, Episcopos, principes, reges, caesares, papistas omnes diabolos pronunciaret; seipsum denique generalem diabolum pronunciavit. Scribens enim, sicut superius nobis adnotatum fuit, ad Albertum Cardinalem Archiepiscopum Moguntinum, sacri romani imperii electorem, ait t. 6, I. G. f. 385: « Ita volo incipere, quemadmodum ego a Deo excitatus sum universalis diabolus super vos romanos diabolos, homicidas et sanguinolentos canes, esse, sicut quidam me appellant, ut Elias super Achab et Iezabel ». In quibus verbis tria notanda sunt. Primum quod Luther us placet sibi in falso Eliae nomine; non respuit: « Ut sim, inquit, sicut Elias, quemadmodum quidam me appellant ». Alienus a spiritu Ioannis Baptistae, qui, cum in spiritu esset verus Elias ac multo quidem praestantior, negavit tamen se esse Eliam. Alterum est quod blasphemat non solum in Romanos Pontifices et catholicae Ecclesiae Episcopos, quos diabolos dicit, homicidas, canes sanguinolentos, similes Achab et Iezabel; verum etiam in Dei prophetam, dum Eliam dicit excitatum a Deo diabolum contra Achab et Iezabel. Excitatus enim a Deo fuit propheta sanctissimus, spiritu Dei abunde plenus atque refertus, non diabolus, ut Lutherus sycophantatur et blasphemat. Tertium est quod de seipso testificatur se universalem diabolum esse contra Romanos; testimonium hoc verum est. Sicut enim diabolus semper persecutus est Ecclesiam Dei, ut in Apocalypsi legimus serpentem persequentem coelestem mulierem; ita Lutherus satanico spiritu actus catholicam Christi Ecclesiam, sub Romano Pontifice constitutam, furentissime insectatus fuit. Quis igitur nunc Lutherus suo ipsius iudicio? Non, ut sui dicunt, alter Ioannes Baptista, de quo Dominus ait quod fuerit plusquam propheta et Angelus Domini ; de quo scriptum est: Ecce ego mitto Angelum meum anle faciem tuam. L utherus de seipso pronunciat quod excitatus a Deo sit non propheta Dei aut Angelus Domini, sed diabolus universalis, hoc est, magnus diabolus. Quid amplius quaeritur? Sicut Dominus de Iuda pronunciavit quod diabolus erat: Nonne ego vos duodecim elegi, et unus ex vobis diabolus est? ItaLutherus pronunciat de seipso. Videtur autem mihi Lutherus unus ex illis daemonibus, de quibus Lucas ait 438 ADDITAMENTUM DECIMUM SEPTIMUM quod ezibant...daemonia a multis clamantia el dicentia : Quia tu es Christus Filius Dei ; aut sicut ille, de quo idem cum Marco, qui in synagoga ad Christum exclamavit, dicens: Quid nobis et tibi, Iesu Nazarene ? Venisti perdere nos ? Scio quia sis sanctus Dei ; aut ille qui legionis daemonum princeps et caput erat, quique ad Christum ait: Quid mihi et libi est, Iesu, Fili Dei altissimi ? Non abhorrere visus est diabolus a praedicatione et laudibus Christi, imo a praedicatione fidei Christi, adeo ut coercitus et increpatus fuerit a Christo ut taceret; diabolus tamen erat, nec propterea desistebat diabolus esse. Ita sane Lutherus mirum in modum delectatus est praedicatione fidei Christi, sed vita et moribus diabolus esse voluit. Nec sine auctore loquor; ipse enim ad amicum suum Spalatinum scribens, tomo 1 Epist. f. 304, ita ait: « Inveniar sane superbus, avarus, adulter, homicida, antipapa et omnium vitiorum reus, modo impii silentii non arguar, dum Dominus patitur. Spero enim ea confessione absolvendum ab omnibus peccatis meis; unde et cornua erexi in hoc idolum romanum ». Nil curabat Lutherus vitia omnia atque peccata, modo Christum pro suo arbitratu praedicaret. Ita plane diabolus vitiis omnibus opertus et obrutus Christum praedicare cupiebat. Non sic Paulus, qui ait: Ego... sic curro non quasi in incertum, sic pugno non quasi aerem verberans ; sed castigo corpus meum et in servitutem redigo, ne forte, cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar. Non sic autem Lutherus, non sic; sed nihil prorsus curat inveniri superbus, cui Deus... resistit, qui humilibus... dat gratiam ; avarus, quod est idolorum servitus; adulter, qui regnum Dei non possidebit ; homicida, qui reus est iudicio ; antipapa, quod est antichristum esse: Qui vos audit me audit, ef qui vos spernit me spernif ; et bene est quod Lutherus statuit inter vitia et peccata esse Papae contrarium, ut excusationem non habeat de peccato suo, sicul daemon. Tandem nihil curat inveniri vitiorum omnium reus, hoc est, diabolo per omnia similis, diaboli filius numeris omnibus in impietate absolutus, verus diabolus, modo inveniretur impii silentii minime reus; cuius tamen silentii ne diabolus quidem invenietur reus, cum adeo libenter Christi fidem praedicaret, ut opus fuerit ipsum a Christo increpari, et ad tacendum cogi, adigi ad silentium: ZIncrepans non sinebat ea loqui, quia sciebant ipsum esse Christum ; obmutesce. O utinam diabolo huic nostro, Luthero inquam, mature impositum fuisset silentium, et tacere coactus fuisset! Utinam agnitus ab omnibus fuisset! Sed in eo diabolus transfiguravit se in angelum lucis, et, cum diabolus esset, Angelus multis visus est. Diabolus non natura, sed voluntate et vitio suo; malus in hoc differt ab Angelo bono, quod hic quidem praeditus a Deo est bono intellectu et optima Deoque simillima voluntate; malus autem angelus, natura cum sit intellectualis, nec peccando naturam amiserit, sed gratiam, habet quidem bonum intellectum, acutum, perspicax et omni scientiarum genere refertum, sed voluntatem habet pessime aflectam odio in Deum et homines. Vere seipsum diabolum pronunciavit Lutherus non natura, sed perversae voluntatis vitio et ipsius diaboli opera speciali. Licet enim fuerit praestanti apud Teutones ingenio, et multa etiam eruditione ac scientia, quae inflat; fuit tamen perverso animo, pessima voluntate et conscientia maculatissima. Postularet nunc ordinis ratio, ut, cum viderimus hominum iudicia de Luthero, et ADDITAMENTUM DECIMUM SEPTIMUM 439 novissime nunc ipsiusmet de seipso; inquireremus diligenti aliqua indagine etiam iudicium Dei de homine isto. Sed cum damnatus sit a Romano Pontifice, Christi Vicario et successore Petri, cui a Domino dictum fuit: Tibi dabo claves regni coelorum, et quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis, e! quodcumque solveris super terram, erit solutum et in coelis ; non est necesse omnino; verbum enim Domini... manet in aeternum. Coelum et terra transibunt, verba autem mea non praeteribunt. Damnatus est Lutherus a Christi Vicario, Petri successore in terra; ergo et a Christo in coelo. Solum remanet u* videamus fructus et opera novi istius evangelii, quale Luthero testimonium dent; Christus enim ait: Opera, quae ego facio in nomine Patris mei, ipsa testimonium perhibent de me. Sed prius nonnihil dicendum de ecclesia ipsius, quoniam hic est principalis fructus ipsius. ADDITAMENTUM DECIMUM OCTAVUM! MANIFESTE APERITUR QUO SPIRITU DOCTUS DUCTUSQUE FUERIT MARTINUS LUTHERUS AD NOVUM EVANGELIUM PRAEDICANDUM Cum Martinus Lutherus neque miracula ulla fecerit sicut Moyses et Elias, neque excellentis alicuius sanctitatis specimen dederit sicut Ieremias et Ioannes Baptista, qui propter mirabilem vitae sanctitatem prophetae habiti sunt, sicut revera erant, licet miracula nulla fecerint; mirum cur a Lutheranis propheta sit creditus habitusque, cum hoc hominum genus sine expresso Dei verbo apertisque Scripturis nihil prorsus credere velle se palam profiteatur. At certe nullibi Scriptura dicit Lutherum prophetam Spiritu Sancto plenum, nec promittit iubetque, ut ei magis quam toti Ecclesiae et Sanctorum Patrum choro credatur. Hebraei quidem in Veteri Lege acceperunt divinum mandatum, ut si veniret homo dicens se prophetam missum a Deo, susciperent eum, audirentque tanquam Dei interpretem et internuncium, acceptis ab eo legitimis legationis suae signis, sicut in Deuteronomio 18 legimus, ea conditione et lege ut si propheta falsus fuerit deprehensus, morte plecteretur. At in Novo Testamento nihil tale habemus. Quod enim Dominus ait: Ecce ego mitto ad vos prophetas et sapientes et scribas, et ex illis occidetis, ad missionem Apostolorum spectat; post aeceptum Spiritum Sanctum tantum iubet ut Ecclesiam audiamus, et pastoribus obediamus, quibus ait: Qui vos audit me audit, et qui vos spernit me spernit. Nunquam praedixit aut promisit missurum se venturosque esse novos prophetas ad reformandam Ecclesiam, iubens ut eos suscipiamus; sed praemonuit venturos esse falsos prophetas, cavens ut ab eis attendamus, ne decipiamur: A/fendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, Matthaeo 7. Multi pseudoprophetae surgent sect. 5, pag. 200-217. 440 ADDITAMENTUM DECIMUM OCTAVUM et seducent multos. Surgent... pseudochristi, idest, antichristi, et. pseudoprophetae, et dabunt signa magna atque prodigia, ita ut in errorem inducantur, si fieri potest, etiam Electi, Matthaeo 24. Ita Petrus: Fuerunt autem in populo pseudoprophetae, sicut et in vobis erunt magistri mendaces. Hinc Ioannes : Carissimi, nolite omni spiritui credere, sed probate spiritus... utrum ex Deo sint ; multi enim pseudopropheíae exierunt in mundum. Et Paulus inquit: Spiritus... manifeste dicil quia in novissimis temporibus discedent quidam a fide attendentes spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum, in hypocrisi loquentium mendacium ; quo loco Paulus nostra tempora acu visus est indicasse. Nos enim in novissimis temporibus sumus, in quos fines saeculorum devenerunt ; in his temporibus discesserunt multi a fide catholica sanctae Romanae Ecclesiae, apostolico ore laudatae. Haeretici enim nonnisi ex Ecclesiae promptuariis exeunt, sicut Ioannes ait: Nunc antichristi multi facti sunt ; unde scimus quia novissima hora est. Prodierunt ex nobis sed non erant ex nobis ; nam, si fuissent ex nobis, permansissent utique nobiscum ; sed ut manifesti sint, quia non sunt omnes ex nobis. Hoc est quod Paulus ait: Discedent quidam a fide, quod Ioannes alibi dicit discedere et non permanere in doctrina Christi. De his autem, quos a fide discessuros dixit, pronunciavit quod daturi erant operam spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum, loquentium mendacium, non quidem manifeste, sed in hypocrisi, sub specie pietatis; de quibus ait: Speciem quidem pietatis habentes, virtutem autem eius abnegantes, attendentes spiritibus erroris, ut per hos veluti in synthusiasmo acti ac uti prophetae Divino Spiritu afflati ac similes Prophetis effecti, prophetae habeantur dicanturque. Spiritus enim satanae veluti simia est Spiritus Sancti in Prophetis suis, actiones Spiritus Sancti mirabiles imitatur, multa eis revelat, multa docet, per ipsorum linguas multa loquitur; sicut legimus spiritum mendacem in ore omnium prophetarum regis Achabi, et Saul non solum spiritu Dei actus inter prophetas prophetasse dictus est, verum etiam malo spiritu obsessus in domo sua prophetabat, quia prophetarum more occulta ructabat, et mirabilia dicebat. Et ita sane non abnuerim Lutherum prophetam dicere, virum spiritu quidem afflatum, at vero non divino, sed satanico. Nam, ut mittam quod Gochlaeus scribit in Actis non parvam suspicionem fuisse de eo, quod esset sicut Saul malo spiritu obsessus, et quod Lindanus in suo Dubitantio observatum fuisse a multis, qui hominem viderunt, et vultum ipsius fuere optime contemplati, quod in Lutheri oculis reluceret nescio quid daemoniacum, quale in maniacis et arreptitiis videre est, ubi, sessore daemone, agitantur; testem indubitatae fidei ipsummet Lutherum habemus, quod cum daemonibus consuetudinem habuerit, quodque a diabolo edoctus fuerit, cum quo saepe collocutus fuerit, et disputaverit. Nec erubuit sine ore homo, iusto Dei iudicio excaecatus, tam turpia de se confiteri, quae sola sufficiunt ad tollendam funditusque evertendam totam doctrinae ipsius auctoritatem. Non adducam autem quae ex ore Lutheri scripsit hac de re Ioannes Aurifaber, homo egregie lutheranus, in Mensalibus Colloquiis, quod singulis fere noctibus, expergefacto Luthero, statim aderat diabolus, et cum ipso de iustitia disputare volebat, quod saepius cum diabolo quam cum sua Catharina concubuit, et alia id genus multa; mitto etiam quod Lutherus ipse aliquando pro concione dixit se diabolum optime nosse, ADDITAMENTUM DECIMUM OGTAVUM 441 et cum eo plusquam modium salis comedisse ; referam quae Lutherus scribit libro De Missa Angulari et Unctione Sacerdotum anno 1534. Est autem notandus annus, quoniam plures scripsit variis temporibus hac de re libros. Habetur autem, quem nunc citamus, liber operum Lutheri t. 6, G. L; W. autem G. t. 7. Narrat autem eo in libro Lutherus nocte quadam secum disputasse diabolum, et quinque argumentis convicisse quod Missa privata sit abominanda idololatria. Referam Lutheri ipsius verba summa fide, ut videat et miretur mundus horrendam Lutheranorum caecitatem, dum Lutherum a diabolo edoctum, quasi divinum prophetam, hominem theodidactum, sequuntur, suspiciuntque, ac tanquam coeleste oraculum venerantur: « Aliquando media nocte expergefactus, inquit, diabolus huiuscemodi mecum disputationem exorsus in corde fuit, quemadmodum ille aliis noctibus saepe mihi negotium facessit: Audi, vir doctissime, nosti te quindecim annis celebrasse Missas privatas pene quotidie. Quid si tales Missae privatae horrenda essent idololatria? Quid si ibi non adfuisset Corpus et Sanguis Christi, sed tantum panem et vinum adorasses et aliis adoranda proposuisses? Cui ego respondi: Sum consecratus sacerdos, accepi consecrationem et unctionem ab Episcopo, et haec omnia feci ex mandato et obedientia maiorum. Quare non consecrarim, cum verba Christi pronunciarim, et magno affectu Missas celebrarim ? » « Hoc totum, inquit diabolus, verum est. Sed Turcae et Gentiles faciunt etiam in suis templis omnia ex obedientia, et serio faciunt sua sacra; sacerdotes etiam Ieroboam faciebant omnia recto zelo et studio, contra vero sacerdotes in lerusalem. Quid si tua ordinatio et consecratio etiam falsa est sicut "Turcarum et Samaritanorum falsi sunt sacerdotes, falsus et impius cultus est ? » «Hic certe, inquit Lutherus, sudor mihi evenit et cor mihi tremere ac palpitare coepit. Diabolus nanque argumenta sua ad oppugnandum bene disponere et urgere novit, habetque vocem gravem et robustam, egoque bene expertus sum quomodo fiat ; nam mane ' homines mortui reperiuntur in lecto. Potest occidere corpus, hoc unum est; potest et animas disputando in tantas redigere angustias, ut in momento migrandum sit ei a corpore, quo me saepenumero quam maxime adduxit ». «Certe in hac disputatione comprehendit me. Ego quidem innocentiam meam libenter defendissem, quod tam innumerabilium blasphemiarum cumulum coram Deo invitus patrassem; at vero attendebam quas causas contra meum sacerdotium et consecrationem haberet ». Post haec Lutherus refert quinque argumenta, quae in ipsum diabolus contra Missam privatam eiaculatus fuit, quibus se victum superatumque palam fatetur divinus hic propheta Lutherus. Relata autem tota disputatione in summa, ait scire se quidem quod diabolus mendax est; «sed oportet, inquit, diabolum disputantem audire. Nemo enim hominum absque speciali Dei auxilio et virtute potest ei resistere, tam acutus et potens est dum disputat; et licet mendax sit, mentiri tamen melius novit quam quisquam mendaciorum artifex, adeo ut homo non possit intelligere ». Et tandem ait quod diabolus non mentitur, quando accusat nostra mala opera, quia habet duos testes insuperabiles, nempe, Dei praeceptum et conscientiam nostram. Quasi vero non possit esse, imo non sit satanas falsus accusator et calumniator hominum 442 ADDITAMENTUM DECIMUM OCTAVUM apud Deum, sicut Iobum virum sanctissimum apud Deum calumniatus fuit, et ipsius etiam Dei apud homines, sicut in paradiso apud primos generis nostri parentes Deum calumniatus fuit, divinamque bonitatem invidia et malevolentia insimulavit! Non potuit ignorare Lutherus diabolum auctorem idololatriae servatoremque esse, non destructorem nisi veri cultus Dei veraeque pietatis et religionis, sciebat que non posse non esse bona, quae diabolo displicent. Nam ipsemet scribens ad Joannem Hassiurm, parochum Wratislaviensem, ait quod ex eo quod opus aliquod displicet diabolo, statuendum est placere Deo et Angelis eius, ac propterea abiiciendum esse diabolum, et, eo invito, opus illud agendum. Cum tamen hoc sciret novus hic propheta, nihilominus ut suo satanico numini morem gereret, ipso auctore doctoreque satana, Missam tanquam horrendam abominandamque idololatriam penitus abrogavit, ac prorsus de medio tulit. Quo auctore Missa abominanda idololatria est ? Satana. Quo doctore ac suasore? Diabolo. Quo teste? Luthero. Hinc autem manifestum est quam falso sese iactat Lutherus, in libro Adversus Henricum Regem Angliae, cum ait: « Certus sum dogmata mea habere me de coelo»; et: « Hic esto mei D. Martini Lutheri a Spiritu Sancto instinctus »; et cum se appellat sanctum Dei organum; cum dogma hoc de abroganda Missa, ipsomet teste, a diabolo acceperit. Ex ipsa etiam disputationis serie manifestum est habitam esse initio suae ipsius apostasiae; nam adhuc tanquam sacerdos catholicus et adhuc monachus celebrabat, et adhuc septem Ecclesiae sacramenta indubitata fide tenebat, a quibus satanas in disputatione inductionem facit, et ipse Lutherus tueri se voluisse ait intentione Eccclesiae: «In hac, inquit, angustia et necessitate constitutus volebam diabolum a me propellere, arriplens veterem armaturam, quam in papatu eram edoctus, nempe, intentio et fides Ecclesiae. Nam, licet. ego non recte intendissem et credidissem, recte tamen intendere et credere Ecclesiam. Propterea existimabam meam Missam et ordinationem esse legitimam ». Ante hanc disputationem igitur Lutherus, ipso teste, adhuc in catholica Ecclesia manebat monachus et sacerdos catholicus. Quare diabolo auctore, doctore atque ductore, egressus est a nobis, sanctamque, catholicam et apostolicam Ecclesiam reliquit, diabolumque secutus, domino huic suo ducique adeo impense addictus affectusque fuit, ut fallar, si non ei divinos honores tribuerit. Cum enim christiani sacerdotii plane divina sit dignitas et potestas, nil veritus fuit novus hic propheta et sacerdos Baal eam diabolo tribuere. In eodem nanque libro De Missa Privata, non multo longe post disputationem istam enarratam ac turpi victoria conclusam, ad aeternam suiipsius infamiam dedecusque nunquam interiturum, manifestis verbis, non ioco, sed serio ita loquitur, dicens: « Volo ego dicere sicut papistae, quod neque Angelus, neque Maria possint consecrare. Ego autem dico, licet ipse diabolus veniret, et si tam probus esset quod facere vellet aut posset, hic autem supposito, quod postea experimento comperiam, quod diabolus clam in officium se intromisisset, vel se in viri forma vocari sivisset ad parochi munus, et publice in ecclesia evangelium praedicasset, baptizasset, Missam celebrasset, et absolvisset, et his similia parochi munera et sacramenta tanquam parochus administrasset et exercuisset secundum mandatum et ordinem Christi ; confiteri nos oporteret quod sacramenta vera essent, quod verum Baptisma accepissemus, recte Evangelium audissemus, veram absolutionem accepissemus, et verum Sacramentum Corporis et Sanguinis Christi suADDITAMENTUM DECIMUM OCTAVUM 443 scepissemus. Nostra enim fides et sacramenta non dependent ex persona, sive bona sit sive mala, consecrata aut non consecrata, vocata vel furtim ingressa, sive sit diabolus sive mater ipsius ». Deinde, recitata quadam historia quod aliquando diabolus quodam in loco concionem ad populum in ecclesia habuisset, subiungit: «An autem historia haec vera sit necne, relinquo; hoc tamen bene scio, quod non sit a veritate dissona, et quoad caput rei bene dicit, nempe, quod diabolus bene possit Christi verbum, officium et sacramentum habere et dare; ipse enim se in Angelum lucis et in ipsam Dei maiestatem transformare potest, nec vellem fidem meam obstringere quod diabolus nunquam parochus aut praedicator extiterit ». Haec omnia Lutherus citato libro qui Operum suorum t. 6, L. G. habentur; quae autem nunc adduximus reperiuntur folio 105 illius voluminis. Ita bonus Lutherus diabolum [facit Christi ministrum, et plenaria cum potestate sacerdotem, adeo ut, si velit, possit curator animarum esse. Optime sane ageret diabolus Christi vicarium! Non possum autem satis mirari hominis stultitiam summa cum impudentia coniunctam. Cum enim sibi soli sapere videretur, adeo ut non solum de aliis omnium saeculorum viris eruditissimis, verum etiam de sanctissimis et doctissimis Patribus, quasi de Mysorum ultimis, despectosissime loqueretur; in hanc devenit stultitiam, ut diceret a diabolo se accepisse dogma hoc de abroganda Missa privata, tanquam abominanda idololatria, ac propterea ab eo se accepisse novam hanc religionem, cum ad conciliandam doctrinae necessariam auctoritatem, non solum Moyses, Prophetaeque omnes et Apostoli a Deo se accepisse doctrinam religionis et pietatis quam praedicabant, ut revera a Deo acceperant, verum etiam gentiles legislatores fere omnes a diis immortalibus accepisse se religiones suas legesque asseverabant. Minos Cretensibus leges dedisse se aiebat, quas a Iove patre acceperat; Solon, Atheniensium legislator, suarum legum Minervam fecit auctricem ac praeceptricem; eodemque nomine Zaleucus leges suas Locrensibus commendavit; Lycurgus Lacedaemoni leges ferens, earum Apollinem Delphicum fecit auctorem conditoremque; Numa Pompilius ut HRomanam civitatem religione informaret, quo facilius populum ad pietatem traduceret, finxit a dea Aegeria accepisse, quae diis immortalibus essent acceptissima; tandem novissimus omnium, Turcarum Arabumque legislator Mahumetes, a Deo per Archangelum Gabrielem accepisse se Alchorani legem commentus fuit. Solus Lutherus iusto Dei iudicio obcaecatus, licet aliquando iactaverit de coelo se dogmata sua habere; tandem, quod verum erat, aperuit a diabolo se ea accepisse ad suam aliorumque maiorem perditionem et damnationem aeternam, ut non possint Lutherani excusationem habere. Hoc enim cum primis satanas contendere ac satagere solet, cum hominem ad peccandum inducit, ut, quo minus homo apud Deum excusari possit, sciat se male agere dum peccat. Sic enim in prima omnium tentatione qua parentes nostros in peccati barathrum praecipitavit, monuit prius quod praeceptum Dei erat illud quod, ut transgrederentur, suadebat: Cur, inquit, praecepit vobis Deus, ne comederetis de omni ligno paradisi ? Prius meminit, eosque monuit quod praeceptum iliud Dei erat, ut si transgressi fuissent, inexcusabiliores redderentur, eo quod scientes prudentesque peccassent. 444 ADDITAMENTUM DECIMUM OCTAVUM Ita hac in re tradidit satanas tartaream doctrinam Luthero, voluitque ut per ipsum Lutherum mundus hoc sciret, ut essent Lutherani sine excusatione cum scirent, ipso Luthero parente ipsorum teste, quod lutherana doctrina diabolum haberet auctorem. Quo autem Lutherani sint inexcusabiliores, Dei iudicio factum esse non dubito, ut Lutherus non solum in libro Contra Anabaptistas affirmaverit in papatu reperiri omne bonum christianitatis, dicens: « Fatemur sub papatu plurimum esse boni christiani, imo omne bonum christianum, atque etiam illinc ad nos devenisse; quippe fatemur in papatu veram esse Scripturam Sacram, verum Baptismum, verum Sacramentum Altaris, veras claves ad remissionem peccatorum, verum praedicandi officium, verum catechismum, ut sunt oratio dominica, decem praecepta, articuli fidei; dico insuper sub Papatu veram esse christianitatem, imo verum nucleum christianitatis esse»; sed, quod magis miror, in ipso libro De Abroganda Missa Privata tomo superius citato pag. 96 post disputationem cum diabolo relatam, ita scribit: « Eadem sancta Ecclesia est. nunc locus sanctus abominationis, quoniam hic Deus cum potentia et miraculis conservavit quod adhuc sub papatu remansit: primo sanctum Baptisma, deinde praedicatio evangelici textus super pulpitum in lingua cuiuscumque regionis, tertio sancta remissio peccatorum et absolutio pariter in confessione et publice, quarto sanctum Sacramentum Altaris, quod in paschate et alias in anno christianis tribuitur, licet unam speciem furati sint, quinto vocatio seu ordinatio ad officium sacerdotii, ad officium praedicationis sive curam animarum, ad liganda sive solvenda peccata et in morte ac etiam alias ad consolandum, quoniam apud multos adhuc remansit consuetudo, quod coram morientibus ponitur Crucifixus in memoriam passionis Christi, ut ipsi spem suam ponant in Christo; et tandem oratio, ut psalterium, Pater noster, symbolum fidei, decem praecepta, item multi boni hymni et cantio latina et germanica. Ubi autem partes hae adhuc manent, ibi certo est Ecclesia et aliqui sancti remanent, quoniam sunt omnes ordinationes et fructus Christi, excepto furto unius speciei. Quapropter existit hic certo Christus apud suos cum suo Sancto Spiritu et in ipsis christianam fidem conservat ». Nune dico: Si haec omnia sunt in papatu, et ubicumque haec sunt, ibi est Ecclesia cum aliquibus sanctis, ibi Christus cum suo Sancto Spiritu conservans fidem christianam in suis; quo ergo spiritu ductus aut qua de causa Ecclesiam, quae sub Papa est, dereliquit, ab eaque transfugit? Sed voluit diabolus, quo inexcusabilior esset Lutherus, ut hoc sciret et confiteretur, ut, sciens quod veram Ecclesiam reliquerit factus apostata, ipsius peccatum esset multo gravius damnationemque incurreret multo graviorem. Sicut autem Iudas in Sacris Litteris diabolus appellatur, ita Lutherus seipsum aliquando diabolum appellavit in dura correptione ad Albertum Cardinalem Archiepiscopum Moguntinum, sacri romani imperii electorem, dicens t. 6, L G. f. 386: « Sie volo nunc incipere, veluti qui cum a Deo generalis diabolus excitatus contra vos romanos diabolos grassatores et sanguinarios canes, esse, quemadmodum me aliqui nuncupantur, Elias contra Achab et Iezabel». Prophetae huius testimonium verum est. Honorandus hic nobis Lutherus est tanquam propheta veritatis ut credamus, ei nempe quod ipse sit diabolus et quidem generalis. Fidem igitur ei hac in re babeamus et tanquam diabolum horreamus ac fugiamus. ADDITAMENTUM DECIMUM OCTAVUM 445 Sed cum iam, Deo duce, Lutheri spiritum invenerimus, quo ductus est ad novum evangelium praedicandum et novum christianismum, hoc est, Lutheranorum populum fundandum; restat ut, quo veritatis huius certiores reddamur, inspiciamus fructus spiritus huius lutherici et signa, quae ipsum nobis faciant manifestiorem. Eflectus enim causam manifestant. ADDITAMENTUM DECIMUM NONUM ! QUOD LUTHERI DOCTRINA LACUNA SIT TETERRIMARUM PESSIMARUMQUE HAERESUM Praeter haec autem dictus invenitur daemon spiritus erroris; quapropter Paulus appellavit haereses doctrinas daemoniorum. Proculdubio quoniam sicut Deus, a quo omne datum optimum et omne donum perfectum, auctor est fidei, quapropter semen Dei dicitur et a Paulo donum Dei appellatur; ita diabolus inventor est haeresum: Znimicus homo superseminavit zizania. Hinc D. Cyprianus, lib. De Unitate Ecclesiae cp. 2, ait quod « videns detectus et prostratus inimicus diabolus idola derelicta et per nimium credentium populum sedes suas ac templa deserta, excogitaverit novam fraudem, ut sub ipso christiani nominis titulo fallat incautos; haereses invenit et schismata, quibus subverteret fidem, veritatem corrumperet, et scinderet unitatem. Quos detinere non potest in viae veteris caecitate, circumscribit et decipit noviitineris errore. Rapit de Ecclesia homines,et dum sibi appropinquasse iam lumini atque evasisse saeculi noctem videntur, alias rursus nescientibus tenebras infundit ». Nam, ut mox Cy prianus subiungit, «transfigurat se in Angelum lucis et ministros subornat suos, tanquam ministros iustitiae ». Satanas principalis est haeresum auctor, primarius artifex et fabricator; haeretici administri sunt et instrumenta ipsius. Magnus autem summi huius haereseon omnium architecti administer Lutherus, et, ut D. Augustinus ait, lib. 5 Confessionum cp. 3, de Fausto Manichaeorum episcopo, magnus laqueus diaboli. Non enim unam tantum in ruinam catholicae Ecclesiae et innumerarum animarum perniciem excitavit haeresim, sed multas. In principio enim suae apostasiae a Leone X Romano Pontifice multorum errorum atque haereseon damnatus fuit; postea vero in ista impietate, satana duce, longissime profecit ut mundo novum evangelium traderet, quod lerna errorum esset et omnium fere veterum ab orco excitatarum haeresum cloaca et sentina. Nam a Simone Mago, omnium fere haereticorum parente et protoplasto, accepit haeresim de sola fide sine operibus; hoc enim docuit Simon, ut testatur D. Augustinus, lib. De Haeresibus cp. 54 et lib. De Fide et Operibus cp. 14, quin etiam Irenaeus, lib. 1, cp. 20. Ab Eunomio quod nullum peccatum potest nocere homini modo fidem habeat. Ita docuit Eunomius, teste Augustino De Haeresibus cp. 54. Lutherus 446 ADDITAMENTUM DECIMUM NONUM autem haec passim ubique docet, praesertim vero libro De Captivitate Babylonica cp. De Baptismo et cp. De Eucharistia, et in Commentario Epistolae ad Galatas. A Novatiano accepit haeresim ut negaret sacramentum Poenitentiae et Reconciliationis cum Deo. Lutherus enim duo tantum agnoscit sacramenta, Baptismum et Coenam sive Panem, ut ipse loquitur. A Manichaeis mutuatus fuit haeresim, qua negavit liberum arbitrium in Assertione Articuli 36 et integro libro De Servo Arbitrio; in quo etiam Florini, qui Deum fecit omnium malorum scelerumque auctorem, ut est apud Vincentium Lirinensem et apud Eusebium, lib. 5 Historiarum cp. 20, dum in eo libro Lutherus pertinaciter asserit quod Deus vere et proprie induravit cor Pharaonis, et quod illud velle, quo Iudas voluit Christum tradere, fuit opus Dei, nec fuisse in potestate ipsius Iudae voluntatem illam mutare. Cum Manichaeis etiam Lutherus negavit et abstulit publicum sacrificium Missae; Manichaei enim, ut testatur D. Augustinus lib. 20 Contra Faustum, nullum admittebant publicum sacrificium, praeter orationes; Lutherus autem a diabolo inductus abolevit sacrificium Missae. Ex Proclo haeretico apud Epiphanium ZHaeres. 64 et Messalianis apud Theodoretum, lib. 4 De Fabulis Haereticorum, sumpsit peccatum in renatis semper vivere, nec tolli per Baptismum, et concupiscentiam vere esse peccatum; ita enim docet in Articulis 2 et 31 ac in Asserlionibus eorum. A Donatistis quod vera Christi Ecclesia in toto orbe terrarum perierat, et in sola Africa per Donatum instaurata reperiebatur,ex Augustino, lib. De Unitate Ecclesiae; ita sane novo evangelio praedicato per Lutherum nova Christi ecclesia in Saxonia e tenebris emersit. Ab Arianis non recipiendas traditiones Patrum, sed Divinis tantum Scripturis standum esse, ut scribit Augustinus, lib. 1 Contra Maximinum cp. 2 et ultimo; et hoc ipsum etiam aNestorio, qui solas recipiebat Scripturas, ita ut ipse solus eas intelligeret, ut ait Vincentius Lirinensis. Ita passim ubique Lutherus semper illud inculcans contra catholicos: Docentes docirinas et mandata hominum, solumque verbum Dei, Scripturas et Evangelium iactans. Ab Aerio et Aerianis haereticis apud Epiphanium Haeresi 75 et Augustinum lib. De Haeresibus cp. 33, non esse purgatorium, non orandum aut sacrificandum pro defunctis, non esse servanda statuta ieiunia, nullumque discrimen esse inter Episcopos et sacerdotes. Haec passim Lutherus docet. A Ioviniano, apud Hieronymum, lib.1 et 2 Contra Iovinianum et Augustinum, lib. De Haeresibus cp. 82, coniugium virginitati merito et dignitate aequari, et praemia Beatorum in coelo esse omnino paria. Haec pura puta est Lutheri multis in locis doctrina. A Vigilantio apud Hieronymum Coníra Vigilantium, non esse Sanctos invocandos, quia mortui sunt, non esse Sanctorum reliquias venerandas et ecclesiasticos debere esse uxoratos. Haec ipsisima Lutheri et a Lutheranis receptissima doctrina est, religiosissime ac inviolabiliter servata; ipsis enim ipsissimum evangelium est. APelagianis ex Hieronymo,lib. 2 Contra Pelagianos, per quodlibet peccatum perdi iustitiam ac proinde omne peccatum esse mortale. Ita Lutherus in Assertione Articuli 32. "i A Lampetianis ex Damasceno, lib. De Centum Haeresibus, accepit pestilentem haeresim de monastica libertate, quod monasteria debeant esse libera, hoc ADDITAMENTUM DECIMUM NONUM 44^ est, sine votis perpetuis. Ita docet Lutherus lib. De Votis Monasticis, et ista sua tartarea doctrina universam monasticen in omnibus Lutheranorum provinciis et locis funditus evertit, et in lupanaria convertit, gratiam Dei in luxuriam transferens. A Pepuzianis,apud Augustinum, lib. De Haeresibus cp. 27, quod etiam mulieres possint sacerdotio fungi. Lutherus enim Articulo 13 dicit tam bene posse mulierem a peccatis absolvere, atque Episcopus aut Papa. Sic Luiherus multas alias putidissimas haereses antiquorum haereticorum in sui istius novi evangelismi cloacam congessit; puta Beren garii, qui negavit in Sacramento Altaris, dum conficitur, transubstantiationem, asseruitque remanere post consecrationem substantiam panis; ex Bogomilis, qui teste Euthymio in Panoplia, part. 2, tit. 23, asserebant Baptismum christianum in aqua factum baptismum Ioannis esse; negat enim Lutherus Baptismum conferre gratiam, in primo Articulo, asseritque minime necessarium esse. Multas haereses mutuatus est ex haereticis Henricianis, Petrobusianis, Apostolicis, contra quos scripsit Bernardus; multas ex Waldensibus, Albigensibus, Wicleffo, loanne Husso aliisque, ut omnium fere haeresum chaos visus sit constituere voluisse, et thesaurum impietatis recondere, sicut qui thesaurizat sibi iram in die irae et revelationis iusti iudicii Dei. ' Veteribus autem novos addidit, ut esset sicut scriba doctus in regno dei huius saeculi, qui profert de thesauro suo haereseon dogmata nova et vetera; veluti de fide speciali, idest, fiducia et certitudine salutis, de iustitia imputativa, de animarum somnolentia post mortem usque ad diem iudicii, contra quam Ioannes Calvinus scripsit librum De Psgychopannichia, idest, animae somnolentia. Quid autem senserit Lutherus novi istius evangelismi epicurici fundator, de animae immortalitate, Deus scit; hoc certum est quod ipse in Assertione Articuli 27 animam esse immortalem inter papistica dogmata et portenta computat, animae autem somnolentiam pluribus locis docet, Commentario in Ecclesiasten cp. 9 semel atque iterum, et Super Genes. cp. 25 et 26 et 49. Et in Eccles. quidem Comunentario exponens illud: Mortui autem nihil vivunt amplius, et non est eis merces: «Salomon, inquit, videtur sentire mortuos sic dormire, ut prorsus nihil sciant, et plane credo non esse in Scriptura locum fortiorem pro mortuis dormientibus et nihil intelligentibus rerum naturarum, contra Sanctorum invocationem et purgatorii fictionem ». Et Sleidanus lib.9 Hist. ait hoc invicto argumento a Luthero funditus eversum esse papistarum dogma de purgatorio et Sanctis invocandis. Insulsos homines! Quasi non loquatur ibi Salomon de cognitione experimentali et usu rerum huius saeculi! Invexit etiam Lutherus monstrificam haeresim de ubiquitate Corporis Christi, de qua, loco supra citato in Ecclesiasten, ita scribit: « Christus quoque, inquit, extra locum est, contra illos qui captivant Christum loco, cum tamen ubique sit; neque enim Verbum Dei segregatur a carne. Ubi Deus est, ibi et caro Christi est; sed Deus est ubique, ergo et Christus quoque ubique est ». Optima sane ratio et tanto propheta digna! Veluti si quis colligeret: anima non est segregata ab oculo, ergo ubicumque est anima, ibi est oculus; sed anima est in toto corpore, ergo et oculus. Et: luna non est segregata a 448 ADDITAMENTUM DECIMUM NONUM coelo, ergo ubicumque coelum, ibi et luna. Ridendus magis quam confutandus error! Multorum tamen Lutheranorum calculo comprobatus, ipsorum animis altissime insedit, quoniam summi Saxonum prophetae est. Si autem vellemus omnes Lutheri perniciosos errores haeresesque recensere, oporteret, iuxta proverbium, antiquiora diphthera? loqui; tantum dicam quod vix unum ex articulis fidei reliquit intactum, quem non putido doctrinae suae luto foedaret ac deturparet. Nam quid de Trinitate senserit, Deus novit; hoc certum est quod ex suis bibliis expunxit illud Ioannis: Tres sunt qui testimonium dant in coelo : Pater, Verbum et Spiritus Sanctus, et hi tres unum sunt, quod Hieronymus Praefatione in Catholicas Epistolas ab infidelibus translatoribus omissum queritur. Et praeterea in Enarratione Evangelii Dominicae Trinitatis, nomen Trinitatis inventum humanum dicit, ac propterea frigide sonare; ex suis Lifaniis invocationem Trinitatis, sicut et Sanctorum, explosit. Et in lib. Contra Iacobum Latomum ait quod anima ipsius oderat nomen homousion, consubstantialitatis, quod Lutheri maioribus Arianis tantopere displicuit, ut Catholicos per contemptum homousianos dicerent. Nomen autem et invocationem Sanctissimae Trinitatis antiquissimam a tempore Apostolorum, liquet ex Dionysio Areopagita initio libri De Mygstica Theologia et cp. 3 De Divinis Nominibus, ut mittam Basilium Lifan., Nazianzenum Orat. 2 De Pace, Cyrillum, lib. 12 Thesau. cp. 5 Ghrysostomum Hom, 2 in Psalmum 39 et Sermone De Trinitate. Quid etiam senserit Lutherus de Christi divinitate dubium et anceps est. Nam ex oraculo Isaiae cp. 9: Vocabitur nomen eius admirbilis, consiliarius, Deus, fortis, eiecit nomen illud: Deus, contra veritatem nedum hebraici, sed et chaldaici et graeci textus; et vice eius supposuit vocem germanicam: ÉKraffi, hoc est, virus. Et praeter hoc divinitatem Christi passibilem et mortalem facit. In libro enim De Conciliis affirmat Nestorianos esse, qui asserunt Christi divinitatem pati minime posse. Et in eodem libro, confundens cum Eutychete duas naturas in Christo, ait quod dicendum est: « Hic homo Christus, haec caro et sanguis, condidit coelum et terram », sicque humanitatem Christi in divitatem transfundit. In libro etiam De Coena asseruit Christi divinitatem passam fuisse et mortuam. Et super Genes. scribens ac verba illa commentans: Dixit Deus: Fiat lux, cum Ario Verbum facit medium et instrumentum, quod Deus usus est in operando. Quae ipsissima est Arii doctrinaapud Athanasium, epist. 2 Contra Arianos, quod Deus primum fecit Verbum, ut per eius operam nos architectaretur. In Concione De Nativitate Domini Lutherus cumNestorio duos facit Christos, duos filios Dei, quorum unus Christus est Deus omnipotens, alter vero christus est homo non omnipotens, aitque imperitos esse qui faciunt Christum hominem omnipotentem; quod nestorianum est. Et in Sermone De Sacramento Coenae Domini cum Eutychete Christi humanitatem infinitam facit, dum ait quod supra et extra omnes creaturas collocata est ea Christi natura, quae est cum Deo una persona, et omnia implet, et tam longe. quantum ad dignitatem attinet, a creaturis abest, quam longe abest Deus ipse. Quare si non cum 5 2) Idest, 'anliquiora documenta, qualia 'in;pergamenis chartis; inveniuntur; ex. graeco, Aupdépo,, pellis, | |i; ADDITAMENTUM DECIMUM NONUM 449 Eutychete loquitur, duas ponit in Christo infinitas naturas, quod monstrum inauditum erroris est. Sic ne singula percurramus, visus est satanas per administrum et manipularem suum Lutherum voluisse universam catholicam fidem corrumpere ac funditus abolere, congerens veluti in sentinam et cloacam putidissimas sordes, in ipsius mentem et animum errores innumeros haeresum perniciosissimarum ac maxime pestilentium. Sicut enim inter omnes Apostolos Paulus a Christo dictus factusque fuit vas electionis, hoc est, instrumentum electissimum, aptissimum, optimum ad fidem in salutem gentium praedicandam; ita Lutherus a satana factus est instrumentum aptissimum, ad haereses omnes in animarum perniciem disseminandas. Ipse enim inter haereticos omnes maxime haereticus, summus haeresiarcha, parenti satanae simillimus filius censeri merito et iudicari potest. Sie damnatus fuit iudicatusque non solum a Summis Pontificibus Leone X, A- driano VI, Clemente VII, Paulo III et aliis, nec solum ab omnibus catholicis Doctoribus Parisiensis, Lovaniensis, Coloniensis aliarumque theologicarum universitatum maxime insignium, et tandem ab universali synodo Tridentina; verum etiam a Carolo V, romano imperatore semper augusto, in Wormaciensi imperiali conventu, tanquam homo seditiosissimus et haereticus pestilentissimus, cuius, ut Edicti ipsius in Lutherum verbis utar, singula verba singula venena merito quis dicat; «et cuius, inquit, innumerabilia sunt errata, tanquam si hic unus non homo, sed diabolus ipse sub hominis specie ad perniciem humani generis, assumpta monachi cuculla, quamplurimorum haereticorum damnatissimas haereses iandiu sepultas, in unam sentinam congesserit, et alias etiam novissimas de suo excogitaverit sub simulata praedicatione fidei, quam ad praetexendos suos dolos tam saepe tantoque opere obiicit. Fidem veram prorsus destruit », etc. Sic a Caesare et universo conventu imperiali iudicatus et damnatus fuit Lutherus tanquam publicus notoriusque haereticus, librique ipsius igni flammisque adiiudicati, dirisque devoti, propter diabolicas doctrinas quibus referti sunt. Sic ab universo christiano orbe, hoc est, ab omnibus catholicae Ecclesiae filiis, qui soli fidem cum christiano nomine possident, damnatus Lutherus non unius tantum, sed quamplurimarum damnatarum haereseon est, et ab universo populo Dei cum Achan maledictus, ita ut nomen ipsius execrationi a Catholicis habeatur, horreaturque proxime ac diaboli ipsius et satanae nomen. Ne autem a solis Catholicis hoc loco haberi Lutherus existimetur, operae pretium duxi, priusquam huic ipsius Hypotyposi finem imponam, ostendere ac demonstrare quidnam multi etiam sectariorum, qui a Catholicorum partibus minime stant, de Luthero senserint scripserintque, ut videat Polycarpus D. quam optime audiat suus propheta Lutherus etiam apud eos, qui catholici non sunt. ADDITAMENTUM VIGESIMUM INDAGANTUR SIGNA SPIRITUS LUTHERI ET IN PRIMIS OSTENDITUR QUOD PLENUS FUERIT SPIRITU SUPERBIAE ET MAGNAE PRAESUMPTIONIS Sicut arbores a fructibus foliisque dignoscuntur, et causae ab effectibus suis; ita Spiritus Sanctus habet sua opera a quibus cognosci potest, quae Paulus ad Galatas fructus appellavit, dicens: Fructus autem Spiritus sunt caritas, gaudium, pax, patientia, bonitas, benignitas, etc. Hinc dicitur Spiritus sapientiae et intellectus..., consilii et fortitudinis..., scientiae et pietatis apud Isaiam, quoniam hominem quem suo afflatu imbuit, sapientem, prudentem, consultum, fortem, theodidactum piumque Dei cultorem efficit, verum adoratorem in spiritu et veritate, in primis autem sanctificat hominem, sicut ipse cum primis Spiritus Sanctus dicitur. Quoniam vero non sanctificatur homo nisi per gratiam Dei, Deus autem superbis resistit, humilibus aulem dat gratiam ; Spiritus Sanctus, qui et Spiritus Dei est et verus Deus, a superbis mirum in modum abhorrens, humilibus delectatur. Unde apud Isaiam Deus: Ad quem... respiciam, nisi ad pauperculum et contritum spiritu et trementem sermones meos? Septuaginta habent ad humilem, et vox hebraica utrumque significat. Cum autem e contra spiritus malignus, bonus a Deo creatus, per superbiam peccando factus sit malus, sicut de ipso apud Isaiam legimus sub persona regis Babylonis, ubi ait: Ascendam in coelum, super astra Dei exaltabo solium meum ; sedebo in monte testamenti, in lateribus aquilonis ; conscendam super altitudinem nubium, similis ero Altissimo; propterea hominem, quem invadit, in primis superbia implet, sicut parentes nostros ad superbiam incitavit, ut Deo similes esse appeterent. Martinum autem Lutherum reperimus plenum fuisse superbia atque etiam praesumptione longe maxima ac tam insolens, ut vix eredi posse videatur. Iubet Paulus ne homo neophytus, ad fidem noviter conversus, neochristianus, fiat episcopus: Ne, inquit, in superbiam elatus, in laqueum incidat diaboli. Lutherus autem, ut ipse ait, quandiu sub papatu fuit, non fuit christianus; factus autem novus christianus, statim factus est supremum caput totius ecclesiae Christi noviter fundatae. Sed,sicut lucifer statim factus fuit caput omnium rebellium Angelorum et spirituum apostatarum, quos seduxit et a Deo aversos in aeternam damnationem praecipitavit; ita Lutherus, tanquam novus lucifer, luciferi spiritu actus ductusque, statim factus est caput eorum, qui ipsius opera a Christi Ecclesia desciverunt. Ad ostendendum autem superbiae spiritum in Luthero, mitto quod seipsum ipse Dei prophetam, apostolum et evangelistam appellat sanctumque Dei organum. Cum autem innumeris pene in locis suorum scriptorum Thrasonem aut Goliath Philisthaeum potius referat, quam Dei prophetam et apostolum, hoc est, virum Dei Spiritu plenum ac proinde singulari humilitate et modestia praeditum; nos ex quamplurimis pauca quaedam delibantes adducemus. ADDITAMENTUM VIGESIMUM 451 Obiectum aliquando fuit Luthero, quod locum Pauli pervertisset, Rom. 3: Arbitramur... iustificari hominem ex fide sine operibus legis, quoniam in sua germanica editione vertit: Arbitramur... iustificari hominem ex fide sola sine operibus legis, ad statuendam sic haeresim suam de sola fide iustificante. Huic obiectioni respondit ipse; scribens ad quendam amicum suum, t. 4, W. L. f. 475, ita ait: « Doctor Martinus Lutherus vult ita habere, et dicit quod papista et asinus idem sunt. Sic volo, sic iubeo; sit pro ratione voluntas. Volumus enim papistarum non scholares et discipuli esse, sed magistri et iudices; volumus etiam cum capitibus istis asininis insolescere ». Et post pauca: « De voce sola Lutherus sic vult habere, et dicit quod ipse sit doctor super omnes doctores in universo papatu». Et in calce responsionis habet, f. 478: « Poenitet me quod non posuerim sine omni et omnium, ita: sine omni opere omnium legum. Quapropter debet in meo novo testamento manere, etiam si papasini insaniant». Quaenam haec, quaeso, nova prophetarum lingua? Nunquam sic locutus est homo. Agens autem eadem de [re] in Glossa super Caesareum Wormaciense Edictum, t. 6, W. G. f. 165, ita ait: « Dico ego doctor Martinus Lutherus, Domini nostri Iesu Christi indignus evangelista, quod hunc articulum: sola fides absque omni opere iustificat coram Deo, inconcussum relinquere mihi debent romanus imperator, turcicus imperator, tartaricus imperator, Persarum imperator, Papa, omnes Cardinales, Episcopi, etc., omnes principes et domini cum omnibus diabolis; insuper habituri ignem infernalem super sua capita absque ulla clementia. Hic esto mei doctoris Martini Lutheri a Spiritu Sancto instinctus, et istud verum, sanctum evangelium », etc. Quis non hic videt dignam propheta et apostolo Dei modestiam ? In libro De Abusu Missae, t. 2, I. G. f. 46, dicit Scripturam Sacram esse sepulcrum, in quo veritas Christi per papistas interfecta collocata est et sepulta; seipsum autem dicit angelum iuxta sepulcrum. Narrat enim ibi Lutherus quod saepe, cum esset puer, audiverat prophetiam quandam quod Fridericus imperator redempturus erat S. Sepulcrum. Interpretatur autem prophetiam de Sanctis Scripturis, et seipsum angelum iuxta sepulcrum gloriatur, per quem vivens veritas sancti Evangelii iterum prodiit. Eodem tomo pag. 61 et 64: « Christus, inquit, est Dominus etiam animarum, ad quas ipse me misit et ad hoc me excitavit, quas me oportet minime relinquere ». Scribens in Henricum Angliae Regem, haud levia sui huius spiritus dat indicia. Missum autem facio quod impudicus homo regiam nihil veritus maiestatem, sed iniuria lacessitum se ratus ob librum a rege in ipsum scriptum, totus furit, odioque lymphatus et irae libidine factus Oreste insanior, toto libro turpissimis foedissimisque scommatibus, laedoriis, sarcasmis in ipsum, quasi in hominem de infima plebe abiectissimum, furiosissime ac superbissime debacchatur; tantum adducam ipsius testimonia de seipso, ut sciatur quam novus hic propheta de seipso modestissime senserit. In libri quasi vestibulo ita de seipso loquitur: « Siidolum romanae abominationis propter Christum conculcavi, quod sese in locum Dei statuerat et magistrum regum totius mundi fecerat ; quis est iste Henricus thomista novus, discipulus dumtaxat tam ignavi monstri, ut virulentas blasphemias eius honorem? Certus sum enim, inquit, dogmata mea habere me de coelo, quae etiam adversus eum triumphavi, qui in ungue novissimo plus habet vir- 459 ÀDDITAMENTUM VIGESIMUM tutis et astutiae quam omnes Papae, reges et doctores, ut nihil agant qui bullas nominum et titulorum contra me iactant, et libellos sub regiis inscriptionibus venditant. Dogmata mea stabunt, et Papa cadet, invitis omnibus portis inferi et potestatibus aeris et terrae et maris. Ipsi me provocaverunt ad bellum; bellum igitur habebunt. Pacem oblatam contempserunt; pacem igitur non habebunt. Deus viderit uter primo fessus defecerit Papa, an Lutherus. Sic placet in Christo in dies magis magisque superbire adversus insulsos istos et ineptos basiliscos ». Summa plane monachi, evangelistae modestia, sed quam a satana, qui rex est super omnes filios superbiae, didicit, non a Christo. Post duas autem paginas ita loquitur: « Pergant, porci illi, et, si audent, exurant me. Hic sum, et expectabo eos; cineribus solis post mortem etiam in mille maria proiectis, persequar et fatigabo hoc abominabile vulgus. Summa: vivens papatus hostis ero; exustus bis hostis ero. Facite, porci thomistae, quod potestis; Lutherum habebitis ursam in via et leaenam in semita. Undique vobis occurret, et pacem habere non sinet, donec ferreas vestras cervices et aereas frontes contriverit, vel in salutem vel in perditionem ». Non procul autem a fine libri, iactans Dei verbum non dicta Patrum, hominum, Angelorum, daemonum, contra quae se ponere evangelium asserit, ita thrasonice loquitur: « Hic sto, inquiens, hic sedeo, hic maneo, hic glorior, hic triumpho, hic insulto papistis », etc.; tunc subiungit: « Dei verbum est super omnia; divina Maiestas mecum facit, ut nihil curem si mille Augustini, mille Cypriani, mille ecclesiae Henricianae contra me starent ». Et in fine libri: « Neque enim ego quaero, ait, quid Ambrosius, Augustinus, concilia, usus saeculorum dicunt; nec fuit opus mihi Henrico rege magistro, qui me haec doceret, qui adeo pulcre ea noveram, ut etiam impugnarim ». Quam parum memor fuit novus hic Saxonum propheta, saxeo utique et lapideo corde, eius quod Paulus ait: Non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem. Noli altum sapere, sed time. Qui... se existimat aliquid scire, nondum cognovit quomodo oporteat eum scire ; et huiuscemodi monitorum, quae multa sunt in Divinis Scripturis! Sed cum in toto hoc libro spiritum et verbum Dei iactet Lutherus ; age, dicat ipsemet quo spiritu impulsus librum hunc scripsit. In epistola enim quadam ad hunc eundem Regem petit ab eo quam humillime veniam pro libro isto in eum scripto, ita inter cetera dicens: « Quanquam vereri merito debuerim, serenissime rex illustrissimeque princeps, litteris maiestatem tuam tentare, ut qui mihi conscius maxime sim gravissime offensam esse tuam maiestatem libello meo, quem non ingenio meo, sed incitantibus his qui maiestati tuae parum favebant, stultus et praeceps edidi ». Tunc culpam reiicit in Cardinalem Eboracensem, quem monstrum et publicum Dei hominumque odium, pestemque regni appellat; et subiungit: « Quare hislitteris prosterno me pedibus maiestatis tuae quam possum humillime, et per Christi amorem, crucem et gloriam oro et obsecro, ut maiestas tua dignetur se submittere et veniam dare ». Tunc offert regi seipsum ad palinodiam recantandam, dicens: « Si maiestati tuae serenissimae non videbitur contemnendum, ut alio libello publico palinodiam cantem, et maiestatis tuae nomen rursus honorem, det mihi clementem aliquam significationem ». Novus mos, novus spiritus prophetarum, ut impulsu malorum hominum in aliorum iniuriam stulte et praecipitanter scribant, culpamque in alios reiiciant, offerantque paADDITAMENTUM VIGESIMUM 453 linodiam. Mirabilis transitus ab insanissima thomistitate, — quo scommate Lutherus eo libro regem saepe saepius incessit aliisque longe acrioribus et foedioribus, — ad serenissimam maiestatem! At nequis putet ex animo culpam agnovisse humiliatumque fuisse Lutherum, sicut aliquando Dei causa humiliatum legimus impium regem Achabum ad minas Eliae prophetae, cum vidisset bonus Lutherus nihil profecisse apud regem ficta illa sua submissione per epistolam, ecce tibi denuo insolentissimus homo insolescit. In Responsione enim ad Maledicum ? et Contumeliosum Scriptum Regis Angliae ita ait: « Deus bone, quam exquisiti, quam captiosi et fallaces mihi struuntur laquei! Annon ego omnium quos sol vidit vir praestantissimus? Vix sane quantum intelligo, ullus hominum intra annos mille fuit. Quid ita vero? Ipsemet tecum expendas, quaeso, tot PonLifices, tot reges, tot Cardinales, tot Episcopi, tot canonici, tot monachi, deficiet me spiritus si enumerem, multique et multo tempore docti et magni viri una cum sociorum exercitu satanae, proditionem et carnificinam in Lutheri sanguine expetiverunt ». Et postea: «Ego vero, ait, ut Christo et piis Ecclesiae membris peccatorem me esse profiteor; ita e contra impiis me esse peccatorem plane pernego, adeoque si civilis vitae innocentiam spectes, ut illos vix dignos censeam qui mihi calceamenti corrigiam solvant, hane civilis probitatis aestimationem audacter et bona conscientia mihi ausim arrogare ». Novus plane Ioannes Baptista, qui indignum se existimabat solvere corrigiam calceamentorum Christi. Lutherus tam magnus est, ut non existimet adversarios suos, Pontifices, reges, Cardinales, Episcopos qui solvant corrigiam calceamentorum ipsius. Habet adhuc in eodem libello, quo nervos omnes intendit ad purgandum se de epistola scripta ad Regem Angliae, qua palinodiam obtulit, quod non revera ex animo palinodiam obtulerit, atque ad factum excusandum multas, sed plane frigidissimas excusationes affert. Adhuc, inquam, habet haec in suiipsius laudem praeconiumque: « Tanta est dignitas mea, quod ad doctrinam et ministerium mihi divinitus traditum attinet, et quatenus vita ac mores cum illo congruunt; ut nemo unquam, praecipue vero tyranni, nec patientiam, nec submissionem, nec assentationem in me expertus sim. Hoc pacto, velint nolint, debent me, Deo sic volente, pium sanctumque Dei organum agnoscere ». Ut autem hic obiter dicam, haud sine impudentia novus propheta sui oblitus mentitur. Nam in hoc ipso libello ait quod Augustae humiliter se submiserit Cardinali Caietano, itemque quod perquam humiliter se submiserit etiam Georgio duci Saxoniae, et in epistola ad Regem Angliae seipsum humillime proiicit ad pedes ipsius. Quomodo ergo nunquam aliquis, praecipue tyrannorum, idest, principum et praesulum catholicorum, submissionem expertus in ipso est? Veram et ex animo; satis credo! Sed ut ad Lutheri modestiam redeamus, in libro Adversus Execrabilem Bullam Antichristi, in Assertione Articulorum per Bullam Damnatorum, propositione 25, facta ratiuncula adversus auctoritatem Papae super locum Matthaei 16: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, ita loquitur: « Adeste ergo huc, Papa et omnes papistae in unum, conflate studia vestra omnia in unum, si forte possitis hoc vinculum dissolvere ». Quis non hic videat Goliath Philisthaeum ab orco revocatum ad exprobrandum agminibus Dei viventis? Sed sicut illum unus David nullo negotio vicit, 454 ADDITAMENTUM VIGESIMUM ita Lutherum vel unus Roffensis episcopus et martyr beatissimus Ioannes Fischerus, qui vinculum hoc Lutheri indissolubile instar nodi gordiani facillime solvit, quasi esset ex filis aranearum. In Epistola ad Galatas t. 5, W. L. f. 296, gloriatur Lutherus, dicens: « Nemo multis retro saeculis melior ac magis pie de operibus docuit, quam nos hodie ». Sed adhuc alibi novus propheta Lutherus, spiritu dei huius saeculi plenus modestissime de seipso loquitur. In libello De Sua Defensione pro imposita sibi rebellione a Georgio duce Saxoniae, qui extat t. 6, I. G. in principio ita ait: « A tempore Apostolorum nullus doctor aut scriptor, nullus theologus aut iurista tam insigniter et clare conscientias saecularium statuum confirmavit, instruxit et consolatus est, sicut ego feci per singularem Dei gratiam. Hoc certo scio quod neque Augustinus, neque Ambrosius, qui tamen in hac re optimi sunt, mihi in hoc aequales sunt ». In Epistola ad Galatas cp. 1, exponens illud: Nunc enim hominibus suadeo, an Deo ? t. 5, W. L. f. 288, ait: « Doctrina mea est vera, pura, certa et divina, neque potest esse alia, multo minus melior quam haec mea. Quare quaecumque alia, quae non eodem modo docet ut mea omnes homines esse peccatores et sola fide in Christum iustificari; necessario est falsa, incerta, impia, blasphema, maledicta et diabolica, talesque sunt omnes qui eam docent et accipiunt. Sic nos cum Paulo securissime et certissime pronunciamus omnem doctrinam esse maledictam, quae cum [hac] norma dissidet ». Merito quidem, quia non potest esse nisi unus doctor super omnes doctores. Sic videmus per antiphrasim in Luthero spiritum Pauli, qui cum esset a Petro summus Apostolorum aiebat: Ego... sum minimus Apostolorum, qui non sum dignus vocari apostolus. Epistola ad Episcopos Papisticos, quae praeposita est libro Contra Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, t. 2, W. L. f. 307, Episcopos quos Deus posuit regere Ecclesiam suam, superbissime ac summo cum contemptu ita alloquitur, dicens: « En ut non ignoretis appello me ecclesiasten Dei gratia, et titulo insignivi meipsum, quem vos tot conviciorum plaustris haereticum appellatis, eumque titulum nunc mihi sumo, ut ne ignoretis magnifico me vestri et satanae contemptu. Etsi evangelistam etiam me Dei gratia nominarem, citius essem ostensurus me iure hoc facere, quam vestrum aliquis titulo aut nomini Episcopi satisfecerit. Certus enim sum, Christum ipsum me sic nominare, et pro ecclesiaste habere, qui meae doctrinae magister est, eumque testem non dubito futurum in die illo magno iudicii hanc doctrinam non esse meam, sed Dei, sed Spiritus Domini purique et sinceri evangelii». Manichaeum videor audire loquentem apud D. Augustinum, lib. Contra Epistolam Fundamenti cp. 5, ubi sic loquitur, dicens: « Manichaeus apostolus Iesu Christi, providentia Dei Patris. Haec sunt salubria verba de perenni et vivo fonte ». Cui Augustinus: «Non credo; nam Evangelio non crederem, nisi Ecclesiae catholicae me moveret auctoritas ». Et credendum Luthero, qui simili se spiritu iactat ut Manichaeus ? In eadem Praefatione libri De Falso Nominatis Episcopis ad finem ait: « Pronuncio me de cetero, quandoquidem palam veritati resistitis, non tantum honoris habiturum vobis, ut me aut meam doctrinam vestro aut ullius Angeli de coelo iudicio subiicere digner ». Cur vero istud, Luthere, cum alibi doceas ab omnibus iudicandam esse doctrinam fidei? Docet hoc speciali libello, et etiam libro in Regem Angliae, t. 2, f. 343, causam reddit ADDITAMENTUM VIGESIMUM 455 de doctrina sua, loquens: « Non solum, inquit, extra aleam positam esse volo eam omnis humani iudicii, sed et, ut Apostolus ait, omnium Angelorum. Nam, cum nunc eam ex Deo esse certus sim, iudicabo per eam non solum omnes vos, idest, Episcopos, sed, ut Paulus inquit, etiam Angelos. Sic ut qui meam doctrinam non accipit, illum. cum Paulo fore salvum néSaturus sim ». Gardinalis Stanislaus Hosius in sua Gonfessione Catholicae Fidei Christiana cp. 80, ex libello Lutheri omni impietate referto ad Erasmum Roterodamurn De Servo Arbitrio, has in unum Lutheri voces collegit: « Deponite quidquid armaturae suppeditant orthodoxi veteres theologorum scholae, auctoritas conciliorum et Pontificum, consensus tot saeculorum et totius populi christiani; nihil recipimus nisi Scripturas, sedsic ut penes nos solos sit certa auctoritas interpretandi. Quod nos interpretamur, hoc sensit Spiritus Sanctus; quod adferunt alii quamvis magni, quamvis multi, a spiritu satanae et alienata mente profectum est. Quod orthodoxi docuerunt, quod auctoritas Ecclesiae tradidit, quod populus christianus amplexus est, quod scholae defendunt, exitiabile venenum satanae est, quod ego doceo, spiritus est vitae. Credite in Scripturis nihil prorsus esse obscuritatis vel quod egeat iudice. Ut omnes caecutiant, ego non caeculio; nam conscius mihi sum me habere spiritum Christi, quo possum de omnibus iudicare, nemo de me; nolo iudicium, sed requiro obsequium ». Non est autem posthabendum quod Lutherus ait, scribens in Epistolam ad Galatas cp. 1, t. 5, W. L. f. 290: « Valde speciosum et robustum [argumentum] pseudoapostolorum fuit, quod et hodie plures commovet, scilicet Apostoli, Sancti Patres et eorum successores sic docuerunt, Ecclesia sic sensit et credit. Impossibile est autem quod Christus Ecclesiam suam tot saeculis sic errare sinat; nam tu certe plus non sapis quam tot sancti viri et tota Ecclesia ». Et post pauca: « Ecclesia tot saeculis sic sensit et docuit, sic senserunt omnes primitivae Ecclesiae et Doctores, viri sanctissimi multo maiores et doctiores te. Quis tu es, qui ausis ab his omnibus dissentire et nobis diversum dogma obtrudere? Quando satan sic urget et conspirat cum carne et ratione, perterrefit conscientia et desperat, nisi constanter ad te redeas et dicas: sive S. Cyprianus, Ambrosius, Augustinus, sive S. Petrus, Paulus, Ioannes, imo Angelus de coelo aliter doceat; tamen hoc certo scio quod humana non suadeo, sed divina, hoc est, quod Deo oninia tribuo, hominibus nihil». Et post nonnulla: « Esto sane, Ecclesia, Augustinus et alii Doctores, item Petrus, Apollo, imo Angelus e coelo diversum doceant, tamen mea doctrina est eiusmodi quod solius Dei gratiam et gloriam illustrat et praedicat, et omnium hominum sapientiam, iustitiam in causa salutis damnat ». Quis ? non hic videat novum Ismaelem unum contra omnes,sed omnes contra ipsum ? Quam ambulat Lutherus in magnis et mirabilibus super se, qui seipsum toti Ecclesiae praefert, omnibus Doctoribus, etiam Petro, Paulo, Ioanni. Angelis ipsis? Adiiciam autem adhuc unum Lutheri dictum, in quo elucet ipsius spiritus superbus simul et mendax. Scribens in secundum caput ad Galatas f. 229, ait: « Si Papa nobis concesserit quod solus Deus ex mera gratia per Christum iustificet peccatorem, non solum volumus eum in manibus portare, sed etiam ei osculari pedes; quia vero hoc impe- 456 ADDITAMENTUM VIGESIMUM trare non possumus, vicissim superbimus in Deo ultra omnem modum, neque omnibus Angelis in coelo, neque Petro aut Paulo, neque centum Caesaribus, nec mille Papis, neque toti mundo latum digitum cessuri. Longe absit hic omnis humilitas, quia volunt rapére nobis nostram gloriam, ipsum Deum ». Et post pauca: « Hic quilibet sit superbus et pertinacissimus, nisi velit Christum negare. Quare, Deo dante, mea frons durior erit fronte omnium; hic durus esse et haberi volo, hic gero titulum: Cedo nulli». Huius autem dicti sui rationem reddit Lutherus, sed plane insulsissimam atque falsissimam: «Caritas, inquit, cedit, quae omnia suffert, omnia credit; fides autem non cedit. Quare christianus, quoad fidem attinet, superbissimus et pertinacissimus sit. Fide tantum homo fit Deus, 2 Petri cp. 1; Deus autem nihil patitur, nulli cedit, est enim. immutabilis. Sic fides est immutabilis. Igitur nihil pati, nulli cedere debet; per caritatem christianus cedat, et toleret omnia. Tunc enim est merus homo ». Quis, quaeso, audivit usquam tales, aut vidit similes ineptias? Fide homo fit Deus; caritate est merus homo. Deus est immutabilis, nihil pati potest; ergo nec fides. Ridenda insulsi prophetae deliramenta, non confutanda sunt argumenta. Ita Lutherus insolentissime loquitur, homo totus a planta pedis usque ad verticem superbiae spiritu plenus, obsessus atque possessus, ita ut hacin re de primatu cum ipso Lucifero non iniuria contendere possit. Sed quia satanas sicut superbissimus, ita et mendacissimus est; videndum an etiam spiritum mendacii Lutherus habuerit. ADDITAMENTUM VIGESIMUM PRIMUM! LUTHERUM FUISSE HOMINEM SPLENDIDE AC PRODIGIOSE MENDACEM Sicut Spiritus Sanctus in Divinis Litteris appellatur Spiritus veritatis, deducens hominem quem inhabitat in omnem veritatem; ita satanas appellatur spiritus falsitatis et mendacii, de quo Dominus ait quod mendaz est et pater mendacii, quod ab inilio... in veritate non stetit; et: Cum mendacium loquitur, ex propriis loquitur ; mendaciis enim parentes nostros in paradiso decepit, dicens: Nequaquam... moriemini, sed eritis sicut dii scientes bonum et malum. Martinus Lutherus, venditans seipsum pro vero propheta, apostolo et evangelista Christi, haberi voluit pro summo veritatis assertore; adeo ut in Hieronymum Emserum scribens, ut Cardinalis Bellarminus adnotavit, haberi velit pro infami nebulone, si semel deprehensus fuerit mentitus et falsus. Et tamen iusto Dei iudicio, quo in reprobum sensum traditus fuit propheta hic falsitatis, non in una re aut altera tantum deprehensus est falsus et mendax, sed fereininnumeris. Nam, referente Ioanne Cochlaeo, Thomas Murnerus, examinato uno Lutheri libello in Regem Angliae scripto, Lutherum quinquaginta mendaciorum convicit; et Ioannes Dietenbergius in confutationibus libellorum Lutheri, quos De Votis et De Confessione ADDITAMENTUM VIGESIMUM PRIMUM 451 Scripsit, ipsum arguit octingentorum et septuaginta quattuor mendaciorum, nec tantum arguit, verum et convicit; nec scripsit in. Lutherum aliquis, qui eum mendaciorum multorum non graviter accusaverit damnaveritque; tam fuit impudenti fronte ad mentiendum audax, tam mendaci lingua, ut non spiritus mendax ex gregariis unus in ore ipsius resedisse videri possit, sed ex primariis summus mendaciorum artifex et fabricator. Quod ut palam fiat in nostra hac ipsius Hgpotgposi, adducemus nonnulla quae evidentiora ac splendidiora visa fuerint, missis innumeris antilogiis quibus eadem nunc affirmat, nunc negat. Sufficeret unum mendacium, ipsomet teste et iudice, ut merito haberi posset pro infami nebulone; sed ad veritatem hanc evidentius demonstrandam adducemus non unum tantum aut alterum, sed quamplura, quae ad veritatem hanc demonstrandam satis esse possint ad Lutherum falsitatis et mendacii reum accusandum, convincendum et condemnandum. Sunt Lutheri mendacia sine numero; nobis autem non aliter confutanda sunt, quam sicut ipse confutavit quinque mendacia Carolostadii in Papam, ut infra. Mentitur autem Lutherus prodige in libro De Missa Privata, t. 2, W. anno 21, etiam in primis verbis libri; sed supra modum prodige ac prodigiose in tertia parte libri, non longe a fine in antithesi decalogi Dei et Papae f. 265. Magnus filius diaboli, qui pater mendacii est, Lutherus, De Captivitate Babylonica, cp. De Ordine, mentitur, dicens recentem esse in papatu inventionem sacramentorum, et in antiquis nihil prorsus legi de sacramentis. In Epistolam ad Galatas, 2, f. 306, ait, loquens de papistis: «Ipsi peccatum mortale tantum intellexerunt de opere externo commisso contra legem, ut est homicidium, adulterium, furtum; non viderunt peccatum mortale esse odium, contemptum Dei », etc. Bone Deus, quale hoc mendacium est! Et in primis quidem tractans in Ecclesiastica Postilla in Nalali Domini illud: Et Verbum caro factum est, ait: « Superiori tempore cum essent Episcopi docti et magni, sententia haec passa est multas haereticorum illisiones. Nunc vero, cum per Papam universa Scriptura sit suppressa, et sua ipsius tantum lex erecta; Episcopi non sunt amplius haeretici, imo nec possunt fieri haeretici; quoniam nullum caput habent eius libri, in quo fiunt haeretici, hoc est, Evangelia, ad se autem omnes haereses in unum simul cumulum pertraxerunt ». Quis audivit unquam tale, quod Episcopi catholici non habent Evangelia nec librum Sacrae Scripturae in quo fiunt haeretici, quia Papa totam Scripturam suppressit ? In Praefatione Posterioris Expositionis Epistolae ad Galatas, t. 5, W. L. f. 270, non contentus Lutherus dixisse quod Iudaei occiderunt omnes Prophetas, et post ipsos Christum ipsis promissum, hac de causa quod docerent gratia Dei, non iustitia nostra homines Deo placere; — quis, quaeso, audivit unquam tale, quod Prophetae Christusque occisi sint a Iudaeis, eo quod dehortarentur eos ab operibus bonis, nec nisi fidem tantum ab eis requirerent? — sequitur autem Lutherus et dicit, quod « Catholici Christum in corde habent longe inferiorem quam Iudaei, qui eum saltem putant esse "do hzorljams hoc est, latronem in cruce, nostri vero pro fabula tanquam fictum aliquod numen apud gentes, sicuti videre est Romae in curia Papae ac prope in tota Italia ». Bone Deus, quam 458 ADDITAMENTUM VIGESIMUM PRIMUM prodigiosum mendacium quod in Christum minus credant christiani quam Iudaei! Sed si Christus Gatholicis est mera fabula et ludibrium, ut sequitur ibi Lutherus, ergo et Mater ipsius inanissima erit nobis fabula. Nunc, ut mendacium confutetur mendacio, audiamus quid ipse dicat sentire Catholicos de Christi Matre. In Evangelio de Festo Annuncialionis ait propheta hic proiectissima ad impudenter mentiendum audacia: «Papistae Virginem Mariam deum constituunt, omnipotentiam ei in coelo et in terra tribuunt; in papatu omnes se ad Mariam contulerunt, et plus favoris et gratiae ab ea expectant, quam a Christo ipso ». Nunc dico: Si Catholicis Christus mera fabula est et fictum numen; quomodo ipsius Mater ipsis adeo non est inanis fabula, ut etiam deus sit? Sed hic etiam effuse mentitur Lutherus, cum ab omnibus Catholicis damnati sint Collyridiani qui, ut apud E pi - phanium est, Mariam divinis honoribus tanquam divinum numen colebant. Mariam autem Deiparam nonnisi Dei et Christi causa a Catholicis honorari tam verum et perspicuum est, quam quod sol lucidus sit et ignis calidus. In libro Gontra Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, t. 2, W. L. f. 312, ita mentitus est, dicens: « Papistae docent non esse opus, ut Deus diligatur ex toto corde; praeterea docent filios immorigeros esse parentibus. Item docent non necessum esse diligere inimicos, qui hoc iram et odium alere docent, et tota doctrina est falsum testimonium ». In libello, in quo causam reddit cur combusserit libros iuris canonici, cum collegisset arliculos erroresque, quorum causa merito comburi debent; ita supra quam dici potest prodigiose mentitus, loquitur: «In his et huiusmodi articulis, quorum innumerabiliter plures sunt, omnes tamen eo tendunt, ut Papa sit et Deo et omnibus hominibus superior; et ipse solus nemini mortalium, sed ipsi omnes etiam Deus et Angeli sint subiecti ». Et postea ait: « Summa summarum totius iuris canonici haec est: Papa est deus in terris, superior omnibus coelestibus, terrenis, spiritualibus et temporalibus, et omnia Papae sunt propria». Hic autem verendum ne Lutherus factus mendacii deus, diabolo ipso patre mendacii sit multo mendacior. Sed quia Luthero petra Petri quam maxime fuit petra scandali et lapis offensionis; in Papam furiose invectus et furiosissime debacchatus, per summam calumniam horrenda mendacia effutit. In Epistola ad Galatas cp. 2, t. 5, W. L. f. 299, ait: « Dominium Papae libenter ferremus; sed quia abutitur eo contra nos, et cogere vult ut se solum, negato et blasphemato Deo, dominum agnoscamus, et conscientias nostras ligare et urgere vult contra timorem et fiduciam Dei; ideo cogimur mandato divino resistere Papae, quia oportet Deo magis obedire quam hominibus ». Sed dicat sceleratus sycophanta: Ubinam praecepit Papa Deum abnegari et blasphemari? Ubi contra timorem Domini conscientias urget ? Eodem libro, f. 309, iterum nobilis vitiligator mentitur in Papam: « Quo plus agnosco, inquit, profanationem Missae papisticae, hoc magis abhorreo et detestor eam, et amplector verum Missae usum, [quem Papa sustulit], et vertit simpliciter in mercem, quae coempta alteri prosit, quia dicit quod sacerdos missarius, apostata, negans Christum eL blasphemans Spiritum Sanctum, stans in altari faciat opus non solum pro se, sed pro aliis etiam vivis et mortuis, et pro tota Ecclesia, non et alia ratione nisi ex opere operato ». ADDITAMENTUM VIGESIMUM PRIMUM 459 Sed dicat hic etiam propheta falsitatis ubi dicat hoc Papa, quod sacerdos apostata, negans Christum et blasphemans Spiritum Sanctum faciat opus utile sibi ex opere operato. Communis enim catholicorum omnium Doctorum sententia est, quod sacerdos male celebrans damnationem sibi acquirit, sicut Iudas, in quem introivit satanas post buccellam ; itemque quod sacrificium Missae non habet vim ex opere operato ad modum sacramentorum, sed vim habet per modum impetrationis. Quare falsissimum est quod ait mendacissimus Lutherus Missam ex Papae doctrina omnibus prodesse tantum ex opere operato. Aiunt quidem catholici Doctores sacrificium Missae non habere vim solum et potissimum ex opere operantis, hoc est, sacerdotis celebrantis, verum etiam ex opere operato; quia eadem est hostia quae in cruce, et idem principalis offerens Summus Sacerdos et Pontifex Christus, qui nunc seipsum offert per manus ministrorum, quare non potest non placere Deo sacrificium; sed non dicunt, ut Lutherus mentitur, quod Missa prosit solum ex opere operato. Non contentus autem Lutherus tanto mendacio, post pauca subiungit: « Valde horrendum est Papam hoc potuisse efficere in Ecclesia, quod Christus negatus, conculcatus, consputus et blasphematus sit, et hoc per Evangelium et sacramenta, quae ita obscuravit et in tam detestabilem abusum vertit, ut sibi contra Ghristum servierint pro statuendis et corroborandis suis diabolicis abominationibus ». Sed quonam hoe teste, Luthere? Spiritu mendacii et patre mendacii. Tu enim ipse in eodem opere, in primum caput ad Galatas, f. 278, ais quod « manet in Romana Urbe, quanquam Sodoma et Gomorrha peiore, Baptismus, Sacramentum, vox et textus Evangelii, Sacra Scriptura, ministeria, nomen Christi, nomen Dei. Qui habent habent, qui non habent non sunt excusati; thesaurus enim est ibi. Ideo Romana Ecclesia est sancta, quia habet nomen sanctum Dei, habet Evangelium, Baptisma », etc. Sed si Romana Ecclesia sancta est quia habet sacramenta et ibi thesaurus est; quomodo sunt ibi, ut ais, per Papam obscurata, et in abominabilem abusum conversa sacramenta ad stabiliendas diabolicas abominationes? Verum illud est, quod mendacem oportet esse memorem. Sed nondum finis. In eodem Commentario, f. 314, de papistis, quos appellat hypocritas, ait quod «revera, in totum abnegato et conculcato Christo, plus tribuerunt humanis traditionibus quam Evangelio Christi»; et subiungit quod «in Confessione nullam fecerunt fidei aut meriti Christi mentionem, sed tantum inculcaverunt satisfactiones humanas et merita». Subiungit autem Lutherus formam quandam absolutionis, ut ipse ait, monasticae, ad ostendendam infinitam abominationem regni papistici, in hunc modum: « Meritum Passionis Domini nostri Iesu Christi et Beatae Mariae semper Virginis et omnium Sanctorum, meritum Ordinis et gravamen Religionis, humilitas confessionis, contritio cordis, bona opera quae fecisti et facies pro amore Domini nostri Iesu Christi, cedant tibi in remissionem peccatorum tuorum, in augmentum meriti et gratiae, etin praemium vitae aeternae». Et subiungit: « Hic audis quidem meritum Christi; sed, si diligentius verba expenderis, intelliges Christum plane otiosum esse, et ei detrahi nomen iustificatoris et salvatoris et tribui operibus monasticis ». Non agam cum Luthero severum censorem, ut adigam ut dicat quinam sunt hi Catholici, qui, in totum abnegato et conculcato Ghristo, plus tribuunt humanis tradi- 460 ADDITAMENTUM VIGESIMUM PRIMUM tionibus quam Evangelio Christi; scio enim quidem quod odio lymphatus tanquam fanaticus loquitur. Sed quomodo in Confessione nulla fit mentio meriti Christi, si prinum verbum in absolutione, quam ipse ponit, est meritum Christi? Ut mittam quod mentitur Lutherus, dum precationem sacerdotis appellat absolutionem, et dum ait quod per verba haec detrahitur Christo gloria, et tribuitur operibus monasticis. Hac enim de re nihil dicitur in ea absolutionis forma, quae revera non absolutionis,sed precationis forma est. In eodem libro, f. 333, in Papam ita mentitur, dicens: « Papa, ego volo tibi osculari pedes, teque agnoscere Summum Pontificem, si tu adoraveris Christum meum, et permiseris quod per mortem et resurrectionem ipsius habemus remissionem peccatorum et vitam aeternam, non per observantiam tuarum traditionum. Si hic cesseris, non adimam tibi coronam et potentiam tuam; si non, constanter clamo te esse antichristum, et affirmo omnes tuos cultus et religiones non solum esse abnegationem, sed etiam summam blasphemiam Dei et idololatriam »v. Sed dicat insignis impostor: Ubinam Papa dicit nos consequi remissionem peccatorum per suas traditiones, non per Christi mortem? Itane sine fronte, sine ore mentiuntur prophetae et apostoli? Satanae utique. In libro De Conciliis et Ecclesia ait quod « Papa Sacram Scripturam in coeno et pulvere sepeliit, et doctrinam christianam pene integram delevit». Et tamen ipse, in Epistola ad Galatas cp. 1, t. 5, W. L. f. 293, fatetur accepisse se a Papa Sacram Scripturam, dicens: «Nos gloriari possumus nos a Papa non accepisse doctrinam nostram; Scripturam Sacram et externa symbola habemus quidem ab eo, non autem doctrinam, quae solo Dei dono nobis contigit; deinde accessit studium, lectio et inquisitio nostra ». Dico autem: Quomodo, quaeso, a Papa Lutherus Sacram Scripturam accepit, nisi quia eam Papa conservavit? Quod si conservavit, quomodo in coeno sepeliit, ac totam pene delevit? In confutandis autem Lutheri mendaciis non alia ratione utemur, quam qua ipsemet confutat Carolostadii mendacia, quae inferius habentur. In libro autem plane tartareo, quem Adversus Papatum Romae, ut ipse ait, a Diabolo Fundatum [scripsit], multa ac pene innumera congessit impudentissima mendacia, negans Petrum Homae fuisse Episcopum, dicens S. Gregorium fuisse ultimum Homae Episcopum, primum autem Papam fuisse Bonifacium III factum ab imperatore Phoca, aliaque id genus mille. Sed specialiter in prima parte libri tomo ultimo I. G. f. 258 et sequenti multa prodise mentitur; inter cetera autem Papam dicere « quod si quis in diebus veneris et sabbati, ac in vigiliis Apostolorum et aliorum Sanctorum comederit lac, peccat mortaliter, et est in aeternum damnatus; quod si quis iisdem diebus comederit butyrum, caseum, ova, peccat mortaliter ». Sed haec leviuscula sunt. Ait Papam dicere: « Si quis rex, imperator aut princeps non erogaverit mihi suum regnum atque dominium, peccat mortaliter, et est perpetuo damnatus; itemque si quis Episcopus non emerit a me pallium, peccat mortaliter, et est damnatus ». Addit et alia summa cum impudentia et obscenitate coniuncta, nempe Papam dicere: « Si quis non adoraverit crepitum ventris mei, peccat mortaliter; et si quis non osculatus fuerit pedes meos, et quando ego eum obligare vellem ut lingeret me inferius, peccat mortaliter ». Bone Deus, quaenam haec sunt portenta mendaciorum! Ait etiam Papam dicere in Christum verba summae blasphemiae, nempe: « Christus est ebrius, ADDITAMENTUM VIGESIMUM PRIMUM 461 insanus, stultus, oblitus est quam magnam potestatem dederit mihi cum clavibus ». Iesu bone, quam prodigiose mentitur homo iste supra omnem fidem mendacissimus! Piget autem pudetque alia multa adducere quae in papistas congessit mendacia, maxime vero in theologos, quos sophistas appellat. Sed de papistis sufficiat unum quod scripsit Adversus Ambrosium Catharinum, quod papistae non credant animae immortalitatem; et de sophistis alterum in libro De Conciliis, ubi ait sycophantas, qui parasitantur Papae, adeo esse dementatos, ut paradoxon hoc audacissime defendant, concilia polestatem habere condendi novos articulos fidei et mutandi veteres. Quis vidit unquam talia mendaciorum monstra? Quis audivit similia? Sunt alia huiuscemodi absque numero, ut quod scribit Ad Librum ducis Georgii, papistas docere posse hominem propriis viribus naturae absque gratia Dei mandata servare, et in libro De Abroganda Missa Privata, cum ait principium fidei papistarum esse, hominem posse propriis naturae viribus, faciendo quod in se est, omnia Dei mandata perficere, quae a Catholicis pro Pelagianis dogmatis damnantur; et quod in Epistola ad Galatas scribit cp. 1, f. 279: «Papa, Turca, Iudaei et omnes iustitiarii, removentes ab oculis Christum mediatorem, de solo Deo loquuntur, et coram Deo orant, vivunt et agunt omnia absque isto mediatore». Quod quidem sicut de Turcis et Iudaeis verissimum est, ita de christianis Catholicis ipsissima falsitas est. Et in eadem Epistola f. 312, ait papistas dicere quod qui credit in Christum damnatur, quod lex salvat, et fides in Christum damnat. Et f. 319 tractans illud Pauli: In fide vivo Filii Dei, qui dilexit me et tradidit animam suam pro me; ait papistas invertere verba Pauli, ac dicere: « Nos dileximus Christum, et tradidimus nos pro ipso, dum somniant quod ex puris naturalibus potest homo facere meritum congrui, diligere Deum et Christum super omnia; ac sic, inquit, impii homines abolent Evangelium, rident, negant, blasphemant, conspuunt et conculcant Christum ». Sed facilius esset numerare stellas coeli, quae in Divinis Litteris dicuntur innumerabiles, quam recensere Lutheri mendacia. Arguit ipse in libro, quem scripsit Contra Coelestes Prophetas, non male D. Carolostadium quinque mendaciorum in Papam, dicens quod contra conscientiam suam locutus ac mentitus fuerit, diabolusque per ipsum mendacia illa effatus fuerit tribuitque, et vere quidem, Carolostadio spiritum valde mendacem. Sed quam vere hic illud quadrat: « Respicit alterius gibbum quandoque camelus Sed non in dorso respicit ipse suo!» Fuit Lutherus in haeresis impietate Carolostadii veluti parens et magister. Mendax est Lutheri iudicio Carolostadius, propter haeresim ab ipso fabricatam mendaci spiritu actus; sed non est discipulus supra magistrum. Omnes daemones sunt spiritus mendaces; quod si verum aliquando dicunt, non dicunt nisi ut mentiantur, ut decipiant, ut fallant. Unde Dominus cohibebat eos et non sinebat... loqui etiam vera dicentes, cum clamarent quia tu es Christus Filius Dei; et Paulus, ut in Actis legimus, cohibuit spiritum immundum ne loqueretur, etiam Si vera diceret. Sed in ore Lutheri tam fuit ad mentiendum procax audaxque; legionem insedisse existimo spirituum longe omnium mendacissimorum. Omnes haeretici sunt, pro spiritu quo ducuntur atque aguntur, ad mentiendum 462 ADDITAMENTUM VIGESIMUM PRIMUM proclives et mendaciorum architecti; Lutherus autem maxime omnium protoplastus, parens haereticorum. Sicut enim Deus tulit de spiritu Moysi et dedit septuaginta senioribus, ut Divino Spiritu afflati possent populum una cum Moyse, ut par est, regere, ducere et docere; ita sàtanas, cum suo spiritu affatim replevisset Lutherum, sumens de spiritu ipsius effudit in omnes alios sectarios a Luthero prognatos. Cum itaque, ipso iudice Luthero, unum mendacium sufficiat ut haberi possit et debeat non pro vero propheta et evangelista, sed pro infami nebulone; profecto infamissimus nebulo censendus est, qui non in una tantum re, sed in innumeris deprehensus est supra modum mendax. Verum, quia spiritus satanae non solum mendax spiritus est, verum etiam blasphemus et calumniator maximus; videndum nunc an spiritus Lutheri, sicut mendacii spiritus deprehensus est, ita etiam spiritus sit blasphemiarum. ALIUD ADDITAMENTUM Non ! modo spiritum superbiae et vanitatis reperimus in Martino Luthero, verum etiam spiritum mendacii et falsitatis. Sicut enim cum Christus sit ipsissima veritas: Ego sum via..., veritas et vita, Spiritus etiam Christi spiritus est veritatis, sicut legimus: Rogabo Patrem et alium Paracletum dabit vobis..., Spiritum veritatis; et: Cum... venerit Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis; et: Cum venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem ; ita e contra cum satanas ille sit, de quo Dominus ait quod in veritate non stetit, et: Non est veritas in eo; cum loquitur mendacium, ex propriis loquitur, quia mendax est et pater eius, ita spiritus satanae nonnisi spiritus mendax est. Hinc in sacra Regum Historia legimus spiritum mendacem in ore omnium prophetarum impii regis Achabi; et ab initio parentes humani generis mendacio decepit, dicens: Nequaquam... moriemini, sed eritis tanquam dii scientes bonum et malum. Et sicut, cum magis propria Deo sit veritas, quam lux soli, calor igni, candor nivi; impossibile est, ut Paulus ad Hebraeos ait, mentiri Deum ; est enim Deus verax, unde dictus est Deus veritatis, de quo legimus: Sermo tuus veritas est ; et: Principium verborum tuorum veritas, hoc est, in verbis Dei veritas potissimum et ante omnia reperitur; hinc etiam summus amator est veritatis et mendaciorum osor: Perdes, inquit Regius Vates, omnes qui loquuntur mendacium ; et Salomon:? Odit Dominus... lingtam mendacem; et: Abominalio est Domino labia mendacia. Unde in decalogo prohibuit cum falso testimonio omne mendacium, et in Deuteronomio iussit prophetam mendacem, qui falso et mendaciter in nomine Domini ausus fuisset ad populum aliquid loqui, severo iudicio e medio tolli. Propterea Prophetas et Apostolos suos summe veraces constituit summosque veritatis amatores et mendaciorum osores. Ita Paulus ad Corinthios ? ait: Non... possumus aliquid adversus veritatem, sed pro veritate. Deus enim ipse per eos tanquam per ADDITAMENTUM VIGESIMUM PRIMUM 463 interpretes et internuncios locutus est, et sicut iudex per praecones: An experimentum quaeritis eius, qui in me loquitur, Christus ? Satanas e contrario cum sit pater mendacii, qui cum... mendacium loquitur, ex propriis loquitur ; prophetas et apostolos suos cum primis spiritu mendaciorum et falsitatis refertos esse iubet, hinc tam frequenter in Sacris Litteris prophetae ipsius mendacii et falsitatis arguuntur. Cum autem omnes haeretici filii sint diaboli eiusque prophetae et apostoli, satanae isto spiritu afflati egregii sunt mendaciorum fabri et architecti; quapropter a Paulo dicti sunt homines corrupti mente et veritate privati, qui in hypocrisi loquuntur mendacium, eta Petro pseudoprophetae et magistri mendaces. Cum enim haeresis in errore et falsitate consistat, sine mendacio doceri nullo modo potest; quare necesse est ut qui haeretici esse volunt, sint profecto mendaces et seductores, mendaciique et falsitatis cum satana ex animo amatores. Sed Martinus Lutherus hac in re homo longe praestantissimus reperitur, et mendacii spiritu abunde plenus atque refertus, sciens enim prudensque in rebus gravissimis largiter egregieque mentitus est. Novit autem quam turpe sit hominem mentiri maxime vero in doctrina fidei, nota enim est spiritus satanae minime fallax, sed certa et infallibilis. Quapropter omnem tantae infamiae labem a se amoliri non uno in loco studuit, praesertim vero in libro quodam Adversus Hieronymum Emserum,* quem pro sua modestia hireum Emserum dicit; ubi ita loquitur: « Si semel... ? DE MENDACIIS Luthero parum ac ne tantillum quidem amica veritas, nihili data fides, visusque una cum catholica fide omnem prorsus fidem dictorumque et factorum constantiam cum omni pudore abiecisse. Mentiri autem praesertim in fidei et religionis negotio quam sit et turpe et perniciosum, et execrabile, Deoque summo veritatis amatori auctorique odibile, nemo sanae mentis non intelligit; necnon existimat homini, qui de industria hisce in rebus mentitus fuerit, omnem detrahendam esse fidem. Fuit Lutherus portentosus homo, deterrimus pseudomonachus, nonnisi horrendo Dei iudicio, quo traduntur homines in reprobum sensum, tam multi falso huic prophetae ac scurrae levissimo aures fidemque levissime accommodarunt, quasi evangelium in lucem protulisset. In Praefatione ad Germanos mentitur impudenter Lutherus, dicens papistas probe nosse, et ultro confiteri Lutheri doctrinam verum ac merum esse evangelium. Ita sane; sed sicut norunt et confitentur antichristum esse Christum, aut satanam Deum. Lutherus saepe verborum ludit praestigiis. Lutherus in libro De Votis Monasticis ait: « Qui semel mentitur, hic certissime ex Deo non est, et suspectus in omnibus habetur ». Talis homo Lutherus, ut videatur ex mendacio et fraude totus compositus, mendaci autem homini ne verum quidem [dicenti] credere solemus. ADDITAMENTUM VIGESIMUM SECUNDUM! OSTENDITUR QUAM IMMUNDUS SPIRITUS IN ORE. ET CORDE LUTHERI INSEDERIT MAN*- SERITQUE Sicut Spiritus Dei in Sacris Litteris Spiritus Sanctus, sive hebraica phrasi Spiritus sanctitatis appellatur, propter summam non solum, quam natura possidet, ab omni vitiorum et peccati labe mundissimam candidissimamque puritatem; verum etiam propterea quod in hominum animos illapsus, cor conscientiamque purificans, magnam ingerit puritatem candoremque. Sanctitas nanque in Sacris Litteris cum primis puritatem atque munditiem ab omni inquinamento carnis et spiritus significare videtur. Paulus sanctitati opponit immunditiem: Alioquin filii vestri immundi essent, nunc autem mundi sunt ; et: Non enim vocavit nos Deus in immunditiam, sed in sanctificationem. Et cum Dominus dixerit: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt, Paulus ad hoc alludens, ait: Pacem sequimini cum omnibus et sanctimoniam, sine qua nemo Deum videbit. Hinc ubi in Psalmo legimus: Timor Domini sanctus, hebraice € LI te . - da 7 est: nno nyv ns ;? timor Domini purus, sive mundus, ubi graece est ó&yvóc,? ng ENIM EMO existimantque nonnulli nostrum interpretem legisse &y.og sanctus, pro &vvóc castus; sensus autem idem est. Castitas enim vera ad puritatem spectat, unde legimus: Hi sunt qui cum mulieribus non sunt coinquinali, virgines enim sunt; et Paulus ait quod mulier innupta et virgo cogitat quae Domini sunt, ut sit sancta et corpore et spiritu. Cum igitur Spiritus Sanctus, qui ipsa sanctitas et puritas est suapte natura, animos hominum, quos inhabitat, magna afficiat puritate; e contra spiritus satanae, cum sit immundissimus ac supra modum spurcissimus, homines, quos possidet, reddit impuros atque immundos similes sibi. Propterea enim saepe saepius in Divina Scriptura spiritus immundus appellatur. Sicut autem Spiritus Sancti proprium est hominem sanctificare, ita spiritus satanae veluti naturale est hominem peccati sordibus coinquinare, cordeque et lingua immundum reddere. Non potest autem Spiritus Dei in corde hominis una cum spiritu satanae inhabitare, sicut non potuit arca Dei cum Dagon Philisthaeorum deo in eodem templo manere, Quamprimum enim homo dat spiritui satanae locum in corde suo, discedit Spiritus Domini ab eo, sicut de Saul rege legimus, quod reliquit eum Spiritus Domini, et invasit eum spiritus malus; nec introibit unquam Spiritus Sanctus in malevolam animam, aut habitabit in corpore subdito peccatis, nec potest cor immundum, quod est veluti stabulum immundorum animalium, malignorum inquam spirituum, qui sues sunt infernales, templum esse et habitatio Spiritus Sancti. Nunc, cum res ita se habeat, manifestum erit, quod, si Lutherus repertus fuerit homo impurus atque obscenus, existimari iure non poterit Spiritu Dei actus, sed potius immundo spiritu ductus et agitatus. Sancti homines, Prophetae et Apostoli eisque siADDITAMENTUM VIGESIMUM SECUNDUM 465 miles, qui locuti sunt Spiritu Sancto inspirati, nonnisi castigatissime atque castissime semper locuti sunt. Unde legimus: Eloquia Domini, eloquia casta, hebraice pura ; argentum igne examinatum, purgatum ferrae, purgatum septuplum, hoc est, sunt sicut argentum saepe saepius recoctum atque refusum, et ab omni prorsus impuritate et scoria defaecatum, similia sunt argento longe purissimo. . Lutheri autem loquela tam turpis, tam foeda, tam obscena est, ut satis mirari non possim hominum caecitatem tenebrasque Aegyptiis, ut video, multo palpabiliores, qui vel ex hoc uno capite non manifeste viderint ac deprehenderint qualisnam spiritus in Luthero loqueretur, cum nonnisi omnium immundissimus esse potuerit atque turpissimus. Adeo autem delectatus videtur Lutherus insolenti turpiloquentia, ut turpiloquentissimos quosque histriones et scurras visus sit superare voluisse, et, ut verum fatear, naturalis pudor vix sinet me referre vel minimam partem turpissimarum Lutheri locutionum, veniaque mihi petenda est a castis honestisque auribus, priusquam aliquid referam lutheranae turpitudinis et obscenitatis. Quoniam verum est quod Dominus ait: Ex abundantia... cordis os loquitur; bonus homo de bono thesauro cordis... profert bonum, et malus homo de malo thesauro cordis profert malum ; quale potuit esse cor Lutheri, unde nonnisi crebra insanae iactantiae verba, mendacia, blasphemiae, convicia, turpissimaque eloquia? Frequentissime in ore et calamo habuit spurcissima verba, non dicam asinos, porcos, diabolos, sed stercora et crepitus ventris asinorum, stercus diaboli, sentinas, cloacas, latrinas; nec cum stercora dicit utitur honestiore aliquo vocabulo, sed sordidissimo de medio vulgi sumpto, quod vix est credibile reperiri potuisse hominem tam effrontem, tam sine ore et naturali pudore. Adeo autem verum est, ut, sicut. apud Ioannem Gochlaeum legitur anno 1523 ex Gulielmo Rosseo, Lutherus nihil aliud fere habuerit in ore quam praeter latrinas, merdas et stercora, quibus foedius et spurcius quam ullus unquam scurra scurratur. Nos uno vel altero exemplo demonstrabimus. Scribens in Genesim cp. 49, versans illud: Dan iudicabit populum suum ; ita loquitur: « Certe Papa replevit Ecclesiam legibus et traditionibus commentitiis, et extinxit verbum et fidem promissionum divinarum. Dan, hoc est, Papa, non aliud potest quam cacare decreta et decretalia et danitica». Mentitur, blasphemat et obscene loquitur hic spiritus luthericus! Sed nunc tantum obscena ipsius prosequimur persequimurque. Sed multo turpius obsceniusque Lutherus suo Commentario in Matthaeum cp. 15, tractans illud: Omne quod inirat in os in ventrem vadit, ita loquitur: « Christus odiose illud tantum exaggerat quod est in cibo pessimum, scilicet stercus. Germani, ut sunt homines elegantes sua lingua, praecipue cum de hoc opere loquuntur, istam Christi sententiam crasso suo more ita efferrent: Qui in cibo ponunt iustitiam, sunt sancti concacati et merdosi; eorum enim sanctitas constat in cacando et mingendo. Egregia profecto sanctitas, quae per latrinam in secessum eiicitur. Quasi diceret Christus: Ah putatis Moysen locutum esse de edendo et cacando, quasi Deo scilicet curae esset, quid edas aut caces? Ideo sunt merdosi, quorum doctrina et iustitia est merda et oletum ». Et post pauca: « Sine eos suam merdam comedere in nomine diaboli !» Quam pura, quam munda sunt novi huius prophetae, sed dei huius saeculi, eloquia! Quam defaecatum argentum! Loquitur autem hoc modo locis innumeris, et fere quotiescumque decretum Papae 466 ADDITAMENTUM VIGESIMUM SECUNDUM aut decretale nominare vult, dreketum, dreketale dicit, a germanica voce Dreck, quod stercus, sed sordidissimo vulgari nomine, sicut in superiori testimonio. Obscenitas autem et turpitudo Lutheri in rebus venereis clausis oculis ac surdis auribus praetereunda esset, nisi ad veritatem hanc immundi spiritus in ipso illuminandam maxime faceret. Mittam autem quae longe obscenissime Lutherus in Mensalibus Colloquiis cum congerronibus, quasi porcus cum porcis grunniens, effabatur; sunt enim supra modum turpissima relatuque indignissima. Mittam etiam quod ipse in Exegesi Capitis 7 Prioris ad Corinthios, t. 5, W. L. f. 107, conferens statum coniugii cum caelibatu, coniugium vult esse sicut aurum, quoniam impellit ad fidem, ad opus summe spiritualissimum, caelibatum vero sicut stercus, quia impellit ad impietatem; quod eodem tomo, f. 119, in Sermone De Matrimonio ait: « Verbum illud quod Deus dixit: Crescite et mulliplicamini, non esse praeceptum, sed plusquam praeceptum, quod non est nostrarum virium ut impediatur vel ut omittatur; sed tam, inquit, est necessarium quam ut masculus sim, magisque necessarium quam edere, bibere, purgare », etc. aliaque id genus multa, quae porcus hie grunnit. Nec uno tantum in loco Lutherus affirmat impossibile esse homini caste vivere et a venere abstinere vitamque caelibem ducere, sed in multis, praesertim vero in libro De Votis Monasticis et in libro Contra Falso Nominatos Episcopos, docens quod sicut masculus non potest non esse masculus, ita non potest esse sine femina, quoniam de femina natus est; et est naturae necessitas, hoc est, res maxime necessaria, ita ut non sit in hominis potestate aliter facere. Optima Lutheri philosophia! Unde coniici potest qualis fuerit hic propheta toto vitae suae tempore, si ipsius sententia tam impossibile est abstinere a turpitudine libidinis, imo multo magis quam abstinere a cibo et potu. O insignem de grege Epicuri porcum! Dicam quod in eodem Sermone docet novus hic Mahumetes, f. 123, ut si uxor noluerit debitum reddere, veniat ancilla. Et paulo ante adducit consilium, quod ipse iam nuper cuidam confessario dederat, ut si mulier nacta fuerit virum ad rem non satis potentem, petat a viro ut cum ipsius fratre vel consanguineo possit occultum contrahere matrimonium; et si vir non consenserit, aufugiat a viro in alienas terras, et ibi alteri nubat. En quam sanctum prophetam sortita est tandem Germania! In libro Adrersus Ordinem Episcoporum, f. 312, satis superque obscene depingit bonus Lutherus Priapum, et sequenti folio ait papistas appellandos esse priapistas. In libro Adversus Papatum, t. 8, I. G., ait Romanae Sedis homines esse hermaphroditas, a parte ante viri, inquit, et a parte post mulieres. Ita f. 239 et f. 268, ait: « Provoco et appello omnium vestrum nomine ad Sanctam Sedem Romanam, illam scilicet, in qua explorantur Papae an sint viri vel mulieres. Si sunt viri, ostendant testes contra nos haereticos; si sunt mulieres, dicam illud Pauli: Mulier in ecclesia taceat. Hoc facere cogit vulgata fama per omnem iam vetus Europam, quae mores extirpat honestos. Reges enim et reginae in Curia Romana dicuntur ut plurimum esse palam hermaphroditae, androgyni, cinaedi, paedicones et similia monstra ». Et non semel aut iterum eodem libro sine fronte paedicones dicit vulgato nomine italico turpissimo, ac sic saepe spurcissime loquitur novus hic propheta Asmodaei ex afflatu spiritus immundissimi ore turpissimo. Adeo ut omnes verecundiae et naturalis ADDITAMENTUM VIGESIMUM SECUNDUM 46' pudoris fines perruperit atque excesserit, quem non puduit in sua germanica bibliorum editione, ad cap. Prov. 31, scribere germanicum disticon ad marginem in hanc sententiam, quod « nil iucundius accidere potest homini super terram, quam si contingat frui amore mulierum ». Itane locuti sunt Prophetae sancti, an poetae profani spiritu cupidinis et veneris afflati?2 Et quidem Lutherus impurissimi satanae spiritu longe immundissimo actus, et pudicitiae omnis acerrimus inimicus effectus, castitati, Deo acceptissimae, bellum atrocissimum, exitiale indixit; adeo ut hac etiam in parte multo sit Mahumete deterior. Mahumetes enim in suo Alchorano non prohibet, quin etiam commendat professionem castitatis. Quapropter Turcae eam permittunt monachis, qui D. Basilii regulam institutumque sanctissimum profitentur, casteque et sancte viventes monachos, tanquam Dei servos, licet christianos, humaniter tractant et suspiciunt, admirantur. Habentque etiam ipsi religiosos specialiter divino cultui dedicatos iuxta ritus mahumeticae legis, qui ut expeditius pleniusque divinis rebus dent operam, et ut ceteris exemplo sint honeste casteque vivendi, ab uxoribus abstinent, et vitam caelibem ducunt. Sicut ante adventum Domini erat etiam apud paganos professio castitatis, uti erant Romae virgines Vestales, quae solemni ritu diis virginitatem vovebant; adeo non existimabant, naturae lumine duce, impossibile esse castitatem servare, et, ut Marcus Tullius adnotavit lib. 2 De Legibus, institutae erant, u* sciretur posse in natura feminarum omnium castitatem existere. Et cum Vestales illae virgines diis immortalibus virginitatem suam voverent, ac solemni ritu sacrisque ceremoniis adhibitis promitterent; si qua earum stuprum aliquando admisisset, capitali poena una cum viro, quocum adulterata fuerat, plectebatur coram tota populi romani multitudine, universo populo spectante et cohorrente. Factum enim Romani, ut Livius ait lib. 32, tanquam portentum aliquod interpretabantur; plectebantur autem sacrilegi stupratores capitali supplicio, tum propterea quod diis immortalibus datam fidem íregissent, tum etiam propter scandalum hominibus datum sua incontinentia ad virginitatem prostituendam et polluendos maritales thoros. Lutherus autem in isto saluberrimo honestissimoque, si superis placet, novo satanico evangelio, adeo nullam prorsus castitatis professionem probavit, nullam instituit, ut etiam, in Deum summe periurus atque sacrilegus, omnem a maioribus nostris sanctissime institutam funditus everterit, penitusque destruxerit. Adeo ut nunc Lutherani ne turcica quidem humanitate in monachos monachasque utantur, sed pro virili omnem castitatis professionem exterminant; et Lutheri non solum doctrina, quin potius exemplo permoti, homines impios, periuros, sacrilegos, qui solemni ritu Deo vivo et vero perpetuam continentiam voverant, et postea nullo Dei timore acti aut salutis suae cura tacti, templum Dei violantes ac tollentes membrum Christi et meretricis membrum facientes, incesta libidine seipsos polluerunt, publiceque uxores etiam moniales Deo sacratas facientes Christi adulteras, tantum abest ut cum Romanis supplicio afficiant aut exhorreant, ut magnis laudibus, honoribus praemiisque afficiant; quoniam talis fuit Lutherus, periurus, sacrilegus, incestuosus, adulter, sacerrimae veneri cupidinique perpetuo addictus, quibus etiam universam ecclesiam lutheranam devovit, et religiosissime consecravit, omnia omni libidinum genere replens. 468 ÀDDITAMENTUM VIGESIMUM SEGUNDUM Cum enim homines natura sint adlibidinem supra modum proclives, nam sensus... el cogitatio cordis humani tantum ad malum prona sunt omni tempore, tali tantaeque naturali propensioni addito novi huius evangelii aculeo, nempe doctrina quam Lutherus vulgi auribus insonavit, et exemplo suo firmavit non posse hominem a venere magis quam a cibo et potu naturaliter abstinere; quodnam, quaeso, libidinis excitavit incendium? Quales in hac fornace babylonica flammas accendit? Et tamen, - o horrendam caecitatem summa cum impietate coniunctam! — a multis et valde multis adhuc creditur Lutherus missus a Deo. Num ad promovenda opera carnis et ad excitandas flammas libidinis, hominesque ad turpitudinem provocandos mittit Deus Prophetas et Apostolos? Sed quoniam verum estid quod summus Apostolorum Petrus ait: A quo semel quis victus est, illius et. servus est ; Lutherus factus fuit carnalitatis mancipium et spiritus immundi captivus, servus, quoniam ab ipso victus fuit. Cum enim magnis in sua solitudine tentationibus carnis vexaretur, minime, ut par erat, restitit, sicut ipsemet ad Philippum Melanchthonem scribit, t. 1 Epist. f. 335, ita inquiens: « Confundit ac discruciat me tua egregia ista suspicio mei, cum ego hic induratus et insensatus sedeam in otio, proh dolor! parum orans, nihil gemens pro ecclesia Dei, quin carnis meae indomitae uror magnis ignibus. Summa: qui fervere spiritu debeo, ferveo carne, libidine, pigritia, otio, somnolentia ». Et post pauca: « Octo iam dies sunt, quod nihil scribo, neque oro, neque studeo; partim tentationibus carnis, partim alia molestia vexatus. Si res melior non erit, omnino Erfurdiam ingrediar publico titulo; ibi me videbis vel ego te. Medicos enim vel chirurgos consulam; non est enim quod feram amplius id mali». Optimum sane remedium adsuperandas tentationes carnis, non cum Hieronymo et aliis Sanctis Patribus in simili concertatione carnis et spiritus ad Deum recurrere, sed medicos et chirurgos consulere. Sed cum esset de victoria tentationum desperatus, «non est, inquit, quod amplius feram id mali »; sed remedium fuit Catharinam Borram, Christo desponsatam, e monasterio educere et sacrilego publicoque coniugio sibi copulare, incestaque venere impudentissime seipsum cum ipsa foedare ac conspurcare. Hinc tantus factus fuit coniugii praedicator, sicut in calce fere libri Contra Falso Nominatos Episcopos, dicens: « Puella, in qua non est sublime hoc donum continentiae, nihilo facilius carere potest marito aut viro quam cibo aut potu, somno et aliis naturae operibus; contra, adolescentes aut viri non possunt carere uxore. Aeque enim alte insitum et ceu cognatum est naturae propagare genus suum, atque comedere et bibere; proinde et Deus corporis membra, venas et fluxus et omnia, quae ad id operis attinent, addidit. Qui nunc hos fluxus, hos naturae meatus coercere vult contra naturae ingenium et vim, quid aliud ille agit, quam siquis efficere conetur ne ignis urat, aqua madefaciat, homo nec cibum capiat nec potum? » Et post aliqua: « Ubi castitas ex peculiari dono Dei non est spontanea, ibi natura, quantumvis nostris viribus cohibeatur, pergit facere opus suum, et talis manet, qualem Deus eam creavit. Quoties igitur ibi concupiscentia invaluit, venae et fibrae iuxta naturam suam intumescunt, sanguis et medullae aestuant ; tum sequuntur fluxus illi carnis foedi et peccata, quae Paulus mollitiem vocat, quae vulgo etiam sodomitica vocantur. Et, - ut hic, sic poscente necessitate, de verecundia verborum nonnihil remittam, — si non fluit ibi semen in carnem, fluit in vestes ». ADDITAMENTUM VIGESIMUM SECUNDUM 469 Videte quomodo Lutherus libidinem ad omnimodam naturae inevitabilem necessitatem coniicit, et quam obscene loquitur propheta impuritatis! Sed multo obscenius in t. 2, I. G. f. 128. Pudet confutare obscenum dictum de fluxu seminis in carnem ne in indusium fluat. Canit autem Lutherus hanc veneris et cupidinis cantilenam locis innumeris. Ex libello autem Admonitionis ad Dominos Teutonici Ordinis ad evitandam falsam castitatem, tantum adducam quod Lutherus docet hominem, qui castitatem vovet, perinde esse ac si adulterium voveret. Ait enim, t. 2, I. G. f. 261 et 262: « Nos omnes sumus creati, ut faciamus sicut parentes nostri ad procreandos et nutriendos infantes; hoc enim nobis a Deo impositum praeceptum et inditum est, quod demonstrant corporis membra, quotidiani casus et totius mundi exemplum. Quando autem Deus ipse non facit miraculum, et tu manes sine coniugio et voves castitatem; tantumdem facis, ac qui vovet adulterium, vel aliquod aliud facinus a Deo prohibitum ». Et ut videat mundus immundum spiritum Lutheri, in eodem libro, f. 259, ait quod si unum, duo, centum, mille et amplius concilia determinassent, ut religiosi viri possent ducere uxores; tunc ipse magis fideret homini, quitoto tempore vitae suae cum una, duabus, tribus meretricibus commercium haberet, quam ei qui ex determinatione Ecclesiae uxorem duceret. Quisnam hicspiritus Lutheri? Quam immundus! Quam satanicus! Quam diabolicus! Quam bene observat Lutherusillud Pauli: Fornicatio autem, aut omnis immunditia, vel impudicitia nec nominetur in vobis ; et illud: Omnis sermo malus non oriatur ex ore vestro ; et illud: Verbum sanum, irreprehensibile ! Sed spiritus immundus per Lutheri os grunniebat ut immundissimus porcus. Sic meretricias scortationes fornicationesque, ut ait, magis probasset, quam legitimum matrimonium ex determinatione Ecclesiae rite rateque factum. Sed iam satis superque in isto immundissimo ac putentissimo Lutheri luto haesimus; tempus est ut receptui canamus, hominisque sordidissimi corruptissimos mores, vitamque maculatissimam, sed spiritu qui ipsum inhabitabat non indignam, relinquamus, videamusque quam vere quadret in ipsum id quod Paulus, Spiritu Dei afflatus, de haereticis futuris in novissimis temporibus praedixit: Affendentes spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum, hoc est, docírinis diabolicis. Vidimus quomodo Lutherus attendit spiritibus erroris, quomodo cum diabolo commercium habuit, eoque magistro usus est; videamus nunc summatim diabolicas ipsius doctrinas, hoc est, pestilentissimas haereses in animarum perniciem, a diabolo per Lutherum excitatas et traditas. ALIUD ADDITAMENTUM Voluit! Lutherus, ut esset haereticorum omnium uti maximus ita etiam superbissimus, superare Iovinianum, quem D. Hieronymus christianorum Epicurum dixit. Fuit ille quidem prius monachus catholicus, postea clericus saecularis, haereticus, nu- 40 ADDITAMENTUM VIGESIMUM SECUNDUM ptiarum laudator immodicus, ita ut nuptias virginitati christianae per omnia apud Deum aequaret, ut S. Hieronymus scribit ; sed tamen non eo impudentiae venit, ut nuptias celebraret. Nam, ut S. Augustinus libro De Haeresibus in Iovinianum ? ait: « Uxorem habere noluit non quidem propter aliquod apud Deum maius meritum in regno vitae perpetuae profuturum, sed propter praesentem necessitatem, ne coniugales pateretur molestias ». Lutherus autem Ioviniano simillimus, monachus excucullatus, et coniugium caelibatui nuptiasque sanctae virginitati longe praetulit et nuptias sacrilegas cum sanctimoniali, Deo sacrata, summa cum impietate et impudentia publice celebravit. Iovinia- | num monachum excucullatum D. Hieronymus, et in ipso Lutherum, coloribus suis optime depinxit, dicens: ? « Ante nudo eras pede, modo non solum calceato, sed et ornato. Tunc pexa tunica et nigra subucula vestiebaris sordidanus et pallidus, et callosam opere gestitans manum; nunc lineis et sericis vestibus et Atrebatum et Laodiceae indumentis ornatus incedis. Rubent buccae, nitet cutis, comae in occipitium frontemque tornantur; protensus est aqualiculus, insurgunt humeri, turget guttur, et de obaesis faucibus vix suffocata verba promuntur. Certe in tanta diversitate victus et vestitus, necesse est » etc. Et alibi: * « Post sordidam tunicam et nudos pedes, et cibarium panem et aquae potum, ad candidam vestem et nitidam cutem, ad mulsum et elaboratas carnes, ad iura Apitii et Paxami, ad balneas quoque ac fritillas et popinas se conferat; manifestum est quod terram coelo, vitia virtutibus, ventrem praeferat Christo, et purpuram coloris eius putet regna coelorum. Et tamen iste formosus monachus, crassus, nitidus, dealbatus, et quasi sponsus semper incedens, aut uxorem ducat, ut aequalem virginitatem nuptiis probet, aut si non duxerit », etc. SedLutherus duxit, et duxit monialem, et nuptias virginitati longe praestare docuit; ac propterea haereticus Ioviniano multo praestantior fuit, eiusque haeresis tanto exemplo firmata et roborata multo magis invaluit. Nam de Ioviniani quidem haeresi Augustinus scribit loco superius indicato, quod cito oppressa et extincta fuit, nec usque ad deceptionem aliquorum sacerdotum potuit pervenire. Sed Lutheri haeresis pervenit ad deceptionem innumerorum sacerdotum, monachorum monialiumque, et in lutheranismo nullam prorsus castitatis professionem esse voluit, sed omnino damnavit. Sed audiamus ipsum nuptiarum epithalamium canentem... Arius ? haeresiarcha sordidissimus a Sanctis Patribus, cum primis vero ab Athanasio arguitur, quod librum scripserit titulo Thaliam non modo haeresibus plenum, verum etiam nefanda procacitate, versibus effeminatis et longe mollibus ad similitudinem obscenissimi poetae Sotadis, qui, ut Athanasius ait, 5 etiam apud ethnicos ridiculus fuit. Sozomenus scribit," quod stylus libri ita dissolutus est, ut, prae mollitie qua diffluit, sotadicis cantibus similis videatur. Fuit autem Sotades, ut Suidas refert, Cretensis maronita a diabolo vexatus. Iambographus scripsit phliacas, sive ciADDITAMENTUM VIGESIMUM SECUNDUM 411 naedos lingua ionica, cuius meminit Martialis ad Classicum, 9 dicens: « Quod nec carmine glorior supino, nec retro lego Sotaden cinaedum ». Eo autem spiritu ductus fuit Arius, ut in rebus theologicis impurissimum imitatus fuerit efleminata turpi obscenaque styli mollitie poetam, qui propter turpitudinem apud ethnicos etiam laborabat infamia. Ita mirum in modum impudenter spurciloqui solent esse homines, quos satanae spiritus longe immundissimus incessit obseditque; ex abundantia enim cordis os loquitur. Cor spiritu immundo plenum atque refertum, nonnisi turpia verba eructat, veluti ex stomacho alliis vel quibusvis aliis putentibus cibis repleto, putidi ructus alitusque procedunt. Sic Regius Vates eleganti metaphora ait: Cor eorum vanum esl, hebraice pravum. Sepulcrum patens est gultur eorum ; linguis suis dolose agebant. Cum, inquit, cor pravum sit, efficitur ut os sit instar sepulcri aperti, ex quo exeunt foetidae exhalationes et pestilentes foetores. In omnibus autem antiquis haereticis, licet impurissimis, non legimus tantam a Sanctis Patribus notatam turpiloquentiam nefandamque obscenitatem quantam in solo Luthero comperimus. ADDITAMENTUM VIGESIMUM TERTIUM ! Nondum satanae spiritum satis in Luthero perspectum habemus, post immunditiei spiritum videndum est an etiam malitiei spiritus miserrimum, multoque infelicissimum hominem incesserit. Satanae nanque spiritus sicut immundus, ita etiam malus malignusque spiritus in Sacris Litteris appellatur. In sacra Regum Historia non semel tantum aut iterum legimus quod spiritus malus exagitabat Saul ; in Psalmo item: Immissiones per angelos malos; in Evangelio nonnunquam reperimus spiritus malignos, spiritus nequam, spiritus ncquiores. Et saepe etiam diabolus per antonomasiam dictus est znalus, graece movmpóg? malignus; ita in Oratione Dominica: Ne nos inducas in lenlationem, sed libera nos a malo, &xó coU xowpob? a maligno, hoc est, a diabolo, ut Tertullianus libro De Oratione, Chrysostomus, Theophylactus et Euthymius super Matthaeum interpretantur; ita in parabola seminatoris apud Matthaeum: Venit malus, el tollit verbum de corde eorum, ne credentes salvi fiant, ubi Lucas habet: Venit diabolus, et tollil verbum ; ita in explicatione parabolae zizaniorum inquit: Zizania autem filii sunt nequam, graece xo0 movwpob filii illius maligni. oannes in prima sua canonica diaboIum ita pluries appellat malignum: Scribo vobis, adolescentes, quoniam vicistis malignum ; et iterum: Fortes estis, et verbum Dei in vobis manet, et vicistis malignum ; et praeterea de Cain ait quod ex maligno erat, hoc est, ex diabolo; nam ait quod omnis qui facit peccatum, 412 ADDITAMENTUM VIGESIMUM TERTIUM ex diabolo est; et tandem ait quod qui natus est ex Deo non peccat..., e£ malignus non tangit eum. Forte etiam de satana intelligit, cum ait: Mundus totus in maligno positus est, quoniam satanas princeps mundi huius dictus est. D. Paulus ad Ephesios nequissimum appellavit: Sumentes scutum fidei, in quo possitis omnia tela nequissimi ignea extinguere ; diabolum intelligit, de quo dixerat: Accipite... armaturam Dei, ut possilis stare adversus insidias diaboli ; est autem graece nequissimi, vo rovnpob illius maligni, sed noster interpres vim vocis expressit. Sicut enim Deus absolute dicitur bonus, ita ut Christus dixerit quod nemo bonus nisi solus Deus, quoniam et thesaurus et fons est omnis bonitatis, quare bonus dicitur quia revera optimus; ita satanas dictus est nequam et malus quia nequissimus, quia pessimus. Ita in Actis legimus daemonium pessimum ; ita autem dictus est propter summam iniquitatem et immane odium in Deum et homines, qui ad imaginem Dei conditi sunt. Hinc appellatus est satanas, hoc est, adversarius, inimicus. In parabola zizaniorum dictus est inimicus Dei, inimicus Ghristi: Venit inimicus eius et superseminavit zizania; inimicus homo hoc fecit; et propter odium in humanum genus a Domino dictus est homicida: Ille homicida erat ab initio et in veritate non stetit. Et quidem ab initio animi sui malignitatem ostendit, cum in Deum, quem invidiae erga homines accusavit, tum in humanum genus, quod per peccatum in barathrum perpetuae damnationis et mortis coniecit. Liber autem Iob, in quo saepe saepius satan est appellatus, abunde testatum facit odium malignumque animum ipsius in viros bonos piosque Dei cultores. Cuius reigratia a Principe Apostolorum dictum fuit fidelibus: Sobrii estote el vigilate, quia adversarius vester diabolus tanquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret. Ita in Christum horrendas apud Iudaeos excitavit persecutiones; ipse enim immisit in cor ut traderet eum Iudas; et Dominus Iudaeis dixit: Haec est hora vestra el potestas tenebrarum. Ita semper immani odio et summa crudelitate persecutus semper fuit Ecclesiam Christi, primo quidem per Iudaeos, postea vero per Gentiles, maxime autem per imperatores romanos a Nerone usque ad Constantinum Magnum, nec minus deinde per haereticos praesertim Arianos, cum primis vero sub Constantio et Valente imperatoribus aliisque principibus arianis, a quibus non minores passa fuit persecutiones sancta vereque catholica Dei Ecclesia, quam passa prius fuerat a paganis, satana utique instigante, et iras in christianos et Catholicos accendente odiaque semper magis magisque exacerbante. D. Athanasius in Apologetico de Fuga Sua, persecutionem Ecclesiae appellat inventum diaboli; S. Basilius scribens ad Alexandrum * persecutiones martyrum tribuit daemoni, et Origenes super illud Exodi: ? Equum et ascensorem proiecit in mare, equos interpretatur tyrannos et quoscumque christianorum persecutores, ascensorem vero diabolum; Iustinus martyr in Apologia ad Senatum Romanum daemonibus tribuit odia persecutorum in christianos; et Christus ipse, praedicens persecutiones Ecclesiae a diabolo, ait: Portae inferi non praevalebunt adversus eam. Ut autem olim satanas per Gentilium persecutiones ad vexandam Ecclesiam haereses excitavit; ita nunc et novissimis hisce nostris temporibus eodem malignitatis astu ADDITAMENTUM VIGESIMUM TERTIUM 413 Ecclesiae pacem turbavit, De haeresibus post Gentilium persecutiones a diabolo excitatis, S. Cy prianus in libro De Unitate Ecclesiae statim a vestibulo ita loquitur: « Cavenda sunt autem, fratres dilectissimi, non solum quae sunt aperta atque manifesta, sed et astutae fraudis subtilitate fallentia. Quid vero astutius, quidve subtilius, quam ut Christi adventu detectus ac prostratus inimicus, postquam lux gentibus venit, et sospitandis hominibus salutare lumen effulsit, ut surdi auditum gratiae spiritalis admitterent, aperirent ad Deum oculos suos caeci, infirmi aeterna sanitate revalescerent, claudi ad Ecclesiam currerent, muti claris vocibus et precibus orarent, videns ille idola derelicta et per nimium credentium populum sedes suas ac templa deserta, excogitaverit novam fraudem, ut sub ipso christiani nominis titulo, fallat incautos? Haereses invenit ei schismata, quibus subverteret fidem, veritatem corrumperet, et scinderet unitatem. Quos detinere non potest in viae veteris caecitate, circumscribit et decipit novi itineris errore. Rapit de ipsa Ecclesia homines; et, dum sibi appropinquasse iam lumini atque evasisse saeculi noctem videntur, alias nescientibus tenebras rursus infundit, ut cum Evangelio Christi et cum observatione eius et lege non stantes, christianos se vocent, et ambulantes in tenebris habere se lumen existiment, blandiente adversario atque fallente, secundum Apostoli vocem, íransfigurat se velut Angelum lucis et ministros suos subornat velut ministros iustitiae, asserentes noctem pro die, interitum pro salute, desperationem sub obtentu spei, perfidiam sub praetextu fidei, antichristum sub vocabulo Christi ». S. Alexander, episcopus Alexandrinus, in Epistola quadam Encyclica apud 'Theodoretum, agens de initiis arianae haereseos, ait quod viri quidam impulsu diaboli, qui vim suam in eorum animis exercet, in furorem acti, per varias et multiplices vias sinceram Ecclesiae pietatem oppugnare non cessant. Et de Ario Theodoretus scribit? quod, cum ipsum veritatis hostis diabolus nactus esset, eius conatibus Ecclesiam procellis miscere agitareque instituit. Sicut autem tunc temporis diabolus, ut per Arianos haereticos Ecclesiam procellis agitaret et ad naufragium urgeret, Arium spiritu malignitatis suae abunde replevit, sibique lanquam verum antichristi praecursorem simillimum reddidit; ita tandem ut per Lutheranos aliosque haereticos, nam antdichristi mulli... sunt, in Ecclesia parricidales turbas funestasque tragoedias excitaret, et omnia sus deque confunderet perderetque; Martinum Lutherum pessimo malignitatis suae spiritu quam refertissimum esse voluit, tantoque et tam immani odio in catholicam Ecclesiam replevit, ut visus sit omnes nervos suos hac in re intendisse. Revera enim Luthero odium in Catholicos fuit maxime internecinum et longe plusquam vatinianum. Huius enim rei gratia iras suas in sacrosanctum Missae sacrificium convertit, adeo ut, sicut ipse alicubi scribit in epistola quadam De Missa, optarit ut omnes, quando audiunt vel ipsam vocem Missa exterreantur, et cruce sese muniant, tanquam contra diaboli abominationem, et tantum distare Missam et sacramentum, quantum Deus et diabolus. Causa autem tanti odii in Missam fuit, quoniam, sicut in libro Adversus Regem Angliae ait, super Missam ceu rupem nititur totus papatus cum suis monasteriis, episco- 4'(4. ADDITAMENTUM VIGESIMUM TERTIUM palibus collegiis, ministeriis et doctrinis, « quae omnia, inquit, ruere necesse est, ruente Missa sacrilega et abominanda ». Et scribens adversus Zwinglium et Oecolampadium in Confessione de Coena Domini ait: « Super omnes abominationes teneo esse Missam, quae pro sacrificio ac bono opere praedicatur et venditur, super quam nunc omnia ecclesiarum collegia monasteriaque consistunt ». Catholicos autem omnes, praesertim vero monachos, Episcopos et omnium ordinum ecclesiasticos viros, tam invidiose tamque virulento odio prosecutus fuit, quam quod maxime; sicut testari abunde possunt vel duo ipsius libelli De Votis Monasticis et Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, ut mittam quae in Summum Pontificem multa scripsit longe infamissima et piis auribus intoleranda. Est autem sermo veluti imago quaedam animi ; nam exabundantia... cordis os loquitur, ex dulci scatebra et fonte non scaturit amara aqua. Lingua autem nostra veluti fistula et canalis est cordis; hinc nanque bonus homo de bono thesauro cordis... profert bonum, et malus homo de malo thesauro cordis profert malum. Quam maledica autem et amarulenta virulentaque lingua fuerit Lutherus, planum faciemus in spiritu blasphemiae. Quare non potuit ipsius animus non felle amaritudinis et veneno satanicae malignitatis abunde infectus esse; Catholicos quoscumque et cum primis theologos, monachos, Episcopos, principesque nunquam non proscindit, non mordet, non lacerat, nunquam non caninos latratus, rabidos dentes, serpentum venena habet in ore; in adversarios suos furiosa nunquam non eiaculatur convicia; illud antiqui Evangelii novus hic pseudoevangelista: Benedicite maledicentibus vobis, benedicite, et nolite maledicere, prorsus ignoravit, sed talione usus nec aequali retributione contentus, in centuplum ac millecuplum retaxavit omnes, qui ipsum vel in re minima taxassent, et quascumque illatas sibi iniurias pro sua virili semper vindicavit. Iracundia animique hominis impotentia longe maxima in scriptis suis multo notissima est, unde vel haec una res satis superque testatum facere posset, quod Spiritu Dei minime actus fuit. Nam, ut Sapien s ait, benignus est... spiritus sapientiae, et Paulus: Fructus..., inquit, spiritus est caritas, gaudium, pax, patientia, longanimitas, benignitas, bonitas, mansuetudo ; et de caritate docet quod patiens est, benigna est. Spiritus enim Sanctus cum Deus sit, spiritus bonitatis et caritatis est. Deus enim caritas est et ipsissima bonitas benignitasque summa et infinita est. Hominem quem Spiritus Dei ingreditur cum primis facit non modo pium et religiosum erga Deum, verum etiam humilem modestumque in semetipso, et erga proximos longe benignum patientemque et mitem, sicut in Apostolis luce clarius constitit. Lutherus autem novus apostolus longe alio spiritu actus fuit. Paulus ad Timotheum ait, quod servum... Dei non oportet liligare, sed rnansuetum esse ad omnes, docibilem, patientem, cum modestia corripientem eos, qui resistunt veritati. At Lutherus fuit homo litigiosissimus immodestissimusque et conviciosissimus disputator. Testes sunt omni exceptione superiores omnes ipsius libri eristici, cum adversus catholicos Silvestrum Prieratem, Iacobum Latomum, Ioannem ? Cochlaeum, Ambrosium Catharinum, Hieronymum Emserum multosque alios, tum etiam adversus haereticos Sacramentarios, Anabaptistas, ADDITAMENTUM VIGESIMUM TERTIUM 415 Antinomos, Coelestes Prophetas, ut mittam virulentissimum librum Adversus Regem Angliae et librum De Servo Arbilrio adversus Erasmum Roterodamum. In omnibus scepticis scriptis absque ulla prorsus christiana modestia litigiosissime, superbissime et conviciosissime disputat, et tertio quoque verbo antagonistas suos hypocritas, sophistas, bestias, asinos, porcos, ministros satanae, antichristos, daemones incarnatos, diabolos a Deo maledictos dicit, similibusque emblematis exornat. Ignorat enim quod, qui ira percitus dixerit fratri suo, fatue, reus erit gehennae ignis. Sed quo magis conspicuus nobis sit in Luthero malignus satanae spiritus, quod vere fuerit sicut Cain, qui ex maligno cum esset, odio habuit fratrem suum, dicendum cum primis est de odio perquam maligno ipsius adversus Summum Pontificem, Christi Vicarium, postea in Episcopos et ecclesiasticas personas, et tandem in alios Catholicos. Et odium quidem ipsius plusquam vatinianum in Romanum Pontificem longe notissimum est. Passim nanque ipsum antichristum appellat et abominationem stantem in loco sancto, aususque fuit stultissima impietate Christi Vicarium excommunicare, et diris devovere; cumque in Papam multa scripserit, in omnibus ostendit quam maligno et satanico odio in totius christianitatis Summum secundum Christum Pastorem lupus rapacissimus, voracissimusque esset. Praesertim vero in libro, cui titulum fecit Adversus Papatum Romae a Diabolo Fundatum, immane odium virusque exitiale pectoris sui, de Romano Pontifice loquens, ita aperuit, dicens: «Infernalis, diabolicus homo, diaboli peculium cum omnibus diabolis possessum, epicureus porcus, rudis, indoctus asinus, hermaphroditorum episcopus, perditus nequam; ipsum cum omnibus Cardinalibus fulmen et tonitrus percutiat, infernalis ignis comburat, pestis, gallicus morbus, S. Valentini, S. Antonii ignis, lepra, carbunculus et omnes plagae invadant, quem terrae solum deglutiat, pessima sentina diabolorum in inferno, obsessus et plenus diabolis et multis diabolorum millibus obsessus ». Quaeso te, christiane lector, potuissetne vel pessimus inimicus, vel diabolus ipse, crudeliore odio hominem prosequi? O cor felle amarissimo plenum! Bone Deus, quanta malignatus est inimicus in sancto! Dilexit malitiam super benignitatem, iniquitatemn magis quam loqui aequitatem. Scribens in Epitomen Silvestri Prieratis, magistri ? sacri Palatii, post dira maledicta atque convicia, quibus theologum illum, doctrina et pietate insignem, furiose insectatus fuit, in Papam Romanamque Curiam venenum tanquam malignissimus serpens et draco effundens, ad arma publica conclamavit. Erat autem tunc temporis adhuc monachus, cucullam minime deposuerat, et tamen classicum in hunc modum canere non dubitavit, dicens: « Mihi vero videtur, si sic pergat furor romanistarum, nullum reliquum esse remedium quam ut imperator, reges et principes vi et armis accincti aggrediantur has pestes orbis terrarum, remque iam non verbis, sed ferro decernant. Quid enim lallant perditi homines etiam communi sensu privati, quam id quod antichristus facturus praedicatur? Si fures furca, si latrones gladio, si haereticos igne plectimus; cur non magis hos magistros perditionis, hos Cardinales, hos Papas et totam istam romanae Sodomae colluviem, quae 416 ADDITAMENTUM VIGESIMUM TERTIUM Ecclesiam Dei sine fine corrumpit, omnibus armis impetimus et manus nostras sanguine istorum lavamus ? » Sed dico: Quis non videt hic hominem sanguinario spiritu refertum et infernalibus furiis percitum ? Itane pii homines cupiunt in sanguine non modo sacerdotum, verum etiam Summi Pontificis manus suas lavare? Plane auctor seditionis in summum sacerdotem Aaron et Moysen Core, quem propter impietatem istam divino iudicio terra, hiatu facto, vivum cum suis absorbuit, Lutheri comparatione iustus et sanctus potuit aestimari. In acerbissimo autem et malignissimo isto in Papam et Romanam !?^ Ecclesiam odio Lutherus ad mortem usque perseveravit. In supremo nanque sepulcri sui lapide epitaphium inscribi in hunc modum voluit: « Pestis eram vivens, moriens tua mors ero, Papa ». Et,sicut in historia mortis scribit Ionas Iustus, sed verius pseudoiustus, etiam in oratione, quam in extrema mortis suae hora [habuit], maledixit Papae, forte ut sicut totam legem Dei, ita optime servaret illud: Principem populi tui non maledices. Itaque usque ad extremum spiritum Lutherus plenus fuit pessimo spiritu et malignissimo odio in Vicarium Christi. Sed non est hic omittendum quod vaferrimus homo, statim atque Carolus V electus fuit imperator, ut tantum principem adhuc iuvenem in suas partes pertraheret, et in Papam incitarct, scripsit ad ipsum et ad christianam nobilitatem Germaniae librum per summam invidiam mille calumniis et falsis criminationibus [in] Romanum Pontificem plenum; in quo nervos omnes intendit et nullum non movet lapidem, ut Caesari persuaderet Papam subiectum esse gladio saeculari Caesaris, nec obtemperandum esse potestati Papae, sed resistendum corpore, substantia et summis viribus. Ita voluit, satanae spiritu plenus, ad perturbandam omnem tranquillitatem et pacem Ecclesiae diabolicaque dissidia excitanda, animum Caesaris et oninium principum Germaniae in Papam et Romanam Sedem odio et infernalibus furiis accendere quam maxime potuit. Nec admodum meliore animo fuit erga catholicos Episcopos, Romanae Ecclesiae addictos Summoque Pontifici humillime subiectos. Quod quidem satis superque testatum facit virulentissimus libellus Contra Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, in quo praeter plaustra conviciorum, contumeliarum et calumniarum, quae in eos exonerat, quos Spiritus Sanclus posuit regere Ecclesiam Dei, iniquissimum in eos edictum animo sane malignissimo fulminat in hunc modum... ADDITAMENTUM VIGESIMUM QUARTUM ! LUTHERUM HOMINEM FUISSE MAXIME BLASPHEMUM ATQUE MALEDICUM Non sine causa satanas Dei et hominum odium in Sacris Litteris appellatur diabolus hoc est, calumniator, sicut in Apocalypsi 12 legimus: Proiecíus est in terram draco ille magnus, serpens antiquus, qui vocatur diabolus et satanas, qui seducit universum orbem ; et post pauca, veluti declarans diaboli nomen, ait: Proiectus est accusator fratrum nostrorum, qui accusabat illos ante conspectum Dei nostri die ac nocte. Nec tantum dicitur ita quia homines apud Deum calumniatur, sicut in libro Io b legimus: Nunquid Iob frustra timet Deum? verum etiam quia Deum etiam ipsum apud homines calumniatur, sicut cum primis parentibus nostri generis egit: Nequaquam... moriemini, accusat Deum falsitatis. Et cum ait: Scit enim Deus quod..., quacumque die comederitis ex eo, aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii scientes bonum et malum ; Deum Optimum Maximum invidiae accusavit, et calumniatus invidiosissime fuit. Et quoniam ipse est qui seducit orbem terrae, quoniam ad haec incitat inducitque homines; propterea spiritum blasphemiae appellatum existimo. Linguas enim hominum, quos possidet, in Deum et homines pro viribus blasphemas facit, repletis cordibus blasphemiae spiritu, invidia. odio impiisque et perversis cogitationibus et cupiditatibus. Contrarius omnino Spiritui ? Dei est spiritus satanae. Spiritus enim Sanctus corda hominum excitat ad amorem et laudem Dei et hominum ex vera caritate; spiritus autem satanae in adversum tendit, ille lumen, hic tenebras semper offundit. Videndum nunc an, sicut mendacii spiritus Lutherum obsidens, in ipsius ore et lingua mirabiliter insedit ; ita etiam blasphemiae spiritus in lingua et corde ipsius supersederit. De impiis legimus quod posuerunt in coelum os suum, et lingua eorum transivit in lerra, hoc est, Deum et homines maledictis incesserunt, eorum lingua nec hominibus nec Deo pepercit, sicut de Hebraeis in deserto legimus quod murmuraverunt contra Dominum et contra Moysen; filii nanque diaboli parentem suum strenue imitantur: Vos ex patre diabolo estis et voluntatem patris vestri vultis facere. In Regum Historia Rabsacem legimus hominem in Deum et Ezechiam regem principesque Iudaeorum maxime blasphemum; et in Evangelio Scribas et Pharisaeos spiritu blasphemiae apprime refertos. Ego tamen difficile adducor, ut credam fuisse aliquando hominem tam impium et blasphemum, quem Lutherus non longe admodum superarit, et a tergo reliquerit. De antichristo in Apocalypsi 13 legimus, quod habebit super caput suum nomina blasphemiae, el quod datum est ei os loquens magna et blasphemias, et quod aperuit os suum in blasphemias ad Deum, blasphemare nomen eius et tabernaculum eius, et eos qui in coelo habitant ; eo quod futurus sit homo spiritu blasphemiae totaliter plenus, ac proinde omnium hominum maxime blasphemus et impius. Lutherus autem sicut et antichristus diaboli filius, ac proinde germanus antichristi frater, ac veluti gemellus ex eodem ovo prognatus, sicut Castor et Pollux apud poetas, voluit hac etiam in re antichristo esse quam simillimus, in Deum, 418 ADDITAMENTUM VIGESIMUM QUARTUM in Christum, in Sanctos Dei, in Ecclesiam Christi supra quam dici aut cogitari possit blasphemus, mordax, maledicus, calumniator. Blasphemam vocem emisit Lutherus in Epistola ad Galatas cp. 3, t. 5, W. L. f. 349, dicens quod peccatum est deus maximus et potentissimus, qui exhaurit totum genus humanum, omnes doctos, sanctos, potentes, sapientes, etc. Folio autem 365 aliam blasphemiam evomuit, dicens: «Nos suinus offendentes; Deus cum lege sua est offensus. Et offensio talis est, ut Deus eam non possit remittere, nec nos possumus pro ea satisfacere; praeterea Deus non potest revocare legem suam, sed vult eam servari» In eadem Epistola ad Galatas cp. 5, super illud: Ervacuatum est igitur scandalum crucis, ait quod dictu horrendum est: «Sic, inquit, Deus diaboli larvam, diabolus Dei induit; et Deus sub larva diaboli cognosci, et diabolum sub larva Dei reprobari vult ». Nec Deo aut Christo Lutheri lingua, inquietum malum, plena veneno mortifero, pepercit. Ut autem a blasphemiis in Deum et in Christum incipiamus, mitto quod ipse Zwinglio et Calvino ad execrandam blasphemiam stravit viam, portamque aperuit, ut Deum facerent peccati causam scelerumque omnium et omnis iniquitatis auctorem, dum in Assertione Articuli 36 et in libro De Servo Arbitrio liberum hominis arbitrium e medio tulit, stoicamque necessitatem statuit, quod omnia eveniant necessario ob infallibilem praescientiam Dei; et dum suo calculo impiam Philippi Melanchthonis sententiam super Epistolam ad Romanos 8 comprobavit, quod non minus fuerit opus Dei adulterium Davidis et Iudae proditio, quam Pauli vocatio. Horrendum auditu! a Luthero tamen probatum. Mitto quod a suis Litaniis germanicis abstulit invocationem Trinitatis: «Sancta Trinitas unus Deus, miserere nobis», una cum invocatione Deiparae Virginis et omnium Sanctorum; et quod, ut scribit in Disputatione contra. Iacobum . Latomum, anima ipsius odio habebat homousion, nomen consubstantialitatis Divinarum Personarum, turpi errore dicens quod, D. Hieronymus scribens ad Damasum Papam, dicebat latere in eo aliquid veneni; cum D. Hieronymus non de homousio, sed dehypostasi scripserit, per homousion deprecans Christi Vicarium ut responderet an recipienda esset vox illa hypostasis, dicendaeque essent tres Divinae Personae tres Hypostases; hic enim suspicabatur aliquid veneni latere, quoniam cum hypostasis substantiam significet, ne dicerentur in Deo tres substantiae ac sic tres essentiae. Ut - taceam etiam quod manifeste ostendit fuisse aliquando Lutherum spiritu blasphemiae agitatum, id quod ipse ait in Praefatione Operum suorum, sicut adnotatum superius fuit, quod odiebat iustum et peccatores punientem Deum, et si non blasphenia, certe ingenti murmuratione indignabatur Deo, furens saeva et perturbata conscientia. Unum dicam quod ostendit quam pio et reverenti animo esset hic novus propheta erga Deum, et quam servaret illud: Non assumes nomen Domini Dei tui in vanum. In libro nanque, quem scripsit Adversus ludaeos,t. 8, G. I. f. 99, more plane Luciani ita loquitur: « Putasne quod res vilis sit Iudaeus? Deum in coelo et omnes Angelos opus est ridere et choreas ducere, cum audiunt Iudaeum crepitum ventris emittere. Tam praeclara res est homo iudaeus!» Quod etiam in sequenti folio replicavit. Quaenam, quaeso, haec est nova novi prophetae lingua? Ut taceam quod eodem folio paulo ante haec verba, ait: « Troz ! Invito Deo et omnibus Angelis, sive in despectum ADDITAMENTUM VIGESIMUM QUARTUM 419 Dei et omnium Angelorum, quod ipsi contra mussitant ». Istane pietate lucianica loquuntur Prophetae et Apostoli sancti de Deo et Angelis ipsius? In eodem libro f. 69: « Si, inquit, omnes Angeli et Deus ipse super montem Sinai aut in Ierusalem in templo manifeste dicerent Messiam iandiu venisse, nec amplius expectandum esse; tunc oporteret Deum ipsum esse diabolum et omnes Angelos similiter diabolos ». Quam facile Lutherus non modo Angelos, verum etiam Deum ipsum in diabolum convertit ! Eadem Luciani religione et pietate Lutherus divino nomine abusus est, scribens ad Nicolaum Amsdorphium, t. 6, I. G. f. 351, dicens: « Ego ille, qui seipsum papam vocari sinit, et sum etiam, volo vobis, ut vestra conscientia secure incedere possit, commissam esse plenitudinem potestatis atque etiam scrinium pectoris, ut possitis talem peccatorem sicut in articulo mortis, vel, sicut S. Petrus ait, in rudentibus inferni, absolvere, et ei iustam suam satisfactionem imponere ». Subiungit autem absolutionem ita: « Irascatur tibi omnipotens Deus, et, retentis peccatis tuis, detrudat te in ignem aeternum. Et ego auctoritate Domini nostri Iesu Christi et sanctissimi Domini Lutheri papae I mihi in hac parte concessa, absolvo te ab omni misericordia Dei et vita aeterna, mittens te his verbis in ignem aeternum, qui tibi et tuo regi praeparatus est ab initio ». Nec minus in Christum blasphemus invenitur; scribens enim in Epistolam ad Galatas cp. 3, versans illud: Christus redemit nos de maledicto legis factus pro nobismaledictum, ita loquitur, horrende blasphemans: « Omnes Prophetae viderunt in spiritu quod Christus futurus esset omnium maximus latro, homicida, adulter, fur, sacrilegus, blasphemus, etc. quo nunquam maior fuerit in mundo, quia existens hostia pro peccatis totius mundi, iam non est persona innocens et sine peccatis; non est natus de Virgine Dei Filius, sed peccator». Et post pauca: « Sed dicat aliquis: Valde absurdum et contumeliosum est Filium Dei appellare peccatorem et maledictum. Respondeo: Si vis negare eum peccatorem et maledictum; negato etiam passum, crucifixum et mortuum». Ita Lutherus loco praedicto, t. 5, W. L. f. 348. Eadem autem impius hic alastor docet in Postilla Ecclesiastica in Natali Domini, exponens epistolam Pauli ad Hebraeos, quod Christus non fuerit ab utero matris plenus gratia et sapientia; idem etiam in Poslilla Dominicae infra Nativitatem; et in Colloquiis Mensalibus, cp. De Lege et Evangelio, semel atque iterum dicit Christum ignorasse discrimen inter legem et Evangelium, et quod ab Angelo in horto edoctus et consolatus tuit. In Ezxpositione Psalmi : Deus, Deus meus, quare me dereliquisti, hunc ipsum versum pertractans, imo pervertens: « Derelinqui, ait, a Deo non intelligitur melius, nisi antea sciamus quid sit Deus. Deus autem est vita, lux, sapientia, veritas, iustitia, bonitas, potentia, laetitia, gloria, pax, beatitudo et omne bonum. Derelinqui ergo a Deo est in morte, tenebris, stultitia, mendacio, peccato, malitia, infirmitate, tristitia, confusione, turbatione, desperatione, damnatione et in omnibus malis esse. Quid hinc sequitur? Nunquid Christum faciemus stultum, mendacem, peccatorem, malum, desperatum, damnatum ? Hoc est quod dixi recondita et ardua haec esse». Postea vero ex eo quod asseritur a theologis in Christo simul fuisse summum gaudium et summam tristitiam, summam in- 480 ADDITAMENTUM VIGESIMUM QUARTUM firmitatem et summam virtutem, ita infert: « Quid ergo dicemus ? Simul Christum summe iustum et summe peccatorem, simul summe mendacem et summe veracem, simul summe gloriantem et summe desperantem, simul summe beatum et summe damnatum? » Et post alia quaedam ait Christum sensisse passumque fuisse pavorem horroremque conscientiae perturbatae et iram aeternam gustantis. Ita Lutherus Christum horrende blasphemat, t. 3 suorum Operum L. W. f. 369. Ibidem paulo post ait, docens quomodo Chrislus sit factus pro nobis sub lege et malediclum, dicens: « Esse sub lege spirituali est occidi et damnari, sive in morte et inferno esse, hoc est, mortem et infernum sentire; quae res summum odium legis et blasphemiam commovet. Ita esse maledictum non tantum hoc facit, ut coram hominibus maledictus sit, nam Paulus ibidem indicat Moysen dicentem generali sententia etiam in Christum dicta: Maledictus Deo omnis qui pendet in ligno ; sed quod et a Deo se maledictum sentiat in conscientia». Sic Lutherus Christum facit desperatum, et a Deo in sua conscientia sentientem se maledictum. Tantus autem blasphemiae spiritus Lutherum incessit, ut videatur inexplebilis; sequenti enim folio ita loquitur: «Non negamus quin Christus non aliter in anima sit pavefactus et discruciatus, quam nos vel damnati, dum se sentiunt horrere et fugere Deum. Similis enim fuit Christus etiam in suis ipsius oculis derelicto, maledicto, peccatori, blasphemo, damnato, licet sine peccatis; non enim ludicra, aut iocus, aut hypocrisis est quod dicitur: Dereliquisti me. Vere derelictus est per omnia, sicut peccator derelinquitur, postquam peccavit». Quis sanae mentis poterit dubitare non alium quam satanae et antichristi spiritum per Lutherum istas sane plusquam diabolicas blasphemias esse locutum? An non ructus hi omnes satanae sunt? Possem multas alias Lutheri in Christum blasphemias adducere, ut quod Ghristi divinitatem passibilem fecit atque mortalem, quae res Zwinglio visa fuit summa omnium blasphemiarum, ut in Lutherum scribit, et alia id genus multa. At supersedeo, ne supra quam satis sit tractationem hanc protrahamus. Videndae sunt blasphemiae ipsius in Deiparam Virginem atque in Sanctos utriusque Testamenti. Blasphemat Lutherus tabernaculum Dei, sanctissimum divinitatis specialissimumque habitaculum Virginem Mariam. In Sermone enim De Nativitate Ipsius W. G. impresso anno 1528, in primis docet non tanti faciendam esse Matrem Dei; quod si quis eam minime honoraverit, non propterea damnatus erit; quod vellet ut festivitates ipsius abolerentur, quia de eis nihil reperitur in Scriptura; quod magna Dei blasphemia sit eam salutare, eique canere Salve Regina; quod ipsa nihilo maior sit ceteris Sanctis in coelo, imo ne fidelibus quidem in terra. Quod etiam docet ad primum caput Prioris Epistoiae Petri, dicens: «Quia renati sumus filii atque heredes Dei, pares sumus in dignitate et honore D. Paulo, Petro, S. Deiparae Virgini ac Divis omnibus; habemus enim eundem thesaurum a Deo bonaque omnia tam largiter quam ipsi». Propterea ait in Sermone De Nativitate praedicto, quod Virgo Mater Dei non recte collocata est super omnes choros Angelorum. Et adhuc agens de Sanctis qui sunt in coelo, neminemque excipiens, ait quod, si adhuc hodie versarentur in terra, non essent adeo superbi, «quin sese, inquit Lutherus, ad pedes meos deiicerent ac pro domino haberent, propterea quod ita bene Christus in nobis habitat sicut in ipsis ». ADDITAMENTUM VIGESIMUM QUARTUM 481 Sane ita Petrus cum ceteris Apostolis seipsum ad pedes Lutheri se deiiceret, sed sicut ad pedes Simonis Magi se deiecit; nihilo enim Simone Mago inferior fuisset Petro ceterisque Apostolis Lutherus, quin forte etiam in impietate et satanico spiritu longe superior. An non mente cordis sui Lutherus virtus Dei, quae appellatur magna, cum Sancti omnes qui sunt in coelo, si vivente ipso fuissent in terra, non fuissent dedignati ad ipsius pedes prostrati ipsum adorare? Etiam ipsa Dei Mater, quia Lutheri sententia non minus in ipso quam in ipsa Deipara Virgine Christus habitavit ? Quo loco etiam ait Lutherus se nolle habere Virginem Dei Matrem pro mediatrice, sed bene pro oratrice, ut petat pro ipso, sed sicut et alii Sancti, quin addit: «Adeo cara erit mihi tua oratio quam Matris Dei; quia, inquit, si tu credas quod tam bene habitat Christus in te ac in ipsa, tam bene tu iuvare me potes atque ipsa ». Sed quis fanatici hominis ferat tam insanas voces impiasque blasphemias? Et tamen multis aliis in locis novus hic antichristus divinum hoc tabernaculum blasphemavit, veluti Dominica Vigesima Quarta post Trinitatem eodem tomo, ubi ait: «Omnes christiani plane pares sunt, nec alius alio de Christo plus habet. D. Petrus latrone in cruce non est potior; Maria Dei Mater peccatricem Mariam Magdalenam non praecellit». Et in libro Adversus Papatum Romae Fundatum in principio libri fere per lusum loquitur de Virgine Deipara, illudens enim summo Pontifici sicut Iudaei Christo, ita ait: «Infernalissime pater, nos volumus vestrae infernalitati credere et adorare; tantum dicas prius quid facere debeamus: Domine, quid me vis facere? Et canemus vestrae infernalitati laetam cantionem: Virgo ante partum, in partu et post partum, ut sitis sicut pura Virgo Maria, quae nec peccavit, nec peccare in posterum potest ». In Postilla Ecclesiastica, Dominica Prima ab Epiphania, ore supra modum [blasphemo] in Virginem Deiparam, ita ait: « En Maria Deipara eousque erravit, ut nesciret ubi Christus quaerendus esset. Et quis inter homines maior fuit peccator quam hic est ipsa Mater Dei ?» Apage, blaspheme satan, increpet te Dominus! Tam turpi lingua audes tangere arcam Dei viventis ? Sed cum adhuc scriptum sit: Nolite tangere christos meos, et in prophetis meis nolite malignari; videamus quam bene Lutherus divinum hoc iussum servaverit. Vidimus blasphemum in Deum Christumque, blasphemum in tabernaculum Dei; videamus an fuerit etiam blasphemus in Sanctos Dei, qui sunt in coelis, hic purus putus antichristus. Mitto autem quod Abraham, patriarcham summum, aliquando accusat quod fuerit peccator et idolorum cultor, quodque hoc dicat Iosue; — quod falsum est, non enim speciatim de Abraham hoc dicit Iosue 24, sed de Thare et Nachor; — ad Moysen venio, de quo supra modum blaspheme loquitur. Super Psalmum 45, tractans illud: Diffusa est gratia in labiis luis, ait: « Perstringit his quoque Moysen, qui etiam habuit labia, sed profunda, infacunda, impedita, irata, in quibus non est verbum gratiae, sed irae, mortis et peccati. Colligite omnes sapientias Moysi, gentium et philosophorum, et invenietis eas esse vel idololatriam, vel sapientiam hypocriticam, vel, si est politica, sapientiam irae ». Et aliquibus interpositis, ait: « Christus non est asper, severus, mordax ut Moyses, qui instar diaboli horribilem speciem prae se fert; ita loquitur, ut prae timore dictorum eius cor alicuius concideret; habet 489 ADDITAMENTUM VIGESIMUM QUARTUM labia diffusa felle et ira, amaricata grano gnidii et felle, imo tartareo igne». Ita Lutherus;' t^ 3, WE: Lo14793. Nihilo autem meliora de eodem Moyse loquitur, t. 5, W. L. super Epistolam ad Galatas cp. 4, f. 373: « Quare, inquit, hic si prudens es, longissime ableges Moysen balbum et blesum cum sua lege; neque ullo modo te moveant terrores et minae ipsius. Hic simpliciter sit tibi suspectus ut haereticus, excommunicatus, damnatus, deterior Papa et diabolo; ideo prorsus non audiendus ». Nune dico: Si satanas ipse contra Moysen locutus fuisset, a Deo ipso laudatissimum, quaenam peiora ac magis blasphema in virum sanctissimum Prophetarumque omnium principem et magistrum dicere potuisset ? Sed ipsius loquela ipsum manifestum facit; ex abundantia enim cordis os loquitur. Sed nec Sanctis Novi Testamenti Lutheri lingua supra modum blasphema et virulenta pepercit. Missa faciam quae in libro de Lutheri Mensalibus Colloquiis ab Aurifabro leguntur in Sanctos Patres ore sacrilego dicta, afferam nonnulla ex ipsius indubitatis lucubrationibus. Scribens in Epistolam ad Galatas cp. 1, ait: « Profecto magna, magna, inquam, res fuit opponere totam Ecclesiam cum toto choro Apostolorum Galatis contra Paulum unicum et recentiorem, ac minus auctoritatis habentem. Firmissimum ergo hoc argumentum fuit, et potenter conclusit. Nemo enim libenter dicit Ecclesiam errare, et tamen necesse est dicere eam errare, si extra vel contra verbum Dei aliquid docet. Petrus Apostolorum summus vivebat et docebat extra verbum Dei; ergo errabat. Neque Paulus hunc errorem, licet in speciem levis videbatur, dissimulavit, quia videbat hoc cessurum in perniciem toti Ecclesiae, sed in faciem illi restitit, reprehendens in eo quod secundum veritatem Evangelii non ambularet. Igitur neque Ecclesia, neque Petrus, neque Apostoli, neque Angeli audiendi sunt, nisi afferant et doceant purum Dei verbum ». Non igitur nisi solus Lutherus audiendus est contra Ecclesiam, contra Petrum, contra Apostolos, contra Angelos docens. Nam paulo ante ita loquitur: «Cum fiducia dicere possum: Esto sane; Ecclesia, Augustinus et alii Doctores, item Petrus, Apollo, imo etiam Angelus e coelo diversum doceant; tamen mea doctrina est huiusmodi, quod solius Dei gratiam et gloriam illustrat, et praedicat ». Sed blasphemus est Lutherus in totam Ecclesiam totumque chorum Apostolorum, quos facit Paulo contrarios; blasphemus in Petrum, dum ait quod extra Dei verbum, hoc est, contra Dei verbum docebat et errabat. Scriptura enim non dicit quod contra verbum Dei doceret, aut. viveret, aut quod erraret, sed quod reprehensibilis erat, sive, ut graece est, reprehensus erat, hoc est, carpebatur a multis quasi non ambularet ad veritatem Evangelii, quod omnem simulationem damnare videtur. Scandalum autem erat acceptum non datum, cum Petrus ? minime faceret opus illicitum factu, nec perversa intentione licitum operaretur, imo sancta intentione, ne Iudaeis scandalo aliquo esset, eosque perderet, et a fide Christi abalienaret. Quare prudens erat Petri illa simulatio et optimo animo, non ad decipiendum, sed ad non scandalizandum; nec de Petro singulariter dicit Paulus quod non.. ambularet ad veritatem Evangelii, ADDITAMENTUM VIGESIMUM QUARTUM 483 sed de Iudaeis qui Petro consenserant, in quorum sententiam Barnabas etiam descenderat. Unde ergo habet Lutherus quod Petrus vivebat et docebat extra verbum Dei, ac propterea errabat? Sane nonnisi a blasphemo satanae spiritu, quo agebatur. Scribens in Genesim cp. 28 ait: « Non debeo christianum proximum, omnium minimum, inferiorem aestimare D. Petro et omnibus Sanctis, qui sunt in coelo; Sancti tam profunde fuerunt demersi quam mos, et nos tam alto loco sumus quam illi ». Sed Lutherus cum primis Petro censendus est aequalis, quin etiam maior; quoniam, ut ipse in Colloquiis Mensalibus ait, non negavit Christum, ut Petrus, nec peccatum aliquod maximum commisit sicut Petrus, de quo scribit cp. 2 ad Galatas, dicens: « Si quis vellet peccatum Petri exaggerare et amplificare, esset maximum, et tamen occasione tantum et metu, non malitia aut ignorantia commissum. Tam facile ingentes ruinas trahit secum unius lapsus aut erratum, si non corrigatur!» Et subiungit: « Vehementer mirum est hoc factum esse a Petro tanto apostolo, qui antea in concilio Ierosolymitano fere solus sua sententia obtinuerat per fidem contingere credentibus iustitiam sine lege. Ille idem qui prius auctor fuerat veritatis et libertatis Evangelii, nunc ista mirabili occasione et casu, quod abstinet a cibis in lege prohibitis, labitur, et auctor fit tanti scandali, et peccat contra suum proprium decretum. Quare qui stat videat ne cadat ». Sed quomodo peccatum maximum, si factum sine malitia et sine ignorantia? Aut quisnam dicit Petrum peccasse, et tanti scandali auctorem fuisse? Unde hoc novit Lutherus? HRevelatione spiritus, sed eius spiritus, qui ei revelavit quod Missa sit abominabilis idololatria. Post Apostolos autem optimus Lutherus Sanctos Patres convellit, atque vitiligat. Dionysium Areopagitam ex alto contemnit, atque pessumdat. Ut autem mittam quod de eo ait in Colloquiis, cp. De Scholasticis Theologis: « Dionysius, inquiens, multa garrit De Divinis Nominibus, De Ecclesiastica et Coelesti Hierarchia, adeo ut eum hactenus vocarint diviniloquum theologum, qui de rebus summis et divinis scripserit. Sed merae sunt fabulae; nam non est ille Dionysius, qui Pauli discipulus fuit, sed alius Parisiensis »; dicam quod scribit in Deuteron. cp. 7: « Dionysius Areopagita nihil habet solidae eruditionis, nihil vel auctoritate vel ratione probat ». Et libro De Captivitate Babylonica, cp. De Ordine: «Mihi in totum displicet tantum tribui, quisquis fuerit, Dionysio, cum nihil sit in eo solidae eruditionis; omnia illius sunt prope somniis simillima ». Ita Lutherus Dionysium blaterat et obloquitur. Praesertim vero in Hieronymum furiose admodum invehitur libro De Votis Monasticis, f. 281; loquens de virginitate, opponit sibi Hieronymum scribentem Contra lIovinianum, aitque: « Ego plane quid Iovinianus senserit, ignoro; forte non tractavit digne argumentum hoc; confidenter autem assero nec a Hieronymo digne tractatum. Virginitatem enim nudam seorsim tractat, fidei non involvit, neque superaedificat. Qua ratione docendi, cum sit humana, nullum opus, nulla virtus potest sine pernicie aut periculo doceri. Fertur enim vir sanctus, quod nemo negare potest, impetu et fervore humano, et nimio studio obsequendi amicis et in primis suae Eustochio, magisque premit lIovinianum auctoritate quam solida eruditione; id quod probat parum consideratus ardor corradendi undique testimonia Scripturarum congrua et incongrua, magno ludibrio futurus, si paris auctoritatis antagonistam sortitus fuisset ». 484 ADDITAMENTUM VIGESIMUM QUARTUM Nam, ut posthabeam quod in Colloquiis capite supra citato de eo ait: « Hieronymus inter Ecclesiae Doctores numerari non debet, nam fuit haereticus; puto tamen quod per fidem in Christum salvatus sit. Nihil de Christo loquitur, dumtaxat illius nomen ore fert; nullum scio cui aeque infestus sim ac Hieronymo, tantum scribit de ieiunio, de delectu ciborum, de virginitate, sed nihil docet de fide, nec de spe, nec de caritate, nec de operibus fidei »; adducam quae in libro De Servo Arbitrio in Hieronymum blasphemo ore evomit virulenta convicia, imo potius laedorias. F. enim 434, t. 2, W. L. ita loquitur, imo obloquitur: « Quid carnalius, imo quid magis impium, sacrilegum et blasphemum dici potest, quam id quod Hieronymus [dicere] solet: Virginitas coelum, coniugium terram replet; quasi Patriarchis, Apostolis ac christianis coniugibus terra non coelum debeatur, aut virginibus Vestalibus in gentibus sine Christo coelum debeatur? » Quanta * hominis virulentia simul et calumnia! Hieronymus ita loquitur iuxta illud Salvatoris: In coelo neque nubent neque nubentur, sed erunt sicut Angeli Dei. Quaenam hic blasphemia, Luthere, quodnam sacrilegium? De grege Epicuri porcis puto esse blasphemiam. Eiusdem libro f. 459 tomi praedicti iterum ita obloquitur in virum sanctissimum: « Ridiculumne an ineptum faciemus Paulum in disputatione tam seria? Verum illud hieronymianum est, qui non uno loco audet superciliose satis,sed simul ore sacrilego dicere ea pugnare apud Paulum, quae locis suis non pugnant ». Et postea: « Hieronymus cum iudicio legi debet, et hoc dictum eius inter ea numerari quae multa vir ille, — ea fuit oscitantia et hebetudo eius in Scripturis intelligendis! — impie scribit ». Sane quia Luthero impium est quidquid haereticum, hoc est, lutheranum non est. Sed laus summa Hieronymo est a tam perdito homine et infami nebulone tam male audire, sicut a laudatissimis viris, praecipue vero Augustino, optime audire. Adhuc tamen Lutherus ad maledicendum inexplebili astu [refertus] f. 463 eiusdem tomi eodemque libro: «Mihi, inquit, Hieronymus obiicitur, nequid asperius dicam, homo nullius neque iudicii neque diligentiae ». Ac subiungit: « Et nos feremus, ut Hieronymus more suo iudaicas caecitates pro historico sensu, deinde suas ineptias pro allegoria obtrudat ? » Et f. 473 ita obmurmurat: «Hic est error ille et ignorantia Hieronymi, cui licet Augustinus fortiter restiterit, tamen, deserente Deo et persuadente satana, dimanavit in mundum et persuasit usque in hodiernum diem. Quo et factum est, ut impossibile fuerit Paulum intelligere, et Christi notitiam oportuerit obscurari, atque si nullus praeterea fuisset error in Ecclesia, iste unus satis pestilens et potens fuit ad vastandum Evangelium, quo, nisi singularis gratia intercessit, infernum potius quam coelum Hieronymus meruit. Tantum abest, ut ipsum canonizare, aut sanctum esse audeam dicere!» Et alicubi Hieronymum cum Augustino et Gregorio dicit iustitiarium regni papistici. Et ne longior sim, multis alils in locis Lutherus D. Hieronymum, virum si quis alius unquam fuit in Ecclesia post Apostolos sanctissimum atque doctissimum, theonino dente et odio plusquam vatiniano mordet, lacerat, insectatur.Sic omnes Ecclesiae Doctores Lutherus tanquam lutum platearum et stercora calcavit. ADDITAMENTUM VIGESIMUM QUARTUM 485 Post Sanctos Patres Lutherus theologos scholasticos mordacissime insectatus fuit, omnium vero maxime D. Thomam Aquinatem, doctorem plane angelicum, quem iure quis dicat theologorum solem; omnes scholasticos Lutherus per contemptum appellat sophistas asinosque, omnium maxime Parisienses et Lovanienses, sed D. Thomam summa invidia et odio prosecutus fuit. Hinc scribens Adversus Ambrosium Catharinum, t. 2, W. L. f. 147, facit D. Thomam stellam de coelo cadentem: « Qui vel primus, inquit, vel maximus fuit auctor invehendae in orbem christianum philosophiae, solus aristotelicissimus ac plane Aristoteles ipse, in quem veluti in terram a Christo cecidit, fretus auctoritate impiissimi illius angeli eiusmodi studia probantis. Accepit autem clavem putei abyssi, et aperuit eduxitque nobis iandudum mortuam ac damnatam per Apostolum philosophiam, et inde ascendit fumus istius putei, idest, mera verba et opiniones Aristotelis et philosophorum, sicut fumus fornacis magnae. Invaluit enim et late potens facta est philosophia, ut Christo Aristotelem aequarit, quantum ad auctoritatem et fidem pertinet. Hinc obscuratus est sol iustitiae et veritatis, Christus, pro fide inductis moralibus virtutibus, pro veritate opinionibus infinitis». Sic in virum sanctisimum Lutherus procaciter debaechatur, et ore blasphemo insimulat et calumniatur. In Confutatione Rationis Latomianae de eodem ita loquitur: «De Thoma Aquino, an damnatus vel beatus sit, vehementissime dubito; multa haeretica scripsit, et auctor est regnantis Aristotelis vastatoris piae doctrinae ». Ipsius autem maledicentia in universam catholicam Ecclesiam, in Romanum Pontificem, Christi Vicarium, in Episcopos, sacerdotes, monachos, theologos Doctoresque catholicos, in principes etiam summos et magistratus, talis et tanta est, ut revera maior cogitari non possit. In summum Pontificem non plaustra, sed naves blasphemiarum onustas exonerat, maxime in libro Adversus Execrandam Antichristi Bullam et in libro Adversus Papatum Romae Fundatum; tamque turpiter et foede, obscene, etiam conviciis, scommatibus, laedoriis, sarcasmis, virulentisque et pestiferis oblocutionibus Christi Vicario maledicit, ut referre pudeat, quin etiam, ut verum dicam, horreat animus. Diabolus ipse iniquius, invidiosius, maledicentius de Christi Vicario loqui minime potuisset, tam longe pessime Lutherus locutus est. Tertio enim quoque verbo, ut obscenissima taceam, Papa antichristus est, pater infernalis est, satanissimus pater est, diaboli minister est, diabolus est, tyrannus et carnifex animarum. Ut autem videat mundus quo animo esset Lutherus in Christi Vicarium et qua caritate, adducam dictum ipsius ex libro Adversus Papatum, t. 8, I. G. f. 241, ubi post multas blasphemias in Homanos Pontifices, ait: « Possetque quisque bene ex animo eis maledicere, ut eos fulmen et tonitrus percuteret, infernalis ignis combureret, pestilentiam, morbum gallicum, ignem $. Valentini et S. Antonii, lepram, carbunculum et omnes plagas haberent, et essent hae maledictiones? vulpium caudae. Deus enim praevenit iam, et gravioribus plagis eos percussit ». Haec pietas animi et caritas est, non quidem per Spiritum Sanctum diffusa in cor novi huius prophetae 486 ADDITAMENTUM VIGESIMUM QUARTUM et apostoli antichristi, sed per satanam, cuius spiritu largiter praeditus erat, diabolico furore immissa. Non sunt autem multo meliora quae in Episcopos, concilia, sacerdotes monachosque oblocutus frequentissime fuit; omnes sunt hypocritae, omnes ad antichristum pertinent, omnes ministri satanae, omnes diaboli sunt. Horrenda sunt quae dicit in libro .De Conciliis, in libro De Falso Nominatis Episcopis, in libro De Votis Monasticis, De Captivitate Babylonica et ubique passim in omnibus suis libris vere tartareis. In theologos fuit iniuriosissimus, maxime in Parisienses, Lovanienses, Colonienses et in omnes scholasticos; ipsi omnes sunt sophistae, asini, parasiti Papae, magistrelli prorsus nihil scientes, magistri mendaces, ministri satanae transfigurati, qui stant a partibus antichristi. Nihil autem clementior in iuristas et canonistas, maxime postquam ius canonicum publico incendio combussit, combustione dignissimus Lutherus. Tam proiecta autem fuit homo ad maledicendum audacia, ut ne summis quidem principibus pepercerit. Nam, ut mittam libellum in Henricum Angliae Regem virulentissime scriptum, ubi tertio quoque verbo eum thomistam, asinum stolidum, insanum, mendacem sophistam, scurram levissimum et alia id genus multa impudentissime in eum effutit; paulo aequiora scribit in Carolum V imperatorem augustum, maxime postquam ab ipso in Wormaciensi conventu damnatus fuit publico edicto, tanquam haereticus pessimus et homo diabolicus. Sic multa scripsit in Ferdinandum imperaratorem, in Georgium ducem Saxoniae, sacri romani imperii electorem, aliosque principes; omnes enim principes Luthero sunt tyranni iniusti, iniqui, omnes ad diabolum spectant, omnes lictores et carnifices Dei. Ut autem tandem finiam, tanta fuit Lutheri ad maledicendum virulentia, ut omnem maledicentissimum hominem, Zoilum, Aristarchum, Theonem, Aristippum, Momum longissime superarit, cum nec hominibus, nec Angelis, nec Deo ipsi lingua ipsius summe blasphema pepercerit. ADDITAMENTUM VIGESIMUM QUINTUM! Dicturis nonnihil de Lutheri maledicentia sane mirabili subit in mentem illud Iacobi apostoli: Si quis... aestimat se religiosum esse non refrenans linguam suam, sed seducens cor suum, huius vana est religio. Refrenanda autem lingua a malo est, sicut Regius Vates ait: Quis est homo qui vult vitam, diligit dies videre bonos? Prohibe linguam tuam a malo, et labia tua ne loquantur dolum. Quae quidem verba etiam D. Petrus usurpavit: Qui... vult vitam diligere et dies videre bonos, coerceal linguam suam a malo, et labia eius ne loquantur dolum. Displicet enim Deo lingua maledica, ac propterea tantopere in Sacris Litteris condemnatur. Inter egregias virtutes hominis, qui habitaturus est in tabernaculo Dei et in monte » 1) Cod. 3, iuxta antiquam numerationem, foliis male religatis, sic procedentibus 683. 687. 688, 684. 695. 696. 681. 698; iuxta novam f. 684*-691^, Spectat ad Dissert, 9, sect. 5, pag. 296-305. ADDITAMENTUM VIGESIMUM QUINTUM 48'l sancto eius requieturus est, hanc praecipuam enumerat Re gius Vates: Qui loquitur veritatem in corde suo, qui non egit dolum, hebraice detraxit in lingua sua. Et alibi: Os iusti meditabitur sapientiam, et lingua eius loquetur iudicium ; lex enim Dei... in corde ipsius. Sic bonus homo de bono thesauro cordis... profert bonum ; e contra vero malus homo de malo thesauro cordis... projeri malum. Os impiorum, inquit Salomo n,? redundat malis. De impiis legimus: Sepulcrum patens est guttur eorum, linguis suis dolose agebant ; venenum aspidum sub labiis eorum, quorum os maledictione et amaritudine plenum est. D. Paulus, ad Corinthios scribens, ait quod maledici regnum Dei non possidebunt, et quod cum fratre maledico ne cibus quidem sumendus est; sunt enim maledicti a Deo, et in die iudicii maledicentur a Christo: Jíe, maledicti, in ignem aeternum, ac sic regnum Dei non possidebunt. Cum autem omnes impii et perditi homines mala sint lingua sicut et malo corde, Iudas apostolus vitium istud praesertim haereticis tribuit, dicens: Hi sunt murmuratores querulosi, secundum desideria sua ambulantes, et os eorum loquitur superba. Et Paulus ad Timotheum scribit quod in novissimis diebus futuri erant homines criminafores, graece &uoXot.? calumniatores. Omnes enim haeretici, sicut magni summique Catholicorum diabolo instigante osores; ita etiam fuerunt semper, suntque eorundem calumniatores detractoresque, maledictis et contumeliis crudelissimi persecutores. Sunt enim de stirpe Cain, qui cum ex maligno esset, odit fratrem suum ; de genere Cham, qui patris sui pudenda cum irrisione propalavit; similes Balaamo, qui potentissimus lingua ad maledicendum erat; imitantur Core, Dathan et Abiron, qui, in Moysen et Aaronem electos Dei maledicta iacientes, seditionem contra eos in populo excitarunt; Semei Iemineo, qui Regi David maledictione pessima maledixit, volunt paria facere; cum Iuda proditore murmurant in Mariam propter exhibitum Christo summa cum pietate obsequium; garriunt in Catholicos malignis verbis sicut Diotrephes in Apostolos, ita cum ex maligno sint, pro viribus malignantur. Praestantissimi autem haereticorum omnium Ariani hac etiam in re excelluerunt, ut patrem suum egregie referrent. Arius enim non minima maledicentia fuit, cum in omnes Catholicos tum maxime in sanctissimos Alexandriae episcopos Petrum et Alexandrum, qui hominem a fidelium communione removerant. Ille enim ob schisma, hic autem propter haeresim istum perditionis filium, iustissima anathematis sententia perculsum, diris devoverunt; Arius autem, laxatis maledicentiae habenis, in viros sanctissimos maledictis longe magnis debacchatus fuit. At Lutherus omnium maledicorum ter maximus maledicentissimum quemque multis gradibus superavit; Aristarchus, Zoilus, Momus ipse Luthero comparandi non sunt. Quod res est, dico; nec ullis verbis potest quis Lutheri maledicentiam assequi. Libri ipsius testes omni exceptione maiores, loquuntur, testificanturque hominem fuisse supra omnem fidem superba, imperiosa, impotente impudenteque ad maledicendum dicacitate. Caninam veluti naturam nactus, horrendo maledictorum latratu ipsum etiam trifaucem inferni canem Cerberum visus est superare voluisse, et forte nec diabolus ipse posset lingua esse virulentiore ac pestilentiore; evangelium voluit mundo inferre male- 488 ADDITAMENTUM VIGESIMUM QUINTUM dictis refertissimum, ut revera aliud esse ab Evangelio Christi, quod est benedictionibus plenum. Scribit Plinius^* ocymum, quod farrago est diversarum herbarum in boum pabulum sata, cum maledictis ac probris serendum esse, ut laetius proveniat; Plutarchus autem tradit in Symposiac. idipsum fieri solitum, quando cyminum sereretur. Lutherus autem ad seminandum pseudoevangelii sui semen non bonum, cum ea Gentilium superstitiosa consuetudine egregie conformare se voluit, ut, sicut qui semina illa iactabant ad singulos passus diras execrationes eiectare solebant, ita Lutherus in doctrina scriptisque suis ad singula propemodum verba convicia, calumnias et criminationes maledicentissimas in adversarios suos petulantissime furentissimeque eiaculatur, veritus ne, si forte ab huiusmodi maledictis abstineret, doctrinae suae semina minus fecunda forent. Eflecit autem, ut sciretur plane quod esset homo ille, de quo Regius Vates ait: Cuius maledictione os plenum est et amaritudine et dolo; sub lingua eius labor et dolor, sive ex fonte afflictio et vexatio, ut alios vexet, laedat, dolore animi aíficiat; et ille, cui dicitur: Os tuum abundavit malitia, et lingua tua concinnabat dolos; sedens adversus fratrem tuum loquebaris, et adversus filium matris tuae ponebas scandalum ; et sicut impius Doegus, ad quem ait: Tota die iniustitiam cogitavit lingua tua, sicut novacula acuta fecisti dolum ; dilexisti malitiam super benignitatem, iniquitatem magis quam loqui aequitatem ; dilexisti omnia verba praecipitationis, lingua dolosa. Et quod Iacobus apostolus universim dixit de lingua maledica, qua maledicimus homines, qui ad similitudinem Dei facti sunt, quod ignis sit, universitas iniquitatis, quae maculat totum corpus et inflammat rotam nativitatis nostrae inflammata a gehenna, inquietum malum, plena veneno mortifero, in Lutheri linguam appositissime quadrat, de qua optime dici potest: Ecce quantus ignis quam magnam silvam incendit! Fuit enim Lutherus sicut Arius, de quo D. Hieronymus ait quod modica scintilla magnum excitavit incendium, quo totus fere christianus orbis conflagravit. Sicut autem legimus quod Assur fuit virga furoris Dei,in qua percussit gentes; ita Lutherus visus mihi est flagellum furoris satanae ad flagellandos cuiuscumque ordinis homines. Diximus alias quod Lutherus veluti alter /smael unus esse voluerit conira omnes ; lingua ipsius nulli prorsus ordini pepercit, nec haereticis quidem aut Iudaeis. Nam et in Iudaeos scripsit, non quidem ut rationibus argumentisque vel ad Christi fidem pertraheret, et, si non persuaderet, saltem convinceret, et christiana caritate salutem eorum curare se ostenderet; sed ad hoc scripsisse visus est, ut maledictis et conviciis contumeliosissimis in eos iactis animos eorum magis magisque exacerbaret, odioque maiore in Christum et christianam pietatem accenderet. Scripsit et in haereticos Carolostadium, Zwinglium, Oecolampadium, Sacramentarios, Antinomos, Anabaptistas et alios, non, ut par est, sapienter docteque et simul modeste et pie, iuxta apostolicam normam, sed furenter arroganterque, superbissime et maledicentissime, ita ut tertio quoque verbo virulenta convicia odio lymphatus venenatasque contumelias in eos evomeret, et saepissime nonnisi diabolos creparet. Spiritum, quo imbutus erat, eructabat! ADDITAMENTUM VIGESIMUM QUINTUM 489 Maxime vero omnium in Catholicos animo fuit nulla prorsus maledicentia saturabili, adeo linguam suam non refrenavit, ut hinc possit esse perquam liquido manifestum Lutheri vanam falsamque esse religionem. Catholicos per summum contemptum papistas appellare coepit; et ita, ipso auctore, a Lutheranis aliarumque sectarum huius tempestatis haereticis Catholici omnes communi nomine nuncupantur, sicut olim ab A- rianis homousiani et romanistae dicebantur. Et quoniam ubique in scriptis suis papistas conviciis et contumeliis absque ullo fine dilacerat proscinditque; sufficiet ex uno tantum libello, quem in Henricum ducem Branswicenserm scripsit, epitheta, quibus Gatholicos ipsamque catholicam Ecclesiam exornat, huc afferre. Papistas diabolicos dicit, diabolos ac diaboli genus, rudes asinos, porcos, mendaces, blasphemos diaboli, diaboli squamas, diaboli ora, insensatos, obsessos, diabolicos nebulones; catholicam autem Ecclesiam Christi sponsam ore supra modum blasphemo appellat diaboli ecclesiam, diaboli archimeretricem, infernalem scholam, in qua Missam omnes diaboli et pessimi nebulones sexcentis annis accuderunt, speluncam latronum, ecclesiam diaboli blasphemam, meretriciam, pessimam latrinam, diaboli stercus, ecclesiam omnium diabolorum, archidiaboli Scortum, prostibulum, diaboli gymnasium plenum mendaciis, idololatria, latrociniis et animicidiis. Quid, quaeso, maledicentius excogitari potest? Sed adhuc sacrosanctum templum Dei affirmat, ore supra quam dici possit blasphemo, plenum esse diaboli stercore. Sic enim nominat Catholicos catholicamque religionem, pietatem et fidem et talibus longe foedissimis agnominationibus pessimus fratrum suorum turpificator dehonestat. Nec magistratibus etiam supremis, aut principibus summis pepercit Lutherilingua maledica simul et maledicta, sed in eos etiam diris horrendisque maledictis debacchatus fuit. Solemne fuit Luthero principes dicere tyrannos, Pharaones, Herodes, Pilatos, Nerones,? iniustitiae eos et crudelitatis accusare et mille aliis contumeliosis nominibus deturpare. Testis esto liber, quem scripsit De Saeculari Magistratu, in quo non semel aut iterum principes appellat maximos moriones et pessimos nebulones omnium, qui sunt super terram, quod magnum miraculum sit invenire principem qui sit prudens et bonus, imo qui sit christianus; Dei lictores et carnifices nuncupare eos solet. His similia et longe plura honestissima sane epitheta principibus generatim tribuit in libro ad Germanicam Nobilitatem. Non raro principes etiam diabolos esse dicit, diabolos appellat, diabolos facit, et Turcis decuplo peiores pronunciat. Praeter haec autem et his similia longe plura in principes universim scripta multa scripsit in principes aliquos particulares nominatim editis, sparsisque libellis famosis incredibili maledicentia et longe maxima impudentia. Scripsit librum in Henricum ducem Branswicensem, quem toto libro per summum contemptum Ioannem Lucanicam [dicit] et mille conviciis obruit. Similia scripsit in Ioachimum Marchionem Brandeburgensem, principem sacri romani imperii electorem, in Georgium ducem Saxoniae pientissimum principem, in Henricum VIII Regem Angliae librum supra omnem humanam fidem infamissimum impudentissimumque; nihilque veritus regiam maiestatem, cui ex iure gentium ac veluti ex naturali lege omnes deferunt, conviciis et scommatibus indignissime 490 ADDITAMENTUM VIGESIMUM QUINTUM conculeat; tertio quoque verbo insultans dicit indoctum sophistam, insanumque thomistam, stultum morionem, hominem stolidissimum $ et insanissimum, Papae mancipium, caput thomisticum, os mendax, virulentum, venenatum, blasphemum, qui Deum horribilius quam diabolus blasphemat, electum diaboli instrumentum, desperatum portentum, scurram levissimum, asinum, porcum, minaturque se regiam eius coronam stercore aspersurum, milleque aliis foedissimis agnominibus ad regem illum turpificandum per summum contemptum adhibitis, ostendit sane quam proiecta esset ad maledicendum impudentia qualique et quanta animi virulentia. Nec multo meliora scripsit in Carolum V augustissimum imperatorem et omnes imperii principes, maxime vero post edictum Wormaciense, quo ab omnibus fere sacri romani imperii damnatus fuerat et renunciatus haereticus, in libello cui titulum fecit Adversus Duo Caesarea Edicta inter Se Contraria, itemque Contra Praetensum Caesareum Ediclum ; ubi omnes imperii principes atrocissimis verborum flagris insolentissimus iste tenebrio dire flagellat, et in ipsam etiam imperatoriam maiestatem tanquam aper calydonius incurrens, indignissime tractat. Et in hunc quidem modum summo astu et infinita prope maledicendi libidine in omnes Catholicos veluti nymbos atrae bilis effudit. Sed num tantum in saeculares? Imo vero in ecclesiasticos, cum primis in sacerdotes, in monachos, in moniales os aperuit, et in eos quasi flumen amarissimorum maledictorum evomuit ad instar serpentis apocalyptici, dequo Ioannes ait quod misit post mulierem sole amictam aquam tanquam flumen, ut eam faceret trahi a flumine. Revera enim ex ore Lutheri flumen non amarae solum, verum etiam venenatae aquae summe ac longe pestilentissimae maledicentiae in omnes egressum fuit. Sed in monachos praesertim livoris sul venena effudit, et vitae genus a Sanctis Patribus laudatissimum et in Ecclesia Dei ab initio semper summo in pretio habitum, nusquam non lacerat, non proscindit, non maledictis teterrimis insectatur. Specialem tamen librum titulo De Votis Monasticis in eos scripsit sane tartareum; passim eos hypocritas, larvas, sacerdotes missaticos, iustitiarios, scribas, Pharisaeos, idololatras, servos antichristi, larvas diaboli, ministros satanae dicit, ita ut sine convicio et scommate viros Deo dicatos nunquam nominet. Paucis diebus ante mortem suam concionem habuit in Hallis, Saxoniae oppido, in qua monachorum infensissimus hostis in eos invectus pessime excepit, compellans monachos scabiosos, pediculosos, blasphemos, protervos, nebulones, homines malos et nauci, quos fulmen e coelo disiiciat, desperatos tenebriones, quos oportet ex civitate expellere, moriones, simias, in Deum contumeliosos, animicidas, longe mendaces, qui deberent Lutheri nates deosculari, aliaque id genus nefandissima maledicta in monachos coniecit. Et scribens super ? caput Matthaei exitiales morsus in eos infigit, dicens quod monachi omnes cum suis tunicis et tonsuris ad diabolum tendunt, quod diabolici incantatores et gesticulatores sint, quod ipsorum tonsuris inferni. pavimentum constratum sit, quod diaboli creaturae, diaboli genus sint, tam infames quam ipsi carnifices. Ac ita excucullatus monachus Lutherus odio plusquam vatiniano monachatum omnem prosecutus, cuiuscumque ordinis monachos maxime diris maledictis insectatus fuit. Monachatum ADDITAMENTUM VIGESIMUM QUINTUM 491 enim diaboli fecit inventum, et monachos omnes angelicae vitae propter caelibatum, pietatem, coelestemque conversationem professores, in daemones, in diabolos transformavit. Cum enim coenobium deseruisset, abiecisset cucullam, et ad saecularem vitam tanquam canis ad vomitum reversus, post nuncupatum Deo continentiae votum incesta libidine seipsum polluisset, et sacrilegis cum moniali nuptiis infamem se reddidisset, et nihilominus vellet causae suae consultum esse; monasticam vitam infamem execrandamque reddere constituit. Et quoniam una cum vita monastica fidem etiam et doctrinam catholicam abiecit ; non minori quam monachos odio et maledicentia Doctores catholicos theologosque scholasticos insectatus fuit, universamque scholasticam theologiam tanquam septies sacrilegam diris devovit. Scholasticos autem non theologos [dicit], sed theologistas, theologastros, sophistas, doctorellos, magistrollos, stupidum et plane lethargicum sophistarum genus, ut nihil crassius et ignavius genuerit natura, beanos, asinissimos, insulsissimos asinos, porcos, cautices, stipites, impios, blasphemos, Montanistas, Ebionitas, haereticos omniumque haereticorum faeces et abominationem, ? magistros falsos, marcolphos, Epicuros, Molochitas, idololatras, atque id genus similibus titulis theologos turpissime dehonestat. Gymnasia autem et florentissimas quasque toto christiano orbe academias, nobilissima optimarum litterarum emporia, Lutherus non minimum vituperavit. Eas dicere consuevit sophistarum scholas, synagogarum synagogas, Epicureorum universitates, asinorum stabula, antichristi lupanaria, diaboli sectas, satanae greges, daemonum gymnasia, errorum et haeresum fontes, templa idoli Moloch, Sodomas atque Gomorrhas. Scripsit autem speciales libellos in Parisiensem, Lovaniensem, Coloniensem et Ingolstadiensem academias calamo perquam venenato et virulento, sicut et in particulares theologos doctosque viros Silvestrum Prieratem, Ioannem Eckium, Iacobum EHochstraten, Ioannem Cochlaeum, Hieronymum Emserum, Thomam Caietanum, Iacobum Latomum, Ambrosium Catharinum, Erasmum Hoterodamum et nonnullos alios, in omnes autem perquam maledica caninaque dicacitate; longe enim plus veneni semper quam atramenti virulentus Lutheri calamus effundebat. Pari et forte etiam maiori invidia et maledicentia persecutus fuit Episcopos, quos Spiritus Sanctus posuit... regere Ecclesiam Dei, quam acquisivit sanguine suo; instructa enim maledictorum phalange eos omni ex parte adoritur, et acutissima undequaque conviciorum spicula phalaricasque contorquet. Scripsit in Episcopos integrum librum titulo Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum ; quantis autem conviciis, opprobriis, sannis improperiis, foedis agnominibus, contumeliis, calumniis, blasphemiis et execrationibus debacchatus sit in Episcopos et ecclesiasticos viros, nonnisi ipse liber posset recte indicare atque referre. Multa speciatim scripsit in Cardinalem Albertum, archiepiscopum | Moguntinum sacri romani imperii electorem, nobilissimis natalibus ortum. In virum autem undequaque illustrissimum petulantissime scurratus fuit; ita ut per contemptum diceret presbyterum Hallensem, novum Cainum persecutorem Abel, hoc est, Lutheri, Cardinalem infernalem, damnati nominis Epicurum, furem, latronem, nebulonem, vulpem, canem 492 ADDITAMENTUM VIGESIMUM QUINTUM sanguinarium, lupum rapacem, homicidam, servum diaboli, diabolum romanum, diabolum moguntinum, Dei persecutorem, aliaque id genus ei tribuit epitheta. Maledicentiam autem Lutheri in Apostolicam Sedem et Romanum Pontificem nemo sane verbis assequi unquam poterit. Hac enim in re ipsum etiam satanam, qui ob maledicentiam diabolus dictus est, facile superavit, nunquam enim in Sacra Scriptura, quae magistra veritatis est, tam maledicus tamque blasphema lingua diabolus reperitur. Et in Romanam quidem Ecclesiam et Apostolicam Sedem atque in ipsum papatum milleformis ac mille artifex maledictorum faber ita se gessit importunissimus et improbissimus homo, ut,licet omnes haeretici et cum primis haeresiarchae fuerint Romanae Ecclesiae inimici, multique fuerint haeresiarcha isto eloquentia, ingenio, Sacrarum Litterarum studio, doctrina et eruditione haud parum superiores; nemo tamen improbitate maledictorum, et impietate odioque in Apostolicam Sedem non fuerit multo inferior. In Assertionibus Articulorum, quos Leo X Romanus Pontifex iure damnaverat, ait quod etiam si S. Petrus Romae Papa esset, papatus tamen abominabilis est. In libro De Captivitate Babylonica ait quod papatus est robusta venatio Romani Pontificis; in libro Adversus Regem Angliae ait non hoc solum esse, verum etiam veluti ex tripode in hunc modum pronunciat, dicens: « Verius autem de papatu sic dico: Papatus est principis satanae pestilentissima abominatio, quae sub coelo fuit aut futura est ». Scripsitintegrum librum hoc titulo Adversus Papatum a Diabolo Romae Fundatum. Romanam Ecclesiam non contentus dicere cum nonnullis maioribus suis damnatis haereticis cathedram pestilentiae, ecclesiam malignantium, lupanar diaboli; ipse multis aliis foedissimis agnominibus conspurcavit. Passim enim eam appellat sedem antichristi, synagogam satanae, Babylonicam meretricem, quae seduxit orbem terrae, ecclesiam diabolorum, templum omnium daemonum, Sodomam atque Gomorrham, imo Sodoma atque Gomorrha multo peiorem; ecclesiam hermaphroditorum, ecclesiam infernalem a Deo maxime maledictam, civitatem sanguinariam, diabolicis mendaciis, idololatria et omni impietate ac iniquitate plenam, errorum et haeresum omnium sentinam, crudelem Christi et Sanctorum eius persecutricem, fundationem et opus diaboli, abominationem antichristi, milleque aliis foedissimis blasphemiis matrem, matricemque et magistram omnium ecclesiarum, omni honore dignissimam, conspurcat; ita ut certissime persuasus sim nec ipsum diabolum potuisse electissimam ac dilectissimam Christi sponsam turpius dehonestare, quam homo impudentissimus non erubuit putentissimum diaboli stercus impudentissime dicere. Sicut autem Romanam Ecclesiam christianorum omnium matrem indignissime et virulentissime per summam impietatem tractavit; ita Romanum Pontificem, eorundem christianorum patrem et ovium Christi secundum eum supremum pastorem, pari ac maiori etiam maledicentia incessit; et adeo diris, adeo virulentis, adeo execrandis maledictis insectatus fuit sacerdotem Dei et Christi Vicarium, ut visus sit omnem omnium hominum, quin etiam daemonum inferni, maledicentia longe admodum superasse. In Oanibue scriptis suis Romanum Pontificem usitato nomine antichristum appellat, hominem peccati, filium perditionis, destructorem ecclesiae, inimicum Christi, idolum romanum, qui se extollit supra omne quod dicitur Deus; aut quod colitur, ita ut in templo Dei sedeal, ostendens se tanquam ipse sit Deus. ADDITAMENTUM VIGESIMUM QUINTUM 493 Scripsit in Papam plures libros, quales sunt Adversus Execrandam Bullam Antichristi, et libellum Contra Bullam in Coena Domini, librum De Potestate Papae, De Papatu Romano, De Donatione Constantini et alios quosdam non modo virulentissima maledicentia, verum etiam foedissima scurrilitate refertos. Sed prope finem vitae suae librum scripsit titulo Adversus Papatum a Diabolo Romae Fundatum, in quo sane totum pectus suum aperuit, ostenditque supra modum satanicum verissimeque diabolicum. Longe enim supra omnem fidem atrocissime atque immanissime Christi Vicarium non vituperat et blasphemat, sed vituperationibus maxime nefandis et blasphemiis summe horrendis conculcat et obruit. Scribit autem Laurentius Surius in Commentario Rerum in Orbe Gestarum? ex Sleidano haeretico historico, Lutheri encomiaste sane egregio, quod huic libro Lutherus picturam praefixit eiusmodi: Sedet in sublimi cathedra Pontifex iunctis et protensis manibus, ornatu solemni, sed auribus asininis; circa: eum plurimi sunt daemones variis figuris, quorum alii capiti imponunt diadema triplex, alii funibus eum demittunt in medium infernum. Sed et alteram in dedecus Papae emisit picturam: Pontifex ample ornatus insidet sui mammosae quam calcaribus fodit dexterae digitis duobus, pollici proximis, de more protensis benedicit, sinistra tenet oletum recens atque fumans. Liber autem praeter horrendas blasphemias et dira maledicta tam turpis et obscenus est, tanta spurcitie et foeditate refertus, ut sine pudore nec recitari nec legi omnino queat. Nil crebrius quam asinos, porcos, bestias, crepitus ventris, stercus, malos daemones et diabolos crepat inquinatissimus et spurciloquentissimus iste Lutheranorum propheta. Ioannes Pistorius, vir clarissimus et qui merito dici potuit malleus Lutheranorum, in Anatomia Lutheri scribens de blasphemo spiritu hominis istius, blasphemiarum fabri omnium peritissimi, collegit in unum omnes titulos, epitheta et agnonima longe conviciosissima, quibus Lutherus Summum Dei Sacerdotem obruit. Sed, cum pleraque omnia quae de Lutheri maledicentia ex ipso Pistorio mutuati simus ac retulerimus, maledicta in Papam tam dira sunt, tam horrenda simulque nefanda, ut horreat animus, nec referre quidem ferre possit. Picturae ipsae, quas libro affixit, sunt libri ipsius expressae imagines; non tamen possunt ad vivum exprimere. Quem omnes Catholici venerantur tanquam Christi Vicarium et propterea Bea - tissimum Patrem et Sanctissimum dicunt, Lutherus satanissimum et infernalissimum dicit, et crebro sanctitatem in infernaiitatem convertit, et, verbis italicis usus, ait: « Messer asino, messer porco, bugiarrone ». Proh pudor, turpissimum et impudentissimum absque ullo ore hominem! Scripsit librum cum primis contra Paulum III Romanum Pontificem. In ipsum exonerat nefandissimorum conviciorum blasphemiarumque teterrimarum plaustra, ac per summum contemptum ac ludibrium dicit: « Sanctam Virginem, Sanctam Paulam Tertium »; cui etiam blasphemo ore accinit illud, quod de Beatissima Virgine Deipara dicitur: « Virgo ante partum, virgo in partu, virgo post partum », et non semel atque iterum replicat: « Sancta Paula Tertius» quem diaboli 494 ADDITAMENTUM VIGESIMUM QUINTUM matrem appellat et diaboli hermaphroditum, cui summam impingit blasphemiam, quod, si potuisset, ipsum Spiritum Sanctum tanquam haeresiarcham combussisset. Sed et defunctis etiam Pontificibus insultavit contra antiquissimam paroemiam vulgatissimumque in ore omnium proverbium: Non fas mortuis, quo puta batur non licere in defunctum, etiam si pessimus extitisset, maledictis debacchari; adeo ut Lucianus in Menecrate scribat, quod Musonius, audita morte Neronis, ad Menecratem dixerit: « Ne gloriemur; nam mortuis, ut aiunt, non decet conviciari». Lutherus autem, Luciano multo deterior Romanis Pontificibus multis etiam saeculis ante defunctis insultans, omnes post Gregorium Magnum facit antichristos, infernales patres, desperatos nebulones, destructores Ecclesiae, archinimicos Christi. Blaterat enim maledicentissimus balathro quod, ex quo Romanus Pontifex accepit a Phoca imperatore contra Patriarcham Constantinopolitanum sententiam titulumque, ut universalis Episcopus dici et nuncupari possit; omnes sequentes Pontifices fuerint sentina et faex pessimorum hominum super terram, plenosque facit omnibus deterrimis diabolis in inferno. Nominatim vero Adriano III et Alexandro IV Romanis Pontificibus insultat, dicens quod impoenitentes mortui fuerint in peccatis suis et sepulti in infernum deorsum. Ita homo linguae libidine intemperantissimus mortuos etiam diris maledictis acerbissime exagitavit. Tanta denique fuit hominis maledicentia, ut si vellemus omnia ipsius maledicta dicendo prosequi, citius nobis tempus et charta quam scribendi materia sit defutura. Polygraphus fuit, multa volumina scripsit, sed in tam multis scriptis mirum si pagella inveniatur, quae non sit multo veneno et atra bile referta; sed in Romanum Pontificem omnem excessit maledicentiae modum. Homano Pontifici bellum irreconciliabile movit, sed, iuxta proverbium: Sus in Pallada certamen excitavit, impegit in lapidem offensionis et petram scandali, nesciens miser illud quod olla et petra non bene congruunt. Qui ceciderit super lapidem istum confringetur ; super quem vero ceciderit, conteret eum. Auctoritate enim apostolica mansit Lutherus confractus atque contritus, damnatus tanquam pestilens pessimusque haereticus, in Deum blasphemus, in homines iniurius, contra omnes impurissimus et impudentissimus tympanotriba. Semei Iemineum in David regem iniurium appellat Divina Scriptura pessimum blasphematorem: Habes, inquit Salomoni rex David, cum extremum ageret spiritum, apud te Semei,filium Gera, filii Iemini de Bahurim, qui maledixit mihi maledictione pessima ; nec tamen Semei aliud in regem David convicium eiaculatus fuit, nisi quod virum sanguinum et virum Belial appellavit: Egredere, egredere, vir sanguinum, vir Belial ; reddidit tibi Dominus universum sanguinem domus Saul, quoniam invasisti regnum pro eo... Ecce premunt te mala..., quia vir sanguinum es. Quo nomine, quaeso, Divina Scriptura Lutherum appellasset, cum blasphemus ille nec umbram quidem Lutheri blasphemando expresserit ? Est autem tam horrenda res suapte natura blasphemia, ut Iudas apostolus dixerit quod Archangelus Michael ne diabolum quidem ausus fuerit blasphemare: Cum Michael Archangelus..., inquit, disputans altercaretur de Moysi corpore, non est ausus iudicium inferre blasphemiae. D. Paulus, cum iusta ira permotus in Iudaeorum pontificem asperum quid pronunciasset, cum astantes dicentes audisset: Summum sacerdotem Dei maledicis? licet sciret, quod ille nonnisi umbra summi pontificis esset ; tamen statim ADDITAMENTUM VIGESIMUM QUINTUM 495 dictum correxit, dicens: Nesciebam, fratres, quia princeps est sacerdotum. Scriptum est enim: Principem populi tui non maledices. Ex quo conspicuum est quam alius a Pauli spiritu fuerit spiritus Lutheri; unde veluti ex fonte et scatebra tot tantaeque et tam horrendae blasphemiae iugiter usque ad mortem, cum in omnes tum quam maxime in Romanum Pontificem, Christi Vicarium, Summum Dei Sacerdotem fluminis instar emanarunt. Et cum ex aliis quae de Lutheri spiritu dicta sunt, tum ex hoc praesertim capite manifestum est ipsum nonnisi satanae spiritu actum ductumque in suam et aliorum sane innumerorum perniciem perditionemque fuisse. Quoniam vero pestilentissimus haereticus virulentissima venenatissimaque in Romanum Pontificem, Apostolicam Sedem, ipsamque Homanam Ecclesiam maledicentia multos infecit, et a Christi Ecclesia avitaque pietate abductos, in satanae synagogam pertraxit, et in teterrimarum haeresum barathrum coniecit; operae pretium ducimus, ut, tanquam praesentissimum remedium optimumque antidotum contra infernalis serpentis lethale venenum, doctrinam, quae secundum pietatem est, huc afferamus, ostendamusque quam magna reverentia, honore, pietate omnes Catholici, cum primis vero Sancti orthodoxique Patres Romanam Ecclesiam Pontificemque Romanum venerati fuerint coluerintque. Hinc enim magis magisque elucescet, quam fuerit Lutheri spiritus contrarius spiritui Sanctorum Patrum totiusque... ALIUD ADDITAMENTUM Et in libro Adversus Regem Angliae omnes Electos et Sanctos Dei in coelis impio ore blasphemavit, dicens: « Divina Maiestas mecum facit, ut nihil curem si mille Augustini, mille Cypriani, mille ecclesiae henricianae contra me starent. Deus errare et fallere non potest; Augustinus et Gyprianus sicut omnes Electi errare potuerunt, et errarunt ». Loquitur autem ibi Lutherus de doctrina fidei; ecclesiam autem henricianam dicit Ecclesiam catholicam. Tunc enim temporis catholicus erat rex Angliae Henricus VIII, et pro Ecclesia catholica in Lutherum scripserat ad confutandum Lutheri librum plane tartareum De Captivitate Babylonica. Sic mille contemnit Augustinos, mille Cyprianos, mille catholicas ecclesias simulque omnes Electos, quoniam errare potuerunt, et errarunt. Omnes ergo Prophetae, omnes Apostoli, omnes sancti Doctores errare potuerunt, et errarunt; solus Lutherus errare non potuit, quia cum solo Luthero Deus fuit: « Divina Majestas mecum facit! » Sic in suis Galatis, ad illud capitis primi: Notum enim vobis facio... quod evangelium, quod evangelizatum est, etc., ait: « Sive S. Cyprianus, Ambrosius, Augustinus, sive S. Petrus, Paulus, Ioannes, imo Angelus e coelo aliter doceat; tamen hoc certo scio, quod humana non doceo, sed divina». Et post pauca: « Esto sane, Ecclesia, Augustinus et alii Doctores, item Petrus, Apollo, imo Angelus e coelo diversum doceant, tamen mea doctrina est eiusmodi, quod solius Dei gratiam et gloriam illustrat ». Nihil curat Lutherus sanctos Dei homines, qui Spiritu Sancto inspirati divina locuti sunt; ipsius tantum doctrina illustrat gloriam Dei. O blasphemiam intolerandam! 496 ADDITAMENTUM VIGESIMUM QUINTUM Maxime vero omnium inimicus Romani Pontificis, successoris Petri Romanaeque Ecclesiae a Petro fundatae, ipsum D. Petrum, Christi Vicarium, principem Apostolorum, Ecclesiae totius secundum Christum fundamentum, primarium summumque culmen et columen, blasphemat. In Epistola ad Galatas paulo post superius adducta, ait Ecclesiam errare posse et errare; « nam Petrus, inquit, Apostolorum summus, vivebat et docebat extra verbum Dei; ergo errabat. Neque Paulus hunc errorem, licet in speciem levis videbatur, dissimulavit, qui videbat hoc cessurum in perniciem toti Ecclesiae, sed in faciem illi restitit, reprehendens in eo, quod non secundum veritatem Evangelii ambularet ». DE CONVICIIS Catholicos principes appellat tyrannos, christicidas, Herodes. Hisque et id genus aliis emblematis, non verbis, sed verberibus vindicandis insolentissimus tenebro ornat, et atrocissimis verborum flagris servili scutica suscipiendus verbere flagellat, nec nisi contumeliose ac furiose in principes excursionem facit, et incredibili insolentia atque improbitate conviciis petulantissime debacchatur Lutherus ; magno furore et animi impotentia exitiales morsus rabidi canis intentat. Lutherus homo importunissimus et audacissimus; muiti fuerunt haeretici Luthero eruditione et ingenio multo superiores, nemo autem improbitate et audacia non longe inferior. In libello quem inscripsit Contra Sicarium Dresdae profitetur Lutherus velle seipsum exercitare execrationibus et maledictis, etc. Lutherus, homo cuius os maledictione plenum est et amaritudine et dolo, ad conviciandum et contumeliose calumniandum frontem perfricuit, et ad maledicendum longe proiecta impudentia fuit. Incredibili astu atque libidine maledicendi flagravit Lutherus. Inlibro Adversus Papatum Romae Fundatum depingit Papam duplici turpissima imagine. Impotens criminandi obtrectandique libido evidenter nobis inspiciendum exhibet Lutheri pectus, thesaurum, inquam, blasphemiarum prope infinitum; ex abundantia enim, etc. Laboravit Lutherus temulenta rabie ad maledicendum et oblatrandum. O- stendunt haec, quod Lutheri pectus immani odio atque livore aterrimaque bile fuerit longe refertum. Lutherus saepissime redundat edacissimi livoris morsibus, et ceu aper calydonius incurrit in adversarios. Lutherus tanquam virulenta excetra atrocissimos et venenatissimos morsus infigit. Lutherus impotenti iracundia atrae bilis nymbos tempestatesque impetuose effundit. Lutherus veluti oestro percitus furit conviciandi insania; Lutherus hac una in re diligentem navat operam, ut quo rationibus pro veritate superare non potest, conviciis, laedoriis et calumniis obruat. Tanta est Lutheri maledicentia, ut si vellemus omnia ipsius maledicta dicendo prosequi, citius nobis tempus et charta quam scribendi materia sit defutura; in omnibus enim scriptis ipsius vix reperire erit pagellam quae non multa sit atra bile respersa. Fuit Lutherus tam proiecta ad conviciandum impudentia atque audacia, ita ut ne summis quidem principibus parceret, quoniam fruebatur amplissimi principis Saxoniae Friderici tutela et patrocinio. Quapropter tam securo loco positus, cum a nemine ADDITAMENTUM VIGESIMUM QUINTUM 49'] sibi facile timeret, contemnens minas atque pericula, in quoscumque petulantissime incurrebat, omnesque adversarios acerbissime ac impotentissime traducebat. Lutherus in omnibus etiam mortuis acerbissime exagitandis fuit omnium mortalium longe intemperantissimus et in regerendis conviciis ac referendis iniuriis impotentissimus. Lutherus multas edidit turbulentas conciones, multos famosos sacrilegosque libellos, ut scriptis suis exitiosis turbas excitaret et seditiosos in christiana republica tumultus. Lutherus regio spiritu incedens et censorio supercilio, critica severitate et cynica dicacitate, ferreum os habens, omnis humanitatis oblitus, neque sacrae mortuorum memoriae unquam pepercit, nec quicquam visus est deliberatius habere, quam summorum virorum, qui de christiana republica optime meruerunt, studia, litteras, vitam contumeliose tractando criminandoque eorum nomini vel perpetuas tenebras offunderet, vel infamiae nota inureret. ADDITAMENTUM VIGESIMUM SEXTUM ! OSTENDITUR QUIS QUALISQUE FUERIT MARTINUS LUTHERUS UNDE COGNOSCATUR QUIS QUALISQUE HAERETICUS GENSENDUS SIT POLYCARPUS LAISERUS Cum Laiserus et manifestus lutheranismi professor sit et eiusdem publicus praedicator, operae pretium me facturum existimo, si indicavero quem magistrum sequatur, cuius arboris fructus sit, cuius avis ovum. Docuit enim Dominus quod non potest bonus magister malum discipulum efficere, cum nonnisi doctrinam tradat bonam, nec e contra malus magister bonum discipulum, quem mala doctrina imbuit. Hoc enim illud est, quod ait apud Matthaeum de doctoribus agens: Omnis arbor bona fructus bonos facit, mala autem arbor malos fructus facit. Non potest arbor bona fructus malos facere, neque arbor mala fructus bonos facere. Neque enim colligunt de spinis uvas, aut de tribulis ficus ; unde est illud vulgatum adagium: Mali corvi malum ovum. Ut sciatur qualis homo sit Polycarpus Laiserus, contra quem scribimus, videndum qualis fuerit Martinus Lutherus, quem doctorem ductoremque sequitur et veluti parentem agnoscit. Sapiens architectus prius fundamentum ponit; videamus quis fuerit fundator novi evangelismi ac neochristianismi nuper exorti auctor et propugnator. Est autem Lutheranis quidem Martinus Lutherus propheta summus, paulo minus quam Mahumetanis ? Mahumetes impiissimus alastor, novus velut Hebraeis Moyses et Elias, novus Ioannes Baptista aut Paulus, novus evangelista, interpres divinus ac electissimum Dei ad reformandam Ecclesiam instrumentum; est veluti mens Spiritus Sancti et divinum oraculum, canon Scripturae, norma Ecclesiae, conciliorum iudex, Patrum omnium censor, quin'etiam magister et paedagogus, in rebus religionis arbiter supremus. Catholicis autem haec omnia per antiphrasim: propheta falsus, pseudoevangelista, instrusert. 3, sect. 1, pag. 30-35, ad Dissert. 1-2, sect. 2, pag. 46-61, Dissert. 2-3, sect. 3, pag. 68-90, Dissert 1-2. 4. 6. 9, sect. 5, pag. 200-217. 237-246, 255-268. 297-305. 2) Ms. : Mahumetani. 498 ADDITAMENTUM VIGESIMUM SEXTUM mentum satanae, diaboli filius, qui merito sicut alter Iudas diabolus appellari potest, praecursor antichristi ipsique simillimus, ut alter antichristus, putidissimus haereticus, imo haeresiarcha, haereticorum parens et patriarcha summus, omnium qui unquam a catholica Ecclesia desciverunt apostata et transfuga pessimus. Sed ne adversarium invidia gravare videamur, missa facimus quae de ipso scripserunt Ioannes Cochlaeus, Fridericus Staphylus, Willelmus Lindanus insuo Dubitantio aliique permulti, tanquam dubiae, ut videri potest, fidei, eo quod ab adversariis scripta sunt. Certe quae nuper in ipsum scripsit Ioannes Pistorius, insignis eruditionis et pietatis vir, De Septem Spiritibus Lutheri, in dubium iure vocari non possunt, cum nonnisi ipsissima Lutheri verba ad ipsius mentem transcripserit ex operibus ipsius, et in unum congesserit, ad ostendendum quis qualisque fuerit Martinus Lutherus, ut esset ex suo ipsiusmet ore iudicatus. Ego ad hoc ipsum pro veritate demonstrandum eandem viam ingredi, iisdemque vestigiis insistere constitui, nempe incorruptae fidei testes ex domo rei adducere ad ipsum convincendum et iure condemnandum, nonnullis quae apud omnes in confesso sunt praelibatis; veluti quod Martinus Lutherus, Saxo genere, ex humilibus quidem, sed catholicis parentibus Yslebii in Mansfeldia natus aliquando catholicus fuerit, catholiceque in saeculo vixerit, posteaque in Ordinem Eremitarum S. Augustini ingressus professusque, per aliquot annos catholicus monachus, sacerdos, theologus et ecclesiastes fuerit, verbumque Dei catholice praedicaverit, Missamque singulis fere diebus celebraverit, et, ut ipse testatur in Praefatione suorum Operum ad Lectorem, t. 1, W. L. anno 1550, fuit ex animo catholicus. Ait enim: «Sciatlector me fuisse aliquando monachum et papistam insanissimum, cum istam causam aggressus sum; ita ebrium et submersum in dogmatibus Papae, ut paratissimus fuerim omnes, si potuissem, occidere aut occidentibus cooperari et consentire, qui Papae vel una syllaba obedientiam detrectarent ». Ita testatur quod serio rem agebat in defendendo papatu. Qualis autem catholicus esset, ab ipso audiamus; ait enim in eadem Praefatione : « Ego autem, qui me utcumque irreprehensibilis monachus vivebam, sentirem coram Deo esse peccatorem inquietissimae conscientiae, nec mea satisfactione placatum confidere possem, non amabam, imo odiebam iustum et peccatores punientem Deum, tacitaque, si non blasphemia, certe ingenti murmuratione indignabar Deo». Et post pauca: « Furebam, inquit, ita saeva et perturbata conscientia ». Valde sane bonus et pius catholicus homo inquietissimae conscientiae, qui non amabat et odio habebat Deum, et contra Deum ingenti murmuratione fere blasphemabat! Sed forte accidit ei, dicat quis, sicut Paulo, qui cum magnus esset peccator vocatus fuit conversusque divino miraculo ad praedicandum Evangelium. Nam ipseLutherus in eodem loco ait de seipso, cum acriter papatum defendebat: « Tantus eram Saulus, ut sunt adhuc multi ». At vero ipsemet ibidem, a lectore veniam petens quod prius multa et magna humillime concesserit Papae per errorem et imperitiam, ait: « Solus primo eram, certe ad tantas res tractandas ineptissimus et indoctissimus, casu enim non voluntate nec studio in has turbas incidi»; narratque quomodo indulgentiarum occasione in has turbas controversiarum inciderit. Non igitur divina vocatione ut Paulus vocatus est, ipsomet teste, Lutherus ad ADDITAMENTUM VIGESIMUM SEXTUM 499 tantas res moliendas, sed casu in has turbas incidit. Bene turbas, plane ad turbandam Uu versum Ecclesiam! Et finita narratione occasionis: « Haec, inquit, fuerunt principia istius turbae ». Nullum hic signum vocationis divinae ad evangelium praedicandum sicut in Ioanne, in Apostolis, in Paulo, quos Deus vocatos Spiritu Sancto plenos misit ad Evangelium in salutem gentium praedicandum. Neque enim Apostolos nisi Spiritu Sancto repletos ad praedicandum destinavit, imo ne ipse quidem Christus praedicationem Evangelii exorsus fuit, nisi postquam super eum Spiritus Sanctus in columbae specie in Iordane descendit; unde per Isaiam ait: Spiritus Domini super me, eo quod unzit me, evangelizare pauperibus misit me. Quare si Dominus Lutherum misit in mundum novum apostolum ad reformandam Ecclesiam, ad repurgandum Evangelium, ad salutem animarum procurandam; necesse est, ut Spiritu sancto repletum miserit, et per Spiritum Sanctum constituerit idoneum ministrum, sicut cum Prophetis, cum Apostolis egit, ut sic vere a Deo missus agnosceretur. Duplici enim via agniti sunt Prophetae: vel mirabilibus operibus divinisque miraculis sicut Moyses et Elias, vel mirabili vitae sanctitate sicut Ieremias et Ioannes Baptista, quorum nulla patrata miracula legimus; vitae tamen mirabilis sanctitas coelestisque in terra conversatio ostendebat eos viros plane divinos et Spiritu Sancto plenos, ita ut propterea a Deo missi crediti sint. Martinus autem Lutherus miracula nulla edidit, vitae autem sanctitas ex verbis et factis iudicatur; ex verbis quidem, nam ex abundantia... cordis os loquitur ; bonus homo de bono thesauro cordis sui profert bonum; ex operibus autem, nam, cum dixisset Dominus cavendos esse falsos prophetas venientes in vestimentis ovium, idest, sub larva et persona ementitae fictaeque sanctitatis, ait: A fructibus eorum cognoscetis eos. Non quod statim dignosci possint, sed quod bene observandi sunt mores et conversatio ipsorum; nam lupus sub ovina pelle diu latere non potest, nec simulatio potest veritatem adeo imitari, ut tandem non agnoscatur turpis esse simia, non homo. Fructus autem dicit ibi Dominus, quos Paulus fructus spiritus appellavit, dicens: Fructus autem spiritus sunt caritas, gaudium, paz, patientia, longanimitas, benignitas, bonitas, mansuetudo, fides, etc.; quibus opera carnis opponuntur: Manifesta sunt... opera carnis, quae sunt fornicatio, immunditia, impudicitia, luxuria, etc. Cum autem de doctoribus falsis, idest, haereticis ibi loquatur Dominus, praecipit inspiciendos esse fructus doctrinae; nam catholica quidem fides, quae verum, purum putum Dei verbum praedicat, nunquam sine fructu est, licet aliquando in paucis; sic in Moyse visum est, in Ioanne Baptista, in Prophetis, in Apostolis. Haeresis autem cum non a Deo, sed a diabolo sit, non potest fructum edere cultus divini, sanctioris vitae, melioris observantiae mandatorum Dei, sed tantum laxiorem vitam inducit, multaque vitia et peccata gignit in iis, quos inficit; non enim bonum semen est, sed zizanium, lolium ab homine inimico in perniciem boni seminis superseminatum. Quare tria haec videnda sunt: qualia Lutheri verba, quae opera et mores, ac tandem quem fructum peperit ipsius doctrina in Ecclesia Dei. Si enim in his tribus compertus fuerit similis Prophetis et Apostolis, laudandi nobis erunt Lutherani, qui novum hunc prophetam Dei et apostolum Christi, ut par erat, receperunt. Licet enim non habeamus in Evangelio promissionem aliquam novorum prophetarum post Apostolos, de quibus ait: Ecce ego mitto ad vos prophetas et sapientes et scribas, 500 ADDITAMENTUM VIGESIMUM SEXTUM el ex illis occidelis el crucifigetis, el ex eis lapidabitis in synagogis vestris ; reperiuntur tamen promissiones antiquae apud Ieremiam cp. 3: Introducam vos in Sion, et dabo vobis pastores iuxla cor meum, et pascent vos scientia et doctrina ; et postea: In tempore illo vocabitur lerusalem solium Domini; et apud Isaiam cp. 1: Restituam iudices tuos, ut fuerunt prius, el consiliarios tuos sicut antiquitus. Post haec vocaberis civilas iusti, urbs fidelis. Quamvis enim haec de Apostolis intelligenda sint, et in ipsis completa fuerint, non tamen Dominus manus sibi ligavit, quin posset mittere in mundum ad utilitatem Ecclesiae viros apostolico spiritu plenos, quamvis non promiserit novos prophetas, sed tantum praedixerit venturos falsos prophetas; propterea attendendos et cavendos esse tanquam lupos rapaces: Multi... inquit, venient in nomine meo..., el multos seducent. Quare, cum venit Lutherus in nomine Domini quasi propheta et apostolus a Domino missus ad reformandam Ecclesiam, prudenter attendendum erat, ne forte unus esset ex iis, quos Dominus venturos esse praedixit multosque seducturos. Sed iam videamus verba, mores fructusque lutheranae doctrinae, an similes sint propheticae et apostolicae, an Lutherus verbis, moribus, vita doctrinaque Prophetis et Apostolis similis fuerit. Plane aiunt Lutherani: Quis hoc negat nisi sycophantae papistae? At negant etiam Zwingliani, Calvinistae, Anabaptistae, novi Ariani, omnesque haeretici non lutherani. Sed, ut quod facturos nos esse recepimus, ut par est, praestemus, videamus ex ipsiusmet Lutheri testimonio an dicta factaque ipsius fructus sint spiritus, an opera carnis. Et quidem non multis opus est ad demonstrandum quali spiritu ductus sit Lutherus, quodque unus ex illis sit, quos futuros praedixit Apostolus, ad Timotheum scribens: Spiritus... manifeste dicit, quia in novissimis temporibus discedent quidam a fide, atlendenles spiritibus erroris el doctrinis daemoniorum, in hypocrisi loquentium mendacium. Quod enim a fide catholica discesserit, et a nobis exierit, sicut Ioannes de haereticis ait, sole clarius est; quod autem attenderit spiritibus erroris et doctrinae daemoniorum, ipsemet, Deo sic disponente, confiteri et perpetuis monumentis consignare non erubuit, Quoniam vero res haec magni momenti et ponderis est, ascribam hic integram ipsius hac de re confessionem, quae habetur in libro De Missa Angulari et Unctione Sacerdotum, t. 6, I. G. et t. 7, W. L. Sic autem ait: « De meipso incipiam, et coram vobis, doctissimis patribus, parvam confessionem faciam; reddite mihi bonam absolutionem, quae Vobis non sit dedecori. Aliquando media nocte expergefactus, diabolus huiusmodi mecum disputationem in corde exorsus est, quemadmodum ille aliis noctibus saepe mihi negoLium facessit: Audi, vir doctissime, nosti te quindecim annis celebrasse Missas privatas pene quotidie. Quid si tales Missae privatae horrenda essent idololatria? Quid si ibi non adfuisset Corpus et Sanguis Christi, sed tantum panem et vinum adorasses et aliis adorandum proposuisses ? » « Cui ego respondi: Sum unctus sacerdos, accepi unctionem et consecrationem ab Episcopo, et haec omnia feci ex mandato et obedientia maiorum. Quare non consecrarim, cum verba Christi pronunciarim, et magno affectu Missas celebrarim ? » « Hoc totum est verum, inquit; sed Turcae et Gentiles faciunt etiam in suis templis omnia ex obedientia, et serio faciunt sua sacra. Sacerdotes etiam Ieroboam faciebant omni certo zelo et studio; contra vero sacerdotes in Ierusalem. Quid si tua ordinatio et conseADDITAMENTUM VIGESIMUM SEXTUM 501 cratio etiam falsa esset, sicut Turcarum et Samaritanorum falsi sunt sacerdotes, falsus et impius cultus est? » « Hic certe sudor mihi accidit et cor mihi tremere atque palpitare coepit. Diabolus argumenta sua bene ad oppugnandum disponere et urgere novit, habetque gravem et fortem vocem, atque ego bene expertus sum quomodo fiat, quod mane homines ? mortui in lecto inveniuntur. Potest occidere corpus, hoc unum est; potest etiam animas disputando in tantas redigere angustias, ut in momento illi migrandum sit e corpore, quo me saepe numero quam proxime adduxit. Certe in hac disputatione comprehendit me. Ego quidem innocentiam meam libenter defendissem, ^ quod tam innumerabilium blasphemiarum coram Deo cumulum invitus portassem; at vero attendebam illi quas causas contra meum sacerdotium et consecrationem haberet ». « Primum, nosti, inquit, nullam te hactenus habuisse cognitionem Christi nec veram fidem, et nihilo melior quoad fidem fuisti quovis Turca. Nam Turca, imo ego et proinde omnes diaboli credunt quae de Christo scripta sunt, Iacobi 3, idest, quomodo sit natus, mortuus, et ad coelum ascenderit; sed inde nemo nostrum quicquam sapit tanquam de suo salvatore, sed timemus eum tanquam severissimum iudicem. Talem fidem et tu habes, 9 quia vos omnes relicto Christo ad Mariam et Sanctos acceditis, et illos pro Christo ut tutelares imploratis. Hoc nec tu, nec quisquam papistarum negare potest. In hunc finem tu ordinátus es, et Missas celebrasti tanquam ethnicus et non tanquam christianus. Quomodo ergo consecrasti, qui non fuisti persona quae consecrare potest?» « Secundo, ordinatus es et consecrasti praeter ordinationem et voluntatem Christi. Nam Christus vult ut Sacramentum vel Missa sic administretur, ut christianis et aliis porrigatur; nam sacerdos est minister Ecclesiae ad sacramenta administranda et praedicandum, quemadmodum ipsa Christi verba in coena et in Prima ad Corinthios cp. 11 expresse requirunt; unde et a veteribus Patribus communio dicitur, quod non solum sacerdos sumere, sed alii etiam simul accipere debeant. Iam vero contra hanc Christi voluntatem per quindecim annos solus huiusmodi sacramenta sumpsisti, nec cuiquam porrexisti, imo prohibitum tibi fuit, nec omnino licuit aliis porrigere. Qualis haec est ordinatio et consecratio? Qualis sacerdos fuisti, qui tibi soli et non Ecclesiae ministrasti? De tali ordinatione profecto Christus nihil novit ». «Tertio, Christus vult, ut in Sacramento de seipso et sua morte fiat concio: Hoc facite in meam commemoralionem, hoc est, annunciate, quemadmodum Paulus loquitur, mortem meam, donec venio. Sed tu, angularis sacrificulus, nullum verbum concionatus es, nec Christum confessus es, in omnibus angularibus tuis Missis solus sumpsisti, solus tecum mussitasti. Hoc ne est Christi voluntati satisfacere? Hic ne est verus sacerdos? Haec sancta ordinatio? Sic clericalem dignitatem et ordinationem accepisti et exercuisti ? » « Quarto, Christus vult ut sit commune Sacramentum, quod aliis christianis communicetur. Tu autem ordinatus es, ut Deo offeras; nec in sacerdotem Sacramenti, sed in sacerdotem oblationis ordinatus. es, quemadmodum sonant verba Episcopi ordinantis, cum calicem traderet tibi in manus unctas et diceret: Accipe potestatem consecrandi et offerendi pro vivis et mortuis. Annon perversa haec est ordinatio, qua tu tanquam pri- 502 ADDITAMENTUM VIGESIMUM SEXTUM vata persona ex eo divinam oblationem facis, quod in communem cibum a Deo per ministerium sacerdotis christianis porrigendum ordinatum est? O abominationem abominationum! » « Quinto, Christus vult, quemadmodum dictum est, ut Sacramentum hoc distribuatur, quo christiani in fide confirmentur, et Christum publice laudibus celebrent. At vero tu ex eo privatum opus fecisti, quod tuum sit, quod perfecisti absque ministerio aliorum et huiusmodi opus aliis applicasti et pecunia vendidisti ». « Quid horum negare potes? Iam quomodo ordinatus es, qui vera fide caruisti? Qui contra omnem ordinationem et voluntatem Christi ordinatus es in privatum sacrificulum, non in publicum Ecclesiae sacerdotem? Qui nemini Sacramentum porrexisti, nihil in eius praesentia concionatus es, qui nihil omnino operatus es, qui solus contra Christum ordinatus es, ut agas quidquid illi adversatur? Si vero contra Christum ordinatus es, ordinatio tua falsa, antichristiana et nulla est. Quamobrem non consecrasti, sed merum panem et vinum obtulisti, sumpsisti, adorasti, aliisque adorandum monstrasti ». « Vides hic in tua Missa privata nec personam esse, quae consecrare debeat aut possit, nimirum hominem christianum et fidelem; secundo, non adest persona cui debeas consecrare et porrigere, nimirum christiana plebs, sed tu, impie et infidelis sacerdos, solus hic stas, et arbitraris Christum tua tantum causa constituisse et velle, ut tu solus suum Corpus et Sanguinem consecres, cum tamen revera ipsius non membrum; sed hostis existas; tertio, non adest ipsa intentio et fructus aut usus, qualia Christus requirit, nam institutum est hoc Sacramentum, ut eo christiani cibentur et confirmentur, Christum praedicent, et celebrent. Iam christiana plebss»de Missa nihil novit,nihil a te audit, nihil accipit, sed tu taces illic in angulo, devoras omnia solus, qui tamen incredulus es et indignus; neminem eo pascis, sed vendis tanquam opus supererogationis. Cum nunc persona non adsit quae consecrare debeat, nec persona adsit quae sumat, et omnino Christi voluntas inversa sit, et tu in huiusmodi pessimum et inversum sacerdotem ordinatus sis; ordinatio et consecratio tua nihil aliud est quam tentatio et blasphemia in Deum, nec tu sacerdos es, nec panis in Corpus Christi transmutatur in tua Missa ». Hucusque satanae argumenta. Conclusionem postea confirmat similitudine Baptismi, quod non esset baptizatus, licet quis diceret verba: Ego te baptizo in nomine, etc. aquamque effunderet, si non adesset persona capax Baptismi; et quod sieut in ceteris sacramentis nemo potest solus sacramenta suscipere, seipsum baptizare, seipsum a peccatis absolvere, seipsum ordinare, sibi ipsi dare chrisma aut extremam unctionem; ita non potest sacerdos pro seipso tantum conficere et consecrare. Sed quid ad haec Lutherus ? Ipse de se loquatur: «In hac, inquit, angustia et necessitate constitutus volebam diabolum a me propellere, arripiens veterem armaturam, quam in papatu eram edoctus, nempe intentionem et fidem Ecclesiae. Nam, licet ego non recte intendissem et credidissem, recte tamen intendere et credere Ecclesiam, et propterea existimabam meam Missam et ordinationem esse legitimam. Sed diabolus his verbis restitit mihi: Dic mihi, prome quo loco scriptum sit, quod impius et infidelis homo possit in fide et intentione Ecclesiae consecrare? Ubi Deus hoc docuit vel praeADDITAMENTUM VIGESIMUM SEXTUM 503 cepit? Quibus verbis probas quod Ecclesia talem sibi intentionem accommodet ad angulare opus perficiendum? Si homines dixerunt praeter expressum Dei verbum, omnino mendacium est, adeo omnia in tenebris sub nomine Ecclesiae male patratis ». Sic post nonnulla alia concludit Lutherus: «Haec erat, inquit, disputatio quasi in summa ». Opponit autem sibi: « An nescis quod diabolus mendax est? Novi, inquit; sed oporteret diabolum disputantem audire. Nemo enim hominum absque speciali Dei auXilio et virtute potest ei resistere, tam acutus et potens est, dum disputat. Est, inquit, mendax; sed melius mentiri novit quam quisquis mendaciorum artifex, ita ut non possit homo intelligere. Sed non mentitur quando arguit nostra mala opera, quia habet duos testes insuperabiles, nempe Dei praeceptum et conscientiam nostram ». Sic tandem confitetur Lutherus sea satana victum superatumque fuisse, eique dedisse manus, depositis armis. Nec tamen ipsius excusatio momenti alicuius est, cum cognoverit diabolum astutissimum esse, qui contra Missam secum disputarat; nam, ut ipsemet ad D. Ioannem Hassium parochum Wratislaviensem anno 1527, impresso W. G. 1553, respondens ad quaesitum an liceat mortem effugere, f. 429, nempe ex eo quod aliquod opus diabolo displicet, statuendum est Deo et Angelis placere, ac propterea abiiciendus diabolus est, et ipso invito opus illud faciendum. Hoc autem quod Lutherus hic docuit, minime praestitit, sed victum se reddidit futilibus ac nullius ponderis aut momenti argumentis convictus. Quid autem hic dicendum, nisi quod Petrus ait: A quo... quis victus est, illius et servus est ? Constat autem ex disputationis serie [eam] factam esse, cum Lutherus adhuc esset monachus et sacerdos catholicus; quare manifestum est a quonam conversus fuerit ad novam istam fidem et religionem. Nec una tantum vice cum diabolo disputavit ; nam, ut ait ipse in Mensalibus Colloquiis anno 1533, «singulis noctibus, cum vigilo, tunc adest diabolus, et vult mecum disputare. Expertus sum autem, quod, cum argumentum non iuvat quod homo christianus sit sine lege et supra legem, cum ioco eum abiicio: Vult nebulo disputare de iustitia, cum sit ipse nequam ». Ex iisdem autem Lutheri Colloquiis Mensalibus multa possemus adducere, ut, puta quod diu passus sit durum satanae magisterium, et iuri scholae ipsius optime satisfecerit; quod saepius cum diabolo quam cum sua Catharina condormivit, sive concubuit ; quod voluisset potius per manum diaboli quam per manum Maximiliani caesaris mori, quia mortuus fuisset per manum magni domini et alia id genus quam plura. Verum quia Colloquia haec, licet Lutheri sint et habeantur, non tamen ab ipso scripta et evulgata fuerunt, sed a Ioanne Aurifabro, homine egregie lutherano ipsique Luthero addictissimo, propterea supersedeo, cum ob hanc causam possint pro libito Lutherani in dubium revocare et inficiari. Sed quam addictus fuerit Lutherus diabolo, inde vel maxime constare potest quod ei tribuit, horrendum dictu! sacerdotalem potestatem, qua possit Evangelium praedicare et sacramenta ministrare, baptizare, absolvere a peccatis, consecrare, conficereque Corpus et Sanguinem Christi et populo ministrare, ac, si velit, parochum agere. «Eruntque vera sacramenta, inquit, sicut verum Evangelium, quod praedicaret ». Ita 504 ADDITAMENTUM VIGESIMUM SEXTUM docet multis, et quidem serio, in libro superius allegato De Missa Angulari et Unctione Sacerdotum. Quam bene affectus in satanam Lutherus! : Nec mirum; erat enim illi familiaris amicus, sicut ipsemet aliquando pro concione dixit anno 1523, Dominica Reminiscere, quod tam amice per multum tempus cum satana conversatus sit, ut plusquam salis modium cum eo comederit. Manifestum igitur a quo spiritu Lutherus ductus doctusque sit, quisve fuerit novi huius evangelismi primarius auctor et fundator, qui tanquam sapiens architectus lutherani evangelii fundamentum posuit. Quare nil mirum si ab extremo ad extremum relicto medio ab aqua in ignem transivit, similis factus daemoniaco, de quo in Evangelio legimus quod a spiritu nefario nunc in aquam, nunc in ignem iniiciebatur, ut perderetur. Lutherus enim prius, ut ipse ait, homo erat inquietissimae et perturbatissimae conscientiae, ita ut Deum non diligeret, sed odio haberet, et prae nimio timore divinae iustitiae veluti adigebatur ad blasphemandum ingenti murmuratione. Postea vero ab aquis nivium transivit ad calorem nimium, hoc est, ad nimiam praesumptionem de gratia et misericordia Dei ad certitudinem vanissimam iustificationis et remissionis peccatorum per solam fidem. Diaboli hoc opus est hominem ab extremo ad extremum perducere, quod etiam cum Domino nostro in deserto facere tentavit, cum prius dicens: Si Filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant, curavit ut Dominus de divina providentia diffideret, sibique prospiciens in famis necessitate, ex lapidibus panes conficeret; postea vero, ut nimium de divina bonitate praesumens, Dominus tanquam Dei Filius de templi pinnaculo se, ut praecipitaret suasit: Si Filius Dei es, mitte te deorsum. Eodem usus principio ad contraria Dominum adducere nixus fuit; sed frustra vires suas fatigavit. Cum Luthero autem utrumque ei feliciter successit. Eodem usus Scripturae loco, quod Paulus ait iustitiam Dei in Evangelio revelari ex fide in fidem, prius ad horribilem timorem divinae iustitiae peccata punientis adduxit, et ad blasphemandum odiendumque Deum incitavit atque adegit; postea vero, aliter loco intellecto, nempe, de iustitia qua Deus nos iustificat per solam fidem, ad nimiam praesumptionem adductum, in horrendam haeresim, malorum omnium lernam, de sola fide iustificante pertraxit. Et sicut Christus Paulum conversum ad se suum electissimum instrumentum effecit ad salutem animarum promovendam aptissimum; ita diabolus conversum ad se Lutherum ministrum suum constituit in magnam nimiumque deplorandam perniciem fidelium christianorum. Non enim missus fuit Lutherus sicut Paulus ad convertendos infideles ad Christi fidem christianamque pietatem, relicta idololatriae impietate, sed ad christianos subvertendos, ut [ab] avita maiorum pietate ac religione sanctaque Christi catholica Ecclesia ad impietatem haeresis deterrimam adduceret. Cum autem, sicut Spiritus Dei hominem sua gratia sanctificans eum efficit arborem bonam, fructus bonos copiose producentem, ita etiam spiritus satanae, per peccatum hominem depravans, eum arborem malam faciat, malos fructus ubertim proferentem; ex fructibus multo clarius et luculentius cognoscemus, quam mala arbor fuerit Lutherus, satanae spiritu abunde donatus atque repletus. sunt autem arboris fructus, ut diximus, mores et opera in aliorum vel emolumentum ADDITAMENTUM VIGESIMUM SEXTUM 505 vel detrimentum patrata effectaque. Quoad primum in Luthero praeter falsissima dogmata haeresesque teterrimas atque deterrimas, summa est dicacitas, quattuor partibus sicut naturale corpus elementis perbelle mixtis composita: nempe, maledicentia, mendacitate, turpiloquentia et insigni iactantia, quae quidem omnia a Spiritu Dei quam alienissima sunt. Spiritus enim Dei hominem non loquacem constituit, sed sobrie loquentem; nam,sicut Salomon ait, in multiloquio non deerit peccatum ; qui autem moderatur labia sua, prudentissimus est. Hinc Iacobus apostolus ait: Sit... omnis homo... tardus ad loquendum. Quis igitur Lutherum loquacissimum fecit, cum Spiritus Dei silentium quam maxime amet, adeo ut hominem saepe mutum tanquam piscem efficiat ? Maledicentiam autem quam maxime abominatur. At vero Lutherus maledicentissimus est. Quodnam illud Evangelii sit: Qui... dixerit fratri suo, racha, reus erit concilio ; et: Qui... dixerit, fatue, reus erit gehennae ignis, visus est prorsus ignorasse; nam tertio quoque verbo convicia, sarcasmos, laedorias blasphemasque voces et dicteria in Catholicos inexplebili dicacitate evomit; et, ut mittam horrendas blasphemias in Romanam Ecclesiam, in Summum Pontificem, in Cardinales, Episcopos, sacerdotes, clericos, monachos Catholicosque omnes in ommibus suis libris, maxime vero in libro De Papatu et in libro De Captivitate Babylonica, vesano enim odio in Papam lymphatus, infernalibus furiis agitatur, in omnes adversarios suos, sive catholici fuerint sive haeretici, maledictis furiosissime debacchatur; testes sunt locupletissimi libelli ipsius in adversarios suos licet haereticos scripti: in Antinomos, in Coelestes Prophetas, in Schwermeros, Sacramentarios, in Zwinglium, Carolostadium, Oecolampadium aliosque; sed multo locupletiores quos scripsit in Catholicos: Ioannem Eckium, Hieronymum Emserum, Ambrosium Catharinum, Cardinalem Caietanum, contra Doctores Parisienses, Lovanienses et Colonienses, aliosque permultos; testes libelli scripti De Servo Arbitrio in Erasmum &Roterodamum, et in Henricum Regem Angliae De Septem Sacramentis. Ut autem ex uno exemplo cognoscatur, quo furore in adversarios suos, cuiuscumque ordinis fuerint, debacchatus sit, adeo ut visus sit humanitatem omnem modestiamque exuisse; abunde satis ostendit libellus in Regem Angliae scriptus. Nihil enim veritus regiam maiestatem, per summum contemptum eum tertio quoque verbo appellat thomistam, morionem insanum, stupidum asinum, scurram levissimum, mendacem, iniquissimum hominem, sophistam, multaque id genus in eum convicia iniuriosissima cumulat. Novus spiritus evangelistae novi; nam antiqui Evangelistae omnes de principibus Herode, Pilato, summis sacerdotibus, qui Christum impiissime damnarunt, nonnisi modestissime scripserunt. Summa autem Lutheri maledicentia cum summa turpitudine coniuncta est; frequentissime enim diabolum et stercus homo impudens habebat in ore. Omnes enim adversarios suos diabolos appellat, filios diaboli, stercus diaboli; adeo ut Oecolampadius et Zwinglius hoc Luthero obiecerint, quod a diabolo doctrinam suam auspicatus fuerit, et supra septuagies septies diabolum nominaverit, sicut ipsemet refert in libro De Coena. Nec propterea abstinuit, sed postea multo frequentius nominavit in omnibus scriptis suis, maxime vero in libro Adversus Iudaeos. ' De stercore autem unum tantum adducam exemplum ex mille, sed, rogo, parcant aures honestae. Exponens enim illud Domini apud Matthaeum cp. 15 in Commen- 506 ADDITAMENTUM VIGESIMUM SEXTUM tariis super Matthaeum : « Christus, inquit, odiose tantum illud exaggerat, quod est in cibo pessimum, scilicet stercus. Germani, ut sunt homines elegantes in sua lingua, praecipue cum de hoc opere loquuntur? istam Christi sententiam crasso suo more ita efferrent: Qui in cibo ponunt iustitiam, sunt sancti concacati et merdosi; eorum enim sanctitas consistit in cacando et mingendo. Egregia [sanctitas], quae per secessum in latrinas eiicitur! » Et post pauca: « Ideo sunt merdosi, quorum doctrina et iustitia est merda et oletum »; et iterum post pauca: « Ipsi offenduntur quod ego ipsorum stercoratam iustitiam non adoro; et ego non deberem offendi quod veram iustitiam non curant? Sinite illos suam merdam comedere in nomine diaboli; colite vos cordis iustitiam ». Hic modus loquendi Luthero familiaris et consuetus, novus novi prophetae, apostoli et evangelistae sermo, nova lingua, sed immundo spiritu, qui Lutherum agitabat, digna. Quod autem spectat ad mendacia, facilius quis enumeraret stellas coeli quam Lutheri mendacia. Nam, ut mittam quod Cochlaeus refert in anno 1523 Lutherum a Ioanne Dietenbergio convictum esse octingentorum septuaginta quattuor mendaciorum ex duobus tantum libellis ipsius, praeter innumera alia quae in suis scriptis reperiuntur; notata sunt autem quamplurima a Cardinale Bell ar mino multis in locis, sed specialiter lib. 1 De Sacramentis. Sic fuit satanae spiritus in ore Lutheri mendax ad multos decipiendos, pervertendasque et perdendas animas. Ipsius autem iactantia et vanitas maxima summaque fuit, qua se prophetam a Deo missum, apostolum et evangelistam, doctorem doctorum, qui seipsum praetulit mille Augustinis, mille Cyprianis, Patribus omnibus, conciliis, Doctoribus ac universae tandem Ecclesiae Christi. Alter Ioannes Baptista a suis praedicatur. Hevera alter et quam maxime diversus! Ille enim, a Christo praedicatus plusquam propheta, quo maior propheta nunquam surrexerit; modestissimus tamen atque humillimus negavit se prophetam esse, cum a Iudaeis interrogatus fuit: Propheta es tu ? Ita plane Lutherus primum sibi vindicare in nuptiis Ecclesiae locum. Sed firma stat Christi sententia: Quicumque se exalítaverit, huimiliabitur. Vita autem ipsius verbis ad amussim respondit. Bonis enim operibus irreconciliabile bellum indixit homo maxime carnalis, qui dicere ausus sine rubore fuit, quod sicut non poterat non esse masculus, ita non poterat sine femina esse, quod impossibile sit castititatem servare. Propterea cum perpetuam Deo castitatem vovisset, homo foedifragus incestas sacrilegasque nuptias cum moniali Deo sacrata Catharina Borra celebravit, atque cum ea, quoad vixit, tanquam sus in volutabro luti, cubare et obvolutare nunquam destitit animalis homo, servus corruptionis, immundo spiritu plenus, voluptatum amator magis quam Dei, novus plane propheta, novus apostolus. Nam Moyses, Prophetarum princeps, postquam a Deo vocatus fuit, ab uxore abstinuit, Elias perpetuo caelebs fuit, Ioannes Baptista ex matris utero Spiritu Sancto plenus virgo permansit, Apostoli, qui uxores habebant, propter Christum reliquerunt, ut Christum sequerentur, quoniam, ut Paulus ait, uxorem non habere honestum est, et facultatem praebet sine impedimento Dominum obsecrandi. At vero Lutherus novi evangelismi fundator sine femina deo suo, — quorum deus venter est ! — servire non potuit ; propterea suo evangelio non crapulas, non ebrietates, non luxurias, non tandem opera carnis et diaboli insectatus fuit, sed ieiunia, orationes, castitatem evertere curavit omnis ADDITAMENTUM VIGESIMUM SEXTUM 501 Deo placitae pietatis acerrimus inimicus. Atque hic tandem fuit fructus quem novo isto suo evangelio attulit mundo; fructus inquam carnis, non spiritus, vitae carnalis omni vitiorum genere commaculatae, deturpatae, conspurcatae, vitae animalis et terrenae, non spiritualis coelestisque et angelicae, qualis fuit Apostolorum vita, de qua Paulus: Nostra autem conversatio in coelis est. Docet naturalis philosophia, et verum est, quod contrariorum effectuum contrariae sunt causae. Cum autem Lutheri evangelium contrarios produxerit effectus quam Evangelium Christi, hoc enim bona opera, castitatem, ieiunia, orationes, carnis mortificationem, vitae sanctitatem, Lutheri autem evangelium, ut experientia ipsa clarius sole testatur, omnia his contraria; ergo evangelium Lutheri contrarium Christi Evangelio est, non a Spiritu Sancto, sed a spiritu satanae profectum, falsum ergo evangelium, pseudoevangelicus doctor, propheta falsus, haereticus et haeresiarcha verus ac merus antichristus novusque in carne diabolus, proditore Tuda longe peior atque perversior, Ecclesiae multo quam Iudas perniciosior et pestilentior; neque sicut Lutherus pestilentes haereses in animarum perditionem Iudas praedicavit. Omnes haeretici sunt plane sicut infelix homo ille, a quo cum immundus spiritus exierit, postea ab eodem spiritu cum septem aliis spiritibus nequioribus invaditur et inhabitatur; sed Lutherus mihi semper visus est infelicissimus ille, qui ab integra legione possidebatur. Neque enim unam aut alteram docuit haeresim, sed multas et omnes pestilentissimas. Cum igitur res ita se habeat et Laiserus manifestus sit lutheranus publicusque lutheranae doctrinae, idest, pessimarum ac pestilentissimarum haeresum doctor et praedicator; iurene de catholicis doctoribus et praedicatoribus queritur, quod in ipsum pro catholicae fidei et religionis zelo tanquam in manifestum haereticum insurrexerunt ? Si enim Lutherus a diabolo edoctus fuit, profecto qui lutheranam doctrinam praedicat, docetque, diabolicam doctrinam docet et praedicat, et nobis est resistendum diabolo, sicut Petrus docet: Sobrii estote el vigilate, quia adversarius vester diabolus lanquam leo rugiens circuit quaerens quei devoret, cui resistite fortes in fide. Circuit autem non per seipsum solum suosque daemones, verum etiam per ministros suos haereticos; sic enim Paulus, ad Corinthios scribens, haereticos, qui transfigurant se in Apostolos Christi, satanae ministros appellavit. Quisquis igitur haereticus est, satanae minister est ad perdendas animas tradendasque diabolo devorandas; quisquis autem lutheranus doctor et praedicator est diabolica doctrina Lutheri imbutus, haereticus est. Ergo Laiserus manifestus lutheranae doctrinae sectator, praedicator, doctor, manifestus haereticus est. Sicut igitur diabolo resistendum est,ita et ministris eius; igitur et Laisero, lutherano haeretico, diaboli ministro ad pertrahendas animas in ipsas diaboli fauces. D. etiam Iacobus monuit, ut resistamus diabolo, dicens: Resistite... diabolo, et fugiet a vobis. Minister autem diaboli haereticus est, propterea enim Iudas a Christo diabolus appellatus fuit. Desinat Laiserus minister esse diaboli, hoc est, haereticus esse, et nemo Catholicorum insurget in ipsum; veniat catholicus Pragam et praedicet mille annis, erimus amicissimi, dabimus ei dexteras omnes, sicut Apostoli dexteras Paulo dederunt ad fidem Christi converso. Quod si haereticus venerit praedicatum, non poterunt canes non latrare in lupum voracem ac in ipsum pro viribus insurgere. 508 ADDITAMENTUM VIGESIMUM SEXTUM Haec autem in Laiserum dicimus scribimusque, Deus et Pater Domini nostri Iesu Christi scrutator cordium festis nobis est, non privati alicuius odii aut dissidii ergo, neque ut ipsum invidia gravemus, aut conviciis oneremus; sed zelo catholicae fidei et veritatis gratia, in haeresis execrationem et ad ipsius Laiseri salutem, ut ei veritatem ostendamus, si quomodo Deus det ei poenitentiam, scientes quod Deus vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis, hoc est, verae fidei et religionis pervenire. Haec autem extra catholicam Ecclesiam reperiri aut esse minime potest, extra quam non reperitur salus, sicut nec extra arcam Noe, diluvii et universalis cataclysmi tempore, reperiri minime potuit. Scit autem Deus, qui novit corda hominum, quod hominis istius salutem ex animo cupimus; nam e conversione ipsius, cui multi credunt, multa sperare possemus, sicut ex Pauli conversione Ecclesia Christi mirum in modum adaucta fuit, multis per ipsum conversis et ab errore ad viam veritatis salutisque perductis. Praestet hoc nobis Deus, qui non vult mortem peccatoris, sed ut magis convertatur et vivat, qui salvator est omnium hominum, maxime autem fidelium, qui neminem vult perire, sed omnes ad poenitentiam reverti, quique in peccatoris conversione laetatur sicut pater in conversione filii prodigi, et gaudium magnum est in coelo coram Angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente. Quod si non evenerit, erit Laiserus coram Deo inexcusabilis, cum veritatem sibi indicatam et sub oculis positam agnoscere facillimo negotio quiverit, vincetque Deus, cum iudicabitur. Nunc stantibus his quae praefati sumus, cum Laiserus ex professo sit lutheranus ac proinde haereticus, de nobis iniuria queritur.