Lutheranismi hypotyposis, pars II

CHAPTER 1. Sectio Prima — De Fundamento Ecclesiae Lutheranae

DISSERTATIO PRIMA AGITUR DE FUNDAMENTO PRIMARIO SUPRA QUOD A LUTHERO FUNDATA EST SUA IPSIUS ECCLESIA OSTENDITURQUE VERUM AC SOLIDUM FUNDAMENTUM SACROSANCTAE ECCLESAE DEI! I. Lutheranam ecclesiam contemplati sumus veluti in speculo ex testimonio multorum, sed generatim atque confuse; nunc, Deo dante, consideranda per partes nobis est, eiusque veluti analysis facienda. Sed nonnullius operae pretium erit, prius nonnulla de Ecclesia universim praefari, cum res sit maximi summique momenti Ecclesiam probe cognoscere et inter veram falsamque ecclesiam discrimen internoscere. Saepe mecum miratus sum quidnam sit quod, cum tanti referat scire quidnam sit vera Dei Ecclesia, extra quam non potest esse salus, ? Divina tamen Scriptura notionem ac, ut ita dicam, definitionem rei tam necessariae nusquam tradiderit, sed nec ipsius Dei quidem. Sacra enim Scriptura, a Spiritu Sancto tradita, non philosophico aut scholastico more divina mysteria tractat; sed simplici magisterio docet, traditque. Non enim doctos acutosque philosophos, sed humiles simplicesque requirit discipulos, coelesti Magistro humiliter . veracinymus epist. 5, ibid. 22, 355; S. Augustinus Serm. ad Caesariensis Ecclesiae Flebem, ibid. 43, 695. Priusquam considerentur lutheranae ecclesiae partes, notio verae Ecclesiae tradenda est. Divina Scriptura nusquam data opera tradit Ecclesiae definitionem; indicat tamen quidnam sit. Olim Ecclesia dicta fuit synagoga, idest, congregatio, quod idem significat ac nomen Ecclesiae; quae vox absolute posita sacram congregationem denotat. terque credentes. Scientiarum curiositatem non probat, lignum scientiae boni et mali prohibuit,? multis tamen modis quidnam sit indicatur. Et primo quidem ab ipso nomine, quod saepe in Sacris Litteris naturam rei manifestat. Dicebatur olim synagoga, graeco vocabulo ovvaywyń, 4 a verbo oov&qQe, quod est congrego, colligo, hebraice niv,5 a verbo "7', quod est congregare, conventum facere, comitia celebrare, quam nunc Hebraei usitato nomine dicunt nD522,* quod est collectio, congregatio, unde apud ipsos npi»noma? domus congregationis, a verbo 032,5 quod idem est cum verbo "DN. Legimus etiam in Veteri Testamento non raro nomen Ecclesiae, sed eodem sensu, licet diverso nomine; Ecclesia nanque hebraice onn, p sive nonp [dicitur], 1? vel in statu regiminis nonp,u a verbo onp, quod est congregare. Sed et graecum nomen £xxAqoía, * unde latinum Ecclesia, nonnisi concionem, conventum, congregationem significat a verbo graeco èxxaàéw convoco, item concilium, synodum, comitia, licet apud Athenienses nomen hoc non quemcumque conventum significaret, sed conventum totius populi ordinatum, ac per suos ordines evocatum.!? Confusa enim et promiscua congregatio, veluti ad forum venalitium, ad nundinas, ad mercatum àyopå!4 ipsis dicebatur, et quoties ad magnae alicuius rei spectaculum homines ex agro accersebant, àwxXMjow!5 appellabant. Sed quoniam, licet aliquando etiam in Sacris Litteris non in bonam partem sumatur, unde legimus : Odivi ecclesiam m malignantium !*, et Lucas in Actis populum Ephesium simul congregatum appellat ecclesiam confusam ;?? absolute tamen posita nonnisi sacram congregationem significat. Propterea saepe legimus Ecclesiam Domini, !? Ps 67, 27; Ps 88, 6; Ps 149, 1. 11) Ms.: nonp postea: onp. 12) Ms.: ExxAnata et &xxaX.eu. 13) Cf. Thucydides Hist. lib. 1, cp. 44; Hb. 6, cp. 32-51; lib. 8, cp. 81 ; Iul. Pollux Onomasticon, lib. S, pag. 343-344. 349, Berolini 1846; Suidas sub h. v.; C. Sigonius De Republica Atheniensium, lib. 2, cp. 4, Op. Omn. vol. 5, col. 59-63, Mediolani 1736; Henr. Stephanus Thesaurus Graecae Linguae sub hoc vocabulo. 14) Ms.: Avopa. 15) Ms.: AtuxxAXT50w, (ex či *»aXéo) dispersorum congregatio. In graecis auctoribus et lexicis hane vocem non invenimus, attamen non putamus eam ab Auctore invectam fuisse, praesertim cum se ad Athenienses referat. 16) Ps 25, 5. 17) Cf. 19, 32. 18) Dt 23, 1-3. 8. DISSERTATIO PRIMA 25 Ecclesiam Dei, !? Ecclesiam Christi,?? Ecclesiam Sanctorum?! et Ecclesiam sanctam. ?? II. Aliquando veluti per periphrasim quidnam sit sancta Ecclesia in Divinis Litteris declaratur, appellatur enim multitudo credentium. Lucas in Actis ait quod multitudinis... credentium erat cor unum el anima una.?* Et cum dixisset alibi quod factus est limor magnus in universa Ecclesia, ait: Magis autem augebatur credentium in Domino multitudo virorum ac mulierum.?* Alibi eodem in libro dicit multitudinem discipulorum: Convocantes... duodecim multiludinem discipulorum, dixerunt: Non est aequum nos derelinquere verbum Dei et ministrare mensis... Et placuit sermo coram omni multitudine.?5 Itemque: Verbum Domini crescebat, et multiplicabatur numerus discipulorum. ?® Ex multis etiam cum propriis tum metaphoricis nominibus, quibus veluti hieroglyphicis quibusdam figuris designatur; sic appellatur columna el firmamentum veritatis, ?? sic domus Dei,?9 templum Domini, ?? mons domus Domini et domus Dei lacob,?? civitas regis magni, *! civitas nova lerusalem de coelo a Deo descendens, ?? regnum Dei, ® regnum coelorum, % pinea... Domini exercituum, ?* ager cui benedixit Dominus,?* grex Dei,?? ovile Dei,?? aliisque innumeris. Huc spectat quod Petrus, alloquens fideles omnes, ait: Vos... genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis. 9? Ubi alludit Petrus ad illud, quod in Exodo legitur: Erifis mihi in peculium de cunclis populis ; mea est enim omnis terra. Et vos eritis mihi in regnum sacerdotale et gens sancta. ** Et in Deuteronomio: Quia populus sanctus es Domino Deo tuo. Te elegit Dominus Deus tuus, ul sis ei populus peculiaris. * Quod enim hebraice in Deuteronomio est UiTp n*,9^ et nap cy,9 Petrus dixit gentem sanciam et po- 21; 1 Petr 4, 17. 29)1Rg1,9; 3, 3; 4 Rg 11, 4; Ier 7, 4; Bar 1, 8. 14. 20; Gal 5, 21. 34) Mt 4, 17; 11, 12; 13, 44-45; 19, 12. 14. 23-24. 35) Is 5, 7. Vocatur etiam in Scriptura multitudo credentium, vel domus Dei, templum Domini, regoum Dei, etc. Petrus cam appellat genus electum, regale sacerdotium, gentem sanctam, etc. Ex his deducitur Ecclesiam esse populum divina fide et religione imbutum. Ut res clarior fiat, dicendum est aliquid da Ecclesiae causis: causa materialis est multitudo credentium; formalis est fides; finalis duplex est:[gloria De! et salus nostra, ut Petrus et Paulus docent; causa efficiens item duplex assignatur: principalis, quae Deus pulum acquisitionis, et quod in Exodo regnum sacerdotale, hebraice aun 3 n299 244 regnum sacerdotum, Petrus dixit regale sacerdotium, Septuaginta Interpretes imitatus, qui habent fasiherov iep&teopa ^5 regium sacerdotium. Ex his autem omnibus intelligimus Eeclesiam nihil aliud esse quam populum vera fide, veraque religione divino munere imbutum. III. Sed quo res fiat luculentior, nonnihil etiam de Ecclesiae causis dicamus. Et ex his quidem, quae dicta sunt, habemus duas causas: materialem, quam dicunt, et formalem. Illa consistit in multitudine hominum; haec autem in vera fide et christiana religione consistit, haec enim est per quam homo christianus est et membrum corporis Christi, *6 quod es! Ecclesia. *' Finalis causa in Sacris Litteris duplex assignatur: una quidem est gloria ipsius Dei, de qua B. Petrus ait: Deus autem omnis gratiae, qui vocavit nos in aeternam suam gloriam,*? christiani enim in apostolicis scriptis frequenter vocati appellantur,^ et Paulus ad Ephesios: Et nos sorte vocati sumus... in laudem gloriae ; 5 altera vero causa est salus nostra, de qua Petrus : Regeneravil nos in spem vivam..., in hereditalem | incorruptibilem et incontaminatam el immarcescibilem, conservalam in coelis in vobis, qui in virlute Dei custodimini per fidem in salutem, paratam revelari in lempore novissimo, * et Paulus ad Titum: Secundum misericordiam suam salvos nos fecil per lavacrum regenerationis et renovalionis Spirilus Sancli, quem effudit in nos abunde per Iesum Christum Salvatorem nostrum, ut iustificali gratia ipsius heredes simus secundum spem vitae aelernae.? Uterque Apostolus loquitur de regeneratione, qua per Baptismum, suscepta fide, inserimur in Ecclesiam et renascimur filii Dei. Tandem causa etiam efficiens duplex assignatur: altera principalis, quae Deus est, unde Ecclesia Dei, Ecclesia Christi appellatur, sicut civitas David, * sicut templum Salomonis, ** hinc Christus ait: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, el portae roux. Ms.: B«cU.stoy iepateupa. 46) Cf. 1 Cor 12, 27. 47) Col 1, 24. 9. 21; Iud;1; Apc 17, 14. 50) 1, 11-12. 51) 1 Petr 1, 3-5. 52) 3, 5-7. Vulg.: Suam misericordiam. 53) Ct. 2 Rg 6, 10. 12. 16. 54) Cf. Io 10, 23; Act 3, 11; 5, 12. DISSERTATIO PRIMA 27 inferi non praevalebunt adversus eam ; 5 altera vero secundaria est, iuxta quam Paulus seipsum ad Corinthios dixit architectum et fundatorem Ecclesiae: Uf sapiens architeclus, inquit, fundamentum posui... Fundamentum... aliud nemo polest ponere praeler id quod positum est, quod est Christus Iesus. 58€ Sed secundum gratiam Dei, inquit, quae data est mihi, ut sapiens architectus fundamentum posui; alius autem superaedificat, unusquisque autem videat quomodo superaedificet. 57 Ubi Ecclesiam aedificationem Dei dicit: Dei agricultura estis, Dei aedificatio estis ; 58 ministros autem verbi aedificatores: Dei, inquit, operatores sumus, 59 ovyepyot®® graece cooperatores. Ita ad Ephesios scribit quod Deus dedit in Ecclesia pastores et doctores ; ad consummalionem sanctorum in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi. 9! Et Petrus, fideles omnes alloquens, ait: Et ipsi tanquam lapides vivi superaedificamini, domus spiritualis. €? IV. Sicut autem Ecclesiae sanctae Dei duos in Sacris Litteris reperimus fundatores Christum et Paulum, qui uf sapiens architectus fundamentum posuit; ita et duo legimus cum primis fundamenta : Christum, 85 de quo Paulus: Fundamentum... aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est, quod est Christus Iesus ; et Petrum, de quo Christus ait: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Sicut et Paulus, ad Ephesios scribens, Christum dicit summum angularem lapidem, Apostolos vero fundamentum appellat, dicens : Iam non estis hospites et advenae, sed estis cives sanctorum et domestici Dei, superaedificati supra fundamentum Apostolorum et Prophetarum, ipso?summo angulari lapide Christo Iesu ; in quo omnis aedificatio" constructa crescit in templum sanclum in Domino. * Et in Apocalypsi legimus duodecim fundamenta supernae civitatis Ierusalem el in ipsis duodecim nomina... Apostolorum Agni. 95 Sicut diversa quidem metaphora, sed eodem sensu, legimus Christum portam : Ego sum ostium. Per me si quis introierit, salvabitur ; 9 et Apostolos portas legimus ; coelestis nanque civitas duodecim portas habere Ioanni visa fuit: tres ab oriente, tres ab occidente, tres Fundamenta duodecim. 66) Io 10, 9. est; sccundaria Apostoli et ministri verbi. Duo leguntur in Scripturis fundamenta Ecclesiae: Christus, et Petrus cum aliis Apostolis. Sicut Christus dicitur porta, et Apostoli portae nominantur in Scripturis. Post Christum vero maxime Petrus cst fundamentum Ecclesiae; ipsi enim dictum fuit: Tu es Petrus, etc.; et per ipsum gentes anditurae erant Evangelium; et quia electus a Christo princeps Apostolorum, ab aquilone, et tres ab austro.5? Sane quoniam fides et doctrina Evangelii, per quam patet aditus ad salutem, Evangelium enim virtus Dei est in salutem omni credenti,*9* a Christo et ab Apostolis primo praedicata fuit. Ecclesia itaque et Christum fundamentum habet summum lapidem angularem, et Apostolos tanquam fundamenta duodecim, quoniam auctoritate et doctrina Christi et Apostolorum fundata est. j Maxime vero secundum Christum, Petri, Apostolorum principis, cui dicitur: Tu es Petrus, tu es Cephas, 9? quod est petra, sarum ; et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, quia auctoritate et doctrina Petri cum primis post Christum aedificata Ecclesia est. Quapropter in concilio lerosolymitano, praesentibus Apostolis omnibus et Paulo, surgens Petrus in medio omnium, ait: Viri fratres, vos scitis quoniam ab antiquis diebus Deus in nobis elegit per os meum audire gentes verbum Evangelii et credere. "" Omnibus quidem Apostolis dictum fuit: Euntes in mundum universum, praedicate Evangelium omni creaturae ; * et: Ite... docete omnes gentes, baptizanles eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancli ; ? P etrus vero, quas sibi soli demandata esset provincia praedicandi Evangelium, ait: Elegit Deus per os meum audire genfes verbum Evangelii et credere. Sane quoniam soli Petro dictum fuit: Pasce oves meas ; ? ipse destinatus fuit a Christo princeps pastorum, qui aliis pastoribus curam pascendarum ovium committeret, sicut ipse ait: Seniores ergo, christianos omnes alloquitur, qui in vobis sunt, obsecro, consenior et festis passionum Christi, qui et eius, quae in futuro revelanda est, gloriae communicator ; pascile qui in vobis est gregem Dei, providentes non coacte, sed spontanee secundum Deum, neque lurpis lucri gratia, sed voluntarie, neque tanquam dominantes in cleris, sed forma facti gregis ex animo. * Pastores omnes, hoc est, Episcopos, quos Spiritus Sanctus . posuit regere Ecclesiam Dei, quam acquisivil sanguine suo, ** tanquam 4, 29; Iac. Tirinus Comment. in Evang. loannis, cp. 1, vr. 42; Aug. Calmet Comment. Litt. in Evang. Ioannis, cp. 1, vr. 42; Ed. Castell Lexicon Heptaglotton, t. 2, col. 1719-1720, Londini apud Th. Roycroft 1669. 70) Act 15, 7. 71) Mc 16, 15. 72) Mt 28, 19. Vulg.: Euntes ergo. 73) Io 21, 17. 74) 1 Petr 5, 1-3, Vulg.: Christi passionum. DISSERTATIO PRIMA 29 princeps pastorum et Episcoporum episcopus, hortatur ad pastorale officium optime secundum Deum exercendum. V. Cum igitur post Christum in Petro, hoc est, Petri auctoritate, cui traditae sunt claves regni coelorum, *? Petri doctrina et labore cum primis fundata sit Ecclesia Dei; non tamen dicta est Ecclesia petriana, sed christiana, et Antiochiae, ubi primum Petrus episcopatum gessit, " discipuli dicti sunt christiani.?* Non a Petro, summo christianae doctrinae magistro et Evangelii praedicatore supremo, omnium maximo, denominati sunt petriani, sed a Christo, primo summo maximo auctore et fundatore, christiani. Nova autem novorum evangelicorum ecclesia per Lutherum excitata non a Christo dicta christiana, sed a Luthero dicta est lutherana, sane ut vel hinc mundus advertat quaenam et cuius sit nova ista, quae iam pridem exorta est et in lucem emersit ecclesia, iuxta D. Hieronymi in Luciferianos sententiam : *? « Sicubi audieris eos, qui dicuntur christiani, non a Domino Iesu Christo, sed a quoquo alio nuncupari, ut Marcionitas, Valentinianos, etc.; scito non Ecclesiam Christi, sed antichristi esse synagogam ». Lutheri autem sequaces ab omnibus Lutheranos appellari tam notum est quam quod notissimum. Nec dico tantum ab aliis, sicut nos Catholici hodie ab omnibus sectariis papistae appellamur, et olim ab Arianis Catholici per contemptum homousiani dicebantur, 9? sed a semetipsis ita dicuntur. Testis est Polycarpi libellus, in quo non semel ait: « Nos Lutherani ». 8 Sed quid quod ipse etiam Lutherus sectatores suos Lutheranos dicebat ? In Expositione nanque Psalmi: Deus stetit in synagoga deorum, ® ait: «Si contingat in aliqua paroecia, civitate vel dominio, quod papistae et Lutherani, ut dicuntur, in invicem clament et in invicem praedicent super aliquibus articulis, et ambae partes pro se Scripturas habere velint; dissensionem talem non libenter De Viris lllustribus, cp. 1, (P. L. 23, 607); Comment. in Epist. ad Galatas, ibid. 26, 341. Responsionem in Imperfcectum Opus, lib. 1, ibid. 45,1101. 81) Ct. Laiseri libellus, pag. 9. 19. 25. 69. 82) Ps 81, 1. Ecclesia, Hcet 1n Petri auctoritate fundata, non vocata fuit petriana, sed christiana; nt Lutheri ecclesia dicia fuit lutherana, ideo dicenda antichristi synagoga. Lutheri sectatores Lutherani dicuntur, ut testis est Laiserus, et ipse Y.utherus in Expositione Psalmi 81; et in Erpositione Post. Epistolae ad Galatas ; quinimo Lutherus facit seipsum “fundatorem sune ecclesiae. Videamus nunc quam pati velim, debentque Lutherani mei cedere, et tacere si advertant quod non libenter audiantur ». 8 Lutheranos suos dicit. In Ezpositione Posleriori Epistolae ad Galatas non semel nominat Lutheranos; ad prima enim epistolae verba ait: «Hodie Papa, cum nullam Scripturam habeat, qua se defendere possit, hoc unico et perpetuo argumento contra nos utitur: Ecclesia, Ecclesia. Putasne quod Deus tam iratus sit, ut propter paucos haereticos Lutheranos totam Ecclesiam suam reiiciat ?» 9?! Et ad illud: Miror quod... iam cito transferimini ab eo qui vocavit vos... in aliud evangelium, % ait : « Hodie fanatici spiritus Anabaptistae et alii, quando nos manifeste damnare non possunt, dicunt: Lutherani habent spiritum timoris, non audent libere fateri veritatem ». Et ad illud: Non veni Ierosolymam ad antecessores meos Apostolos, ® ait: «Nihil ergo est quod hodie adversarii argumentantur : Quis credet vestrae doctrinae, Lutherani, cum in publico officio non sitis ? Vos debetis a Papa, ab Episcopis doctrinam accipere, qui ordinati et in legitima functione sunt». 88 Ita saepe alias Lutherus nominat Lutheranos, ? quod non ab Apostolis, non a Prophetis, non a catholicis orthodoxis Patribus, tantum ab haeresiarchis, qui, ut Petrus ait, introducunt sectas perditionis, 9? factum legimus. Facit Lutherus seipsum fundatorem ecclesiae suae. In eodem Commentario ad Galatas ad illud : Miror quod... lam cilo: « Nos, inquit, % quotidie experimur quam aegre concipiat animus firmam fidem ac retineat ; item quanta difficultate paritur Domino plebs perfecta. Decem annis laboratur antequam ecclesiola recte et pie instituta paratur». Et postea: ?? «Nos, inquit, Dei gratia paravimus hic Wittembergae formam christianae ecclesiae, verbum pure apud nos docetur, sacramenta in vero usu sunt», etc. VI. Sed novi huius aedificii fundamentum inspiciendum nobis est quale sit, quam firmum, quam solidum. Nam ex Salvatoris sententia ibid. f. 312-319 et alibi passim; licel aliquando Lutherus prohibuerit suis asseclis ne Luflieranos se nomiünarent. Cf. Ezhortatio ad Praecavendam Sedilionem, ibid. f. 69; Adversus Carolostadium, ibid. f. 77. 90) 2 Petr 2, 3. Vulg.: Introducent. 91) W. L. t. 5, f. 284. 92) Ibid. f. 284^. DISSERTATIO PRIMA 31 est vir sapiens, qui aedifical domum suam super pelram ; el descendil, inquit, pluvia, el venerunt flumina, el flaverunt venti, et irruerunt in domum illam el non cecidit ; fundata enim eral super petram. ** Sed est etiam vir stultus, qui aedificat domum suam super arenam ; el descendii pluvia, el venerunt flumina, et flaverunt venti, el irruerunt in domum illam, el cecidit, el fuil ruina domus illius magna. ?* Christus ut vir sapiens fundavit Ecclesiam suam super petram: Tu es Petrus, el super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, propterea portae inferi non praevalebunt adversus eam. Petrus enim divinitus factus fuit petra solidissima propter fidem et doctrinam divinitus revelatam divinaque auctoritate firmatam : Beatus, inquit, es Simon Bar-Iona, quia caro et sanguis non revelavit libi, sed Paler meus qui in coelis est ; 9 revelavit, inquam, mysteria fidei, qua Christum fuerat confessus, dicens: Tu es Christus Filius Dei,?9 cb ci ó Xpiatòs ó oióc tob Osoŭ, 9 tu es ille Christus, ille Messias, ille Filius Dei. Ita Christus super Petrum propter hanc fidem doctrinamque divinitus acceptam et divina auctoritate firmatam fundavit Ecclesiam suam, hoc est, Petrum fundamentum ct caput Ecclesiae suae constituit. Quod enim est in aedificio fundamentum, est in humano corpore caput et in republica princeps; hinc enim rex faauUóc?9 graece dicitur, quasi Bácts À«ob °° basis populi. Super quam autem petram, firmum, inquam, et solidum fundamentum Lutherus ecclesiam suam fundaverit, compertum non est, nisi quod semper verbum Dei iactat. Quod quidem nunquam non facit, praesertim vero in Commentario Epistolae ad Galatas ad illud: Si quis evangelizaverit praeter id quod accepistis, anathema sit, 1° ubi ait!" «quod Paulus simpliciter seipsum Angelum e coelo, doctores in terra et quidquid est magistrorum, hoc totum rapit et subiicit Sacrae Scripturae. Haec, inquit, regina debet dominari, huic omnes obedire et subiacere debent. Non eius magistri, iudices seu arbitri, sed simplices testes, discipuli et confessores esse debent, sive sit Papa, sive Lutherus, sive Augustinus, sive Paulus, sive Angelus e coelo. Neque alia doctrina in Ecclesia tradi aut audiri debet, quam purum putum verbum Dei, hoc est, Sancta Scriptura » Ubi tamen, ut obiter dicam, non sine imsolidum fundamentum habeat ecclesia lutherana, Ecclesia Christi fundata est super petram, quia Petrus constitutus fuit a Christo petra Ecclesiae. Lutheri ecclesia supra quam petram fundata sit ignoratur. Lutherus quidem lactat semper verbum Dei; Scripturas tamen exaltat, ut Ecclesiam deprimat, dicit enim eam posse errare, ideoque solum Dei verbum esse Ecclesiae fund? mentum. In libro Adversus Regem Angliae alt quod Ecclesia fundata sit supra Christum, idest, verbum Dei; postura loquitur Lutherus; non enim de Scriptura loquitur ibi Paulus, sed de fide et doctrina evangelica. Galatisenim Paulus Evangelium praedicaverat, non scripserat, neque scriptum praedicaverat Evangelium, sed, sicut ipse in eadem epistola ait, per revelationem divinam acceptum. 1°? VII. Scripturas exaltat Lutherus, ut Ecclesiam Dei deprimat. Hinc in eodem Commeníiario ad illud :*5 Notum enim vobis facio... quod Evangelium, quod evangelizatum esl a me..., non esl secundum hominem, ait! quod Ecclesia errat, si quid extra verbum Dei docet: « Ergo, inquit, neque mihi, neque Ecclesiae, - bene seipsum segregat ab Ecclesia; haeretici enim, ut Iudas apostolus ait, segregant seipsos,195 — neque mihi, inquit, neque Ecclesiae, neque Patribus, neque Apostolis, neque Angelo e coelo credendum est, siquid contra verbum Dei docemus, sed verbum... Domini stel in aeternum ». 95 Et postea: 10? «Nemo libenter dicit Ecclesiam errare, et tamen necesse est dicere eam errare, si extra vel contra verbum Dei aliquid docet. Petrus, Apostolorum summus, vivebat et docebat extra verbum Dei; ergo errabat, etc. Igitur neque Ecclesia, neque Petrus, neque Apostoli, neque Angeli audiendi sunt, nisi afferant purum Dei verbum ». Itaque Lutherus nonnisi verbum Dei statuit Ecclesiae fundamentum. Hinc in libro. Adversus Regem Angliae, ponderans illud: Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, ait:19? « Non super longitudinem temporum, neque super multitudinem hominum, neque super: Oportet sic esse, neque super usum aut dictum Sanctorum, denique nec super loannem Baptistam, neque super Eliam, Isaiam, nec Ieremiam aut ullum ex Prophetis, sed super solam et solidam petram, super Christum Filium Dei. Hic est robur nostrae fidei, hic tuti sumus adversus portas inferi, hic mentiri et fallere non potest. Omnis homo mendaz,!9?? et Sancti, cum extra rupem hanc agunt aut dicunt, homines sunt. Purissimum, solum ac certum verbum Dei nostrae fidei supponendum est : Si quis, inquit, loquitur, quasi sermones Dei ». !!? Super Christum Filium Dei, qui mentiri non potest, hoc est, super 105 Vr. 19. Vulg.: Semetipsos. 106) Is 40, 8. Vulg.: Manet. 107) W. L. t, 5, f. 290*. DISSERTATIO PRIMA 33 purissimum, solum ac certum verbum Dei vult fundatam esse ecclesiam, nostraeque fidei nihil aliud supponendum esse. Et alibi eodem in libro: «Ego vero, inquit, !! adversus dicta Patrum, hominum, Angelorum, daemonum, pono non antiquum usum, non multitudinem hominum, sed unius Maiestatis Aeternae verbum, Evangelium ; quod ipsimet coguntur probare, in quo Missa evidenter traditur esse signum et testamentum Dei, in quo nobis promittit, et signo certificat gratiam suam; hoc enim opus et verbum Dei, non nostrum est. Hic sto, hic sedeo, hic maneo, hic glorior, hic triumpho, hic insulto papistis, thomistis, henricistis, sophislis et omnibus portis inferi, nedum dictis hominum quantumlibet sanctorum, aut consuetudini fallaci. Dei verbum est super omnia, Divina Maiestas mecum facit, ut nihil curem, si mille Augustini, mille Cypriani, mille ecclesiae henricianae contra me stent. Deus errare et fallere non potest. Augustinus et Cyprianus, sicut omnes Electi, errare potuerunt et errarunt ». Vides, lector, immanem verbi Dei iactantiam ! Hinc autem Lutherani, ut refert Cochlaeus in Actis, 9? coeperunt in comitiis Spirensibus gestari in dextera manica, quasi fidei suae tesseram, has litteras: V.D.M.I.AE., hoc est: Verbum Domini manet in aelernum. Sunt autem haec longe aprosdionysa, quae ad rem nihil attinent, ita ut graecum adagium usurpari hic possit: Ob8£» «póc Atóvocov, nihil ad Bacchum. !? Neque enim de Scriptura orta est controversia inter Catholicos et Lutherum ipsum, nemo etenim Catholicorum Divinam Seripturam negat, nemo non veneratur et sacrosanctam habet, nemo ab ea non pendet, ita ut prudens sciensque velit ab ea vel latum unguem discedere; omnes fatentur par esse, ut sola Divinae Scripturae auctoritas superet omnia mortalium omnium suffragia. Nihil opus erat, ut hic proiiceret ampullas et sesquipedalia verba. !4 «Quis nesciat, inquit D. Augustinus, U* Sacram Scripturam canonicam, tam Veteris quam Novi Testamenti, certis suis terminis contineri, eamque omnibus posterioribus Episcoporum litteris ita praeponi, ut de illa omnino dubitari et disceptari non possit, utrum verum Quando quis ea nugatur, quae ad rem tractandam nihil attinet. Cf. P. Mannuccii Adagia, col. 839. (P. I. 43, 128). item ait contra dicta hominum et Angelorum opponendum esse verbum Maiestatis Aeternae; hinc Lutherani in comitiis Spirensibus gestahant litteras V.D.M.I.AE., cum tamen de Scriptura non esset controversia; Scripturam enim, ut nit Augustinus, omnes sciunt esse supra onnes litteras Episcoporum; sed coniroversia erat de sensu Scripturae. Lutherus plus fidei requisivit sibi quam omnibus aliis, eo quod divina doceret et Dei gloriam illustraret; habuitque multos sectatores, qui ipsi ut divino oraculo adhaeserunt. vel utrum rectum sit quidquid in ea scriptum esse constiterit ? » Controversia de sensu Scripturarum est, hoc est, an unus solus Lutherus Divinas Scripturas melius intellexerit veriusque exposuerit quam omnes catholici Doctores, omnes sacri theologi, omnes Sancti et orthodoxi ut Lutherus ipse loquitur, 5$ «quam mille Augustini, mille Cypriani, mille ecclePatres, omnia concilia, universa Ecclesia, sive, siae». Et quidem homo modestissimus hoc requisivit plus fidei uni soli sibi quam omnibus omnium saeculorum magistris et doctoribus dari. VIII. In Commentario ad Galatas super illud: Notum... vobis facio, fratres, quod Evangelium, quod evangelizatum est a me..., non est secundum hominem, respondens !* ad argumentum Catholicorum, nempe: «Apostoli, Sancti Patres et eorum successores sic docuerunt, Ecclesia sic sentit et credit, impossibile est autem quod Christus tot saeculis Ecclesiam suam errare sinat; tu certe solus non plus sapis quam tot sancti viri; et tota Ecclesia tot saeculis sic sensit et docuit, sic senserunt et docuerunt omnes primilivae Ecclesiae Doctores, viri sanctissimi, multo maiores et doctiores te; quis tu es, qui ausis ab his omnibus dissentire et nobis diversum dogma obtrudere ? » — ita refert ipsemet argumentum Catholicorum in ipsum ; — quid respondit ipse? Dictu mirabile! Et tamen ita respondit : «Sive S. Cyprianus, Augustinus, Ambrosius, sive S. Petrus, Paulus, Ioannes, imo Angelus e coelo aliter doceat, tamen hoc certo scio quod humana non doceo, sed divina ». Et post alia nonnulla : 3$ « Cum fiducia dicere possum : Esto sane Ecclesia, Augustinus et alii Doctores, item Petrus, Apollo, imo etiam Angelus e coelo diversum doceant, tamen mea doctrina est eiusmodi quod solius Dei gratiam et gloriam illustrat et praedicat ». Haec Lutherus quam insolentissime. O monstrum in exteras terras deportandum ! Et quomodo certus factus fuit Lutherus, quod ipse divina doceret, non autem Cyprianus, Ambrosius, Augustinus, imo Petrus, Paulus, Ioannes ? Quod ipsius, non autem illorum doctrina, solius Dei gratiam et gloriam illustraret. Et tamen invenit patella operculum ; invenit DISSERTATIO PRIMA 35 Lutherus homines, qui tantam insolentiam nihil morati, contemptis tanquam Mysorum ultimis !? mille Cyprianis, mille Augustinis, omnibus apostolicis viris cum omnibus sacrosanctis conciliis, cum antiquissimis traditionibus, observationibus, decretis, canonibus ecclesiasticis, totius christianismi maximo consensu probatis, uni adhaeserunt excucullato monacho, unum Lutherum sunt tanquam coeleste divinumque oraculum amplexati. IX. Quod igitur est lutheranae ecclesiae fundamentum ? Unius solius Lutheri auctoritas et doctrina auctoritati doctrinaeque totius universalis Ecclesiae et orthodoxorum Patrum omnium saeculorum pro affectu praelata. Unde enim certo sciunt ? Quo vel miraculo vel oraculo divino certi facti sunt Lutherum Divinas Litteras melius veriusque quam omnes Sancti Patres et catholicae Ecclesiae Doctores intellexisse, interpretatum fuisse et exposuisse? Ipse dixit. Factus ipsis est Lutherus Pythagoras, ipsique, pythagorici effecti, loco summae rationis magistri auctoritatem ducunt. !?9 Sed hoc ipsum finxit sibi Nestorius, Vincentio Lirinense teste probatissimae fidei: « Invecti etiam, inquit, ?? sumus in Nestorii sceleratam praesumptionem, quod Sacram Scripturam se solum intelligere et omnes eos ignorasse iactaret, quicumque ante se magisterii munere praediti Divina Eloquia tractavissent, universos scilicet sacerdotes, universos confessores et martyres, quorum alii explanassent Dei legem, alii vero explanantibus consensissent vel credidissent, totam postremo etiam nunc errare et semper errasse adseveraret Ecclesiam, quae, ut ipsi videbatur, ignaros erroneosque doctores et secuta esset et sequeretur ». Quis autem non videt purum putum ipsissimum Nestorii haeresiarchae spiritum in Luthero ? Blandiebatur sibi Lutherus de testimoniis Scripturarum, quod tamen et satanas primum fecit, 1? et omnes haeretici cum primis faciunt, sicut idem Vincentius ait:!?? «Fortasse, inquit, aliquis interroget an et haeretici Divinae Scripturae testimoniis utantur. Utuntur plane, et vehementer quidem. Nam videas eos volare per iectus et ab ipsis ut abiectissimus omnium populorum habitus. Cf. Io. Perin Onomasticon suh nomino Mysi. 120) Cf. Cicero De Natura Deorum, lib. 1, cp. 5, vol. 9, pag. 2886, ed. cit. Fundamantum ergo ecclesiae lutheranae est Lutheri auctoritas, quod melius intellexerit Scripturas, quam alii; ut olim, Lirinense teste, de se afüirmabat Nestorius. Lutherus blandiebatur sibi testimoniis Seripturarum, quod et diabolus fecit, et omnes haeretici faciunt; et quidem Zwingliani, Calvinistae et Anabaptistae non sunt Lutheranis inferiores in citandis Scripturis; et rabbini peritissimi sunt Sacrarum Scripturarum. singula quaeque sanctae Legis volumina, per Moysi, per Regum libros, per Psalmos, per Apostolos, per Evangelia, per Prophetas. Sive enim apud suos, sive alienos, sive privatim, sive publice, sive in sermonibus, sive libris, sive in conviviis, sive in plateis nihil unquam pene de suo proferunt, quod non etiam Scripturae verbis adumbrare conentur. Lege Pauli Samosateni opuscula, Priscilliani, Eunomii, loviniani reliquarumque pestium ; cernas infinitam exemplorum congeriem, propo nullam omitti paginam, quae non Novi et Veteris Testamenti sententiis fucata et colorata sit ». Et adducens illud: Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium : ??* « Quid est, inquit, ?9 vestitus ovium, nisi Prophetarum et Apostolorum praeloquia ? ». X. Sed non necesse est hac in re pluribus agere, ipsi enim Lutherani experimento noverunt, quod Zwingliani et Calvinistae haeretici, in citandis Divinis Scripturis promendisque Sacrarum Litterarum testimoniis, Lutheranis minime inferiores, nolunt videri secundi. Imo Lutherus ipse, tam gloriosus verbi Dei iactator: «Hic sto, inquit, ë hic sedeo, hic maneo, hic glorior, hic triumpho », urgentibus Anabaptistis ut parvulorum Baptismum ex Divinis Scripturis probaret, ne sine Scripturis renunciarentur haeretici, sicut iam renunciati ab ipso fuerant; coactus fuit turpiter loco cedere et prementibus adversariis terga dare. Anabaptistis enim, manifestam paedobaptismi Scripturam postulantibus, ipse post multas ambages et circuitus verborum responsum tale dedit:?? «Quod parvuli credant, nullo Scripturae loco demonstrare possumus, qui clare his aut similibus verbis dicat parvulos baptizare, nam et ipsi credunt. Si quis nos urgeat ad demonstrandam eiusmodi litteram, huic nos cedere oportet et victoriam dare; nusquam scriptam invenimus. Boni autem et ratione praediti christiani tale a nobis non exigunt ». Sed, ut demus fuisse Lutherum in Divinis Litteris versatissimum; num ipse solus? Proprium fere haereticorum, qui Sanctos Patres contemnunt et scripturas ecclesiasticas pessumdant et floccipendunt, nonnisi Sacras Litteras diu noctuque tractare ; quod et Iudaeorum rabbini quam diligentissime faciunt, et tanto studio Sacris Lit- W. L. t. 2, f. 369. 127) Ein Brief] von der Widertauffe an Zween P[arherrn, W. G. t. 2, f. 2375. DISSERTATIO PRIMA 37 teris operam navant, ut multi ipsorum discipuli etiam pueri totum Pentateuchum, Psalterium, Prophetas recitare quam facillime possint recitantque in scholis, cum nonnisi Sacras Litteras praedicant in litterariis ludis. Gloriatur Lutherus in Praefatione ad primum tomum Operum suorum hac de re, dicens: ?$ «Ego jam tum Sacras Litteras diligentissime privatim et publice legeram, et docueram per septem annos ; ita ut memoriter pene omnia tenerem ». Et post alia quaedam ait ?? quod tot annis Sacra diligentissime legerat. Esto; quid inde? Legunt, ut dixi, etiam ludaeorum rabbini quam diligentissime, legunt haeretici Calviniani non impari diligentia. Tractant quidem Scripturas haeretici, sed ut depravent, ut Petrus ait, ad suam ipsorum perditionem ; 9 tractant Scripturas, sed adulterando. Unde Paulus ad Corinthios ait: Non... sumus, sicut plurimi, adullerantes verbum Dei ; 31 et iterum : Abdicamus occulta dedecoris, non ambulantes in astulia neque adulterantes verbum Dei. At, inquiunt, Lutherus purum putum verbum Dei praedicavit, non adulteravit. Esto; non est hic locus nunc ostendendi an depravaverit et adulteraverit verbum Dei, necne ; suo loco faciemus, 1 opitulante Deo, cum [ad] ipsius doctrinam qualis et quaenam fuerit ostendendam devenerimus. Hoc tantum a Lutheranis in praesentiarum quaero: Quinam certo et indubitato sciunt Lutherum melius veriusque intellexisse Divinas Scripturas, et verbum Dei purius praedicasse quam omnes Sancti Patres et catholici Doctores ? XI. Hic ex Tertulliano in suis Praescriplionibus adversus Haerelicos dicam, quod ab iis, quibus propositum fuit aliter docendi, Scriptura Divina variis modis adulteratur, ut diversitas doctrinae inveniatur: « Alius, inquit, 14 manu Scripturas, alius sensu expositiones intervertit ». Et quod spectat ad manum assignat 5 tres modos, quibus ab haereticis depravatur, nempe detractione, adiectione, transmutatione. Alii enim mutilant Scripturas resecando 355 partes ipsius et expungendo a sacro canone ; alii aliquid sucp. 38, (P. L. 2, 52). 135) Ibid. 136) Ms.: Resecandos. , Gloriatur Lutherus quod diMgenter legerit Scripturam; sed ut haeretici, qui adulterant verbum Dei. Scriptura variis modis adulteratur: detractione, adiectione, transmutatione. Lutherus ex canone Scripturae libros et sententias detraxit; aliqua verba addidit; aliqua mutavit in sua versione; quae versio tamen est primarium ecclesiae Jutheranae fundamentum. peraddunt Scripturis, alii varie distinguunt sententias varieque interpungunt. Sicut olim Ariani, ne cogerentur fateri Divinitatem Christi, per illud : In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum ; hoc erat in principio apud Deum, !? ita interpungebant : « Verbum erat apud Deum et Deus erat»; deinde: « Verbum hoc erat apud Deum in principio ». 188 Lutherus autem ex canone Sacrarum Scripturarum multos libros detraxit: Tobiam, Iudith, Machabaeos, Sapientiam, Siracidem, partem Esther, partem Danielis ex Veteri Testamento ; ex Novo autem epistolam Iacobi, Apocalypsim Ioannis, epistolam Iudae et alias quasdam. 3? Integras etiam sententias maximi momenti, qualis est illa ex epistola prima loannis: Tres sunt qui testimonium dant in coelo: Pater, Verbum el Spiritus Sanctus, et hi tres unum sunt ; «9 et illa ad calcem 15 capitis Actuum Apostolorum : Praecipiens custodire praecepta Apostolorum et seniorum. * Quare mirum in modum detractione usus est. Nec detractione tantum, verum etiam additione, nam in capite 3 epistolae ad Romanos, ad illud: Per legem... cognitio peccali, '? addidit tantum ; et ad illud: Arbitramur... iustificari hominem per fidem sine operibus legis,!*? similiter addidit: Arbitramur... iustificari hominem per fidem tantum. Et tandem in sua Bibliorum germanica versione sententias varie admodum distinxit et interpunxit, ™ ut Scripturam ad suos sensus pertraheret. Quod per transennam nunc dicimus, proprio loco favente Deo probaturi. Et tamen ista Lutheri germanica versio Bibliorum est primarium unicumque lutheranae ecclesiae fundamentum, adeo ut Polycarpus noster, tantus licet doctor, nonnisi ex ista Lutheri versione in suo libello contra nos Scripturarum testimonia proferat, 145 Io. Iac. Griesbach Novum Testamentum Graece, vol. 1, pag. 425, ed. 2, Halae Saxonum 1796. . S. Rob. Bellarminus Controversiae Christianae Fidei, t. 1, lib. 1 De Verbo Dei, cp. 9-10, pag. 14-15, Venetiis 1721; Hart. Grisar Luther, B. 3, S. 420. Quoad epist. Iacobi, Apocalypsim Yoannis, epist. Iudae et ad Hebraeos, cf. Das Newe Testament D. Mart. Luthers, Praefatio in has singulas partes, Wittemberg, Hans Lufft 1566. Cf. etiam Hart. Grisar op. cit. B. 3, S. 420. 441-446. Hart. Grisar op. cit. B. 3, S. 434-441. 145) Cf. Laiseri libellus, pag. 35, in qua citatur Rom 3, 28. 31; pag. 46, ubl epist. S. Iacobi extra canonem ponitur; pag. 86, ubi Iterum cit, Rom 3, 28. DISSERTATIO PRIMA 39 mirabili argumentandi genere ex principiis minime concessis, imo palam pernegatis; cum sciat nos Lutheri versionem tanquam omnium pessimam corruptissimamque prorsus damnare, reprobare, nec nisi ultricibus flammis dignam ducere. XII. Sed fuerit, ut ipsi volunt, Lutherus interpres Divinorum Voluminum omnium optimus ; ipsi Lutherani istud ipsum qui certo scire possunt quod Lutherus Scripturas praesertim Veteris Testamenti melius interpretatus sit ad veritatem hebraicam quam moderni omnes interpretes: Sanctes Pagninus, Franciscus Vatablus, Sebastianus Munsterus, Sebastianus Castalio, Theodorus Beza, Udalricus Zwinglius et alii? Melius quam omnes antiqui: Symmachus, Theodotio, Aquila, Vulgatus Interpres, D. Hieronymus, Septuaginta Interpretes, viri hebraicae linguae scientissimi ? At fuit Lutherus, tanquam propheta divinitus missus ad reformandam reparandamque Ecclesiam, copiosiori Divini Spiritus afflatu ilustratus. Sed si ex Divini Spiritus afflatu tanquam propheta interpretatus fuit Sacra Biblia, et in germanicam linguam vertit; quid est quod post primam editionem suam, istam versionem saepius emendatam, castigatam, recoctam atque recusam nobis exhibuit ? M6 Itane Spiritus Sanctus creditur ipsis errare posse et errare, ut opus sit postea emendare et repurgare errores? Et quonam divino oraculo certi facti sunt Lutherum copiosiori Divini Spiritus afflatu praeditum melius veriusque quam omnes alii interpretes, sive recentiores sive antiquiores, Sacra Biblia interpretatum fuisse ? Quod si dicant se id certo scire evidentia veritatis, qua scitur et certum est quod sol longe splendidior et lucidior est ceteris quibuscumque astris; sed unde, quaeso, Lutheranis omnibus ista talis tantaque rei evidentia ? Quotusquisque Lutheranorum est, qui originales Sacrarum Litterarum linguas hebraicam, chaldaicam, graecam tam apprime calleat, ut possit Lutheri editionem conferre cum fontibus, ita ut, evidenter conspecta veritate, certus sit Lutheri editionem ne latum quidem unguem ab originalibus purissimis fontibus distare ? Si Lutherus optimus fuit Scripturarum interpres, ali! non spernendi. Si fuit propheta, cur primam versionem saepius emendavit ? Nullo signo constat Lutherum mclius omnibus Scripturam interpretatum fuisse. Lutherani, eatenus certi sunt de Lutheri editione Bibliorum, quatenus de sua divina missione. Sed ostensum est Lutherum non fuisse a Deo vocatum. Inturia ergo adhaerent Bibliis Lutheri. Nulla igitur firmitate ecclesiae lutheranaa fundamentum consistit. Connexio cum sequentibus. Sunt autem Lutherani eatenus certi de cditione Lutheri quod optima sit atque divina, quatenus certi sunt Lutherum fuisse a Deo missum prophetam divinum. Sed cum ageremus de vocatione Lutheri, pluribus ostendimus *" Lutherum hac de re minime certum fuisse et tremulo corde dubitasse. Quomodo igitur tam certi ipsi sunt de Lutheri vocatione et missione divina, de qua ipse nil certus dubitavit, et tandem asseruit 148 se non esse vocatum a Deo immediata vocatione instar Prophetarum et Apostolorum, sed mediata per hominem, instar aliorum doctorum, qui ab Episcopis et pastoribus legitime ad verbi ministerium sunt vocati ? Et tamen, bone Deus! adeo tenaciter, ita mordicus tenent Lutherani Biblia Lutheri, ut sane citius Turcae et Arabes, Mahumeti addicti, relicturi sint falsi illius prophetae Alchoranum, hoc est, mahumeticam legem, quam Lutherani prophetae sui Lutheri Biblia, catechismum, doctrinam. Et utinam, quod spectat ad morum honestatem probitatemque moralis conversationis, multo melior sit lutherana secta a Luthero, quam mahumetana iuxta Alchoranum a Mahumete instituta! Rem dico mirabilem ; sed utinam minime veram! XIII. Sed hac de re suo loco. 4? Nunc tantum dixisse et indicasse sufficiat quod lutheranae ecclesiae fundamentum nulla prorsus solida firmitate consistit ; infirmum, debile, arenaceum est. Itaque lutherana ecclesia non domus est a sapiente viro supra firmam petram fundata, quae nihil sibi timere possit a turbinibus et tempestatibus, licet maxime violentis, ventorum, pluviarum, fluminum ; sed domus a stulto posita fundataque super arenam. l Quoniam vero ecclesiae huius Lutherus non modo fundator, verum et fundamentum extitit existitque, ad veritatis, quam solam, testis Deus est, notam esse cupimus, ad veritatis, inquam, luculentiorem evidentioremque manifestationem ; ostendendum nune nobis est quam revera instabilis, lubricus, gracilis, arundineus, arenaceus homo Lutherus fuerit, ut magis magisque conspicuum fiat perspectumque sit quali fundamento nixa sit ecclesia lutherana, adeo ut non possit esse Christi Ecclesia supra firmam solidamque petram fundata, adversus quam portae inferi praevalere non possunt. DISSERTATIO SECUNDA QUOD LUTHERUS SPIRITU VERTIGINIS ET ERRORIS ACTUS MAGNA INCONSTANTIA LABORAVIT ET TANQUAM ARUNDO VENTO AGITATA FUIT ! I. Prophetae et Apostoli ad ministerium verbi divinitus missi appellantur in Sacris Litteris fundamenta, ut Paulus ait: Superaedificati supra fundamentum Apostolorum et Prophetarum ipso summo angulari lapide Christo Iesu, in quo omnis aedificatio constructa crescit in templum sanctum in Domino;? appellantur et columnae, sicut idem Paulus ad Galatas ait quod apostoli Jacobus... Cephas et Ioannes... videbantur columnae esse; et in Apocalypsi legimus : Qui vicerit, faciam. illum columnam in templo Dei mei.* Ubi videtur alludere ad duas illas columnas in templo Salomonis praestantissimas, quarum una dicebatur Jachim, hoc est, firmitudo, altera vero Bohoz, hoc est, potentia, fortitudo, robur, 5 eo quod essent columnae firmissimae ac solidissimae, perpetuo duraturae. His autem similes dicti sunt Apostoli et Prophetae ad verbi ministerium divinitus missi, quoniam magno animi robore, constantia, fortitudine a Deo donantur, cum accinguntur destinanturque ad tam arduum opus contra capitales Dei inimicos, mundum et diabolum. Hinc ad Ieremiam Dominus ait, cum ipsum ad praedicandum misit : Ne [formides a facie eorum, nec enim timere te faciam vultum eorum. Eg: quippc dedi te hodie in civitatem munitam et in columnam ferream et in murum aereum... regibus Iuda. etc. E! bellabunt adversum te, el non praevalebunt, quia ego tecum sum, dicit Dominus, ut liberem te. Hinc licet praeceperit Dominus Apostolis praedicationem Evangelii per universum mundum, noluit tamen eos praedicationem auspicari, nisi prius Spiritus Sancti virtute firmati roboratique essent: Sedele, inquit, in civitate, donec induamini virtute ex alto." Sic Paulus Prophetae ct Apostoli appellantur in Scripturis fundamenta "et^coluniriae, quia contra mundum et diabolum magna j constantia pugnaturl; et ideo donis scientiae, timoris et fortitudinis n Deo replendi. Quae dona eluxerunt in Prophetis ot in Apostolis; maxime vero in Petro, qui magna constantia coram pontificibus praedicavit et plurimos ad Christum convertit, ait: Idoneos ministros nos fecil Novi Testamenti non lillera, sed spiritu. 3 Inter dona autem Spiritus Sancli non legimus tantum dona sapientiae, intellectus, scientiae et consilii, quae necessaria sunt ad doctrinam evangelicam rite tradendam, verum etiam donum timoris Domini, quo sanctificatur homo, ut exemplo sanctae vitae permoveat cum ad capessendam tum ad observandam coelestis institutionis doctrinam, et praeterea donum fortitudinis, ? quo animus, divina virtute roboratus ac pericula persecutionum nihil moratus, verbum Dei imperterrito et constantissimo corde eliam in medio inimicorum tanquam ovis inter lupos !° annunciet. Homines igitur, quos Deus mittit ad praedicandam gloriam suam et hominum salutem, Divino Spiritu afflatos reddit ministros idoneos, rebus necessariis affatim libereque instructos, nempe mirabili vitae sanctitate, clara certaque praedicandae veritatis cognitione et animi magna fortitudine atque constantia. II. Tria haec in sanctis Prophetis multoque clarius in Apostolis post acceptum Spiritum Sanctum, nemo est qui non luce clarius conspicari possit. Haec Christus in Ioanne Baptista laudavit, dum ad populum de ipso pro concione dixit, quod esset lucerna ardens et lucens, " quod non esset arundo venio agitata, hoc est, homo levis, instabilis, inconstans, non homo mollibus in deserto vestitus, hoc est, homo deliciis, quae in domibus regum sunt, deditus; sed propheta... et plusquam propheta, hoc est, homo sanctissimus, imo Angelus a Deo missus, !?? nuncius Dei certissimus. Haec tria de Petro praesertim post acceptum Spiritum Sanctum in Actis Apostolorum referuntur, maxime vero animi constantia in asserenda et praedicanda christianae fidei veritate in medio ludaeorum, hoc est, capitalium Christi inimicorum, etiam in ipso Iudaeorum concilio coram principibus synagogae, Christi hostibus immanissimis et infensissimis. In die Pentecostes Christum in ipsa civitate lerusalem liberrime praedicavit, et in una illa concione tria hominum millia ad Chrivestitum 7... Prophetam ? DISSERTATIO SECUNDA 43 stum convertit; in altera vero concione ad populum habita in ipso templo Iudaeorum Ierosolymis, quo una cum Ioanne ascenderat ad horam orationis nonam, facto ingenti miraculo ad Speciosam portam templi, quinque millia hominum a tenebris ad lumen christianae fidei perduxit. 4 Constitutus coram summis pontificibus et principibus sacerdotum in concilio Iudaeorum tanta animi constantia Chrisli fidem praedicavit, quod principes illi videntes... Petri constantiam et Ioannis, admirabantur, comperío quod homines essent sine litteris el idiotae.!$ Et cum a principibus denunciatum eis fuisset, ne omnino loquerentur aut docerent amplius in nomine Iesu, Petrus... et Ioannes magna animi constantia, tantos principes tantosque Christi inimicos nihil veriti, dixerunt... : Si iustum est in conspectu Dei vos potius audire quam Deum, iudicale ; non enim possumus, quae audivimus et vidimus, non loqui ; !* nec ullo modo adduci potuerunt, ne Christi fidem christianaeque fidei certissimam veritatem praedicarent. Coniecti fuerunt in carcerem, sed ab Angelo liberati, iussique ut in templo stantes ad populum praedicarent, comprehensi iterum a magistratu, et a ministris iterum ad tribunal ducti atque a principe sacerdotum iterum obiurgati, quod severe iussi ne Christi fidem praedicarent, replessent lerusalem doctrina sua; Petrus et Apostoli responderunt : Obedire oporlet Deo magis quam hominibus. Y Ita post haec Stephanus protomartyr summa animi constantia Christi fidem Ierosolymis et in ipso ludaeorum concilio liberrime praedicavit, et propter Christi fidem vitam ipsam sanguinemque prodegit. ?8 Quem postea Paulus secutus inter gravissimas summasque persecutiones certissimam semperque eandem christianae fidei veritatem incredibili animi constantia ubique gentium praedicavit. !? III. Sicut autem in Apostolis mirabilis fuit constantia animi, ita et doctrinae. Quapropter Paulus ad Corinthios ait: Nunquid levitate usus sum ? Aut quae cogilo, secundum carnem cogilo, ul sil apud me Est el Non? Fidelis autem Deus, quia sermo noster. qui fuit apud vos. perto quod homines essent..., admirabantur. 16) Ibid. vrr. 19-20. Vulg.: Quae vidimus el audivimus. 17) Ibid. 5, 17-41. Vulg.: Dixerunt. 18) Cf. ibid. 6, 8; 7, 1 sqq. nec adduci potuit, ut tacoeret. Item in Stephano protomartyre et Paulo. Apostoli, sicut constantia animi mirabiles, ita et doctrinae, ut Paulus do se testatur. Sic in Ecclesia semper eadem servata est doctrina, quia jn ca semper idem est Spiritus veritatis. E contra haeretici somper in fido haesftantos circumferuntur variis doctrinis, non est in illo Est et. Non. Dei enim Filius..., qui in vobis per nos praedicatus est per me et Silvanum et Timotheum, non fuit Est el Non, sed Est in illo fuit. Quotquot enim promissiones Dei sunt, in illo Est ; ideo ei per ipsum Amen Deo ad gloriam nosíram.?? Quibus verbis Paulus indicat prius animi sui constantiam, quod non fuerit levis et inconstans in dictis factisque suis; deinde doctrinae constantiam, quod eandem semper constanter praedicaverit, non autem hoc quidem, tempori serviens, nunc affirmaverit, nunc negaverit; sicut et Christus doctrinam suam absque ulla variatione eadem semper veritatis constantia docuit et praedicavit. Veritas enim fidei et doctrinae, quae secundum fidem est, una est. invariabilis est, sicut Deus unus et immutabilis est: Unus Dominus, una fides.?! Tta Ecclesia catholica propter perpetuam in fidei doctrina constantiam dicta est a Paulo columna el firmamentum veritatis. *? In Ecclesia catholica semper omnibus saeculis et ubique locorum in omnibus conciliis, in Sanctis Patribus orthodoxis, in catholicis Doctoribus eadem omnino invariata fuit catholicae fidei doctrina, quoniam in Ecclesia semper idem est Spiritus, omnis veritatis magister: Paraclitus..., inquit, Spiritus Sanctus, quem mitlet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia. ** Et: Cum... venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem.” Non ad modicum autem tempus, sed rogabo, inquit, Patrem, et alium Paraclitum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum, Spiritum veritalis. ?5 At haeretici, cum spiritum Dei non habeant, sicut Iudas apostolus ait, animales, spiritum non habentes,?5 cumque in fide perpetuo haesitent, in doctrina fidei longe sunt inconstantes; qui enim haesitat in fide, inquit D. Iacobus, similis est fluctui maris qui a venlo movetur el circumfertur... Vir duplev animo inconstans est in omnibus viis suis.?' Sequuntur doctrinas varias et peregrinas, quas Paulus ad Hebraeos prohibet, dicens: Docírinis variis el peregrinis nolite abduci ; optimum est enim gralia stabilire cor.?* Circumferuntur omni venío docírinae, contra quod Paulus ad Ephesios ait : Non simus parvuli fluctuantes, et circumferamur omni vento doctrinae DISSERTATIO SECUNDA 45 in nequitia hominum, in aslulia ad circumvenlionem erroris.?? Sunt enim de stirpe Cain, qui egressus fuit a facie Domini vagus el profugus. 3? De haereticis autem Iudas apostolus ait: Vae iis, qui in via Cain abierunt ; * habitasse autem Cain dicitur in terra Nod, quod est motus, vagalio, inslabilitas. * Talis est haereticorum habitatio, vagantur instabiles, circumacti spiritu vertiginis et spiritu erroris. D. Athanasius libro De Decretis Nicaenae Synodi adversus haeresim arianam ait 9 iuxta lacobi apostoli sententiam Arianos esse homines duplices corde, instabiles in omnibus viis suis, eo quod nunquam eandem sequerentur sententiam, sed eandem nunc laudarent, nunc e vestigio vituperarent. Tertullianus in suis Praescriptionibus istam haereticorum inconstantiam cum primis notat, ubi de haereticorum moribus et &ra£ía, ^ futili, inquam, conversatione agit, dicens ?3 quod «variant etiam a regulis suis, dum unusquisque suo arbitrio modulatur quod accepit, quemadmodum de suo arbitrio composuit ille, qui tradidit ». IV. Videri possumus tam longa digressione extra aleam cucurrisse et aerem verberasse ; sed dicturi de Lutheri inconstantia non ab re esse duximus haec praefari, ut ex his, quae dicta sunt, fiat dilucidius quod dicendum est, et luculentius cerni possit quam bene conveniant fundamento lutheranae ecclesiae ea, quae vidimus in Prophetis et Apostolis, quos Dominus posuit fundamenta Ecclesiae Christi. O rem mirabilem ! Volunt Lutherum divinitus missum ad reformandam reparandamque Ecclesiam, et quidem solum, sine comite, absque coadiutore, quod Deus vix aliquando fecit. Nam, sicut Dominus discipulos misit... binos ante faciem suam in omnem... locum ad praedicandum Evangelium ; 3% ita Deus misit quidem Moysen, sed cum ipso etiam Aaronem;?' misit Eliam,?* sed tunc multi erant Prophetae Domini in Israel?’ et ei adiunxit Eliseum, ut Regum narrat Historia ; 1? misit Isaiam, ?! sed tunc temporis erant etiam Michaeas?? atque Ut nomen proprium acceperunt eliam Septuaginta. Cf. La Sainte Bible Polgglotle par F. Vigouroux; Iosephus Flavius Antichità Ebraiche, vol. 1, cp. 3, f. 7*. Vers. ital. L. P. Modenese B. Costantini, Venetils 1549. 33) P. G. 25, 430. 34) Ms.: Atafıa. 35) Praescript. 9, cp. 42, (P. L. 2, 58). 36) Lc 10, 1. 37) Ct. Ex 3, 10; 4, 14. 38) Cf. 3 Rg 18, 1. ut de Arianis testatur Athanasius, et Tertullianus de haereticis in genere. Ex dictis facile perspicitur qunle fundamentum habeat occlosia Iutherana. Lutherani volunt Lutherum divinitus missum, sed sine comite, quod Deus vix aliquando fecit; nbsque sanctitate et certitudine veritatis. Lutherus magna inconstantia Inboravit, dum citatus Romam ìre noluit; Oseas, 5 qui omnes prophetarunt in diebus Ioathan, Achaz et Ezechiae regum luda, quo etiam tempore Amos in Israel prophetabat ; % misit Ieremiam *? sub tempus captivitatis, sed eodem tempore cum alii multi tum Ezechiel, %® Daniel“ aliique Prophetae Domini floruerunt. 48 Et.in Novo Testamento non unum tantum Apostolum misit, sed multos, ** Petroque Paulum coapostolum dedit. 5° Ioannem Baptistam solum misisse visus est; sed mox atque loannes praedicare coepit, Christus ipse praedicationem Evangelii auspicatus fuit. 5 Quoscumque autem missos in Sacris Litteris novimus, legimus Spiritus Sancli virtute optime instructos, et, ut diximus, spiritu sanctitatis, Spiritu veritatis et spiritu fortitudinis, constantiae et stabilitatis abunde refertos ; et praeterea divina auctoritate et potestate donatos, ut miraculis possent missionem divinam probare doctrinamque suam confirmare vereque divinam ostendere. Lutherus autem praeter ordinariam Dei solitamque mittendi rationem missus a Deo, qui credendus est, cum solus venerit, sine miraculis, absque ulla excellentia sanctitatis, sine ulla certitudine veritatis et cum multis haud obscuris signis ingentis instabilitatis ? Vitam duxit e diametro apostolicae vitae, statim atque cucullam deposuit, oppositam, incesta sacrilegaque libidine maxime turpem, longe ab omni vel specie sanctioris vitae. Certitudinem autem missionis suae nullis modis probavit, nisi illis tantum, qui haereticis fuere semper valde solemnes. 5?* V. Nunc de inconstantia ipsius dicendum, ostendendumque quam instabilis et inconstans homo fuerit, praesertim vero in doctrinae dogmatibus. Non enim necesse est dicere an Lutherus, sicut de Stephano legimus, ? plenus fuerit fortitudine in praedicanda, quam praetexebat, evangelii sui veritate in medio inimicorum Christi, longe enim notum est quanto pavore sibi ab omnibus periculis prudentissime ** caverit. Citatus enim Romam, ut doctrinae suae redderet Agg 1, 1; Zach 1, 1. 49) Cf. Mc 16, 14. 50) Cf. Brev. Rom. Oratio in die Octava SS. Petri et Pauli; Gal 2, 7-8. 51) Cf. Lc 3, 1-5. 52) Cf. Mt 3, 1-17; Lc 3, 1-23. " W———————À— —ÉUÜ DISSERTATIO SECUNDA 47 rationem, seipsum excusavit, multaque, praesertim vero pericula, quae sibi ab adversariis imminebant, causatus fuit; quare per Fridericum, Saxoniae ducem, egit, ne Romam ire cogeretur. 55 Cumque tanti principis auctoritate voto potitus fuisset, causaque commissa fuisset Cardinali Caietano per Germaniam Legato Apostolico, Augustam citatus coram Cardinali, nonnisi stipatus litteris commendatitiis serenissimi ducis Augustam venit, nec coram Cardinali comparuit, nisi publica fide Maximiliani caesaris bene munitus. 5€ Et nihilominus, cum nec sic hisce praesidiis satis tutus esse sibi videretur, Augusta a Cardinali clam facta appellatione ad Papam, 5? turpi fuga se praeripuit, 58 atque in tutissimum locum sub patroni sui ducis Saxoniae favore et proteclione se recepit. 5? Itane spiritus Christi, qui spiritus est fortitudinis et virtutis hominemque Samsone fortiorem facit, Lutherum pavidum reddere potuit ? In libro Adversus Coelestes Prophelas in ipso ferme vestibulo secundae partis habet Lutherus, ** quod, quando Deus urget aliquem ad loquendum, loquetur libere et manifeste, etiamsi nemo se ili adiungeret, sicut Ieremias faciebat. Bene est; sed cur Lutherus, si a Deo cogebatur ad loquendum, nonnisi sub tutela et protectione ducis Saxoniae evangelium suum praedicavit ? Cur 5. non ivit Romam, ut ibi doctrinae suae rationem redderet et evangelium praedicaret, sicut Ieremias nonnisi in lerusalem, ubi multos habebat potentissimosque adversarios, praedicare voluit, nihil moratus insidias, quae ei struebantur, nec graves persecutiones, quae sibi inferebantur ? € Sic enim et Paulus multis etiam dehortationibus Ierosolymam ire voluit, ut ibi doctrinae suae redderet rationem, cum sciret quod tribulationes et vincula ipsum lerosolymis manerent. € Sed non fuit ita prudens Paulus atque Lutherus, ut sibi a periculis prudenter caveret. Et tamen eodem loco ait Lutherus, quod gloriari poterat se ita fecisse, sicut Ieremias, si tamen superis placet. Utinam vel simia fuisset Ieremiae ! ducem, ibid. f. 221. 57) Ibid. f. 217. 58) Praefat. Op. Lat. ibid. f. III; Acta... Augustae Habita, etc. ibid. f. 212; epist. ad Card. Caietanum, ibid. f. 216. 59) Acta M. Lutheri Augustae Habita, ctc. ibid. f. 212*; epist. ad Card. Caietanum, ibid. f. 216*. 60) Wider die Himlischen Propheten, W. G. t. 2, f. 30°. 61) Ms.: Cum. 62) Ct. Ier cp. 20. 26. 36-37. citatus Augustam, commendatitils litteris munitus comparuit. Et tamen ait quod, qui a Deo urgetur, loquitur libere et manifeste; quod tamen ipse minime praestitit. De inconstantia Lutheri in doctrina testes sunt Fr. Staphylus, Io. Cochlneus et lo. Pistorius, qui permultas antilogias notarunt in eius scriptis. Item et A. Catharinus et Henrlcus VIII rex Angliae. Lutherus suos errores VI. Sed de inconstantia in doctrinae dogmatibus dicendum est ; et quidem magna hac in re inconstantia laborasse Lutherum, a non paucis gravibus viris notatum est. Fridericus Staphylus, prius Lutheri aureus discipulus, postea Dei gratia egregius catholicus, in libro De Lutheri Theologia multas variasque gravissimis in rebus antilogias Lutheri, hoc est, toto genere dissentientes sententias [notavit]. Ioannes Cochlaeus integrum hac de re librum scripsit, quem Lulherum Seplicipilem nominavit, ubi foedo deformique aspectu ex una cuculla septem forma et figura prominentia capita descripsit, quae diversis de rebus magna contentione rixabantur ; 96 ubi ad finem adiecit Lutheri ipsius de uno doctrinae articulo, nempe De Communione sub Utraque Specie, triginta sex differentes repugnantesque sententias. " Quam rem non ita pridem integro iustoque volumine ostendit multo fusius et evidentius Ioannes Pistorius,*5 vir sane eruditissimus et in Luthero praesertim confutando longe praestantissimus. Ambrosius Catharinus, in Lutherum scribens, 9? istam eandem in doctrina repugnantiam ipsi obiecit quinque *?? libris editis. Lutherus autem in libro suo Adversus ipsum Calharinum ad hoc ita respondit : * « Omitto illa quae Catharinus inducit pugnantia. Fateor ipsemet me male de indulgentiis, Papa, Romana Ecclesia, conciliis, etc. sensisse, unde et in posterioribus libellis omnia revocavi ». Et postea ait: ?? «Tarde venisti, Catharine, tarde, tarde et nimis vetera commemoras ». Quasi nulla alia in se pugnantia docuerit, nisi quod revocaverit ea, quae antea in papatu docuerat! Henricus VIII Angliae rex in libro De Seplem Sacramentis, quem in Lutherum scripsit, passim ipsum arguit ?? quod sibi ipsi contradiceret. VII. Intellexit Lutherus quod hac in re apud multos, valde male audiret ; sed calumniae deputavit. Hinc in Praefatione ad primum Eucharistiae, etc. cp. 45 De Reliquis Nugis Novae Visitationis, f. 111*, Parisiis 1564. Catholicae et Apostolicae Doctrinae adversus Impia ac valde Pestifera M. Lutheri Dogmata lib. 5, f. 4*-96*, Florentiae per haeredes Phil. Iuntae 1520. Revera Amb. Catharinus quínque libros scripsit contra Lutherum. Cf. Ad. Rev. P. Ambrosius de Altamura Bibliothecae Dominicanae, Centuria 4, pag. 303- 305, Romae 1677. 70) Ms.: Sex. 71) W. L. t. 2, f. 142*. DISSERTATIO SECUNDA 49 tomum Operum suorum agnoscit quidem scripla sua esse rude quoddam et indigestum chaos, quod nec ipsi quidem facile fuisset digerere, ita ut cuperet ipse omnes libros suos perpetua oblivione sepultos. Quare pium lectorem per Christum orat, ut cum iudicio scripta sua legat, imo cum multa miseratione : « Invenies, inquit, ^*^ in istis meis scriptis prioribus, quam multa et magna humillime concesserim Papae, quae posterioribus istis temporibus pro summa blasphemia et abominatione habeo et execror. Dabis ergo hunc errorem, pie lector, vel, ut ipsi calumniantur, antilogiam, tempori et imperitiae meae. Solus primo eram et certe ad tantas res tractandas ineptissimus et indoctissimus. Casu enim ?? non voluntate nec studio in has turbas incidi, Deum ipsum testor». Ita calumniam deputat adversariis suis, qui dicunt in scriptis suis reperiri antilogias, errorem deprecatur tempori et imperitiae tribuendum. Sed quis unquam Prophetarum aut Apostolorum in doctrina sua errorem agnovit, confessus et deprecatus fuit? Nec specificavit quanam in re singulariter erraverit ; dicit L u - therus se errasse, quoniam Papae in prioribus scriptis multa et magna concesserit, quae posterioribus pro magna blasphemia et abominatione habuerit et execratus fuerit. Bene ; fatetur ergo se in multis errasse, quoniam primo solus erat; ergo sine Deo. Propterea «ineptissimus et indoctissimus ad tantas res tractandas »; nam «casu incidit in has turbas». Non igitur divinitus vocatus et missus, nam qui divinitus vocatus missusque est, solus non est; quia ego tecum sum, dixit Dominus ad Ieremiam, ?* cum ipsum misit; ego ero tecum el docebo le quid loquaris, dixit ad Moysen. ** Propterea qui missus a Deo est, non errat in doctrina, quoniam divinitus doctus est; sicut et Ieremiae dixit: Dedi verba mea in ore (uo; * sic: Prophetam in gentibus dedi le. *? Sedaudiendus nobis Lutherus est in libro Adversus Regem Angliae quid respondeat, et quanta cum modestia, tali sane propheta quam dignissima, a se istam depellat antilogiarum calumniam, ubi sic loquitur : ® « Primum diluam duo crimina, quae mihi thomisticus rex prae impotentia sua muliebri imponit, quorum alterum, esse videlicet me mihi ipsi saepius contrarium. Hoc suum impudens mendefendere conatur, dicens quod solus erat et ad tantas res tractandas ineptissimus; hinc se ostendens minime a Domino missum. Lutherus conatur a se depellere calumniam antilogiarum, dicens quod non sit pugnantia docere, si quis, cognita veritate, aliter quam antea sentiat; nlioquin Paulus et Augustinus errassent, sed si quis contraria simul docent. Haec Lutheri impostura facile diluitur, nam Augustinus nunquam dixít dogmata sua se habere de coelo; dacium etiam contra propriam conscientiam sic per totum librum urget et elevat », etc. Quam quidem calumniam et impudens, ut ipse ait, mendacium, a se ita depellit post multa interiecta, dicens :?' « Ut igitur redeam ad egregiam illam regis thomistitatem, qua me damnat ut pugnantia scribentem et mihi ipsi nulla parte constantem, ubi miserabilis librifex, inopia rerum laborans, verbis virulentis multum papyri se posse perdere monstravit ». Et post plaustra conviciorum in regem exonerata: « Accede, inquit, € gloriose thomista, ad ferulam ; docebo te quid sit pugnare dogmata. Si hoc est sibi non constare in dogmatibus, ut rex thomisticus definit, siquis aliter sentiat, cognita veritate et errore revocato, quam antea senserat; quis vel sapientissimorum, vel sanctissimorum virorum sibi unquam constitit ? Damnabimus Pauli epistolas universas, quod ille post conversionem penitus stercora vocat, quae antea in iudaismo sibi lucra fuerant? 9 Damnemus et Augustinum, qui singulari libro multa retractavit, % et longe contraria primis docuit ?» Docet autem ipse quidnam sit pugnantia docere, inquiens : 5 « Haec potius sunt pugnantia dogmata, ubi simul docueris contraria; simul defenderis et asserueris, neutrum revocaris aut damnaris ». VIII. Tenebimus hanc Lutheri regulam ; sed diluamus imposturam. Hetractavit D. Augustinus multa, nemo nescit. Sed D. Augustinus nunquam prophetam aut apostolum egit, nunquam dixit quod Lutherus in isto ipso libro Contra Regem Angliae dicit : 9 « Certus sum dogmata mea habere me de coelo »; neque illud eiusdem in eodem libro non longe post :® «Doctrinam ipsam impugnat, quam certissimus sum non meam esse, sed Christi»; itemque : 88 « Non mea doctrina sibi ulla parte pugnat, nec pugnare potest, cum sit Christi, et orbi toti iam constet me de fide, de caritate, de operibus et de iis, quae Sacris Litteris Spiritus Christi nos docuit, semper fuisse eodem sensu, semper eadem docuisse et scripsisse » Nunquam, inquam, D. Augustinus de coelesti doctrina gloriatus fuit, nihil humanum a lib. 2, (P. L. 32, 583 sqgq.). 85) W. L. t. 2, f. 359%. 86) Ibid. f, 357*. DISSERTATIO SECUNDA 51 se alienum putavit, 9 neque, ut Lutherus,?? doctrinam suam extra omnem aleam iudicii hominum vel Angelorum posuit. Quare D. Augustini exemplum gratis adductum est, et ut Mysorum postremus * Lutherus hic navigat. Nec Pauli exemplum ad rem quicquam facit; neque enim ibi Paulus de doctrina loquitur, cum non legamus Paulum magistrum in synagoga ludaeorum fuisse, sed discipulum ad pedes Gamalielis, °? cum nec licuerit ei per aetatem magisterio fungi, adolescens cum esset. 9 De observatione legis mosaicae et paternarum traditionum verba facit. ** Et licet de doctrina loqueretur, nihil esset. Non enim opponunt Luthero Catholici antilogias, eo quod factus haereticus docuerit pugnantia iis quae prius docuerat, cum esset doctor catholicus ; sed quod in scriptis suis post haeresim manifestam multae reperiantur eadem de re pugnantes sententiae, ita ut de una eademque re nunc affirmet, nunc neget, et contraria, imo contradicentia doceat. Quod quidem Paulus post conversionem ne in minima quidem re inventus est deliquisse, Lutherus autem in rebus longe multis et maximis; quod, favente Deo veritatis summo amatore, assertore et vindice, cum de Lutheri doctrina agemus, suo loco multis adductis exemplis palam faciemus. ?5 IX. Sed ne hic lectorem prorsus ieiunum relinquamus, in praesentiarum illicem dabimus, hoc est, exemplis paucis rem hanc notam faciemus. Nec longe petenda nobis exempla sunt; iste ipse liber, in Regem Angliae scriptus, evidentem demonstrationem nobis suppeditat, et longe magnae levitatis Lutheri testis locupletissimus est. lib. 3, ibid. 42, 869; De Bono Perseverantiae, cp. 21, ibid. 45, 1027-1028. Cf. etiam P. Terentius Hcautontimorumenos, Act. 1, Scena 1, vr. 25. 90) Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, W. L. t. 2, f. 306. Attendat lector ad errorem in numeralione foliorum. braeorum nemo magisterio fungi poterat, nisi adolescentiam superasset. Cf. G. Ursini Antiquitates Hebraicae Scholastico-Academicae, npud Bl. Ugolinum Thesaurus Antiquitatum Sacrarum, vol. 21, cp. 7, col. 882, Venetiis 1758. Adolescentia vero usque ad an. 40 circiter computabatur. Cf. S. Irenaeus Aduersus Haereses, lib. 2, cp. 22, (P. G. 7, 783-785). De aetate S. Pauli tempore suae conversionis nihil certe noscitur; nt procul dubio adolescentiam nondum superaverat. Cf. C. Fouard S. Pietro e i Primi Anni dcl Cristianesimo, cp. 6, pag. 140-141; appendice 1 Cronologia dei Primi Anni della Chiesa, pag. 469-470. Vers. ital. G. Albera Torino, Società Editrice Internaz. 1928. F. Prat La Teologia di S. Paolo, part. 1, not. A. La Cronologia dell Apostolato di Paolo, pag. 378- 388. Vers. ital. G. Albera, Torino, Società Editrice Internaz. 1924. 94) Cf. Gal 1, 14; Phil 3, 3-8. 95) CI. lib. 2, sect. 3, Dissert. 9. Paulus vero non agit ibi de doctrina, et si de doctrina, non de ea quam post conversionem acceporat. Lutherus e contra post npostasiam pugnantia docuit. Testis est liber in Regem Angliae, in quo convicia lacit contra regiam maiestatem: postea veniam petit, dicens se paratum omnia retractare, ex hoc ostendens magnam inconstantiam, Non dico ex eo quod cum dogmaticus et eristicus ** liber sit, doctrinam solidam apodicticis argumentis aut firmis rationibus probatam nullam contineat, sed pleraque omnia aprosdionysa cum ingenti conviciorum in regem longe impudentissimorum farragine prope infinita, absque ulla prorsus christiana gravitate et modestia, sed tanta cum scurrili levitate, ut ne a vilissimo scurra impudentiori leviorique scurrilitate liber scribi unquam potuerit, quod legenti librum tam clarum est quam quod clarissimum ; sed quia, ipso etiam fatente Luthero, ex levitate scriptus est. Post editum nanque librum, cum timeret sibi Lutherus a tanto rege, epistolam scripsit ad ipsum, in qua tanti erroris veniam supplex humillime deprecatur, dicens:?? «Quamquam vereri merito debuerim, serenissime rex, illustrissimeque princeps, litteris maiestatem tuam tentare, ut qui mihi conscius maxime sim gravissime offensam esse tuam maiestatem libello meo, quem non ingenio meo, sed incitantibus iis qui maiestati tuae parum favebant, stultus et praeceps edidi » Et quibusdam interiectis : °! « Ita ut, inquit, vehementer nunc pudefactus meluam oculos coram maiestate tua levare, qui passus sum levitate ista me moveri in talem iantumque regem per malignos illos operarios ». Et postea : ?? « Quare his litteris prosterno me pedibus maiestatis tuae quam possum humillime, et per Christi amorem, crucem et gloriam oro et obsecro maiestatem tuam dignetur sese submittere et veniam dare in quibuscumque maiestatem tuam laesi». Ait item : 199 « Deinde si maiestati tuae serenissimae non videbitur contemnendum, ut alio libello publico palinodiam cantem, et nomen tuae maiestatis rursus honorem, det mihi clementem aliquam significationem; tum in me mora non erit ulla, faciam illud libentissime ». Nunc per Deum rogo omnes, qui communi sensu non sunt destituti, iudicent an homo, qui per malignos operarios incitatus in causa religionis librum scribit in regem scurrili levitate longe contumeliosum, mereatur loco prophetae aut apostoli haberi, qui opus habuerit seipsum offerre ad palinodiam canere. Quis audivit unquam tale ? 1% Scripserat Lutherus librum longe tartareum De Capltivitate DISSERTATIO SECUNDA 53 Babylonica contra septem sacramenta Ecclesiae. Rex Angliae propugnandam suscepit asserendamque adversus ipsum catholicam veritatem. Agebatur de re gravissima, summi ponderis et momenti; rationibus hic opus erat et argumentis, non conviciis, contumeliis et scurrilibus nugamentis. « Sed, inquit, stultus et praeceps librum edidi, et passus sum levitate me moveri per malignos operarios ». Hoc est quod quaerebamus ostendere Lutherum levem hominem et inconstantem. Testimonium habemus, imo confessionem, ex ore ipsius quod stultus et praeceps, levitate motus per malignos operarios, librum scripsit, quo maxime se conscium dicit regiam maiestatem se gravissime offendisse. In causa religionis, in negotio evangelicae veritatis vel propugnandae vel propagandae ita scribitur ? X. At vero, quoniam liber iste analogiam habet ad librum De Captipitale Babillonica, cum adversus regem Angliae propugnet doctrinam in eo traditam ad evertenda septem Ecclesiae sacramenta; videndum nobis est quanta sit doctrinae Lutheri constantia in eo libro. Rem talem tantamque in Christi Ecclesia semper ubique ab omnibus Catholicis creditam Lutherus ita adoritur e medio tollendam : « Principio, inquit,!'? neganda sunt mihi septem sacramenta, et tantum tria pro tempore ponenda: Baptismus, Poenitentia et Panis; quamquam, si usu Scripturae loqui velim, nonnisi unum sacramentum habeam, et tria signa sacramentalia ». Voluit Lutherus novus Arcesilas 19? esse, omnia fere theologica dogmata, sicut ille philosophica, incerta reddere et pernegare. Ita cum prius in Ecclesia catholica cum omnibus Catholicis septem sacramenta credidisset ; nunc sententiam mutat, et reducit in tria: « Neganda, inquit, sunt mihi septem sacramenta » Sed qua ratione, quaeso? «Sic volo, 1% sic iubeo; sit pro ratione voluntas ».!95 Sic «tria, inquit, pro tempore ponenda sunt ». Ita quidem Lutherus in ipso veluti vestibulo libri. Sed quandiu permansit in ista sententia, quod tria sint sacramenta, non septem ? In eodem libro fere ad calcem, agens de sacrademiae conditor, cuius effatum erat: « Unum scio, quod nihil scio», et ideo nec alios quidquam Scire patiebatur. De eo Lactantius ait: « Arcesilas... introduxit genus philosophiae &odotacov, quod latine instabile sive inconstans dicere possumus ». Divinarum Institutionum, lib. 3, cp. 6, (P. L. 6, 361). 104) Sendbrif vom Dolmetschen und Fürbitl der Heiligen, I. G. t. 5, [. 162^. nam agebatur de ro maximi momenti. Ipse Lutherus fatetur se in hoc animí levitate motum fuisse. Lutherus inconstans fuit in doctrina de sacramentis; nam in libro De Captivitate Babylonica, prius dicit ponenda esse tantum tria sacramenta, postea tantum duo; et tamen in eodem libro nit se non negare septem sacramenta. Nec Lutherani in hoc constantes sunt; alii enim duo sacramenta agnoscunt, plerique tria, Ph. Melanchthon aliquanmento Extremae Unctionis, statuit esse tantum duo: «Si rigide inquit, 1% loqui volumus, tantum duo sunt in Ecclesia Dei sacramenta: Baptismus et Panis, cum in his solis et institutum divinitus signum et promissionem remissionis peccatorum videamus. Nam Poenitentiae sacramentum, quod ego his duobus accensui, signo mirabili et divinitus instituto caret». In corpore tamen libri post Eucharistiam et Baptismum ponit Poenitentiam tanquam sacramentum, atque de ea tractat tanquam de vero sacramento. 1% Mirabilis res ista est! Luthero primum erant cum Catholicis omnibus septem sacramenta, postea haeretico tantum tria, deinde tantum duo, imo si usu Scripturae loquendum est, tantum unum. °° Et his non obstantibus, in eodem libro ubi de Confirmationis sacramento scribit, ait se non damnare septem sacramenta: « Non haec dico, inquit,!?9? quod damnem sacramenta septem, sed quod ex Scripturis ea probari negem ». Hoc autem quam bene convenit cum eo, quod in capite libri dixerat: «Primum neganda sunt mihi septem sacramenta », et cum eo, quod ad calcem: «Quod duo tantum sunt sacramenta », si non damnat septem sacramenta ? Quaenam igitur erit constans et solida doctrina de numero sacramentorum ? XI. Nec ipsi Lutherani sciunt. Hinc Matthias Illyricus in Confessione Antuerpiensi, Y? Martinus Kemnitius in Secunda Parle Examinis? et Nicolaus Selneccerus in Secunda Parle suae Paedagogiae, ™ lutherani egregii, ubi de numero sacramentorum agunt, nonnisi duo tantum sacramenta statuunt: Baptismum et Eucharistiam; quod etiam Philippus Melanchthon aliquando sensit in suis Locis primo et secundo editis. i5 In Auguadsentitur, an. 1579, cp. XI De Sacramentis E. 4. Sine loco. 111) Examinis Concilii Tridentini Opus Integrum, part. 2, pag. 2-12, Francofurti ad Moenum 1574. 112) Paedagogiae Christianae, part. 2, cp. De Sacramentis, De numero Sacramentorum N. T. pag. 485, Francofurti ad Moenum 1577. 113) Loci Communes Theologici, ed. Dretschneider-Dindseil in Corpus Reformatorum, vol. 21, (col. 211. 296). Quod spectat ad primam editionem Locorum Communium Theologicorum certum est Philippum duo admisisse sacramenta, cum clare doceat quod « duo... sunt signa a Christo in Evangelio instituta, Baptismus et participatio Mensae Domini ». Ct. Corpus Reform. vol. 21, col. 211. Quoad secundam vero editionem, folin manuscripta desiderantur in Bugenhagen, attamen feliciter fragmentum remanet, in quo eadem doctrina non obscure traditur. Fragmentum quod ex ed. Bretschneider-Bindseil transcribimus, est hoc: [divi] * nas promissiones sentiamus, cum videmus promissionem dei velut scriptam esse in nostris corporibus, immersione Ista in aquam, aut sumptlone Coenae Domini », ctc. Ibid. col. 296, DISSERTATIO SECUNDA 55 slanae Confessionis Apologia, quam Lutherani plerique omnes sacrosanctam habent, et ad quam iurant, tria traduntur sacramenta : !* Baptismus, Eucharistia et Poenitentia, ex Lutheri sententia. Hoc enim pluribus locis post Caplivitatem Babylonicam docuit, libro Ad Pragenses de Insliluendis Ecclesiae Ministris, 5 libro De Missa Privala"$ et libro Asserlionum suarum contra Lovanienses. !* Tandem Philippus, Lutheranorum alter si non protoparens saltem protomagister, in Locis postremae editionis statuit !* quattuor sacramenta; addit enim tribus superioribus sacramentum Ordinis. Scribit autem Sleidanus?!? quod biennio a morte Lutheri coactus fuerit Lipsiae conventus lutheranorum theologorum, inter quos multi fuerunt Wittembergenses theologi, cum quibus et iam Philippus Melanchthon eo se contulit, fuisseque determinatum esse sacramenta septem, ex eo quod Lutherus dixerat se non damnare septem sacramenta. Hinc factum est ut molles Lutherani dici coeperint, maxime vero a Matthia Illyrico,” lutherano maxime rigido, eo quod nisi fuerint septem papistica sacramenta iterum restituere. Manifestum itaque est quam lubrica inconstantia Lutherus doctrinam de numero sacramentorum tradiderit, et quam verum sit quod de una eademque re, et quidem in doctrina et causa fidei gravissima, nunc affirmaverit, nunc negaverit pugnantesque sententias sceripserit, cum sacramenta nunc septem, nunc tria, nunc duo tantum, nunc nonnisi tantum unum posuerit. Quis non hic videt arundinem vento agitatam? Quam vere Lutherus omni vento doctrinae? circumfertur? Quam similis fuerit fluclui maris, qui a vento movelur et circumfertur ? 1? in quo revera admissa fuerunt septem Ecclesiae sacramenta et nonnullae etiam ceremoniae. De qua re valde conquestus est Io. Calvinus in epist. ad Pacaeum doctorem Lipsicum, et ad Phil. Melanchthonem. Op. Omn. t. 9, part. 2, pag. 54-55, ed. cit. Cf. Io. Sleidanus De Statu Reipublicae et Religionis Carolo V Caesare, lib. 21, an. 1548, f. 347*-349*, per Cou. Badium 1559, sine loco. cp. 23, pag. 91. 120) Cf. Matthias Illyricus Adhoríatio ad Constantiam in Agnita Iesu Christi Religione et Augustana Confessione, npud S. Rob. Bellarminum Controversiae Christianae Fidei, t. 3, lib. 2 Dc Sacram. in Gen. cp. 23, pag. 91. 121) Eph 4, 14. Ms.: Circumferetur. do quattuor sacramenta statuit. In conventu Lipsiensi theologi lutherani septem sacramenta admiserunt; hinc molles dicti sunt. Ergo magna fuit Lutheri inconstantia in doctrina de sacramentis. . ————— Magna item Lutheri inconstantia in sententia de communione sub utraque specie, dum in libro Adversus Ereerabilem Bullam Antichristi enm ,tuetur, in libro vero De Captivitate Babylonica revocat. XII. In ipso isto libro Caplivitatis mutat Lutherus sententiam suam, paulo ante conceptam, de communione sub utraque specie, sed in deteriorem. Cum enim sententia illa sua prior damnata fuisset per Leonem X Romanum Pontificem, in sententiam descendit multo damnabiliorem, licet priorem illam sententiam pro articulo et dogmate fidei tradidisset. In libro enim Adversus Execrabilem Bullam Antichristi de articulis suis, a Romano Pontifice in bulla damnatis, ita statuit, suaque non dicam censoria, sed plusquam coelesti et divina auctoritate decernit, dicens: ?? « Assero et amplector fiducia tota spiritus mei articulos per eam [bullam] damnatos, asserendosque pronuncio omnibus christianis sub poena aeternae maledictionis et antichristos habendos quicumque bullae consenserint » Et ad libelli calcem ait: *?" « Ego itaque, ne prolixo lectorem gravem sermone, si singulos articulos prosequar, his scriptis testor me omnia damnata per bullam istam execrabilem confiteri pro catholicis dogmatibus, de quibus rationem reddidi editis libellis». Omnes igitur articuli, per Summum Pontificem Christi Vicarium damnati, sunt asserendi omnibus christianis sub poena aeternae maledictionis. Inter articulos autem ipsius in Bulla damnatos, 16 est:!5 « Consultum videtur quod Ecclesia in communi concilio statueret laicos sub utraque specie communicandos, nec Boihemi sub utraque specie communicantes sunt haeretici, nec schismatici » Hic igitur articulus, cum sit unus de damnatis, Lutheri sententia, christianis omnibus asserendus est sub poena aeternae maledictionis, tanquam catholicum dogma. At vero in libro De Captivitate Babylonica stultum se dicit, qui aliquando ita senserit: «Hactenus, inquit,!??9 ego stultus sensi pulcrum fore, si pro laicis utraque species sacramenti porrigenda statueretur concilio generali ». Et in Assertionibus Articulorum ait : 1°? « Hunc articulum revocavi in libro De Captivitate Babylonica, et iterum his scriptis revoco ». Sed dico : Itane dogmata fidei catholicae et articuli, omnibus christianis sub poena aeternae maledictionis asserendi, reDISSERTATIO SECUNDA 57 vocari possunt ? Quaenam, quaeso, dogmata ista sunt coelitus accepta, quae tam facile mutantur ? XIII. Addam et aliud in eodem libro Asserlionum. Ad articulum 31, qui est : ?9* « In omni opere bono iustus peccat», ita scribit L u - therus: 7? «Finitis tandem articulis illis nugalibus, in quibus nec pietas, nec eruditio doceri vel audiri potest, etc., revertimur nunc ad res serias et salutares, nempe ad gratiam, liberum arbitrium ». Bone Deus, quid audio ? Articuli nugales, in quibus nec pietas nec eruditio doceri vel audiri potest, sunt tanquam dogmata fidei catholicae sub poena aeternae maledictionis christianis omnibus asserendi ? Sed forte, quae prius videbantur ipsi dogmata fidei, visa sunt postea, mutata sententia, nugales articuli, vel locutus ex levitate est in re tam seria tantique momenti. Et ad articulum 36, qui est de libero arbitrio, iterum repetit in articulis nugas non necessarias, dicens :!? « In ceteris autem articulis de papatu, de conciliis, indulgentiis, aliisque non necessariis nugis, ferenda est levitas et stultitia Papae et suorum. Sed in hoc articulo, qui omnium optimus et rerum nostrarum summa est, dolendum ac flendum est miseros sic insanire ». XIV. Sed et in re tanti momenti, in articulo optimo, qui ipsi rerum suarum summa est, nil minus comperta nobis est ingens levitas ipsius et inconstantia. Est autem articulus :??' «Liberum arbitrium post peccatum res est de solo titulo ; et dum facit quod in se est, peccat mortaliter ». In Asserfione autem, post multa inquit : 18? « Unde non est dubium, satana magistro, in Ecclesiam venisse hoc nomen liberum arbitrium, ad seducendos homines a via Dei ad vias suas proprias ». Et subdit : 13 «Habes, miserande Papa, ita pro sua modestia novus propheta loquitur, habes, miserande Papa, quid hic obgannias, unde et hunc articulum necesse est revocare. Male enim dixi quod liberum arbitrium ante gratiam sit res de solo titulo: sed simpliciter debui dicere : Liberum arbitrium est figmentum in rebus, seu titulus sine re, quia nulli est in manu sua cogitare quippiam mali aut boni, sed omnia sub Deo sunt». Ita postea in Erasmum Roterodamum scripsit librum rorem in numeratione foliorum. 131) Bulla Leonis X contra Errores M. Lutheri. ibid. f. 58^. 132) Ibid. f. 118°. 133) Ibid. in libro Asserlionum vocat articulos suos nugales, et tamen vult esse amplectendos sub poena neternae maleditionis. Summa etiam inconstantia Lutheri ín tradenda doctrina de libero arbitrio; dum in suis Assertionibus et in De Servo Arbitrio negat liberum arbitrium; in Visitatione vero Saronica aporte tuetur. Hinc rigidi Luthorani negant, Confessionistae affirmant liberum arbitrium. De Servo Arbitrio, in quo mordicus sententiam istam suam tuetur, et ad raucem usque clamat liberum arbitrium nihil esse, nihil posse, omnibusque effusis ingenii sui fontibus, rem istam probare et persuadere conatur. 1% Et tamen post omnia haec, in libro De Visitatione Saxonica mutavit sententiam, ubi inter multos articulos agens de libero arbitrio ex professo ait: 35 « Quoniam multi de libero arbitrio indiscrete loquuntur, propterea hanc brevem instructionem adscripsimus ». Ubi aperte docet quod homo habet liberum arbitrium, et quod ex propria virtute facultatem habet ad externa opera vel facienda vel omittenda, et quod adhuc ex propria virtute potest quoad civilem probitatem opera bona praestare, quae Paulus appellat iustitiam carnis,!9? hoc est quod caro, sive homo, ex propria virtute facit. Quod si operatur homo ex propria virtute aliquam iustitiam, habet utique libertatem evitandi malum et faciendi bonum, et requirit etiam Deus talem externam, sive civilem, iustitiam, sicut scriptum est: Lez posita esi propler iransgressionem ; ' et: Lez iusto non est posila, sed iniustis. !3? Hic autem quis non videat Phrygum et Mysorum quam discreti sint termini??? Quam pugnantes sint duae istae Lutheri de libero hominis arbitrio sententiae atque doctrinae ? Et rigidi quidem Lutherani cum Matthia Illyrico priorem sequuntur sententiam, 4? quae postea Calvino suisque mirum in modum arrisit ; !! Confessionistae vero posteriorem. Confessio enim Augustana docet habere hominem liberum arbitrium, dicens : !? «De libero arbitrio docent ecclesiae, quod humana voluntas habet aliquam libertatem ad efficiendam civilem iustitiam et deligendas res rationi subiectas ». Cum autem Augustana Confessio sit veluti lapis lydius doctrinae Lutheri ; manifestum hinc est quod non per transennam aut ioco, sed serio et ex proposito scripsit Lutherus in Hans Lietzmann, Bonn 1912. 136) Cf. FIcbr 9, 10. 137) Gal 8, 19. Vulg.: Lez propter transgressionem posita est. 138) 1 Tim 1, 9. 139) Phryges et Mysi, populi finilimi, non satis stabiliter suas sedes tutati sunt, ideoque terminos tam incertos reddiderunt, ut eorum fines perquam arduum diiudicare fucrit. Hoc proverbium recte usurpatur quoties agitur de rebus 1oto genere inter se dissentientibus, aut de hominibus inter quos nihil convenit. Cf. P. Mannuccil Adagia, ed. cit. col. 837. 140) Cord. G. Hergenrother Storia Univers. della Chiesa, vol. 6, part. 1, cp. 20, pag. 225-226. 141) Institution de la Religion CGhreslienne, liv. 2, cp. 2, pag. 92-105. 142) I. L. t. 4, f. 163°. DISSERTATIO SECUNDA 59 Visitatione Saxonica de libero arbitrio. Quare non recta via incessit, sed nunc ad dexteram, nunc ad sinistram ivit. Non fuit columna immobilis, homo, inquam, in doctrinae fidei stabilis, sed sicut arundo vento agitata nunc in hanc, nunc in illam partem inclinavit ; remque unam et eandem circa dogmata fidei resque non leviusculas, sed longe gravissimas, nunc affirmavit, nunc negavit. Multis aliis exemplis possemus hic Lutheri inconstantiam in doctrina ostendere, scripta enim ipsius innumeris referta sunt similibus sententiis invicem repugnantibus et contradicentibus ; sed plura nos dicturos recipimus suo loco in tractatu proprio de Lutheri Antilogiis 3 in omnibus doctrinae suae partibus. XV. Nunc, ut tractatui huic finem imponamus, uno verbo confütanda nobis est frigida Lutheranorum excusatio, qua Lutherum suum excusant hac in parte, dicentes quod initio, cum e papatus tenebris proreperet, non satis dilucide potuit omnia praevidere; sed temporis progressu, spiritu confirmatior factus, doctrinam purgatiorem tradidit, quin Lutherus ipse in Praefatione ad primum tomum Operum suorum errorem hunc tempori et imperitiae suae tribuendum dicit, 4 et postea ait quod ipse unus ex illis fuit qui scribendo et docendo profecit, ^5 maxime cum, ut ait, 46 fuerit papista insanissimus. Miserum sane effugium, quo doctores quidem tueri se possunt, non autem Prophetae et Apostoli, qui certi sunt dogmata sua habere se de coelo. Et quidem Lutherus ipse frivolam istam excusationem pro Carolostadio non admisit in libro Adversus Coelestes Prophetas fere in vestibulo secundae partis, sed ait:!*' «Certe diabolus est, qui ita clanculum ac subdole adrepit, ac postea se excusat quod a principio non satis confirmatus spiritu fuerit. Sed non excusatione ista utitur spiritus Dei. Mi diabole, ego bene te novi». Praesidium itaque istud, quo Lutherum tueri volunt, ab ipsomet fuit eversum tanquam minime tutum. Qui igitur Ecclesiae firmum solidumque fundamentum esse potest homo tam arundineus, tam arenaceus, hoc est, in doctrina fidei tam levis et inconstans, ut ad omnem ventum doctrinae cireumferatur ? Multae aliae sunt Luthcri nntilogianc, quae suo loco tractabuntur. Inepta Lutherani conantur Lutherum excusare, dicentes quod scribendo et legendo profecerit; haec enim doctorum excusatio esse potest, non Prophetarum. Ipse Lutherus in Carolostadium seribens, eam non admittit. Inconstans etiam Lutherus in doctrina de Ecclesia Romana, dum nliquando eam vocat antichristi synagogam, aliquando fatotur in ea veram esse fidem, ctc. Hinc patet Lutherum non esse firmum Ecclesiae fundamentum. Connexio cum sequentibus. XVI. Primum quod iecit fundamentum ecclesiae suae Lutherus fuit sententia ipsius atque doctrina, quod Ecclesia Romana facta esset meretrix babylonica et sedes antichristi satanaeque synagoga. His nanque emblematis in libro De Captivitate Babylonica, 48 alibique passim in scriptis suis, Romanam Ecclesiam exornat, 1? maxime vero in libro De Antiqua Ecclesia 15° et in libro De Papatu a Diabolo Romae Fundalo,!** nec non etiam in libro De Missa Angulari et Unctione Sacerdotum. ? Et tamen in hoc ipso libro asserit !? in Ecclesia Romana esse veram Scripturam, vera sacramenta, verum catechismum, veram fidem, et in libro Adversus Anabaptistas'"* quod in papatu invenitur multum boni christiani, imo omne bonum christianum et ipsum nucleum christianitatis, sicut alibi a nobis annotatum est. 155 Sane manifestum hinc est quod qui Luthero fidit in doctrina fidei, sane confidit super baculo arundineo conífracto. Cum autem pro instituto praesenti satis superque dictum sit de lutheranae ecclesiae fundamento, nunc ipsa structura ipsumque aedificium videndum nobis est, quale est, quibus lapidibus aedificatum sit. £. 96-97; Contra Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, ibid. f. 336. 344-345. 348; Contra Henricum Regem Angliae, ibid. f. 350. 355-358. 150) Von der Alten Rechten Kirchen, W. G. t. 7, f. 515. 516*-517*. 151) W. L. t. 7, f. 448. 449. 451. 152) Ibid. f. 238. 246^. t. 2, 1. 229»-230*. 155) Cf. Hypotyposis M. Lutheri, vol. 2, part. 1, sect. 4, Dissert. 2, pag. 155. DISSERTATIO TERTIA ARGUITUR LUTHERUS EXEMPLO PAULI QUO SEIPSUM ALIQUANDO TUTATUS FUIT QUOD RELICTA ROMANA ECCLESIA UTI FALSA ALIAM UTI VERAM INGRESSUS NON FUIT! I. Arripienti calamum ad describendam ostendendamque Lutheri ecclesiam qualis qualis sit multorum et ipsius etiam Lutheri iudicio atque sententia, subit animus, ut nonnihil adhuc de vera Ecclesia disseramus et Lutherum exemplo etiam Pauli, quo seipsum aliquando tuetur, arguamus. In Commentario Posleriori in Epistolam ad Galatas Lutherus non semel aut iterum seipsum Paulo similem facit. Super illud : Abundanlius aemulator existens palernarum mearum ftraditionum,? explicato Pauli zelo, quo mosaicam legem propugnabat, ut insignis zelator paternarum traditionum et studiosissimus legalis iustitiae, ait:? «Sic, si quisquam alius, certe ego ante lucem Evangelii pie sensi et zelavi pro papisticis legibus et patrum traditionibus, easque magno serio ut sanctas ursi et defendi». Et postea, cum dixisset se pure adorasse Papam, ait :* «Sed quidquid feci, simplici corde, bono zelo et ad gloriam Dei feci. Sed quae mihi erant lucra, ea cum Paulo arbitror esse damnum propter excellentiam cognitionis Christi Iesu Domini mei ». Deinde cum dixisset quod Paulus non propter meritum, quod plenus zelo divinae legis persecutus fuerat Ecclesiam Christi, vocatus iuit ad cognitionem Evangelii et apostolatum, ait: «Nos iisdem meritis hodie pervenimus ad cognitionem gratiae. Ego in monachatu Christum quotidie crucifixi et blasphemavi». Et postea: «Tales nos sub papatu fuimus, profecto non minus, si non plus contumeliosi et blasphemi in Christum et eius Evangelium, quam Paulus ipse, praecipue ego. Tanta erat auctoritas Papae apud me, ut vel in minimo dissentire ab ipso putarem crimen aeterna damnatione dignum ». S. Auctor, agens de vera Ecclesia, arguit primum Lutherum quod exemplo Pauli se tueatur. In Commentario Posteriori ad Galaias Lutherus seipsum Paulo similem facit, dicens se Inhaesisse paternis traditionibus, sed postea conversum ad agnitionem gratiae pervenisse. Dicit praeterea se fuisse sub papatu monachum insanissimum, vocans se tunc Saulum. Item se Paulo similem facit, quod non a Papa suam doctrinam ncceperit, sed e coelo vocationem et missionem habuerit, et quod ex Romana e lo Et hoc quidem est quod dicit in Praefatione * ad primum tomum Operum suorum laiinorum, se fuisse monachum et papistam insanissimum sepultum in dogmatibus Papae, « ut, inquit, paratissimus fuerim omnes, si potuissem, occidere aut occidentibus cooperari et consentire, qui Papae vel una syllaba obedientiam detrectarent. Tantus eram Saulus ! » Saulum se dicit tunc temporis, hoc est, haereticorum acerrimum persecutorem. Nam in Epistola ad Galatas, loco superius indicato, cum dixisset quod tanta apud ipsum erat auctoritas Papae, ut vel in minimo a Papa dissentire putaret crimen esse aeterna damnatione dignum, subiunxit, dicens : ° « Eaque impia opinio faciebat, ut crederem Ioannem Hussum tam maledictum esse haereticum, ut vel de eo cogitare sceleratum ducerem et pro defendenda auctoritate Papae ipse ferrum et ignem subministrassem ad comburendum illum haereticum, et putasseem summum obsequium me Deo praestare ». Non post multa, eodem libro super illud: Neque veni Ierosolymam ad antecessores meos Apostolos," cum disseruisset quod Paulus, neque visis neque consultis Apostolis, suscepit oficium praedicandi Evangelium in gentibus, adhuc Paulo similem se facit, dicens: «Sic et nos gloriari possumus nos a Papa non accepisse nostram doctrinam. Scripturam Sacram et externa symbola habemus quidem ab eo, non autem doctrinam, quae solo Dei dono nobis contigit ». Sic multis aliis in locis Lutherus! seipsum Paulo similem " facit, non solum ad venditandam divinam suam vocationem et misSionem de coelo ad praedicandum Evangelium, quam vanitatem superius, cum de vocatione ipsius ageremus, confutavimus ; * verum etiam ad imponendum imperitis quod Ecclesia Romana, ex qua transfugit exivitque sicut ex arca Noe corvus,!5 sit inimica Christi, sicut synagoga olim ludaeorum, ex qua Paulus, Christo operante, exivit. 18 Propterea multis in locis dicit se, quandiu sub papatu fuit, Christi inimicum, persecutorem, blasphemum, instar Pauli, in synagoga fuisse,!" rum S. Benedicti edita, Romao, typis Polyglottis Vaticanis 1926. Cf. ctiam Ezpositio S. Laurentii in Genesim proxime edenda, cod. 1. 16) Cf. Act 9, 1-22. 17) Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, W. L. t. 2, f. 329»; Comment. Post. in Epist. ad Gal. ibid. t. 5, f. 291^, DISSERTATIO TERTIA 63 ut simul etiam indicaret quod, sicut Paulus Divini Spiritus virtute praeditus longeque refertus impiam gentilitatem ad chrislianitatem Deum pie colentem et in spiritu el veritate adorantem V^ convertit, ita ipse lovis panegyrim,!? satanae synagogam, hoc est, papisticam Babyloniam, malignantium Ecclesiam ?? in veram iuxta purum putum evangelium Ecclesiam Christi sua praedicatione et doctrina mutavit. II. Hoc nunc discutiendum et examinandum nobis est ostendendumque quam nihil commune cum Paulo Lutherus habuerit; nisi quod, sicut Paulus Christi spiritu a synagoga satanae ductus fuit in Ecclesiam Christi, ita Lutherus spiritu diaboli actus transiverit ab Ecclesia Ch isti in antichristi synagogam. Ille transivit a tenebris in lucem, a nocte in diem ; hic autem e converso a luce ad tenebras, a die ad noctem ; ille a morte ad vitam, a perditione ad salutem; iste e contra translatus est a vita ad mortem, a salute ad perditionem, a Deo ad diabolum, a Christo ad satanam verumque antichristum. Et quidem in Divina Historia, qua Pauli vita ipsiusque ad Christum conversio aperte marratur,?! manifestum ac luce clarius est, quam Ecclesiam Paulus ante conversionem suam per Christum ad Christumque colebat et quam persequebatur; ac subinde manifestum etiam est quod sicut arca Testamenti translata fuit a tabernaculo Moysi antiquato ad novum templum Salomonis ; ? ita Paulus, Christo auctore, translatus fuit a synagoga ludaeorum ad Ecclesiam Dei, ad coetum fidelium christianorum discipulorum Christi, quos tantopere tamque invidiose persequebatur. Et, sicut de Christo legimus quod surgens... de synagoga intravit in domum Simonis ;?* ita Paulus a manifestissima synagoga ludaeorum, qui tanquam hostes Christi et nominis christiani longe acerrimi manifestissima persecutione christianos omnes insectabantur et exagitabant et perdere penitus cupiebant satagebantque, ad manifestissimam Christi Ecclesiam, quae, ludaeorum odium et persecutionem licet gravissimam nihil verita, Christum manifeste colebat, corde credebat diligebatque, ore confitebatur et praedicabat, operibus serviebat et honorabat. Non tam manifesti 1-22; Gal 1, 11-14. 22) Cf. 3 Rg 8, 1-9. 23) Lc 4, 38. Vulg.: Introivit. Ecclesia facta satanae synagoga, exierit. Sed nihil commune habuit Lutherus cum Paulo; Paulus enim n synagoga Iudaeorum iam abolita ad Christi Ecclesiam se convertit; Lutherus e contra Ecclesiam Romanam deseruit, aliam suo nomine fundaturus. De hoc nrgumento multa dicenda sunt; nt unum hic urgendum. Paulus non fuit vocatus ad novum evangelium praedicandum; Lutherus doctrinam Ecclesiae inauditam praedicavit. Paulus non fundavit novam in coelo sunt termini transitus motusque diurni solis, oriens et occidens, quam notus in Scripturis est conversionis Pauli uterque terminus : synagoga Iudaeorum, a qua exivit, et ad quam transivit, christianorum Ecclesia. De Luthero autem tam scimus et luce meridiana clarius est, quod ab Ecclesia catholica apostolicaque Romana exivit, quod ea ?* Ecclesia, ad quam transivit, in cimmeriis?* vel aegyptianis?* tenebris caeca nocte sepulta nemini conspicua erat, nullibi erat, nulla prorsus erat. Propterea non Ecclesiam illam a Christo fundatam supra firmam petram, adversus quam portae inferi non erant praevaliturae, ?' invenit; sed novam de suo nomine aedificavit. Per Deum immortalem, hic Lutheranos omnes rogo, dicant: Quaenam et ubi erat vera illa Christi Ecclesia, quam Lutherus sub papatu cum Saulo persequebatur, et ad quam postea, a Christo mutatus conversusque transivit ? Multa hic mihi dicenda sunt, sed ex multis nonnisi unum urgere constitui. Dicenda multa sunt, quo sciatur, quam latum discrimen positum sit inter Paulum, summum Apostolum Christi, et Lutherum, apostolum summum antichristi; tantum abest, ut verus fuerit apostolus Christi. ` JII. Et primum quidem vocatus fuit Paulus, non ut esset novi evangelii novaeque doctrinae, quae circa fidem est, praedicator ; sed per revelationem Iesu Christi accepit illud idem ipsissimum Evangelium, quos ante ipsum Apostoli praedicare iam coeperant. Lutherus autem novam doctrinam et in Ecclesia Christi inauditam docuit et praedicavit. Paulus a Christo vocatus non fecit seipsum novae ecclesiae a suo nomine fundatorem, sicut Lutherus; imo cum oriretur in ecclesia, quae apud Corinthum erat, schisma quoddam et secta a suo Contra Io. lerosolymitanum, ibid. 23, 394. Cimmeriarum nomine tenebrarum profunda obscuritas aut animi caligo intelligitur. Natum est hoc adagium a Cimmeriae regionis prodigiosa obscuritate, de qua Ovid. Naso: « Est prope Cimmerios longo spelunca recessu Mons cavus, ignavi domus et penetralia Somni, Quo nunquam radiis orlens, mediusve cadensve, Phoebus adire potest; nebulae caligine mixtae Exhaiantur humo, dubiaeque crepuscula lucis ». Metamorph. lib. 11, vrr. 592-596. E DISSERTATIO TERTIA 65 ipsius nomine, auctoritate sua statim potenter repressit : Obsecro... inquit, vos, fratres, per nomen Domini lesu Chrisli, ut idipsum omnes dicalis, et non sinl in vobis schismala ; silis aulem perfecti in uno sensu el in eadem sententia. Significalum est enim mihi de vobis, fratres mei, ab iis qui sunt Chloes, quia contentiones sunt inter vos. Hoc autem dico, quod unusquisque vesirum dicil : Ego quidem sum Pauli, ego autem Apollo, ego vero Cephae, ego autem Chrisli. Divisus est Christus? Nunquid Paulus crucifixus esi pro vobis? Aul in nomine Pauli baptizati eslis? ?8 Non itaque Paulus a Christo vocatus iussus fuit novam Ecclesiam fundare, sed iam a Christo et Apostolis divinitus fundatam humiliter quaerere. Et Christus quidem per seipsum vocavit Paulum ad fidem ; sed noluit per seipsum Ecclesiae inserere, sed ad ministrum Damascenae ecclesiae misit, ut ab illo per Baptismum, sed catechizatus prius instructusque de christianae fidei mysteriis, ab Anania insereretur corpori Ecclesiae.?? Baptizatus autem non statim factus fuit magister et doctor Ecclesiae, sed erai, inquit in Actis Lucas, cum discipulis, qui erant Damasci. *? Deinde, quoniam corde quidem creditur ad iustitiam, ore autem confessio fit ad salutem, *! coepit Christi fidem publice profiteri; ingressus enim synagogas Iudaeorum praedicavit illis Iesum, quoniam hic est Filius Dei, ludaeis Christi inimicis stupentibus quomodo tantus christianorum persecutor derepente factus fuisset christianae fidei praedicator: Saulus autem multo magis convalescebat, et confundebat ludaeos..., affirmans quoniam hic est Christus. Quapropter ludaei Christi inimici consilium inierunt, ut interficerent eum. * Ad praedicandum autem Christi Evangelium Paulus non quaesivit principum saecularium protectionem, ut in tuto positus aut publica principum fide munitus, adversariis novum Evangelium suum calamo potius quam lingua propalaret, ut Lutherus fecit; 3 sed, Deo tantum auspice praesideque, inimicis Christi christianam fidem praedicavit. Nec primus in Ecclesia esse voluit, sed Apostolos in epistola discipulis. 31) Rom 10, 10. 32) Act 9, 20-23. Vulg.: Ut eum interficerent. ecclesiam, ut fecit Lutherus. Paulus quidem vocatus fuit a Christo, sed per alium Ecclesiae insertus; prius discipulus, deinde magister et doctor; non quaesivit principum protectionem; praedecessores Aposiolos non contempsit ; nec prius eis se iunxit, nisi cum probatus fuit; contulit cum Petro et Apostolis Evangelium suum, voluitque ut sua doctrina ab ipsis probaretur, lieet iam multis miraculis comprobata. ad Galatas praedecessores suos dixit, 4^ sciens quod Apostolis prius evangelica provincia a Christo fuerat demandata. Praedecessores autem suos Apostolos non contempsit Paulus; sed, ut Lucas narrat in Actis, cum... venisset... Ierosolymam, tentabat se iungere discipulis. ™% Sed, quoniam propter praecedentes persecutiones discipuli omnes timebant eum, non credentes quod esset discipulus, Barnabas... apprehensum eum duxit ad Apostolos, et narravit eis, quomodo in via vidissel Dominum, el quia loculus est ei, et quomodo in Damasco fiducialiter egerit in nomine Iesu. 3$ Gravissimo autem hoc Barnabae testimonio Apostolis probatus, admissus ab eis fuit in coetum discipulorum ; quapropter subiungit Lucas: Et erat cum illis intrans el exiens in lerusalem et fiducialiler agens in nomine Domini, Loquebatur quoque gentibus el disputabat cum Graecis. *? Ascendit autem Ierosolymam, sicut ipse ad Galatas scribit, post tres annos, cum in Arabia Evangelium per divinam revelationem acceptum praedicasset.?8 Ascendit autem videre Petrum, Apostolorum principem et coryphaeum. Aliorum autem Apostolorum, ait, vidi neminem, nisi Iacobum, fratrem Domini. *? Mansit autem Ierosolymis diebus quindecim, *! non alia utique de causa, nisi ut, ait ipse, conferret cum Apostolis Evangelium quod praedicabat, ne forte, ait, in vanum currerem aul etiam cucurrissem. * Non quod de doctrina, quam praedicabat, dubitaret ipse vera esset necne, nam dubius fuisset in fide ac proinde infidelis; sed quia cursum dicit ministerium verbi et praedicationem, sicut Ephesinis presbyteris Mileti dixit: Dummodo consummem cursum meum ct ministerium verbi, quod accepi a Domino lIesu.*" In vanum currere dicit, in vanum et sine fructu praedicare; quod fit vel maxime, quando de doctrinae veritate aut doctoris et praedicatoris fide dubitatur. Quare, cum non deessent, qui de Pauli doctrina dubitarent, praesertim vero in controversia et quaestione de abroganda lege Moysi et circumcisione, in qua videbatur ab Apostolis discrepare, sciens Paulus Apostolorum apud omnes christianos integerrimam probatissimamque extare veritatis fidem, unde ait quod videbantur aliquid narravit illis. 37) Ibid. vrr. 28-29. 38) Ct. 1, 17-18. 39) Ibid. vrr. 18-19. DISSERTATIO TERTÍA 62 esse, Óoxobvrec 5? graece, hoc est, probati, in prelio habiti; ^ propterea ad conciliandam ab Apostolis doctrinae suae auctoritatem fidemque apud omnes in Ecclesia, voluit eam Apostolorum calculo probari. 4 Et licet probata esset divinitus multis maximisque miraculis, voluit nihilominus eam etiam Ecclesiae et Apostolorum auctoritate magis magisque reddere comprobatam, ut esset sicut aurum ad incudem fornacemque longe probatissimum. 4$ IV. Nunc dico: Itane Lutherus voluit doctrinam suam novam, nullis miraculis probatam Ecclesiae auctoritate probari ? lactabat se certum supra omnem certitudinem esse de doctrina, quod nonnisi purum putum evangelium praedicaret. 4 Sed et Paulus multo certior erat ac longe certissimus. Cur ergo Lutherus, si Paulo similis haberi voluit, Paulum hac in re noluit imitari ? Non necesse est autem Lutherum cum Paulo, quoad vitam moresque in evangelica praedicatione spectat, comparare; turpe enim est cum auro purissimo ac longe pretiosissimo lutum stercusque componere, cum Lutherus nonnisi animalem, carnalem, epicuricam vitam in suo evangelio et duxerit et docuerit, 49 Paulus autem angelicam. Unde ait: In carne... viventes non secundum carnem militamus. ** Nostra... converslaio in coelis est. 9? Ex his omnibus conspicuum esse existimo, quam nihil commune cum Paulo Lutherus habuerit. Sed, ut dixi, unum tantum urgendum esse duxi, ut dicant nobis, pro sua evangelica sinceritate, palam et apertis verbis Lutherani: Quaenam fuit aut est vera illa Ecclesia, quam Lutherus cum Paulo spirans minarum el caedis 9! persecutus fuit, et ad quam postea, Christo auctore, transivit ? Pauli persecutio notissima fuit et ludaeis, quorum paternas leges ardenti zelo aemulabatur, 5* et christianis, quos nimio furore persequebatur. Et ipse pro concione ad populum Iudaeorum dixit : Hanc viam persecutus sum usque ad morlem, alligans el tradens in custodias viros ac mulieres, sicul princeps sacerdotum mihi testimonium reddit el omnes Haec Lutherus minime fecit. Quoad vitam et mores Lutherus nec comparandus est cum Paulo. Ostendant Lutherani ecclesiam, quam Lutherus persecutus fuit, et ad quam postea transivit. Pauli quidem persecutio Iudacis et christianis notissima erat; Lutherus se quidem vocat Saulum, sed non dicit quamnam Ecclesiam persecutus fuerit, nec quamnam invenerit. Paulus reliquit synagogam, sed post inventam veram Dei Eeclesia m, maiores natu. 5? Et in alia oratione ac defensione sua coram Festo Iudaeae praeside et rege Agrippa : Ego quidem existimaveram me adversus nomen lesu Nazareni debere mulla coniraria agere. Quod et feci Ierosolymis, el multos sanctorum ego in carceribus inclusi. * Quare ad conversionem ipsius stupebant et Iudaei, dicentes: Nonne hic est, qui expugnabat in Ierusalem eos, qui invocabant nomen istud? *5 Et christiani, sicut ipse ad Galatas scribit, dicens : Eram autem ignotus facie ecclesiis ludaeae, quae erant in Christo ; tantum autem auditum habebant, quoniam qui persequebatur nos aliquando, nunc evangelizat fidem, quam aliquando expugnabat ; el in me clarificabant Deum. 58 Erat itaque notissima omnibus Ecclesia, quam Paulus ante vocationem suam divinitus factam persequebatur, et ad quam postea per fidem Christi et Baptismum, relicta synagoga, transivit. Lutherus autem dicit quidem se tantum fuisse Saulum, ut paratus esset omnes qui vel minima syllaba Papae obedientiam detrectassent occidere. In Praefatione primi tomi Operum suorum ® et in Commentario ad Galatas ait5* se paratum fuisse comburere omnes pro defendenda auctoritate Papae ; maxime vero hoc fecisset in Ioannem Hussum tanquam haereticum. Sed quam Ecclesiam certo notam manifestamque persequeretur, Saulus tantus non loquitur, cum tamen hoc primum sit, quod hac in re quaeritur. Quam Ecclesiam persecutus fuit ? Quos sanctos coniecit in carceres et vincula ? In quos discipulos Domini spirans minarum et caedis anhelavit, ut, si quos invenisset, vinctos Romam perduceret ad Summum Pontificem, tantus Saulus ? Quamnam, quaeso, veram invenit Ecclesiam, propter quam reliquit Ecclesiam Papae, quam pro vera Ecclesia coluerat, iuxta articulum fidei: Credo sanctam Ecclesiam catholicam ? 5? Paulus non deseruit synagogam, nisi postquam invenit per Christum veram Dei Ecclesiam ; ct nemo eorum, qui ad Christi fidem conversi sunt, pristinam religionem suam reliquit, nisi postquam meliorem invenit. Ita eunuchus Candacis reginae Aethiopum per Philippum, 5? Cornelius Centurio per Petrum, ® Paulus Sergius, 8? Dionysius Areopagita, € Apollo, ** Timotheus, *? Titus 9$ per Paulum conversi, tunc DISSERTATIO TERTIA 69 ^ tandem religionem mutarunt, cum veriorem et meliorem cognoverunt. Ita Samaritani, per Philippum ad Christum conversi, fidem Christi susceperunt et ab Apostolis Petro et Ioanne post Baptismi sacramentum per manuum impositionem Spiritum Sanctum acceperunt, Christique Ecclesiae inserti fuerunt. °% D. Augustinus, nonnisi postquam per Ambrosium cognovit veram Christi Ecclesiam, reliquit Manichaeorum sectam, hoc est, satanae veram synagogam. ê! V. Haereticis autem cum primis solemne admodum fuit Ecclesiam catholicam titulo falsitatis speciosoque verioris ecclesiae praetextu deserere, et, nulla veriori meliorique inventa, arbitratu suo novam a fundamentis, suo praesertim nomine nuncupatam, erigere, et, qui in via Cain abierunt, ** sicut Cain a facie Domini egressi civitatem sibi in terra condere. "?' Ecclesiam Catholicorum relinquunt; a nobis, inquit [Ioannes], prodierunt,” et certiorem christifidelium non requirunt. Ita sane Lutherus, vestigia haereticorum haeresiarcharumque secutus, Romanam Ecclesiam deseruit, nec aliam meliorem quaesivit, sed ex Scripturis perperam pro arbitratu suo intellectis, novam architectatus et fabricatus fuit, quasi extra Ecclesiam in solis Scripturis Christus inveniri possit, et extra arcam Noe salutis locus reperiri regnante diluvio. ? Cum tamen ipsemet aliquando docuerit Christum extra Ecclesiam inveniri non posse. Scribit enim in Ecclesiastica Postilla,” in die Natalis Domini super Lucae Evangelium de pastoribus, qui Christum invenerunt, docetque quod « qui Christum inventurus est, necesse habet prius Ecclesiam invenire, sicut pastores dicuntur invenisse Mariam priusquam infantem Iesum ». ** Et in eodem sermone, exponens illud: Maria autem conservabat omnia verba haec conferens in corde suo,"5 ait quod”: «qui aliquid de Christo nosse cupit, non debet sibi fidere aut privatum sua ratiocinatione pontem in coelum extruere, sed Ecclesiam adire, visitare et consulere, quae conservat omnia yerba Dei in corde suo », eaque ponderat, et confert secum et cum Confessionum, lib. 6, cp. 3-4, ibid. col. 720-722; De Utilitate Credendi, cp. 8, ibld. 42, 78-79. nus epist. 62, (P. L. 4, 371); S. Hieronymus cpist. 15, ibid. 22, 355. 73) Kirchenpostille, f. 84, Wittemberg, Hans Luft 1547. 74) Cf. Lc 2, 16. 75) Ibid. vr. 19. Haeretici vero, nulla meliori ecclesia inventa, veram relinquunt, ct aliam novam erigunt, sicut fecit Lutherus, licet ipsc scripserit non posse Christum inveniri, nisi prius inveniatur Ecclesia; et tamen, deserta Romana Ecclesia, nullam aliam adivit. wu Laudavit quidem ecclesiam Graecam et sectam Hussiticam at ad Graecos vel Hussitas non transivit, sed novam condidit ex! solis Scripturis; dum veritas Scripturarum non inveniatur extra Ecclesiam. s Scripturis. Sed dico : Lutherus ipse, deserta Romana Ecclesia, quamnam aliam adivit ecclesiam ? Quam aliam consuluit ? Quam invenit, aut quaesivit ? Laudavit aliquando Lutherus ecclesiam Graecam et sectam Hussiticam. In libro De Capfiwitate Babylonica, ubi de Eucharistia ei Communione sub utraque specie agit, ait "" quod nominandi haeretici et schismatici sunt non Boihemi, non Graeci, quia Evangeliis nituntur, sed Romani. In Assertionibus Articulorum per Summum Pontificem Leonem X Damnaltorum, articulo 16, agens de eadem re, ait: ** « Dico Boihemos et Graecos in hac parte nec haereticos nec schismaticos, sed christianissimos et evangelicissimos esse, quos et his verbis oro et obtestor in Domino, ut in ea sententia firmiter permaneant ». In Asserlione autem Articuli 30 ait,?? omnes articulos Ioannis Hussi in concilio Constantiensi damnatos esse christianissimos, verissimos, evangelicos. In epistola ad Senatum Pragensem hortatur ® ut in doctrina Hussi persistant, ne sanguinem ipsius et Hieronymi sui innocentem una cum dogmatibus damnarent, dehortaturque ne doctrinam Hussi abiurent. « At abiurantes, inquit, sciant sese, me teste, coram Deo et hominibus, Christum Dominum abiurare et filios perditionis esse. Certe ego cum nostris asseremus Ioannem Hussum, etiamsi tota Boihemia, quod Deus avertat, eum negaverit, tamen noster erit; quin eligimus eum ». Sed si revera ita credidit Lutherus veram Dei Ecclesiam apud Graecos vel apud Hussitas esse ; cur non ad eam transvit, in eamque se recepit a Romana egressus, sicut Paulus a synagoga in Ecclesiam Christi, sed novam condidit extra antiquam probatamque et a Catholicis omnibus creditam Ecclesiam, ex solis Scripturis ? Quomodo potuit extra Ecclesiam Christum invenire contra suam etiam doctrinam publice pro concione traditam ? Neque enim extra Ecclesiam potest esse veritas Scripturarum ; sed, ut sapienter admodum Tertullianus docuit in suis Praescriplionibus, 9 ubi apparuerit esse veritatem disciplinae et fidei christianae, illic erit veritas Scripturarum. Quare non ad Scripturas provocandum ait, sed inquirendum quibus competat fides ipsa et quibus tradita sit disciplina christiana. Hoc est, inquirenda cum primis EcDISSERTATIO TERTIA 7i clesia est ad inveniendum Christum reperiendamque Scripturarum veritatem. Quod si Lutherus comperit Graecos Hussitasque esse christianissimos maximeque evangelicos, non haereticos aut schismaticos, quid aliud quaerendum erat? Cur ad eos non convolavit ? Imo negavit se esse Hussitam ? VII. In Assertione enim Articuli 30: «Non recte, inquit, 8 vocant qui me hussitam appellant, non enim mecum ille sentit. Sed si ille fuit haereticus, ego plus decies haereticus sum, cum ille longe minora et pauciora dixerit, velut inchoans lucem veritatis aperire ». Dixerat Hussi articulos omnes in Constantiensi concilio damnatos christianissimos et evangelicos, postea virum pium et doctum appellat, dicens: °? « Conatus enim fuit vir ille pius et doctus id quod et ego in principio conabar, ut decretis papalibus veritatis opinio salva maneret ; at iis salvis ipsum perire necesse erat una cum Christo et fide et veritate ». Igitur, inquam, Hussus vir doctus et pius habuit Christum et fidem et veritatem ? Cur ergo non cum Husso Lutherus sensit, nec ad Hussiticam sectam habentem, sua ipsius sententia, Christum et fidem et veritatem, transivit ? « Nisi forte, inquit, ** ideo permissus est exuri, quia non parum detulit romano idolo et suis satanicis statutis operationibusque erroris». Profecto si res ita est, potuisset Lutherus Tridentinum concilium adire, maxime data publica fide, % sicut Hussus Constantiense ; $6 cum enim nihil deferret Romano Pontifici, nihil timendum sibi erat ab igne mansissetque in medio flammarum illaesus sicut tres iuvenes Hebraei in ardenti fornace Babylonis. ??* At, si existimabat Lutherus non esse apud Hussitas veram ecclesiam, ac propterea ad Hussitas non transiverit ipse ; cur hortatus fuit Pragenses ne Hussi doctrinam abiurarent, dicens abiurare etiam Christum eos, qui doctrinam illam abiurarent ? VIII. Comminiscuntur multa novi dogmatistae, ut sese ab hoc laqueo expediant, ne cogantur dicere ubinam erat vera Christi Ecclesia epist. ad Regem Rom. Ferdinandum, pag. 487, ed. cit.; L. Pastor Storia dei Papi, vol. 6, pag. 77. 85-87. Vers. ital. A. Mercati, Roma, Desclée 1927. S6) Cnrd. G. Hergenróther Storia Univers della Chicsa, vol. 5, part. 2, cp. 8, pag. 207, $7) Ct. Dn 3, 19 sqq. Lutherus vocat Hussum pium et doctum; cur ipsum non est secutus? Cur Tridentinum concilium non adivit, sicut Hussus Constantiense ? Autumant dogmatistae Ecclesiam collapsam per Lutherum restitutam fuisse, ut olim Donatistae asserebant de Donnto; qui error ab Augustino fugulatus est. Alil asserunt Ecclesiam non periisse, sed latitasse, antequam Lutherus suam istam novam architecLatus fuisset, necdum catholicam Romanam Ecclesiam, abiecta cuculla, deseruisset. Et hi quidem dicunt quod defecerat, collapsaque fuerat, ita ut reparatore Luthero opus fuerit, qui tanquam alter Zorobabel cum Iesu filio Yosedech templum Domini a Chaldaeis et rege Babylonis dirutum ?* a fundamentis denuo erigeret. 9? Optime sane, quasi mentitus fuerit Summa Veritas Christus, cum ait: Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam; ** et cum ait: Sinite utraque crescere usque ad messem. Messis autem est consummalio saeculi; 9 et cum dixit: Ecce ego vobiscum sum... usque ad consummalionem saeculi. *? Non est autem commentum hoc novum figmentum; vetus est, fuitque olim Donatistarum, qui asserebant toto orbe terrarum defecisse Ecclesiam et per Donatum in Africa exortam fuisse. ® A D. autem Augustino multis locis ,?! praesertim vero in libro De Unitate Ecclesiae contra Donatistas error iste iugulatus confossusque fuit. Per Lutherum autem in libro Contra Papatum, ubi ait Ecclesiam totam corruisse, ?? ab orco revocatus est. Haeresi nanque coniingit id quod Marcus Tullius quodam loco dixit ? de Pompeianorum causa, quod saepius iugulata iterum reviviscebat. Sed, sicut S. Augustinus ait libro proxime citato, ?5 qui Ecclesiam defecisse dicit anathema sit, quoniam aliud evangelizat ; qui autem aliud evangelizat, anathema sit, inquit ad Galatas Paulu s.9 «Aliud autem evangelizat, inquit Augustinus," qui periisse dicit de cetero mundo Ecclesiam, et in parte Donati in sola Africa remansisse dicit. Ergo anathema sit». IX. Alii asserunt non quidem periisse Ecclesiam, in qua Christus regnaturus est in aeternum : Dabit illi, inquit Gabriel, Dominus Deus sedem David patris eius, el regnabit in domo lacob in aeternum, el 30. 39. Vulg.: Messis vero consummatio saeculi est. 92) Ibid. 28, 20. 93) S. AuguStinus Contra Epist. Parmeniani, lib. 1, cp. 2-3, (P. L. 43, 35-37); cp. 14, ibid. col. 50; llb. 2, cp. 2, ibid. co!. 52; IIb. 3, cp. 19, ibid. col. 79; Contra Litteras Petiliani, lib. 2, cp. 39, ibid. col, 293. * Enarratio in Psal. 49, ibid. 36, 566; Enarratio in Psal. 54, ibid. col. 642; Enarratio in Psal. 66, ibid. col. 807. 95) Ibid. 43, 391 sqq. 96) W. L, t. 7, f. 455*. 97) Philippica 13, vol. 5, pag. 3289-3290. 98) Cp. 12, (P. L. 43, 415). 99) 1, 9. Vulg.: Si quis vobis evangelizaverit., 100) Cp. 13, (P. L. 43, 415-416). DISSERTATIO TERTIA 73 regni eius non eril finis.!Ü] Unde a Christo Novum Testamentum dictum fuit aeternum. 1? Dicunt autem latitasse, sicut in diebus Eliae non perierat quidem Ecclesia, ut existimabat Elias, cum dicebat: Reliclus sum ego solus et quaerunt animam meam.!* Dominus autem ostendit ei quod Ecclesia revera non perierat, sed latitabat. Ait enim Divinum Oraculum : Reliqui mihi... septem millia virorum in Israel, qui non curvaperunt genu... Baal.'* Et in Apocalypsi legitur quod mulier amicta sole, postquam filium peperit, propter serpentis antiqui persecutionem fugit in desertum, ibique abscondit se per lempus el lempora el dimidium temporis. 1*5 Sed et hoc speciosum quidem, sed inane, instar spectri, figmentum est; de Ecclesia enim Dominus ait quod abscondi non potest, inquiens : Non potes! civitas abscondi supra montem posita. 1% Est enim posita supra montem in vertice montium, ut Isaias!” et Michaeas!?* prophetae uno spiritu, uno ore, iisdem verbis dixerunt : !?? Erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium, e! elevabitur super colles, et fluent ad eum omnes gentes ; el ibunt populi multi ei dicent: Venite, ascendamus ad montem Domini el ad domum Dei Iacob, el docebil nos vias Domini, et ambulabimus in semitis eius, quia de Sion exibit lex el verbum Domini de lerusalem. Loquuntur autem proculdubio Vates sanctissimi e Divini spiritus afflatu de Ecclesia Dei sub Novo Testamento, Ecclesia nanque a Paulo ad Timotheum domus Dei dicta est.!? Deus nanque in Ecclesia per fidem habitat, unde fideles femplum Dei ab eodem Paulo ad Corinthios appellantur.'! Alludunt autem Vates ambo ad templum Salomonis in cacumine montis Moria magnificentissime fabricatum. !? Et, sicut in Aggaeo legimus, magna erit gloria domus istius novissimae magis quam primae ; 3 ita praedicunt quod multo sublimiori excelsiorique loco aedificanda per Christum erat conflcitur; Sanguis Christi, quac sunt:'« Hic est enim calix Sanguinis mei novi ct neterni Testamenti » etc. De qua Catechismus Romanus : « Verba illa aeferni et mysterium fidei sancta traditio catholica, veritatis interpres et custos, nos docuit ». Part. 2 De Eucharistiae Sacramento, n. 21. vr. 18; Rom 11, 4. 105) Apc 15, 14. 106) Mt 5, 14. 107) 2, 2-3. 108) 4, 1-2. ritatem eadem. Ct. F. Vigouroux La Sainte Bible Polyglotte, h. 1. 110) Cf. 1 Tim 3, 15. Magis. sicut in dicbus Eliae; quod inane figmentum est; Dominus enim dicit Ecclesiam supra montem positam non posse abscondi, et elevatam in vertice montium praedixerunt Isaias et Michaeas; et synagoga gloriosiorem prophetavit Aggneus. Si verum esset sectariorum commentum, Ecclesia multo miserabilior essct quam synagoga. Sed etiam falsum est Ecclesia quam olim fuerit synagoga; hoc est, quod longe gloriosior futura erat sub Novo Testamento Ecclesia, quam fuerit sub Veteri Testamento synagoga. Unde Paulus gloriosam dixit Christi Ecclesiam. "4 Sicut enim multo praestantius multoque gloriosius fuit templum Salomonis in habitaculum Dei aedificatum !!5 quam tabernaculum Moysi; ita futura erat longe gloriosior Christi Ecclesia quam Moysi synagoga, sicut Christi facies in transfiguratione multo gloriosius atque divinius resplenduit,!!* quam Moysi facies olim ex consortio divino resplenduerat. !!? Tam notum autem est in Sacris Litteris, quod Christi Ecclesia multo amplior multoque gloriosior futura erat atque Moysi synagoga, quam quod notissimum. At si verum esset sectariorum istud commentum de Ecclesia tandiu in obscurissimis ac cimmeriis tenebris, ne aegyptiis dicam, latitante; fuisset plane multo miserabilior synagoga et post Christum antiquata et longe maxime miserrima a Deo repudiata, derelicta ac reprobata, lIerosolyma per Romanos eversa, temploque funditus diruto. 3? Nam Iudaei quidem ubique gentium habitant sedesque firmas habent, permittuntur habere synagogas suas, in quibus religionis suae libera exercitia habent, circumciduntur, festivitates suas celebrant, conventus ad concionem legemque audiendam per singula sabbata faciunt et iudaice secundum legis suae ritus traditionumque suarum ceremonias vivunt. Christi autem Ecclesia ista, quam fingunt Novatores, longe peioris conditionis servitutem captivitatemque [perpessa] a temporibus, ut aiunt, "° D. Gregorii Magni, nihil horum habere potuit, nec christianam religionem quoquo modo profiteri. 'tane Christus dilectissimam sponsam suam post tyrannorum diuturnas persecutiones adegerit ad ferendum tandiu gravissimum captivitatis iugum sub antichristi, ut somniant, tyrannide et diaboli potestate servituteque longe durissima ? O monstra! X. Sed expendamus parumper, quaeso, quod afferunt de Ecclesia in diebus Eliae; manifestum enim erit quam turpiter vel errent, 29-35; 2 Cor 3, 7-13. 118) C. Tacitus Historiarum, lib. 5, cp. 10-13; Eusebius Caesar. Hist. Eccles. lib. 3, cp. 5-8, (P. G. 20, 222-229); Sulpicius Severus Chronicon, lib. 2, (P. L. 20,7146) ; Io. Flavius De Bello Iudaico, t. K, lib. 1, cp. 1, pag. 10 sqq.; specintim"nutem lib. 7, cp. 1, pag. 508 sqq. 119) M. Lutherus Adversus Papatum Romae a Diabolo Fundatum, W. L. t. 7, f. 555° DISSERTATIO TERTIA 75 nescienles Scripturas, ?? vel mentiantur tanquam sycophantae et impostores ad imponendum et fucum faciendum simplicibus. Dicant nobis: Agiturne ibi de tota fidelium multitudine universaque Ecclesia in populo Dei, an tantum de Ecclesia speciali in regno Israelis sub impio Achab et scelestissima lezabele ? ?! Si nanque de partiali ecclesia agatur, nihil afferunt quod faciat ad rem, non enim sermo est de particulari, sed de universali Christi Ecclesia. Particulares in persecutionibus possunt fugere et sese in latibulis recipere, sicut Christus abiit el abscondil se ; ?? et: Ambulabat... in Galilaeam ; non enim volebat in Iudaeam ambulare, quia quaerebant eum Iudaei interficere. ?? Quod autem fecit ipse, faciendum etiam docuit, dicens: Cum... .persequentur vos in civilale una, fugile in aliam. Et cum propter Stephanum magna fieret persecutio in ecclesia lerosolymitana, discipuli omnes dispersi fuerunt per regiones ludaeae... praeler Apostolos, sicut Lucas in Actis refert. 2$ Quare nil mirum si in diebus Eliae propter acerbam persecutionem Achab et Iezabelis veri cultores fidelesque servi Dei latitabant; ita ut Elias existimaret omnes de medío sublatos ac desideratos esse. Quamquam Elias non de fidelibus quibuscumque, sed de Prophetis loquebatur, dicens: Prophetas tuos occiderunt, el reliclus sum ego solus, ignorans quod unus Abdias princeps in domo Achab in persecutione lezabelis centum Prophetas in speluncis absconderit alueritque.?9 Ipse etiam Elias fugit persequentem se lezabelem, ?? furiam illam, horrendae crudelitatis monstrum. At vero illo ipso tempore, quo in regno Israel sub Achab tam atrocem persecutionem patiebatur Ecclesia, in regno Iuda sub pientissimo rege Iosaphat summa fruebatur pace et tranquillitate, et mirum in modum florebat vera religio divinusque cultus, ut Sacra narrat Historia. "* Fuit enim Iosaphat rex apprime religiosus et ad avitam pietatem collapsam reparandam et sartam tectam servandam cum primis addictus. Successitque ei religionis negotium quam prosperrime, insistensque vestigiis Asae patris sui, principis religione et pietate insignis, ?? effecit ut iuxta praescriptum divinarum legum Deus puEcclesiam tempore Eliae latitasse; nam Scriptura non loquitur ibi de Ecclesia universali, sed de particulari, quae latitare potest, ut habetur in Evangelio et Actis. "Tempore vero, quo Ecclesia in regna Israelis persecutiones patiebatur, florebat sub rege Iudae. Nec nd rem facit testimonium Apocalupseos de muliere in desertum fugiente; ibi cnim agitur de novissima nntichristi persecutione. Nec admitti potest Ecclesiam flde destitutam per mille annos Intitasse, sine praedicatione et pastore. rissime coleretur ab omnibus popularibus suis. Erat igitur in diebus Eliae Ecclesia in regno Iuda non solum ob publicum divinae religionis exercitium manifesta omnibusque notissima, verum etiam longe florentissima ; particularis tantum in Israel, praesertim vero in Samaria, propter persecutionem latitabat Ecclesia. Quare perquam miserum est Novatorum istud effugium de latitante Ecclesia exemplo israeliticae Ecclesiae sub Elia. XI. Nec plus ponderis aut momenti habet quod afferunt de Ecclesia in desertum fugiente ex libro Apocalypsis.!?" Ibi enim agitur de novissima persecutione antichristi sub finem et consummationem saeculi. Est autem mirabile haereticorum ingenium quod, cum ibi. dicatur Ecclesia sole amicta, hoc est, instar solis illustrissima ac splendidissima, - quid soleillustrius, quid spectabilius ? Quid est in universo hoc mundo somatico quod minus latere possit? — et tamen Ecclesiam sole amictam faciunt latitantem. Nec tamen ibi Divina Scriptura latitantem dicit Ecclesiam, sed fugientem in desertum, ubi aleretur per tempus e! tempora el dimidium temporis. Ubi alluditur ad fugam synagogae ex Aegypto a persecutione Pharaonis in desertum divina ope factam. 1! Num latitans dici potuit synagoga in deserto divinitus sustentata ? Et quomodo, quaeso, universa Christi vera Ecclesia omnibus ignota tam diuturno tempore per spatium mille fere annorum pati ab inimicis suis persecutionem potuit, cum omnino nesciretur ac prorsus ignoraretur? Et cum verum sit quod Paulus ait: Corde... creditur ad iustitiam, ore autem confessio fil ad salutem, quomodo salva esse potuit sine confessione christianae fidei? Imo quomodo fidem habere potuit praedicatoribus destituta, cum verum etiam sit quod fides ex auditu, auditus aulem per verbum Chrisli?! Sed quomodo audient sine praedicante ? 333 Quomodo mansit tandiu grex sine pastoribus, hoc est, Episcopis, quos, ut Paulus ait, posuit Deus regere Ecclesiam..., quam acquisivit sanguine suo?!** Sine pastore potest grex in medio luporum diu manere incolumis ? DISSERTATIO TERTIA 77 Et ubi, quaeso, Lutherus latitantem istam invenit Ecclesiam, priusquam a Romana Ecclesia exiret transfuga ? Ipse enim, ut multis locis testificatus est, 15 priusquam lutheranismi fieret auctor, nonnisi catholicus romanus erat, et omnes, qui, relictis Romanae Ecclesiae signis, ad ipsum iam apostatam et rebellem transfugerunt, antequam manipulares ipsius fierent, nonnisi in Romanae Ecclesiae castris et sub signis Romani Pontificis, exercitus huius secundum Christum supremi ducis et imperatoris, militabant. Ubi ergo inventa ab ipso est vetus ista Ecclesia latitans, et ad lucis huius usuram perducta est mundoque ex latibulis, antris, et specubus educta, manifestata illustrataque est, sicut olim per Moysen synagoga ex Aegypti tenebris asserta ? O figmenta et nugas longe nugacissimas ! XII. Sed, sicut in Proverbiis est, qui nititur mendaciis..., pascit ventos, el volantes sequitur aves. ?** Cum enim non possint assignare ecclesiam, ad quam Lutherus, deserta Romana, transivit, figmenta ista deliramentis similia comminiscuntur, et inanissima somnia somniant. Sine vera Ecclesia, non potest haberi vera fides, vera Scripturarum intelligentia, vera religio, verus Christus, verus Deus; nec potest esse vera Ecclesia, nisi quae a Christi et Apostolis per traducem fidei, medianlibus maioribus nostris, ad nos usque pervenit. Siquis autem aliam ecclesiam a Christo primum fundatam in saecula permansuram evangelizaverit, anathema sit ; nam qui aliam ecclesiam praedicat, profecto aliam fidem, aliud evangelium praedicat, ut Augustinus ait. Ergo anathema sit. Ostendant nobis Lutherani veram istam Ecclesiam primitus a Christo et Apostolis divinitus fundatam, antiquam, perpetuam, manifestam, sole amictam, reginam imperantem, stellis coronatam, et ipsis ex animo salutem nostram, quae in veritatis cognitione in primis consistit, referemus acceptam. Nam, si cum Donatistis novam nobis dederint ex meris Scripturis suo arbitratu intellectis, cum Donatistis ipsos, D. Augustini exemplo, damnabimus haereticosque palam renunciabimus, nihilque morabimur quod tam gloriose se iactent iactanHypolyposis M. Lutheri, vol. 2, part. 1, sect. 4, Disserl. 2, pag. 152-154. 136) 10, 4. Vulg.: Idem autem ipse sequitur aves volantes. SI latitans Ecclesia, ubi eam Invenit Lutherus? Mendaciis igitur nituntur dogmatistac in suis commentis. Novam ergo ecclesiam ex solis Scripturis, suo arbitrio Intellectis, construxerunt Lutherani, ideoque anathemate plectendi, ut olim Donatistae. Connexio cum Sequentibus. terque glorientur de inventa evangelica veritate. Eorum nanque personas elegantissima quadam mimesi Vincentius Lirinensis visus est expressisse, dicens :!% «Audias etenim quosdam ipsorum dicere: Venite, o insipientes et miseri, qui vulgo catholici vocitamini, et discite fidem veram, quam praeter nos nullus intelligit; quae multis ante saeculis latuit, nunc vero revelata et ostensa est». Hoc dicit vir eruditus de hominibus, qui novam nescio quam doctrinam promillenles, circa fidem exciderunt. !39 Sed iam ad lutherici evangelii fructus et lutheranae ecclesiae qualitates deveniendum, ut sciat mundus, qualisnam a Luthero fundata ecclesia est. '

CHAPTER 2. Sectio Secunda — De Aedificio Et Qualitatibus Ecclesiae Lutheranae

DISSERTATIO PRIMA LUTHERANAE ECCLESIAE AEDIFICIUM QUALE SIT QUIBUSQUE LAPIDIBUS AEDIFICATUM ET AN VERE TEMPLUM DEI DICI POSSIT DISQUIRITUR INSPICITURQUE ! I. A fundamento ad superaedificationem structuramque aedificii procedendum est, sicut saepe solet Scriptura. Ita Dominus : Super hanc petram, inquit, aedificabo ecclesiam meam.? A fundamento ad superaedificationem processit et Petrus: Ad quem [accedentes], inquit, lapidem vivum, ab hominibus quidem reprobatum, a Deo autem electum el honorificatum, et ipsi tanquam lapides vivi superaedificamini, domus spiritualis, sacerdotium | sanclum.? Prius ponit fundamentum Christum, qui lapis... est factus in caput anguli, * unde etiam citat illud Isaiae: Ecce pono in Sion lapidem summum, angularem, electum, pretiosum, 5 apud Vatem est: In fundamento fundatum, hoc est, pro fundamento positum; deinde posuit Petrus superaedificationem factam ex lapidibus vivis. Ita et Paulus, ad Coriníhios scribens : Dei, inquit, aedificatio estis. Secundum graliam Dei, quae dala esl mihi, ut sapiens architectus [undamentum posui; alius aulem superaedifical. Unusquisque autem videat quomodo superaedificet. Fundamentum... aliud nemo potesl ponere, praeler id quod positum est, quod est Christus lesus. Si quis Vulg.: Factus est. 5) 28, 16; 1 Petr 2, 6. A fundamento nd aedificationem procedendum est, sicut ostendit Dominus. Petrus etiam docet super Christum fundamentum gedificandam esse domum spiritualem. Item Paulus dicit super Christum nedificandum esse nrgentum, aurum, etc., in similitudinem templi salomonici, quod lapidibus pretiosis exstructum erat. Qua metaphora utitur adhuc Paulus, seribens ad E- phesios. Sicut vero Petrus vocat Ecclesiam domum spiritualem, sic Paulus eam dicit habiiaculum et templum sanctum, S0 SECTIO SECUNDA autem superaedificat super [fundamentum hoc, aurum, argentum, lapides preliosos, ligna, foenum, stipulam, uniuscuiusque opus manifestum eri. 5 Ubi D. Paulus post fundamentum positum ostendit quid doctores boni superaedificent, nempe argentum, aurum, lapides pretiosos, quale fuit templum Domini per Salomonem excitatum. De quo in Sacra Regum Historia legimus quod omnia extruxit Salomon lapidibus pretiosis, qui ad normam quandam aique mensuram lam intrinsecus quam extrinsecus serrali erani, quodque fundamenta... [extruxit] de lapidibus pretiosis, lapidibus magnis decem sive octo cubitorum ; et desuper lapides pretiosi aequalis mensurae." Ubi Divina Scriptura pretiosos lapides dicit, non quidem gemmas, uniones, lapillos perlucidos, quos gemmas dicimus, intelligit, non enim hi aedificiis magnis solent inservire, nec tantae magnitudinis decem sive octo cubitorum inveniuntur; sed lapides pretiosos dicit marmora diversorum generum, lapides parios albi coloris, laconicos, virides, ophiticos variis serpentum coloribus distinctos, porphyriticos coloris rubri, candidis intervenientibus punctis, aliisque marmorum generibus etiam versicoloribus, quibus et olim plurimum et nunc etiam templa et principum palatia marmorantur. At vero inquit Paulus quod non omne, quod superaedificatur, est aurum, argentum, lapides pretiosi ; superaedificatur enim lignum, foenum, slipula. Eadem metaphora et fundamenti et superaedificationis usus est Paulus, ad Ephesios scribens, dum ait: lam non estis hospiles el advenae, sed estis cives sanctorum et domestici Dei, superaedificali supra fundamentum Apostolorum et Prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo Iesu ; in quo omnis aedificatio constructa crescit in templum sanctum in Domino ; in quo et vos coaedificamini in habitaculum sanctum in Spiritu Sanclo. ? Sicut autem Petrus hac metaphora usus Ecclesiam dixit domum spiritualem : Ipsi tanquam lapides vivi superaedificamini domus spiritualis; ita Paulus Ecclesiam dicit habitaculum sanctum, quam ad Timotheum dixit domum Dei.? Dixit etiam hic templum sanctum in Domino, quemadmodum etiam ad Corinthios : Nescitis, quia lemplum Dei estis, el Spirilus Sanctus habitat in vobis? Si quis aulem lemplum culum Dei, loco: Habitaculum sanctum. 9) 1 'Tim 3, 15. DISSERTATIO PRIMA 81 Dei violaverit, disperdel illum Deus. Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos. !'? Et alibi: Quis... consensus lemplo Dei cum idolis? Vos enim estis templum Dei vivi, sicut dicil Deus: Quoniam inhabitabo in illis el inambulabo inter eos el ero illorum Deus.? Alludit ad tabernaculum mosaycum et ad templum salomonicum, quod utrumque habitaculum Dei in Sacris Litteris saepe saepius appellatur. ??' Utrumque etiam saepissime vpo sanctuarium,? et wīp sanclum™ per excellentiam, sive sanciilas, nominatur; nam Regius Vates, Deum alloquens, ait: Domum tuam decet sanctitudo, Domine, in longitudine dierum.!5 Profecto quoniam templum illud sacrosanctum fuit veluti symbolum quoddam et hieroglyphica figura Ecclesiae Dei, ad designandam veram in Spiritu Sancto Ecclesiae sanctitatem. Hinc enim populus christianus dictus est gens sancla: Vos... inquit Petrus, genus eleclum, regale sacerdolium, gens sancla, populus acquisilionis.!9 Et Paulus ad Ephesios : Christus, inquit, dilexil Ecclesiam, et seipsum íradidit pro ea, ul illam sancltificaret, mundans eam lavacro aquae in verbo vitae, ul exhiberet ipse sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam aut rugam aut aliquid huiusmodi, sed ul sit sancia el immaculata. ? II. Hinc proprio veluti titulo et epitheto Ecclesia dicitur sancta, non quod in ea omnes sancti et electi Dei, nulli autem peccatores, ut novorum sectariorum et dogmatüstarum multi nugantur ; 18 sed eo quod nonnisi in Ecclesia sanctitas vera vitae atque doctrinae reperiri potest. Non sunt quidem in Ecclesia Dei omnes christiani sancti et iusti, multi sunt peccatores scelesti ; sed si non omnes boni, neque omnes mali. Est sicut arca Noe, in qua nec sola munda, nec sola immunda animalia inveniebantur, sed simul munda et immunda. !? Est area Domini, in qua una cum tritico sunt etiam paleae, sicut legimus: Permundabit aream suam, et congregabit triticum in horreum suum, paleas auiem comburel igni inextinguibili.?? Est ager Domini, in quo Von den Conciliis und Kirchen, W. G. t. 7, f. 501-502». 508^; S. Rob. Bellarminus Controversiae Christianae Fidei, t. 2, lib. 3 De Ecclesia Militante, cp. 2, pag. 53, ed. cit. 19) Cf. Gn 7, 1-9. 20) Mt 3, 12. alludens ad tabernaculum mosaycum et ad templum Salomonis, quod utrumque sanctum dicebatur. Hine populus christianus a Petro et Paulo gens sancta vocatur. Ita proprio titulo Ecclesia sancta dicitur, non quod omnes in en sint sancti, comparatur enim arcae Noe, sagenae, etc., sed quod vera sanctitas nonnisi in ea semper invenitur. Soli christiani dicuntur sancti, sicut inter omnia animantía solus homo rationalis dicitur, sunt etiam superseminata zizania, quae tempore messis sunt colligenda, alliganda in fasciculos et comburenda.?! Est sagena missa in mare, congregans ex omni genere piscium, sed tandem boni tantum sunt colligendi, mali autem foras mittendi.?? Est coenaculum, in quo reperiuntur etiam qui non habent vestem nuptialem, ac propterea eiiciendi in tenebras exleriores, ubi erit fletus et stridor dentium ; ** collegium decem virginum, in quo quinque sunt prudentes et quinque fatuae ;?* multitudo servorum a Domino talenta accipientium, inter quos est, qui talentum accipit et abscondit ;?5 ovile Domini est, in quo sunt una cum ovibus haedi, staturi in die iudicii a sinistris. ?6 Et tamen licet non omnes christiani sancti sint, Ecclesia enim domus Dei esi, ** de qua Paulus ad Timotheum ait: In magna... domo non solum sunt vasa aurea el argentea, sed et lignea et fictilia, el quaedam quidem in honorem, quaedam autem in contumeliam. Si quis ergo emundaverit se ab islis, eril vas in honorem sanclificatum el utile Domino, ad omne opus bonum paratum;?? licet, inquam, non omnes christiani in Ecclesia Dei sint sancti, multi, heu longe multi sint peccatores, vitam christiano nomine longe indignam ducentes ; tamen solus christianorum hominum coetus dicitur sanctus appellaturque gens sancta, populus acquisitionis, quoniam vera sanctitas tantum inter christianos reperitur. Extra Ecclesiam species tantum quaedam sanclitatis et pietatis reperiri potest, inter infideles enim et haereticos multi invenientur, quod spectat ad morales virtutes honestamque conversationem, qui videri possint et dici sancte vivere, sed sunt, sicut Paulus ait, speciem quidem pietatis habentes, virtutem aulem eius abnegantes,?? sine fide enim impossibile est placere Deo.?" Infideles probe viventes, quales etiam multi inter gentiles nominantur, ut Socrates multique alii, simiae dici possunt iustorum. f Appellantur christiani inter omnes homines soli sancti, sicut inter omnia animalia soli homines rationales, non quod omnes ratione utantur et iuxta rationis rectae praescriptum vivant agantque, cum multi careant rectae rationis usu ; sed quod soli homines animam habeant ratione praeditam, qua possunt iuxta sanam mentem vivere 25, 1-13. 25) Cf. Ibid. vrr. 14-30. 26) Cf. ibid. vrr. 31-33. 27) 1 Par 21, 1. Vulg.: Est domus Dei. Cf. 1 Tim 3, 15. 28) 2 Tim 2, 20-21. 29) Ibid. 3, 5. Vulg.: lHabentes speciem quidem. 30) Hebr 11, 6. ur —Ó—M— DISSERTATIO PRIMA " 83 agereque. Et quilibet homo dicitur animal rationale, non quod unaiicet atiquando ratione non quaeque pars hominis sit capax rationis, cuius non caro, non corpus, Statur: non vires vegetantis et sentientis animae capaces sunt, sed ipsa tantum mens et intellectus; omnis tamen homo animal dicitur rationale, quia solus homo inter omnia animalia mentem et intellectum habet. Ita, inquam, inter omnes hominum coetus tantum coetus christianorum in Sacris Litteris dicitur sanctus, ? quia nonnisi in vera Christi Ecclesia sanctitas vera reperitur, aut reperiri inter homines potest. Sicut autem in homine rationali multae sunt partes rationis eX- sicut in hopertes, ita in sancta Ecclesia multi sunt christiani expertes sancti- NS n. tatis, homines animales, spiritum non habenles,?? nec capientes quae pi pL sunl spiritus Dei ; 9? sunt veluti partes hominis non ad animam imnM mortalem, sed ad ipsum corpus morti et interitui obnoxium spectantes. non sancti: Et sicut non potest homo, quandiu homo est, non habere rationalem Aa R E animam ; ita non potest vera Christi Ecclesia Spiritu Christi homines 4. easanctificante carere. Datus est enim ei, ut maneat secum in aeternum : prama Spn ritu ris Alium, inquit, Paraclitum dabil vobis, ul maneat vobiscum in aelernum, sanctificante. Spiritum verilalis.* III. Hinc ne in Veteri quidem Testamento fuit aliquando Ecclesia ^ Revera $ . è E è P . : $ 4. pps Ecclesia sine aliquo spectatae sanctitatis et pietatis viro. Statim enim ab initio — nunquam it i 35 1 = 36 : ERA fuit sine fuit iustus Abel, %5 cui successit Seth, ™® post quem Enos coepit inins sancts. vocare nomen Domini.® Enoch postea ambulavit... cum Deo, 38 quem N subsecutus fuit Noe... iustus atque perfeclus, qui invenil gratiam in Abel, Seth.ete. oculis Domini. 3 Post Noe, Sem et Iaphet, * itemque Melchisedech, rex Salem..., sacerdos Dei altissimi. *! Hinc patriarchae sanctissimi Abraham, *? Isaac, 9 Iacob, Io- Postea seph5* et alii, quos insecuti fuerunt Moyses et Aaron, ^% Iesu? et RI, sanctissimi, Caleb ; 4 deinde iudices populi Barach cum Debora, *? Iephte, 5? Coram Domino. 40) CI. ibid. 9, 1 sqq. 41) Ibid. 14, 18. 42) CI. ibid. 12, 1 sqq. judices, reges, Prophetae. Post captivitatem Zorobabel, Ag- £neus, ctc. In N. T. omni saeculo floruerunt eximiae sanctitatis viri. Primo saeculo Apostoli et Linus, Clemens, etc. 84 i SECTIO SECUNDA Gedeon, * Samson * aliique usque ad Samuelem, ? qui omnes, ut Paulus ad Hebraeos ait, leslimonio fidei probati * inventi sunt. Hos insecuti fuerunt usque ad transmigrationem sancti reges David, 55 Salomon, 56 Asa, 5 Iosaphat, 5€ Ezechias, *? Iosias *? et prophetae Nathan, 8 Ahias, ® Elias, 9 Eliseus cum innumeris filiis prophetarum ; 55 Isaias, € Michaeas, $? Oseas, 99$ leremias, 9? Ezechiel," cum quo, tempore ipso babylonicae captivitatis, Daniel, * Ananias, Misael, Azarias ? aliique permulti. Post captivitatem vero lesus sacerdos magnus” et Zorobabel princeps Iuda, * Aggaeus, '* Zacharias ?? et Malachias” prophetae, Esdra, 78 Nehemias, '? Mardochaeus, Esther ® usque ad Machabaeos, divina religione et pietate praestantissimos, qui non adeo multis annis ante Christi adventum floruerunt ; ® ita ut lacunam hanc temporis, Simeon iustus Spiritu Sancto plenus ® et Anna prophetissa 9 cum parentibus Virginis Deiparae et parentibus Ioannis Baptistae Zacharia et Elisabeth, hominibus sanctissimis, totam faciem impleverint. * Ita manifestum est, quod nunquam Deus reliquit Ecclesiam suam sub Veteri Testamento sine aliquibus viris spectatae pietatis, in quibus manifestae essent Spiritus Sancti operationes. IV. In Novo autem Testamento post loannem Baptistam, Virginem Deiparam et Apostolos Spiritu Sancto copiosissime refertos, in ipsa Ecclesia catholica non reperitur saeculum absque viro aliquo probatae sanctitatis. Et quidem primum saeculum praeter Apostolos innumeris floruit apostolicis viris abunde sanctissimis, praecipui tamen fuerunt in Romana Sede successores Petri Linus, Cletus, Clemens, Anacletus, Evaristus, pontifices et martyres. 1 sqq.; 4 Hg 2, 1 sqq. 65) Cf. 3 Rg 20, 35; 4 Rg 2, 3. 15; 4, 38; 5, 22; 6, 1. 66) Ct. 4 Rg 19, 2 sqq.; 28, 8-19; Is 1, 1 sqq. 67) Ct. 3 Rg 22, 8-28; 2 Par 18, 7-27; Mich 1, 1 sqq. Dn 1, 1 sqq. 72) Ct. ibid. 1, 6 sqq. 73) Cf. Agg 1, 1-2. 5; Zach 3, 1-18. 74) Cf. 1 Esr 2, 2; 3, 2. 8; 4, 2-3; 5, 2; 2 Esr 7, 7; 12, 1. 46. 75) Cf. 1 Esr 5, 1; 6, 14; Agg 1, 3; 2, 21. DISSERTATIO PRIMA 85 Appetente autem secundo saeculo floruerunt S. Ignatius, S. Polycarpus, et post ipsos Iustinus martyr, Hippolytus, Irenaeus, episcopi et martyres, viri sanctissimi et eruditissimi. In Romana autem Sede hoc saeculo sederunt Sancti Alexander, Xystus, Telesphorus, Hyginus, Pius, Anicetus, Soter, Eleutherius, Victor, Zephyrinus, omnes sanctissimi martyres, qui propter Christum glorioso martyrio sanguinem prodegerunt. Tertio saeculo in sancta Dei Ecclesia floruerunt S. Laurentius, martyr gloriosissimus, S. Cyprianus episcopus Carthaginensis et martyr nobilissimus aliique martyres innumeri, et in Romana Sede Sancti Callistus, Urbanus, Pontianus, Anterus, Fabianus, Cornelius, Lucius, Stephanus, Xystus II, Dionysius, Felix, Eutychianus, Caius, Marcellinus, omnes sancti Christi martyres. Hoc eodem saeculo floruit S. Gregorius Neocaesariensis episcopus, ob miraculorum copiam dictus thaumaturgus, S. Paulus primus eremita aliique innumeri viri sanctissimi. Quarto saeculo S. Antonius, S. Hilarion cum innumeris aliis anachorelis, monachis et monachorum patribus, utroque Macario, Isidoro, Heraclide aliisque permultis. Floruerunt viri sanctissimi et eruditissimi Athanasius, Hilarius, Basilius, Gregorius Nazianzenus, Gregorius Nyssenus, S. Nicolaus Myrae episcopus, patres omnes Nicaenae synodi, et in Romana Sede Marcellus, Eusebius, Melchiades martyres, S. Silvester, S. Marcus, S. Damasus aliique sancti confessores longe conspicui. Quinto saeculo floruerunt S. Hieronymus, Ambrosius, ** Ioannes Chrysostomus, S. Paulinus, S. Augustinus, S. Martinus Turonensis episcopus, S. Petrus Chrysologus, S..Fulgentius Ruspensis episcopus, S. Epiphanius aliique viri pietate et eruditione longe illustrissimi, et in Romana Sede S. Innocentius et S. Leo Magnus aliique sanctissimi Pontifices. : Sexto saeculo floruerunt S. Benedictus Abbas, S. Placidus multique sancti monachi, et in Romana Ecclesia Ioannes I Papa et martyr, S. Liberius Papa et martyr, S. Agapitus miraculis clarus apud D. Gregorium in Dialogis 55 aliique sancti Pontifices, maxime vero 84*) S. Auctor ponit hic S. Ambrosium, licct mortuus sil an. 397. 85) Lib. 3, cp. 3, (P. L. 77, 224). Secundo sacculo Ignatius, Irenaeus ctc. Tertio saeculo Laurentius, Cyprianus, ctc. Quarto saeculo Antonius, Hilarion, etc. Quinto saeculo Hieronymus, etc. Sexto saeculo Benedictus, Liberius, etc. Septimo saeculo Isidorus Hisp., Augustinus, clc. Octavo saeculo Io. Damascenus, Bonifacius, etc. Nono saeculo Cyrillus, Methodius, ctc. Decimo saecculo Tiomualdus, U- dalricus, etc. Gregorius Magnus, Pontifex longe sanctissimus atque doctissimus. Quo tempore etiam floruit S. Gregorius Turonensis. Septimo saeculo S. Isidorus Hispalensis cpiscopus, S. Augustinus, Mellitus aliique monachi, qui a Gregorio Papa in Angliam missi, insulam illam ad Christi fidem converterunt. In Romana autem Sede Pontifices Sancti Bonifacius III, IV et V, S. Martinus I, Papa et martyr, S. Leo II Pontifex sanctissimus, necnon et S. Benedictus II, qui Leoni successit. In Anglia post S. Augustinum claruerunt miraculis S. Cuthbertus et S. Ioannes, ut Venerabilis Beda in Hisloria Anglicana testatur. 86 Octavo saeculo floruerunt S. Ioannes Damascenus et Venerabilis Beda, item S. Bonifacius, episcopus et martyr, Germaniae dictus apostolus, et in Romana Sede S. Gregorius Papa H, qui praedictum S. Bonifacium in Germaniam misit, et per eum magnam Germaniae partem ad Christi fidem convertit. Hoc eodem saeculo floruit S. Schwibertus 8° Werdensis episcopus, Saxonum et Frisiorum apostolus, qui etiam post mortem plurimis coruscavit miraculis, quibus Saxones fuerunt ad Christi fidem et conversi et confirmati. Floruit etiam S. Rupertus, Bavariae apostolus et Salisburgensis episcopus, itemque S. Corbinianus in Bavaria primus Frisingensis episcopus. Nono saeculo multi floruerunt viri sanctitate conspicui, cum primis vero Sancti Cyrillus et Methodius Moravorum et Slavorum apostoli, qui etiam sacris aquis abluerunt Borivorium ducem Boihemiae et Ludmillam coniugem, sanctissimam feminam. Eodem saeculo floruit S. Adalbertus, Pragensis episcopus et martyr; floruit et S. Ludgerus Monasteriensis episcopus, qui etiam dictus fuit Saxonum apostolus. In Romana autem Sede Eugenius II, dictus pater pauperum, Leo IV vir sanctissimus et Nicolaus I dictus Magnus, sanctissimus et beatissimus Pontifex, qui Cyrillum et Methodium misit ad Moravos Slavosque ad Christi fidem perducendos. Decimo saeculo floruit S. Romualdus, Camaldulensium pater, S. Udalricus Augustae Vindelicorum episcopus, S. Dunstanus episcopus Cantuariensis, S. Heribertus Coloniensis episcopus, S. Wenceslaus Boihemiae rex et S. Eduardus rex Angliae sive Britanniae, martyr. col. 230 sqq. 86*) Alias Suitbertus. DISSERTATIO PRIMA 87 Undecimo saeculo floruit S. Ioannes Gualberlus, auctor Ordinis Vallis Umbrosae, S. Stanislaus Cracoviensis episcopus et martyr, S. Stephanus Hungarorum rex, S. Eduardus Angliae rex, confessor, qui ab Alexandro Papa III in Sanctorum numerum relatus fuit ; itemque Henricus I imperator pientissimus atque sanctissimus cum Augusta uxore sua S. Cunegunda sanctissima femina virgineque. O rem mirabilem, tam magni principes coniuges et caelibes, ideo Bambergae miraculis clari! Duodecimo saeculo multi floruerunt viri sanctitate celeberrimi. In primis autem S. Bernardus, vir sane apostolico spiritu abunde refertus, S. Malachias, Hiberniae episcopus, cuius vitam longe mirabilem S. Bernardus descripsit, ? S. Thomas Cantuariensis episcopus et martyr, S. Anselmus eiusdem civitatis episcopus, S. Norbertus, Ordinis Praemonstratensium institutor, Magdeburgensis archiepiscopus. Et huius saeculi initio e vita hac migravit ad superos Bruno, vir sanctissimus, Carthusianorum pater. Eadem tempestate floruit S. Leopoldus Austriae marchio, multis miraculis longe clarus et illustris. Tertium decimum saeculum multi viri sanctissimi illustrarunt ; cum primis autem duo viri vere apostolici S. Dominicus, fundator Ordinis Praedicatorum, et S. Franciscus, fundator Ordinis Fratrum Minorum. Et in Ordine quidem Praedicatorum hoc saeculo floruerunt D. Thomas Aquinas, S. Petrus martyr, S. Hyacinthus Polonus, S. Raimundus Hispanus, S. Ambrosius Senensis; in Ordine autem Minorum S. Antonius Lusitanus, dictus Paduanus, S. Bonaventura episcopus Cardinalis, S. Ludovicus episcopus Tolosanus. Floruit hac eadem aetate sanctissimus rex Francorum Ludovicus, floruit et S. Coelestinus Papa V, miraculis clarus et inter Divos relatus. Quartum decimum saeculum non caruit viris sanctis. Floruit hoc saeculo S. Elzearius, comes Ariani in Gallia, S. Ivo presbyter in Minori Britannia ; in Romana Sede Benedictus XI insigni sanctitate, quam miracula multa consignarunt. Floruit hac aetate S. Catharina Senensis, virgo mirabilis, ferventissimi spiritus et ardentissimae in Deum et homines caritatis. Undecimo sacculo Io. Gualbertus, Stanislaus, etc. Duodecimo sacculo Bernardus, Malachias, etc. Saeculo tertio decimo Dominicus, Franciscus, etc. * Saeculo decimo quarto Elzearius, Ivo, etc. Saeculo decimo quinto Vincentius Ferr., Bernardinus Sen. etc. Sneculo decimo sexto Franciscus P., Ignatius L., etc. Et nostra aetate praesertim Card. Borromaeus. Ad maiorem confirmntionem veritatis fidei catholicae voluit Deus per multos Sanctos innumera patrare miracula, quibus etiam eorum sanctitatem probavit. Omnes enim Quinto decimo saeculo floruerunt S. Vincentius Ferrerius Ordinis Praedicatorum, S. Antoninus eiusdem Ordinis archiepiscopus Florentinus, S. Bernardinus Senensis Ordinis Minorum et S. Didacus Hispalensis Ordinis eiusdem, B. Ioannes a Capistrano et B. Iacobus Picenus, viri sanctitatis admirabilis, licet nondum inter Divos relati, B. Laurentius Iustinianus patriarcha Venetiarum aliique permulti magnae sanctitatis viri. Et tandem sexto decimo saeculo sub initium ex humanis excessit S. Franciscus Paulanus, fundator Ordinis Minimorum, B. Ignatius Loyola, auctor Ordinis Iesuitarum, B. Franciscus Xaverius, qui in Indiis Orientalibus Christi fidem ingenti cum fructu praedicavit, et B. Aloysius Bertrandus, Ordinis Praedicatorum, qui idem fecit in Indiis Occidentalibus, et tandem, ut multos missos faciam sanctitate admodum conspicuos, mirabili vitae sanctitate floruit illustrissimus Cardinalis Carolus Borromaeus, archiepiscopus Mediolanensis, qui nunc defunctus multis miraculis claret. V. Sicut enim sanctitatem et doctrinae et vitae Christi Apostolorumque eius, ut olim Sanctorum Prophetarum Deus multis magnisque miraculis confirmavit contestatusque luit; ita post Christum et Apostolos ad maiorem confirmationem comprobationemque veritatis fidei catholicae in Ecclesia Christi, multos Sanctos voluit miraculis longe magnis esse conspicuos, ut Gregorium Thaumaturgum, Nicolaum Myrensem, Martinum 'Turonensem, Bernardum Claraevallensem, Franciscum Assisiatem, Antonium Patavinum, Vincentium Ferrerium et Franciscum Paulanum, ut innumeros mittam, qui divinis miraculis claruerunt. Sunt enim necessaria ad faciendam fidem verae sanctitatis, quae non in externis operibus, ieiuniis, orationibus, eleemosynis certo consistit, haec etiam in hypocritis reperiri possunt; sed in internis virtutibus, fide, spe, caritate, in puritate cordis, in conscientiae bonitate aliisque divinis virtutibus, quae oculis spectari non possunt, ac propterea vera sanctitas nonnisi divinis testimoniis comprobari potest. Et propterea Deus cum in Veteri tum etiam Novo Testamento solitus plurimum fuit servorum suorum fidelium veram sanctitatem miraculis declarare, quibus proinde facta est a Deo indubitata fides omnibus, [qui] sapere volunt veram esse eam religionem, quam Sancti DISSERTATIO PRIMA 89 miraculis illustrati coluerunt, verum cultum, quo Deo servierunt et placuerunt; nam sine fide... impossibile est placere Deo. Quare miracula sunt argumenta et evidentes demonstrationes divinitus factae, quibus vera fides et religio ostenditur et demonstratur, vera enim miracula divina sunt testimonia. Sicut Elias, cum semel atque iterum fecit de coelo ignem descendere, probavit se virum Dei esse ; 8 et cum alias ad consumendum sacrificium precibus suis ignem de coelo traxit, quod non potuerant praestare sacerdotes et prophetae Baal; ostendit quod non Baal, sed Deus Israel esset verus Deus. Unde populus universus, viso miraculo, et credidit et confessus fuit fidei veritatem, dicens: Dominus ipse est Deus, Dominus ipse est Deus.® Hinc Paulusad Corinthios ait se non sine signis apostolatus sui missum fuisse: Signa... inquit, apostolatus mei facta sunt in vobis in omni patientia, in signis et prodigiis el virtutibus. *^ Nunc, his constitutis, cum non possit Ecclesia Dei non esse sancta et non habere viros sanctitate conspicuos, viros bonos et Spiritu Sancto plenos, quorum spectata sit et indubitata sanctitas; dicat Polycarpus Laiserus, tam egregius lutheranus, dicant nobis Lutherani: Quosnam viros sanctitate conspicuos et miraculis claros habuit a Luthero fundata ecclesia ? Lutherus quidem, suus ipsorum primus apostolus et propheta, nullum unquam miraculum fecit, 9! quo Deus doctrinam ipsius tanquam veram vereque divinam confirmarit, sicut de Apostolis legimus: llli autem profecti praedicaverunt ubique, Domino cooperante et sermonem confirmante sequentibus signis. ?? VI. Lutherus autem credi voluit missus a Deo, absque ullo tamen missionis suae testimonio, quod auctoritatis a Deo in legatione sua acceptae fidem faceret, sine quibus tamen nec Moyses, nec Elias, nec Apostoli missi fuerunt. Sed Lutherus est alter Ioannes Baptista, ? de quo in Evangelio legitur quod signum fecit nullum. ** Ridendus non confutandus error; tam enim similis fuit Lutherus Ioanni quam nox diei, quam ater angelus satanas Angelo Deit: Hic est enim de quo scriplum est: Ecce eam aestimant veran religionem, quac a Sanctis miraculis probatur. Ita Elias miraculis ostendit Deum Israel esse verum Deum; sic Paulus apostolatum suum signis probavit. Lutherana secta nullos habuit sanctitate et miraculis conspicuos. Lutherus nullum miraculum tecit, sed credi voluit missus a Deo, sine Dei testimonio, quasi alter Ionnes Bapt.; sed cum Ioanne non est conferendus, Yoannes nullum quidem fecit signum; nl ipse fult ingens miraculum. Non assumpsit pracdicationis officium nisl a Deo vocatus; non praedicavit novam doctrinam; non evertit synagogam, nec pontifices traduxit; interrogatus, humillime respondit se non esse Christum nec prophetam, sed venisse ad praedicandam poenitentiam. 90 SECTIO SEGUNDA ego millo Angelum meum. ?* Et, sicut alibi diximus, ?* non fecit quidem loannes ullum miraculum, sed fuit ipse ingens divinum miraculum ab ortu nativitatis suae: Quis pulas, puer isle eril? Elenim manus Domini erat cum illo." Imo ante nativitatem magno miraculo in matris utero Spiritu Sancto repletus exultavit, ?9? nec nisi miraculo conceptus fuit, divino munere parentibus datus et a Gabriele patri in templo praenunciatus et magno encomio celebratus. °° Et licet Ioannes talis ac tantus esset et praeterea filius sacerdotis!9€? et ipse secundum legem sacerdos ac proinde ordinarius minister, non assumpsit sibi praedicationis officium, sed a Deo vocatus et missus: Faclum est verbum Domini super loannem... Et venil... praedicans.!?! Nec praedicavit novam doctrinam, sed antiquam Prophetarum : Venit in omnem regionem Iordanis, praedicans baptismum poenitentiae in remissionem peccatorum, sicul scriptum esti in libro sermonum Isaiae propheiae : Vox clamantis in deserto: Parate viam Domini ; rectas facite semitas eius.!"? Nec venit ad evertendam synagogam et novam ecclesiam de suo nomine fundandam, non ad traducendos pontifices principesque sacerdotum demendamque eis auctoritatem et viris ecclesiasticis invidiam apud vulgus conflandam, sicut Lutherus invidiosissime fecit;!9 sed a sacerdotibus et levitis, quos principes Iudaeorum ab Ierosolymis ad ipsum miserant, interrogatus quisnam esset, modestissime respondit atque humillime, dicens se non esse Christum, non Eliam, non prophetam. Et obiurgatus cur baptizaret, cum nec Elias, nec propheta esset, !** cum haberet totius populi favorem, obiurgatoribus suis minime fuit succensus, nec eos, Lutheri more, maledictis conviciisque et contumeliis virulentis incessit, sed tantum modestissime dixit se esse vocem in deserto clamantem : Parate viam Domini, sicut dixit Isaias propheta, 195 hoc est, quod tantum missus a Deo erat ad praedicandam poenitentiam, qua homines ad Christum suscipiendum digne disponerentur. Ad praedicandam autem poenitentiam non erant necessaria miracula, sed exemplum vitae, sed efficacia spiritus cum opinione sanctitatis. His autem loannes fuit abunde instructissimus. Dissert. 9, pag. 300-304. 104) Cf. Io 1, 19-27. 105) Ibid. vr. 23. Vulg.: Dirigite. A ree—ÓM HH ——————É DISSERTATIO PRIMA 91 Quod si, sicut Moyses, novam doctrinam circa fidem et religionem traditurus fuisset, sane non sine miraculis missus fuisset, quibus posset fidem legationis divinaeque missionis omnibus certam testatamque facere, ne una cum Moyse potuisset dicere Deo mittenti: Non credent mihi, neque audient vocem meam ; sed dicent : Non apparuit libi Dominus. Propter hanc enim causam Deus dedit Moysi potestatem faciendi miracula, ut credant, inquit, quod apparuerit tibi Dominus Deus... Si non crediderint, inquit, tibi, neque audierint vocem signi prioris, credent verbo signi sequentis... Virgam... hanc sume in manu tua, in qua [acturus es signa. 109 Lutherus autem, sicut superius vidimus, !? novam doctrinam novaque dogmata «sub poena maledictionis aeternae omnibus asserenda » in mundum invexit suaque dogmata de coelo habere se dixit, missus a Dco credi voluit; et tamen divinam missionem suam ad rem tanti momenti ne minimo quidem miraculo testatam fecit. VII. Tertullianus in suis Praescriplionibus ab haereticis miracula exigit, dicens:!?? «Cupio ostendant mihi ex qua auctoritate prodierunt, etc. Sic enim Apostolos solet facere; dare illis praeterea virtutem eadem'signa edendi, quae et ipse. Volo igitur et virtutes eorum proferre, nisi quod agnosco maximam virtutem eorum, qua Apostolos in perversum aemulantur, illi enim de mortuis vivos faciebant, isti de vivis mortuos faciunt » Tale quidem est miraculum quod Calvinus praestitit, ut, praeter Surium,!? Hieronymus Bolsecus in Vila Calvini !? testis oculatus scripsit de Bruleo Ostunensi, qui, cum Calvini opera morbum mortemque simulasset, ut postea publico spectaculo suscitaretur a Calvino, falsoque miraculo miserae plebi imponeretur; Dei virtute factum fuit ut infelix ille, qui mortem simulaverat, revera mortuus fuerit. Quem impostor Calvinus suscitare minime potuit, sed a Deo delusus confususque falsus evangelista remansit. Lutherus autem aliquando iactavit quod, si voluisset, potuisLutheri, vol. 2, part. 1, sect. 3, Dissert. 2, pag. 70 sqq.; Dissert. 6, png. 119-123. 108) Praescript. 4, cp. 30, (P. L. 2, 43). 109) Comment. Brev. Rerum in Orbe Gestarum. pag. 324-375. Si novam doctrinam traditurus fuissel, non sinc miraculis missus essct. Lutherus autem novam doctrinam sine miraculis invexit. Ab haereticis, ut ait Tertullianus, miracula exigenda sunt ad fidem doctrinac faciendam; scd illi ca in perversum patrare aemulantur, ut Calvinus et Lutherus. Dicunt Luiherani, sibi non esse quaerenda Signa, cum Scripturam praedicent; Ecclesiae vero miracula damnant. Sed haec est calumnia Pharisneorum, paganorum, etc. Ceterum non agitur hic set utique miracula facere. !!! Quod quam verum sit, effectus demonstravit, cum, Friderico Staphylo teste oculato, ©"? daemonem a quadam puella eiicere voluit nec potuit, sed a daemone in magnas angustias redactus, ad turpem fugam redactus fuit ; et cum Nesenum poetam, in Albi misere submersum, ad vitam revocare vanis quibusdam immurmurationibus frustra tentavit, ut Ioannes Cochlaeus,™ Laurentius Surius? et alii!!5 scriptum reliquerunt. VIII Boni autem viri, cum ecclesiam suam, instar fungi nuperrime natam, nullis divinis miraculis a Deo probatam ostendere possint, aiunt nos iniuriam sibi facere, cum ab ipsis miracula exigimus,!!6 cum ipsi nonnisi Divinam Scripturam ab Apostolis praedicatam innumerisque miraculis confirmatam praedicent, catholicaeque Ecclesiae miracula non vera esse miracula, sed daemonum praestigias, sicut Paulus ait, quod antichristus venturus est in signis... mendacibus."? Et Dominus ait quod venturi erant pseudoprophetae: Et dabunt, inquit, signa... atque prodigia; ita ut in errorem inducantur, si fieri potest, eliam electi. 9 Sed ista vetus calumnia est Pharisaeorum, qui de miraculis Christi ita calumniabantur, "° paganorum, ° qui miracula martyrum, et veterum haereticorum, quales fuerunt Ariani, Eunomiani, Vigilantiani, qui ita calumniabantur miracula, quae in Ecclesia catholica fiebant. Quare nil mirum, si novi haeretici Lutherani et Calviniani, uno eodemque spiritu acti quo Ariani aliique haeretici, de miraculis catholicae Ecclesiae similiter, ut olim illi, sentiunt et loquuntur. Cetera, ne quo simplicitati nostrae imponant, dum dicunt se nonnisi Divinam Scripturam innumeris miraculis confirmatam praedicare, nam lac. Schmidelinum, pag. 404, Coloniae Agrippinae 1592. 113) Acta Lutheri, an. 1523, pag. 75-76. 114) Comment. Brev. Rerum in Orbe Gestarum, pag. 534. 115) W. Lindanus Dubitantius, pag. 261-262; Til. Bredenbachius Collationum Sacrarum, lib. 7, cp. 5, pag. 720, Coloniae Agrippinne 1592. 116) Card. G. Hergenróther Storia Univers. della Chiesa, vol. 6, part. 1, cp. 10, pag. 144. 117) 2 Thess 2, 9. 118) Mt 24, 24. 119) Cf. ibid. 12, 24; Mc 3, 22; Lc 11, 15-19. 120) De Porphyrio, cf. S. Hieronymus Contra Vigilantium, (P. L. 23, 348); de Celso, cf. Origenes Contra Celsum, lib. 2, (P. G. 11, 870-879). 121) S. Ambrosius Sermo de SS. Gervasio et Protasio, seu epist. 22, (P. L. 16, 1019-1026). In hac;uitima; parte epistolae nominantur tantum Ariani; attamen specialiter respicit Ambrosius ad Eunomianos et Vigilantianos, qui tunc temporis Mediolani Arianos repraesentabant, et cultum martyrum eorumque miracula negabant. Cf. S, Hieronymus Contra Vigilantium, ibid. 23, 347-349. DISSERTATIO PRIMA 93 nobis etiam Divina Scriptura est cum primis sacrosancta; non agitur hic de Scriptura, sed de veritate, hoc est, de vero sensu Scripturae. Habent Divinas Scripturas Hebraei, habent et haeretici, quos tamen Paulus ad Timotheum dicit veritate privatos et mente corruptos. '?? Agitur de veritate fidei, de veritate religionis, de veritate Ecclesiae, non de Scriptura; Scriptura enim utrisque communis est, non autem fides, religio, Ecclesia. Nos nostram Ecclesiam, religionem, fidem habemus, innumeris miraculis perpetuo saeculis omnibus divinitus contestatam atque probatam, ipsi sanctitatem suae ipsorum ecclesiae omnino nullis, quin ipsi non floccipendunt modo et nihili faciunt, verum etiam respuunt et damnant miracula, quibus tamen, sicut vidimus, Deus in utroque Testamento sanctitatem doctrinae vitaeque servorum suorum, cum primis Apostolorum, maxime vero Christi Fili sui, divinitus contestatus est in Ecclesia sua. IX. Quoniam vero in haereticorum sectis nulla est sanctitas vitae et doctrinae, propterea Deus, qui summa veritas est !? et testis falsitatis esse non potest, nullis unquam vel minimis miraculis aliquam haereticorum sectam comprobavit, licet haeretici ipsi maxime voluerint. Sicut de prophetis et sacerdotibus Baal in Sacra Historia legimus, quod quam maxime nisi fuerunt, ut ad comprobandam miraculo religionem suam, quam Elias falsam praedicabat, facerent ignem de coelo descendere ad sacrificium consummandum, nec tamen potuerunt;!^ sic haereticis nunquam datum fuit posse vera miracula facere, quemadmodum D. Irenaeus docet Adversus Haerelicos : «Nec enim, inquit,??5 caecis possunt donare visum, neque surdis auditum, neque omnes daemones effugare, neque debiles aut claudos aut paralyticos curare, tantum absunt ab eo ut mortuum excitent, quemadmodum Dominus excitavit et Apostoli» Ubi Irenaeus paulo ante docet, quod ?* «si qui haeretici virtutes operari dicuntur, non in virtute Dei, neque in veritate, neque in beneficiis hominum faciunt ea quae faciunt, sed in perniciem et errorem per magicas elusiones et universa fraude plus perniciei quam utilitatis praestantes lis qui credunt eis ». Non in virtute Dei, inquit, hoc est, in virtute de Scriptura quae etiam nobis sacrosancta est, sed de sensu Scripturae. Et quidem Deus haereticorum sectas nunquam miraculis comprobavit, et si haeretici virtutes operari dicuntur, non in virtute Dei, sed in virtute daemonum operantur; ut Simon Magus et Manichaeus, Lutheranorum nulla est sanclitas, quia sola fide contenti, daemonum per artes aegyptiacas, qualia fuerunt miracula magorum Pharaonis,'? qualia antichristus edet venturus in signis... mendacibus, quae non sunt supra vires daemonum, sicut in Apocalypsi legimus, quod faciet ignem de coelo descendere, ?3 quod satanas fecit, ut in libro Iob legimus, ?? quod faciet ut imago bestiae loquatur, 1° sed daemones per idola loquebantur. Similia erunt signa et prodigia pseudoprophetarum. Christus autem et Apostoli signa fecerunt ad utilitatem hominum ipso experimento certissima. Haec aliquando haeretici praestare voluerunt, sicut de Simone Mago scribit Hegesippus'?* quod mortuum suscitare, sed frustra, tentavit; et Manichaeus, ut refert Epiphanius,'? incassum laboravit, ut filio regis aegrotanti sanitatem afferret. Sic Deus omnium haereticorum conatus irritos reddidit, ne gloriari possent miraculis a Deo sanctitatem religionis suae, quae nulla est, comprobatam esse. Non enim, ut diximus, nisi veram vitae et doctrinae sanctitatem in Ecclesia sua Deus miraculis testatam esse voluit. Ubi autem fides non est, sanctitas esse non potest. Quare cum haereticis non sit vera fides, impossibile est ut sanctitas vera reperiatur; et cum Deus testis mendax esse non possit, hinc est quod omnis haeresis miraculis perpetuo caruit. X. Quod autem Lutherani vel maxime nullam prorsus in ecclesia sua habeant sanctitatem, manifestum est ; nullam enim exigunt, cum sola sint fide contenti, omnemque veram, realem, solidam sanctitatem a sua ecclesia excludunt solamque imputatam sive putativam iustitiam satis sibi esse arbitrantur, tantum ut speciali fide credant per Christum se coram Deo iustos esse, remissaque sibi esse peccata, 133 nec tolli per Christum vitia atque peccata, sed tantum operiri, ut a Deo non imputentur, 134 Deumque similem faciunt homini stulto, qui certo scit uxorem suam adulteram esse vitamque cum adulteris turpissimam ducere, existimat tamen honestam, quia ipsa credat se a viro qualur imago. 131) Historia de Excidio Urbis lerosol. lib. 3, cp. 2, (P. L. 15, 2068-2069). Episcoporum, W. L. t. 2, f. 347*; Comment. Post. in Epist. ad Gal. Praefat. ibid, t. 5, f. 269*; epist. ad Card. Caielanum, t. 1 Epist. f. 88* sqq.; Confessio Augustana, 1. L. t. 4, f. 162. DISSERTATIO PRIMA 95 honesta habenda habitaque; quique filios habeat turpissimos, scelestissimos vitiisque omnibus maculatos opertosque, pulcros tamen ipse bonosque iudicet, quia ita ipsi credunt in patris oculis tales esse honesti probique. Aethiopes nigerrimi sunt, quorum facies denigrata est super carbones ; ë sufficit ut putent se nive candidiores. Quare ipsorum opinione, fide, confessione nonnisi imaginariam phantasticamque imaginatione sua sanctitatem habent ; sane iuxta illud quod in Apocalypsi legimus dictum Angelo Laodiciae: Dicis quod dives sum et locupletatus el nullius egeo ; el nescis quia tu miser es.el miserabilis el pauper el caecus el nudus." Sane quia fidem non caritatem magnifaciebat ; unde subditur: Suadeo libi emere a me aurum ignitum, probatum, ut locuples fias, el veslimentis albis induaris, ut non appareat confusio nuditalis tuae, el collyrio inunge oculos tuos, ul videas. 1™ Quales sunt igitur Lutherani caritate prorsus destituti? Sua quidem opinione ditissiimi, nam Lutherus ipsorum protoparens in libro De Captivitate Babylonica, ubi de Baptismo loquitur, ait !3e quod «tam dives sit homo christianus, sive baptizatus, ut etiam volens non possit perdere salutem suam quantiscumque peccatis, nisi nolit credere. Nulla enim peccata eum possunt damnare nisi sola incredulitas; cetera omnia, si stet fides in promissionem divinam baptizato factam, in momento absorbentur per eandem fidem ». Ita quisquis est Lutheri doctrina imbutus, per suum evangelium et specialem fidem ditissimum se existimat, nesciens quia pauper est el caecus el nudus. XI. Sic domus, quam Lutherus aedificavit, non est aedificata ex auro, argento et lapidibus pretiosis, periculum ab igne aut damnum non patientibus, sed ex lignis, foeno, stipula, instar vilissimae casae rusticorum, quae ab igne facillime tota comburitur. Homines enim fidem licet perfectissimam sine caritate habentes, apud Deum, cuius iudicium... est secundum verilalem,?*? vilissimo loco sunt: Si habuero omnem fidem, ila ul montes [rans[eram, caritatem autem non habuero, nihil sum.!'? Non est aedificata ex lapidibus vivis, sicut Petrus ait: Vos coaedificamini lapides vivi domus spiritualis. Fides enim sine es miser. 137) Ibid. vr. 18. 138) W. L. t. 2, [. 78. 139) Rom 2, 2. 140) 1 Cor 13, 2. qua, ut scribit Lutherus, ditissimi sunt, quamvis multis peccatis onerati. Sic domus n Luthero nedificata est non ex auro, argento, cte., sed ex stipula, quae facile comburitur. Nec apostolicne Ecclesine similis est lutherana secta, nam, ut Lucas scribit, vita primitivae Ecclesiae fuit mirabilis ; quia fldeles erant perseverantes in doctrina Apostolorum, in fractione panis et oratione ; erant cor unum et anima una ; operibus moríua est, sicul... corpus sine spiritu mortuum est. 1 Lutherus autem a suis nonnisi solam fidem exegit; domum aedificavit non spiritualem, sicut Petrus ait: Coaedificamini... domus spiritualis, sed plane carnalem. Docuit enim quod homini multo magis necessaria sit venus quam cibus et potus, ? nullamque prorsus a suis requisivit carnis mortificationem aut corporis castigationem. 13 Quare secundum Lutheri evangelium Lutheranorum ecclesia non est aedificata in templum sanctum in Domino et in habitaculum sanctum Dei in spiritu, cum nullam requirat vitae morumque sanctitatem, sed tribuat eis omnem carnis licentiam, modo tantum credant. XII. Quoniam autem gloriantur Lutherani ecclesiam suam esse [similem] apostolicae, hoc est, primitivae ab Apostolis secundum Christum fundatae Ecclesiae, inspiciamus, quaeso, qualisnam fuerit primitiva Ecclesia, prout eam Lucas describit in Actis. Hinc enim perspiciemus quomodo Ecclesia sit domus spiritualis ei templum sanclum habitaculumque Dei in Spiritu Sancto constructum. Tradit Lucas quod Petrus ipso die Pentecostes Spiritu Sancto abunde repletus, cum habuisset concionem ad populum, convertit tria millia hominum ad fidem Christi: Qui... receperunt, inquit, sermonem eius, baplizali sunt, el appositae sunt in die illa animae circiter tria millia. Horum autem conversorum post susceptum Baptisma quaenam fuit vita, quae conversatio ? Ait : Erant autem perseverantes in docirina Aposlolorum el in communicatione fractionis panis, sive, ut graece est, in communicalione el fractione panis, et oralionibus. 445 Et item: Omnes... qui credebant erant pariter et habebant omnia communia.: Praeterea ait: JPossessiones et subslantlias vendebant, et dividebant illa omnibus, prout cuique opus erat. Quolidie quoque perduranles unanimiter in templo el frangentes circa domos panem, sumebant cibum cum exullalione el simplicitale cordis, collaudantes Deum. 1* Et cum retulisset Lucas quod altera concione Petrus in templo habita, quando una cum Ioanne ascendit in templum ad horam vol. 2, part. 1, sect. 5, Dissert. 6, pag. 257-260; M. Lutherus Sermo de Matrimonio, W. L. t. 5, f. 119. Asserlio AÁrliculorum M. Lutheri, ctc. ibid. f. 100*-101*. 1090^-110*. 144) Act 2, 1-41. DISSERTATIO PRIMA 97 orationis nonam magnoque miraculo hominem ex utero matris suae claudum, integritate donavit, 8 quinque millia virorum convertisset ad fidem, ait quod multitudinis... credentium erat cor unum el anima una; nec quisquam eorum, quae possidebat, aliquid suum esse dicebat, sed erant illis omnia communia... Nec... quisquam egens eral inler illos; quolquot enim possessores agrorum erant aut domorum vendentes afferebant pretia eorum quae vendebant, et ponebant ad pedes Apostolorum. Dividebatur autem singulis, prout cuique opus erat. Haec et alia multa his similia refert Lucas de apostolica primitiva Ecclesia, ubi nihil vidcre est quod non divinam quandam spiret sanctitatem Divinique Spiritus afflatum longe mirabilem. Perpetuus auditus verbi Dei ex ore Apostolorum, nam qui 2x Deo est verba Dei audi ; 5? spiritus orationum et precum : Erant perseverantes in orationibus et quotidie perdurantes unanimiter in templo ; summa caritas, pax atque concordia : Cor unum et anima una ; nulla prorsus avaritia, vendebant omnia quae habebant ex desiderio perfectionis christianae, iuxta illud Salvatoris: Si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae habes, el da pauperibus..., et veni sequere me ; ™™! copiosae perpetuaeque eleemosynae: FPrangebant quotidie circa domos panes; contemptus divitiarum : Ponebant pretia ad pedes Apostolorum ; nulla crapula: Sumebant cibum cum exultatione el simplicitate cordis, collaudantes Deum. In mensis dum corpora ad naturam sustentandam reficiebant, non congerronum more turpia, obscena, scurrilia colloquia aut ludicra ad vanam hilaritatem miscebant eloquia, sed cum exultatione et sinceritate cordis, hoc est, absque ulla hypocrisi aut fictione, sed ex animo, ex corde sincero Deum collaudabant, ita ut non corpora tantum, verum etiam spiritus reficerent coelesti divinarum laudum cibo, qui Angelorum et coelestium spirituum cibus est. Et quoniam ita sobrie..., iuste el pie? divina quadam cum sanctitate vivebant, habebant, inquit Lucas, gratiam ad omnem plebem, ! omnibus erant grati acceptique, nemini erant molesti, nemini scandalo aut oneri, nemini vel minimam faciebant iniuriam, cum omnibus hominibus pacem habebant, neminem maledictis aut conpedes Apostolorum. 150) Io 8, 47. 151) Mt 19, 21. 152) Tit 2, 12. Vulg.: Habentes. perpetuus erat in els verbi Dei auditus, summa caritas, paupertas; nulla avaritia naut crapula; et sic pie et sobrie: viventes omnibus üccepti erant, nulli molesti, nulli maledicentes. Nil horum cernitur in lutherana ecclesia, in qua attenditur verbo Dei, sed ad mentem Lutheri; et nullus eius doctor vitam npostolicam ducit. Igitur lutherana ecclesia, cum non sit Ecclesín Sanctorum, tumeliis dicto, aut scripto incessebant, aut insectabantur; sed pro malis bona reddebant, !** gaudentes... siquando digni habiti fuissent pro nomine Christi contumeliam pati. 15 Tali sanctitate floruit Apostolorum tempore Christi Ecclesia. XIII. Nunc, quaeso, quid horum cernitur in Lutheri ecclesia, quae a Lutheranis putatur tota evangelica et pura puta apostolica ? Unum est de quo gloriantur, nempe quod perseverent in doctrina Apostolorum, quod verbo Dei diligenter operam navant, 158 sicut de primis christianis hoc est primum, quod dicitur post susceptum Baptisma quod erant perseverantes in doctrina Apostolorum, mpoowaptepobycec 15? assidue insiantes. Qua voce Paulus ad Romanos usus est, cum ait: Orationi instantes.!98? Verum est; instant Lutherani verbo Dei, sed ad Lutheri mentem, sicut Calviniani verbo Dei iuxta Calvini placita. De primis christianis dicitur quod, licet Spiritum Sanctum a Petro ante Baptisma promissum accepissent, 15° assidua instantia perseverabant in doctrina Apostolorum, qui semoti ab omnibus curis saecularibus orationi tantum et ministerio verhi toti incumbebant, sicut ipsimet dixerunt : Non est aequum nos derelinquere verbum Dei et minisirare mensis... Nos autem orationi etl ministerio verbi instantes erimus, 1€? ubi idem est verbum graecum pooxaptep/joogey 1€. assiduo instabimus. Sed ubi sunt, quaeso, inter lutheranos doctores qui vitam ducant apostolicam? Qui semoti ab omnibus familiaribus curis uxoribus etiam relictis tantum orationi et ministerio verbi operam navent ? Plane ex his quae dicta sunt manifestum est tam similes esse moribus et vita Lutheranos primis christianis quam sunt corvi columbis, et aquilis vespertiliones. Illi omni sanctitate florebant, hi nulla prorsus nisi tantura phatanstica, putativa. Cum autem in Sacris Litteris nonnisi duas ecclesias legamus: Ecclesiam Sanctorum, de qua Re- 460-464. 469-471); S. Iustinus M. Apologia 1 pro Christianis, (P. G. 6, 346-347); Athenagoras Philos. Legatio pro Christianis, ibid. (col. 911. 914); Origenes Contra Celsum, lib. 3, ibid. 11, 927. 930; S. Io. Chrysostomus Hom. 7 et 13 in Acta Apostolorum, ibid. 60, 65-66. 108. 155) Act 5, 41. Vulg.: Quoniam digni habiti sunt pro nomine Iesu, otc. 156) Lutherus Comment. Post. in Epist. ad Gal. W. L. t. 5, f. 284. 157) Ms.: Ilpooz xptepouv t£. 158) 12, 12. 159) Cf. Act 2, 38. 160) Ibid. 8, 2. 4. 161) Ms.: IIpooxaptspyjoopev. DISSERTATIO PRIMA 99 ius Vates ait: Veritatem tuam in Ecclesia Sanctorum €? n» w 1p ; 163 r R? et alibi: Laus eius in Ecclesia Sanclorum !** n*'i*on355 piorum; et ecclesiam, de qua ait: Odivi ecclesiam malignantium,!** quae alias dicitur synagoga salanae ; !** cum Lutheranorum ecclesia non sit Ecclesia Sanctorum ; profecto non potest nisi ecclesia malignantium esse, oyana la hebraice, hoc est, malefaciorum, cum credant ipsi ex Lutheri doctrina, quod «iustus in omni opere bono peccat », 58? et quod «opus bonum etiam optime factum sit peccatum mortale secundum iudicium Dei». ° Quod si semper mortaliter peccant, semper malefactores sunt. DISSERTATIO SECUNDA LUTHERANORUM ECCLESIAM OMNINO SIMILEM ESSE AC NIHILO MELIOREM OMNIBUS ALIIS HAERETICORUM SECTIS QUAE UNQUAM SUPERIORIBUS SAECULIS IN MUNDO FUERUNT! I. Cum omnes haereses opera diaboli sint, qui propterea dictus est seminator zizaniorum,? omnesque haeretici veritate privati, ? mente corrupti, circa fidem reprobi,* filii sinl nequam, * omnes haereticorum sectae proculdubio malae atque perversae sunt, ecclesiae sunt malignantium, ê synagogae satanae, * arbores sunt malae facientes fructus malos, adeo ut non possint fructus bonos facere. * Hinc nulla unquam fuit haeresis, quae Ecclesiae catholicae non incommodarit plurimum, haeresis enim lues est exitialis, pestisque perniciosissima et maxime lethale venenum. Omnium vero antiquarum sectarum pestilentissima ac longe pessima visa est ariana, quae totum fere christianum orbem pervasit, atque infecit, sicut D. Hieronymus in Luciferianos scribens, te- L. t. 2, f. 115. 170) Ibid. f. 116. Corrupti mente, reprobi. 5) Mt 13, 38. Vulg.: Sunt. 6) Cf. Ps 25, 5. 9;3, 9. 8) Ct. Mt 7, 17-18. remanet ut sit ecclesia malignantium. Omnes haereses sunt lues Ecclesiae infestissimae ; sed omnium pessima fuit Arlanorum secta, quae totum fcre orbem infecit, deceptis multis Episcopís et capto ipso imperatore Constantio, qui acerbissimam persecutionem in Ecclesiam catholicam movit. Nec minus infensa fuit statur, dicens: ? «Ingemuit totus orbis, et se arianum esse miratus est!» Et Vincentius Lirinensis de eadem ait,!? quod «A- rianorum venenum non iam particulam quandam, sed pene orbem totum contaminaverat, adeo ut, cunctis latini sermonis Episcopis, partim vi, partim fraude deceptis, caligo quaedam mentibus offunderetur, quidnam potissimum in tanta rerum confusione sequendum foret », et quod?! «veluti quaedam Bellona?? et furia,!? capto prius imperatore, non destitit postea universa miscere atque vexare privata publica, sacra profanaque omnia », subiungitque :?* « Tunc temeratae coniuges, depopulatae viduae, profanatae virgines, monasteria demolita, disturbati clerici, verberati levitae, acti in exilium sacerdotes, oppleta sanctis ergastula, carceres, metalla; quorum pars, interdictis urbibus, protrusi atque extorres, inter deserta, speluncas, feras, saxa, nuditate, fame, siti affecti, contriti et tabefacti sunt ». Bene ait: «Capto prius imperatore » Nam cum post mortem Constantini Magni, Constantius filius, qui ei in romano imperio successil, veneno arianae haereseos infectus fuisset a suis eunuchis et aulicis, !5 acerbissimam in Catholicos persecutionem movit, adeo ut D. Hilarius, Pictaviensis episcopus, in ZInvectiva adversus ipsum summa sane et vere apostolica libertate scripta, dixerit!" non minorem a Constantio quam a Nerone, Decio, Maximiniano persecutionem passam fuisse Ecclesiam, eumque suis coloribus pulcre depingens, tyrannum appellat, lupum rapacem,' antichristum, !? qui nihil aliud ageret, quam ut orbem terrarum, pro quo Christus passus est, diabolo condonaret.!? De acerbitate eiusdem persecutionis Ecclesiae ab ariano imperatore Constantio multa etiam D. Athanasius scripsit, ?? ab exordio tragoediam repetens, remque longe luctuosam ostendit. Nec minorem persecutionem passa fuit Ecclesia a Valente imperatore, qui a Dominica Augusta coniuge sua?! in arianam haeresim Romanorum, a bello si dicta. Translate de haeres! dicitur, ut Vincentius hoc loco. Cf. Io. Perin Onomast. sub hoc nomine. 13) Furla singulari numero pro peste et scelere accipitur, et dicitur de lis, qui furoris impetu et mala cupiditate acti, allis perniciem afferunt. Cf. Cicero Orat. pro Seztio, vol. 5, cp. 14, pag. 2441. 14) Commonit. 1, (P. L. 50, 642-643). 15) CL S. Athanasius Hisi. Arianorum ad Monachos, (P. G. 25, 703-706); Socrates Híst. Eccles. lib. 2, cp. 2, ibid. 67, 187; P. Orosius Hist. lib. 7, cp. 29, (P. L. 31, 1138). 16) Ibld. 10, 583-585. norum ad]Monachos, (P. G. 25, 727. 738-739. 747. 770-786). 21) Valens imperator, an. 364-378, uxorem habuit nomine Dominicam vel Domni:.am Augustam (ms. habet: lustinam), a DISSERTATIO SECUNDA 101 pellectus et tractus,?? Catholicis omnibus luctuosissimam excitavit tragoediam. Catholicae enim Ecclesiae infensissimus hostis, catholicae tantum fidei cultores ludibriis et contumeliis vexatos, minis, terroribus, omni armorum genere, exiliis suppliciisque mirum in modum impugnavit, arietavit. Monachos vero iniquis legibus ad tributi pensitationem capitationemque et ad militiam, deposito monachatu, coegit, eorumque multa millia in Aegypti solitudine, ad Persicum bellum profecturus, per tribunos militesque suos ad inilitiam ire nolentes, mactari iussit. ?3 Eadem autem impietate et persecutione simili in Palaestina, in Syria et ubique terrarum monachos crudelis tyrannus vexavit;?* et in bello, quod adversus Gothos habuit, multa monachorum millia barbaris illis trucidanda obiectasse dicitur.?5 Ubique terrarum autem sub Valente, cum omnes Catholici, tum maxime omnium monachi diras gravissimasque ab Arianis passi sunt persecutiones. II. Mirabile est quam longe aliud semper fuit Catholicorum de monasticae vitae instituto ac haereticorum iudicium atque sententia. Catholici omnes semper monachos propter vitae sanctimoniam et evangelicam perfectionem mira pietate coluerunt et in honore habuerunt, Patresque sanctissimi atque doctissimi iustis voluminibus editis monasticam vitam eximiis laudibus celebrarunt Athanasius, qua revera pellectus in nrianam haeresim, Baptismum «suscepit ab Eudoxio Arianorum episcopo. Eccles. lib. 7, cp. 1, ibid. col. 1418; Io. Zonaras Annales, lib. 13, cp. 16, ibid. 134, 1162-1163; Nicephorus Hist. Eccles. lib. 11, cp. 18, ibid. 146, 623; Le Benu Storia del Basso Impero, vol. 4, Mb. 17, pag. 411, Venezin 1768. 22) Cf. Thcodoretus Hist. Eccles. lib. 4, cp. 11, (P. G. 82, 1146); S. Theophanes Chronographia, an. Chr. 360, ibid. 108, 175; Io. Zonnras Annales, lib. 13, cp. 16, ibid. 134, 1162-1163. 23) Cf. Rufinus Hist. Eccles. lib. 2, cp. 1-5, (P. L. 21, 508-514); D. Hicronymus Chronicon, ibid. 27, 695-697. 24) Cf. S. Basilius epist. ad Monachos Syriae, (P. G. 32, 943); S. Gregorius Naz. Orat. 43 in Laudem Basilii M. ibid. 36, 554-555; Theodoretus Hist. Eccles. lib. 4, cp. 11-31, ibid. 82, 1146-1184; P. Orosius Hist. lib. 7, cp. 33, (P. L. 31, 1145); Acla S. Euscbii apud C. Bnronium, t. 4, an. 356, pag. 582-585. 25) Àpud nullum historiogruphum haec invenire potuimus, sed tantum legitur dira persecutio in monachos, quae sub Valente facta est an. 375-376 in Aegypto et Syria, cum data lege omnes monasticam vitam agentes ad militiam conscribi iussi sunt. Cf. S. Basilius M. epist. 243 ad Episcopos Italos et Gallos, (P. G. 32, 902-911); Nicephorus Hist. Eccles. lib. 11, cp. 28, ibid. 146, 658-670; Rufinus Hist. Eccles. lib. 2, cp. 2, (P. L. 21, 509-510); P. Orosius Hist. lib. 7, cp. 33. ibid. 31, 1144-1146; CasSiodorus Hist. Tripart. lib. 8, cp. 3-7, ibid. 69, 1111-1115. Eodem fere tempore, an. 373, apud Gothos sub Athannrico rege furcbat persecutio in Catholicos, de qua cf. S. Hieronymus Chronicon, ibid. 27, 695; P. Orosius Hist. lib. 7, cp. 32, ibid. 31, 1143; S. Isidorus Hisp. Hist. de Regibus Gothorum, ibid. 83, 1160. persecutio Valentis in Catholicos omnes, maxime vero in monachos, qui ab Arianis ubique vexati sunt. Longe aliud fuit iudicium Catholicorum de monastica vita; omnes enim semper monachos mira pietate coluerunt, et Patres laudibus celebrarunt. Io. Chrysostomus eos vocat Angelorum coetus, etc. Hieronymus dicit quod, sicut unumquodque propositum habet principes suos, sic monasticum institutum habet principes Antonium, Macarium, etc. Gregorius Nazianzenus, Basilius, Ioannes Chrysostomus, Epiphanius, Augustinus, Hieronymus, solentque Patres orthodoxi monasteria nuncupare Sanctorum tabernacula, poenitentiae loca, admirabilis vitae gymnasia, pietatis scholas, virtutum officinas, palaestras militum Christi, portum christianae religionis, christianae perfectionis magisteria, Angelorum castra, animarum vivaria, vitamque monasticem benedictam, sanctam, conversationem coelestem, vitam angelicam, sanctorum virorum imitationem. Monachi ipsi non modo ascetae, Nazaraei, viri religiosi, viri sancli a Patribus dicti sunt, verum eiiam lux mundi, sal terrae, luminaria stellaeque coeli et Angeli paradisi. Ioannes Chrysostomus, agens de monachis in Aegypti solitudine commorantibus, ait :?* «Si quis nunc ad Aegyptii veniat solitudinem, paradiso quovis omnem illam videbit eremum digniorem, et innumerabiles Angelorum coetus in corporibus fulgere mortalibus ». Et post pauca :?* « Non ita, ait, coelum variis astrorum choris fulget, ut Aegyptus innumeris monachorum et virginum distinguitur habitaculis » Multaque vir sanctissimus in laudem monachorum dicit passim, praesertim vero in Comparalione Regis et Monachi,?* ubi monachum dicit Angelis convictoribus utentem, cum Deo colloquentem, coelestibus bonis fruentem. Multa idem in libris Adversus Vituperalores Vitae Monasticae. ?? D. Hieronymus, ad Paulinum scribens de monachi institutione, ait: ?? «Habet unumquodque propositum principes suos. Romani duces imitentur Camillos, Fabritios, Regulos, Scipiones; philosophi proponant sibi Pythagoram, Socratem, Platonem, Aristotelem; poetae aemulentur Homerum, Virgilium, Menandrum, Terentium ; oratores Lysiam, Demosthenem, Gracchos, Tullium ; Episcopi et presbyteri habeant in honorem Apostolos et apostolicos viros, quorum honorem possidentes, habere nitantur et meritum. Nos autem habeamus propositi nostri principes Paulos, Antonios, Iulianos, llarionem, Macarios, et, ut ad Scripturarum auctoritatem redeam, noster princeps Elias, noster Eliseus, nostri filii prophetarum, qui habitabant in agris et in soiitudinibus, et faciebant sibi tabernacula prope fluenta Iordanis. DISSERTATIO SECUNDA 103 De his sunt et filii Rechab, qui vinum et siceram non bibebant, qui morabantur in tentoriis, qui Dei per leremiam voce laudantur». 3 Et ad Rusticum Monachum scribens, ait? filios prophetarum fuisse monachos Veteris Testamenti. D. Augustinus scribens in Psalmum : Ecce quam bonum et quam iucundum habilare fralres in unum, 3 multa dicit ^ in laudem monachismi, et in Donatistas invehitur, quoniam, cum in omnes Catholicos grassarentur, praesertim in monachos debacchabantur, nec nomen monachi ferre poterant, et dicere, inquit Augustinus, consueverant : Quid sibi vult nomen monachorum ? Itemque: Ostendite ubi scriptum sit nomen monachorum. Quibus ibi Augustinus: «Merilo, inquit,?* insultant nomini unitatis, qui se ab unitate praeciderunt; merito illis displicet nomen monachorum, quia illi volunt habitare in unum cum fratribus, sed sequentes Donatum, Christum diviserunt ». Sed Donatistae, sicut et Catholici, in tres ordines distincti, populum, clerum et monachos; sicut ipsi falsi fideles erant, ut A ugustinus ibi habet, ?5 ita et falsos clericos et falsos monachos habebant, quos Catholici per contemptum Circumcelliones dicebant, eo quod instabile hominum genus circum cellas vagantes solebant hac atque illac ire ac nusquam firmas sedes habere. Ipsi autem volebant, ut sui monachi non monachi, sed agonistici dicerentur. Quibus bene Augustinus :?' «Dicunt nobis: Ostendite nobis ubi scriptum sit nomen monachorum; ostendant ipsi nobis ubi scriptum sit nomen agonisticorum ». Displicebant tamen Donatistis monachi Catholicorum, unde idem Augustinus, scribens in Pelilianum Donalislam, ait :38 « Deinceps Petilianus perrexit ore maledico in vituperationem monasteriorum et monachorum, arguens etiam me, quod hoc genus vitae a me fuerit institutum, quod hoc genus vitae omnino quale sit nescit, vel potius toto orbe notissimum nescire se fingit ». Vigilantius etiam a monachatu homines dehortabatur, ut D. Hieronymus ait,?? scribens in ipsum. Iconomachi fuerunt monachis valde infensi. Constantinus enim Copronymus statim atque ibid. 43, 372. 39) Ibid. 23, 351. Augustinus in Donatistas, monachis insultantes, pluries invehitur. Donatistae in tres ordines distincti erant: populum, clerum et monachos ngonisticos; sed, sicut falsi erant fideles; ita falsi etiam monachi et clerici, Vigilantius etiam, Iconomachi, Constantinus Copronymus et Theophilus imperator monachis valde infensi fuerunt; sed maxime Ariani sub Constantio et Valente, regnare coepit, in hoc fere totus incubuit, ut monachismum penitus deleret; monachos enim, ut scribit Theophanes, * appellabat ipse oxotíac Évbopa, ! hoc est, tenebricosum indumentum, et infami nomine àpvnpovévtovs, ? hoc est, nefandos, innominandos, non memorandos, Postea a Theophilo imperatore monachi graves persecutiones sustulerunt. 9 Et sic semper omnibus omnium saeculorum haereticis longe invisi fuerunt monachi; posterioribus saeculis Waldensibus, * Wicleffitis, *5 Hussitis, duce Ziska ; 48 licet maximam omnium toto orbe terrarum ab Arianis passi sint persecutionem, primum sub Constantio, deinde sub Valente, arianis imperatoribus. Sub his enim principibus factum est, quod Vincentius ait: «Tunc temeratae coniuges, depopulatae viduae, profanatae virgines, demolita monasteria, disturbati clerici, verberati levitae, in exilium missi sacerdotes, hoc est, Episcopi ». Constantius enim in Episcopos cum primis persecutionem longe dirissimam excitavit, sicut testes locupletissimi sunt S. Athanasius ad Solitariam Vitam Agentes“ et S. Hilarius Pictaviensis episcopus, Invectiva ad ipsum Constantium scripta;** plerosque enim *** catholicos Episcopos, qui alicuius essent nominis, coegit, ut vel in arianas partes transirent, vel in exilium relegati a suis ecclesiis recederent. 4? Martyris Stephani Iunioris, qui martyrium subiit sub impio iconoclasta imperatore Constantino Copronymo, (P. G. 100, 1111-1112). S. Laurentius hoc opus Theophnni attribuit, secutus sententiam sui temporis. Cf. C. Baronius Annales Eccles. t. 12, pag. 559. Vita eiusdem S. Stephani a Metaphraste composita ab hac dependet, (P. G. 100, 1067-1068). 41) Ms.: Xxottxg EvÓupa. In textu Migne a nobis citato, loco: "Ev3Óupa, habetur: Xy?na. 42) Ms.: ApvrpuovseotoUC. Praed. Hist. Eccles. t. 7, cp. 4, tit. 13, pag. 84, Ferrariae 1758-1761. 45) Liquet ex ipsorum erroribus circa monasticen, damnatis in concilio Constantiensi: « Si quis ingreditur in religionem privatam qualemcumque... redditur ineptior et inhabilior ad observationem mandatorum Dei », Denzinger n. 601. « Sancti, instituentes religiones privatas, sic instituendo peccaverunt », ibid. n. 602. « Religiosi, viventes in religionibus privatis, non sunt de religione christiana », ibid. n. 603. « Ingredientes in religionem aut aliquem ordinem, eo ipso inhabiles sunt ad observanda divina praecepta, et per consequens ad perveniendum in regnum coelorum, nisi apostataverint nb iisdem », ibid. n. 615 et n. 614. 624-625. 46) Manifestum est ex eo quod omnes errores Io. Wicleffi approbarint: « Condemnatlo 45 articulorum Io. Wicleffi per doctores facta est irrationabilis, et iniqua et male facta; ficta est causa per eos allegata, videlicet ex eo quod nullus eorum sit catholicus, sed quilibet eorum est haereticus, aut erroneus, aut scandalosus », ibid. n. 651. Eruitur etiam ex interrogatione 30 Wicleffitis et Hussitis proponenda: « Utrum credat religiones ab Ecclesia approbatas, a Sanctis Patribus rite et rationabiliter introductas », ibid. n. 680. Cf. etiam Nat. Alexander Ord. Praed. Hist. Eccles. t. 9, cp. 2, tit. 1, pag. 66, ed. cit. 47) P. G. 25, 691 sqq. 11-31, (P. G. 82, 1146-1184). DISSERTATIO SECUNDA 105 Sic optimi quique Episcopi in exilium pulsi et extorres facti fuerunt, et in orthodoxorum Episcoporum locum Ariani, invitis populis, subrogati et substituti per summam vim fuerunt, minis, terroribus, edictis, militum grassationibus usus impius tyrannus, qui, ut Athanasius ait, 9' sceleribus vicit omnes, qui ante ipsum fuerant, Catholicorum ecclesias devastabat, et in sanctos Episcopos tanquam lupus rapax in oves grassabatur. Sic Episcopi catholici longe maxime invisi semper fuerunt Arianis omnibus et post ipsos Iconoclastis *! haereticisque omnibus, sicut lupis odio sunt boni pastores. III. Super omnes autem Episcopos Romanus Pontifex, qui est Episcoporum Episcopus, fuit omnibus semper haereticis supra quam dici potest invisus. Notissimae sunt vel ex S. Cy priano ? Novatianorum machinae in S. Cornelium Romanum Pontificem, et ex S. Augustino! manifestum est odium Donatistarum, in Romanam Sedem, quam ore sacrilego cathedram pestilentiae [appellabant], maxime vero omnium Ariani in Romanum Pontificem infensi infestique fuerunt. A quibus Liberius Papa longe indignissime pulsus in exilium fuit, pessimeque susceptus 5* et in locum ipsius Felix subrogatus, sed non longe post et ipse perquam male et indigne tractatus. 55 Ante Liberium vero ariani episcopi Iulium Papam mirum in modum vexarunt. Ex Antiocheno nanque conciliabulo ad ipsum scripserunt indignissimas litteras, eo quod lata sententia S. Athanasium in concilio Romano absolverat vereque catholicum et orthodoxum declaraverat, ut S. Athanasius in Altero suo Apologetico scribit. 58€ Quin etiam in Sardicensi conventiculo ausi fuerunt excommunicare dirisque devovere propler eandem Athanasii causam una cum multis aliis sanctis Episcopis et Patribus orthodoxis, ut auctor est Sozomeepist. 12, ibid. 99, 1151; epist. 14-16, Ibid. col. 1162-1166; epist. 21, ibid. col. 1179; epist. 154, Ibid. col. 1482; epist. 204, Ibid. col. 1622; Georg. Hamnrtolus Chronicon, lib. 4, ibid. 110, 983.1014. cp. 14, ibid. 82, 1039; Rufinus Hist. Eccles. lib. 1, cp. 22, (P. L. 21, 495); S. Hieronymus De Viris lllustribus, cp. 97, tbid. 23, 697. 55) S. Athanasius Hist. Arianorum"ad Monachos, (P. G. 25, 783); Sozomenus Hist. Eccles. lib. 4, cp. 11, ibid. 67, 1138-1139; Rufinus Hisl. Eccles. lib. 1. cp. 22, (P. L. 21, 495). 56) P. G. 25, 279-282; C. Baronius Annales Eccles. un. 431, t. 4, pag. 383; Phil. Labbeus Sacrosancta Concilia, t. 2, col. 481-483. cum ctiam optimi Episcopi in exilium pulsi fuerunt. Super omnes nutem Romanus Pontifex haereticis omnibus praesertim Novatianis, Donatistis et Arianis invisus fuit. Omnes vero in hoc a Lutheranis superati sunt, sicut Arius n Luthero. Arius, ambitione episcopatus, doctrinae Apostolicae obsistere coepit suasque haereses disseminare per dulces sermones, ut Epiphanius et Thcodoretus testantur; deinde Christo et Episcopis maledicere; nus; 5' nefas ad ea usque tempora inauditum et a nulla alia haereticorum [secta], longe licet factiosorum sceleratorumque, attentatum. Ariani enim impietate haereseos alios omnes haereticos, licet maxime impios, superare voluerunt. IV. At vero infelicissimo hoc nostro saeculo a Lutheranis longe victi redditi et multis gradibus superati, sicut etiam auctor ipsorum Arius a Lutheranorum fundatore Luthero. Et quidem si Arius Lutherusque simul componantur, invenientur fratres simillimi, sed Lutherus in haereseos impietate multo praestantior. Fuit Arius in numerum presbyterorum adscriptus, eique Sacrarum Litterarum interpretatio concredita fuit ab Alexandro episcopo Alexandrino. 55 Ambitione autem episcopatus et invidia, cum videret Alexandrum ad episcopatus gubernacula designatum, coepit apostolicae doctrinae obsistere et contraria praedicare, Christum Dei filium divinitate vera expolians et sacrilego ore blasphemans. « Atque ista, inquit Theodoretus, 5? non in ecclesia solum, verum etiam extra in circulis, in hominum congressionibus disserere coepit, ut quos posset, in errorum laqueos induceret ». S. Epiphanius agnoscit Arium presbyterum, aitque ° quod «dulcis erat in colloquio, persuadens semper animas ac blandiens. Quapropter, inquit, valde cito septingentas virginitatem professas in unum contraxit, et fama est ipsum etiam presbyteros septem et diaconos duodecim abstraxisse. Sed et venenum ipsius statim usque ad Episcopos pervenit» Theodoretus, referens epistolam Alexandri episcopi, meminit 9! muliercularum, quas perditissimus iste haeresiarcha secum circumducebat ad pelliciendas perdendasque animas. His autem et quidem virginibus professis et tam multis usus est maxime ad capiendos pertrahendosque in suam sententiam ecclesiasticos viros, diaconos, presbyteros, Episcopos. Praeter haec autem qualis fuerit Arii vita cum suis, enarrat S. Alexander in sua epistola apud Theodoretum, dicens: ® «Non amplius Ecclesiae legibus subiecti esse sustinuerunt, sed speibid. 82, 886. 59) Ibid. 60) Adversus Haereses, Haeres. 69, ibid 42, 207. 61) Hist. Eccles. lib. 1, cp. 3, ibid. 82, 890. 62) Ibid. DISSERTATIO SECUNDA 107 luncis latronum sibi constructis, conventus in illis sine intermissione agere noctes diesque, Christo et nobis maiedicere, obtrectare, omnem apostolicam et piam doctrinam criminari, simulatione iudaica officinam ad Christum impugnandum instruere, divinitatem Salvatoris nostri inficiarij eum ceteris hominibus nihilo praestantiorem praedicare, vocibus omnibus, quae pro eius salutari in carne oeconomia et abiectione sui nostra causa suscepta, ex Sacris Litteris selectis, eisdem impiam praedicationem suam corroborare», etc. Itemque : 9! « Seditiones in nos quotidie concitare et persecutiones ciere, christianam religionem per tenellas suas meretriculas gravissimis contumeliis afficere, inconsutam et indissolubilem Christi tunicam discerpere non dubitarunt ». ] In eadem epistola multa locutus de Arianorum artibus in citandis Sacris Scripturis ostendit, qualis quantaque esset ipsorum arrogantia : « Neminem, inquit, ** volunt ex antiquis Patribus sibi comparari, neque ` illis, quibus nos ab ineunte aetate usi sumus praeceptoribus, se pares existimari sinunt; imo vero ne unum quidem collegarum nostrorum vel ad mediocrem sapiei.tiam pervenisse censent, sed se solos sapientes, solos egestatem voluntariam sectantes, solos dogmatum inventores et sibi solis ea doctrinae patefacta esse mysteria, quae in nullius unquam sub sole cogitationem in mentem venerint arbitrantur ». Ubi exclamat vir sanctissimus, dicens : 5 «O impiam arrogantiam, o insaniam immensam, o inanem gloriam cum furore coniunctam, o spiritus plane satanicos, qui impiis eorum animis velut callum malitiae obduxere!» V. Sed quid, si Lutherum et Lutherani, hac de re gloriose iactantes seipsos, audisset, dixisset Pater hic orthodoxus vereque sanctissimus ? Hac enim in re Lutherus fuit Ario longe gloriosior, in his omnibus simillimus fuit Ario Lutherus, sed et multo praestantior. € Tam malus fuit Arius, tam pestilens haereticus, ut non solum ab Alexandro patriarcha Alexandrino post multas monitiones et exhortationes damnatus et excommunicatus fuerit, verum etiam a sacrosancta Nicaena synodo generali ** et a Constantino Magno pientissimo imperatore dictus sit vol. 2, part. 1, sect. 5, Dissert. 4, png. 240-244. 67) S. Epiphanius Adversus Haereses, Hacres. 69, (P. G. 42, 218). divinitatem Salvatoris inficlari, errorem suum ex Sacris Litteris corroborare ct seditiones concitare; Pntres omnes parvipendere et seipsum omnibus practerre. In hoc Lutherus fuit Ario multo praestantior. Arius damnatus fuit ab Alexandro, n Nicaena synodo, a Constantino Magno; Lutherus a Romano Pontifice, a concilio Trid., a Carolo V; Arius unam haeresim docuit; Lutherus multas; Arius suum Episcopum tantum incessit; Lutherus Romanum Pontificem dictis et scriptis vehementissime insectatus est, in omnes Episcopos odio exarsit, et contra eos fideles ad sanguinem excitavit ; «malus interpres, effigies et imago diaboli», ut D. E piphanius scriptum reliquit. $$ Martinus autem Lutherus damnatus fuit a Summo Pontifice, € itemque a Tridentino concilio, ?? et a Carolo V imperatore augusto dictus fuit diabolus in carne. 71 Arius unam tantum haeresim docuit, Lutherus multas, adeo ut ipsemet dixerit scripseritque se decies magis haereticum esse quam Ioannes Hussus. 7”? Arius excitavit quidem persecutionem et maledictis incessit Episcopum Alexandrinum, a quo fuerat damnatus; s.d non. in omnes Episcopos scriptis invectus fuit, nec Episcopum illum excommunicavit, aut ecclesiasticam auctoritatem inficiatus fuit. Quod si Ariani catholicos Episcopos dira persecutione insectati fuerunt, non fecerunt hoc ex doctrina Arii, sed in vindictam, quoniam in Nicaena synodo doctrina Arii ab Episcopis damnata et anathemate mulctata fuerat, et quoniam Episcopi erant primi catholicae doctrinae propugnatores, arianae autem perfidiae strenui et indefessi oppugnatores. Iras etiam et odia sua in Romanum Pontificem exacuerunt non ex doctrina Arii, sed propter eandem causam, maxime vero propter Athanasium Arianorum hostem acerrimum a Romano Pontifice non damnatum, quin etiam absolutum. At vero Lutherus damnatus haereticus, Romanum Pontificem, a quo damnatus fuerat, non solum maledictis incessit, verum etiam scriptis in Christi Vicarium Summumque Sacerdotem Dei, famosis libellis sane infamissimis debacchatus fuit in ipsum omni contumeliarum genere longe furiosissime, ipsumque excommunicavit et diris devovit, ?? dicens ore supra modum blasphemo Romanum Pontificem ipsissimum esse antichristum, "^ Romanamque Sedem babylonicam meretricem, antichristi sedem, ** et ad Romanum pontificatum funditus evertendum nullum non movit lapidem. Librum etiam scripsit ?* irarum et odii plenissimum in omnes Episcopos, in quo nervos omnes intendit ad concitandos principes saeculares populosque in Episcopos ad eos perdendos, episcopatusque demoliendos, bonaque omnia ecclesiastica in communem fiscum profanosque usus convertenda, beatos inter se Pugnantia Edicia, W. L. t. 2, f. 447*. 72) Asserliones Arliculorum, etc. ibid. f. 115*. dinem Episcoporum, ibid. f. 342* sqq. DISSERTATIO SECUNDA 109 fore dicens, veros christianos et filios Dei eos, qui conatus omnes contulerint ad perdendum regnum Episcoporum, quin etiam manus suas in Episcoporum sanguine lavarint; adeo ut hac in re Arius Luthero comparatus videri possit homo pius sanctusque. Quod si Arius grande facinus commisit, cum septingentas virgines Arius multas professas subvertit et in meretriculas convertit, non tamen tam proiecta Lo Qe impudentia, ut illarum -aliquam nuptiis publice celebratis duxerit P"! nupsit. in uxorem, presbyter virginem professam, horrendoque stupro et in- VIIRIRBIES cesta libidine seipsum, omni verecundia posita, publice foedaret. Non sticam vitam damnavit virginitatis professionem, aut impossibilem praedicavit, nec ARE docuit venerem esse necessariam magis quam cibus et potus, " non improbavit vitam monasticam, nec in monachos persecutionem concitavit, non eos in populum traduxit, non confílavit invidiam eis, nec libellos famosos in 'eos scripsit. 78 VI. Lutherus autem, monachorum hostis acerrimus effectus Lutherus librum in eos titulo De Votis Monaslicislonge pestilentissimum scripsit,?9 Pegtilentes cuius rei gratia cum primis monachi universi a Lutheranis pessime nent audiunt, adeo quod illud D. Basilii, epistola adversus Monachorum Calumniatores dici potest : « Quae hactenus mendacii pater satanas non est ausus dicere, ea temeraria corda iam et nullo retento moderationis freno ora indesinenter et cum summa licentia loquuntur ». Eunapius Sardius, ethnicus philosophus et christianorum, etzvirulenmaxime vero monachorum hostis infensissimus, ira percitus quod, de- Siena donni molitis deorum gentilium templis sublatisque sacerdotibus et sacri- "imme ficiis una cum idolis, erectae essent christianorum ecclesiae, in quibus pro idolorum sacerdotibus *' erant ad Deum colendum monachi praesertim constituti, opere De Vitis Philosophorum, in Aedesio invidiosissime scripsit * in monachos, quos dixit specie quidem homines, sed turpem vitam more pecorum agentes, qui in propatulo infinita et infanda scelera committebant et sacri loci reverentiam proculcabant. Sed virulentae calumniae quas impius homo daemone afflatus blaspart. 1, sect. 5, Dissert. 7, png. 278-279. 79) W. L. t. 2, f. 2865-295», 80) Epist. 207, (P. G. 32, 762). 81) Ms.: Epist. 137. 82) In Vita Aedesii, pag. 472, ed. rursus graece et latine a I. F. Boíssonade, Parisiis, Didot 1848, Ariani quidem monachos insectati sunt, sed non ex Arii doctrina; Lutherus nutem monasticae vitae osor infestissimus, e monasterio egressus pessimus hominum evasit, et Ario multo praestantior; phemo ore in monachos evomuit, nihil sunt, si conferantur iis, quas Lutherus in universam monasticen eructavit; ita ut Sardianus quidem malo daemone agitatus, male affectus in monachos, idolorum cultor in Christi cultores multa furiose iecit convicia; Lutherus autem septem multo nequioribus daemonibus agitatus ® in eosdem Dei et Christi cultores longe pessime affectus, multo furiosius, multo plura, graviora, atrociora iaculatus fuit. Ariani quidem monachos persecutionibus gravissimis vexarunt et monasteria demoliti fuerunt. At vero non ex Arii doctrina, sed quoniam stabant a partibus orthodoxorum Patrum, qui magna virtute imperterritaque animi constantia errori et perfidiae Arianorum se opposuerunt, et in Catholicorum castris adversus haereticos ipsi Episcopos sanctissimos, maxime vero Athanasium, adamantina virtute virum, secuti sunt in hoc bello, tanquam milites strenui ac sane primipili, duces promachosque suos. Ariani itaque monachos persequebantur tanquam adversarios in causa religionis, hoc est, tanquam haeretici Catholicos, omnium praestantissimos acerrimosque catholicae veritatis propugnatores et haereseos arianae oppugnatores validissimos, non quod Arius docuerit monachos esse acerbis odiis et dira persecutione vexandos. Lutherus autem monachus excucullatus, hoc est, in diaboli conflatoria officina ex monacho in haereticum pessimum hominum transfusus, factus fuit monasticae vitae osor maximus et monachorum hostis infestissimus. D. Augustinus aurea plane sententia dixit se non expertum fuisse, ex quo Deo servire coeperat, meliores iis, qui in monasteriis profecerunt, nec peiores iis, qui in monasteriis reciderunt. « Simpliciter, inquit, 8% fateor caritati vestrae coram Domino Deo nostro, qui testis est super animam meam, ex quo Deo servire coepi, quomodo difficile sum expertus meliores quam qui in monasteriis profecerunt ; ita non sum expertus peiores quam qui in monasteriis reciderunt » Quare proculdubio, si D. Augustinus Lutherum excucullatum monachum vidisset, nonnisi unum ex pessimis hominibus pronunciasset. Lutherus itaque, ut Ario non modo similis esset aut aequalis, sed longe multo praestantior, non contentus multas virgines professas DISSERTATIO SECUNDA 111 : Deoque sacratas et Christo desponsatas e monasteriis educere, verum etiam unam ex ipsis, Catharinam Borram, eleganti forma et nobili loco natam puellam, nuptiis celebratis ducere voluit in uxorem vitaeque monasticae institutum tanquam diabolicum inventum damnavit, votaque monastica et coram et scriptis acerbissime improbavit tanquam contraria christianae libertati, praeceptis divinae legis, Evangelio, fidei, caritati, ipsi etiam rationi, ac propterea naturali divino et evangelico iure, non obstantibus votis Deo factis, tanquam de re penitus impossibili, omnibus prorsus monachis et monialibus liberum esse matrimonium contrahere et veneri liberisque strenue operam dare. 85 Et de monasteriis quidem in libro De Votis Monasticis ita pronunciavit : 8 « Cupio eradicata et extincta et abolita esse universa monasteria, quae utinam Dominus ad exemplum Sodomae et Gomorrhae igne et sulphure coelesti demergat, adeo ut ne memoria quidem illorum supersit, neque satis fuerit illis anathema imprecari » etc. De votis vero in hunc modum : *' « Vota monastica sunt impia, gentilia, iudaica, sacrilega, mendacia, erronea, daemoniaca, hypocritica, apostatica, etiam Sanctorum exemplis adversaria». Ita sane, si Arianos lovinianosque sanctos dicat Lutherus. VII. Alioquin D. Basilius Magnus, Gregorius Nazianzenus, Ioannes Chrysostomus, Hieronymus, Augustinus, Gregorius Magnus aliique viri sanctissimi et una doctissimi fuerunt monachi et monasticam vitam coluerunt. Quin D. Chrysostomus Ioannem Baptistam dicit monachorum principem: «Sicut, inquit, °% sacerdotum principes sunt Apostoli, ita et monachorum princeps loannes Baptista». Et alibi: « Considerate, inquit, ® monachi, dignitatem vestram, loannes princeps vestri est dogmatis». Et B. Hieronymus, ad Eustochium scribens et de monastica vita verba faciens, ait :?? «Huius vitae auctor Paulus, illustrator Antonius, et, ut ad superiora conscendam, princeps Ioannes Baptista ». Bardenhewer Manuale di Patrologia, vol. 2, png. 121. 89) Hom. de Ioanne Baptista, ibid. png. 54. 90) Epist. 22, (P. L. 22, 421). nam Deo sponsatae virgini nupsit, monasticam vitam improbavit, virginitatem impossibilem, et vota monastica impia, daemoniaca, sacrilega dixit. Sancti Patres e contra monachos et monasticam vitam laudarunt. Io. Chrysostomus et Hierony mus dicunt Io. Baptistam fuisse moSticae vitae principem, Post Christum S. Antonius monastici ordinis institutor fuit, qui postea longe lateque diffusus cst in Oriente, et 2 S. Athanasio in Occidentem invectus, a populo christiano obviis manibus exceptus fuit; quem etiam Martinus Turonensis in Galliam et Augustinus in Africam intulerunt. S. Basilius, auctor et regulator monachismi, moniales et monachos beatos vocat, ad Evangelii normam vitam ducentes. Post Christum autem summus monachorum coenobitarum auctor fuit S. Antonius, ut Athanasius in Vita ipsius scribit, ?*! multa enim monasteria fundavit sanctissimis institutis. De quibus Athanasius ait? quod «erant in monte monasteria tanquam tabernacula plena divinis choris psallentium, legentium, orantium » ; itemque quod ù «infinitam regionem, ut oppidum a mundana conversatione seiunctum, plenum pietatis et iustitiae videbantur incolere ». Sicque auctore viro sanctissimo famaque sanctitatis per universum christianum orbem clarissimo, statim propagatus ac fere in immensum auctus et dilatatus fuit monasticus ordo, extra Aegyptum in Palaestinam, Syriam, Asiam Minorem, Cappadociam, Pontum, Armeniam, Mesopotamiam aliasque regiones longe lateque diffusus. S. Athanasius ex Aegypto invexit Romam monachorum, iuxta S. Antonii disciplinam, institutionem, ut D. Hieronymus ad Principiam scribit. * Postquam vero, Athanasio propalante, Romana Ecclesia in urbe monasticae vitae institutum, quod in Oriente Antonio auctore et moderatore florebat, [excepit], tunc christianus orbis in Occidente minime detrectavit sublime summumque vitae genus, instar Eliae et Ioannis Baptistae institutum, obviis manibus suscipere. Nam, ut S. Ambrosius scribit, ° S. Eusebius Vercellensis episcopus primus in Occidente studuit monasticum institutum clericali vitae coniungere; paulo post S. Martinus Turonensis episcopus in Gallias monachismum intulit ?** et S. Augustinus in Africam. ? S. Basilius monachorum et auctor fuit, ut scribit D. Gregorius Nazianzenus in Monodia, ** et magnus reformator ac veluti regulator monastici instituli iam pene antiquati. Accusabatur hac de re ab haereticis, ut ipse ad Neocaesarienses scribit ; sed ita respondit:?? « Accusamur, inquit, et huius, quod monachos habeamus homines pietatis studiosos, qui mundo renunciarint et universis saeculi istius curis, quas Dominus comparat spinis, fertilitatem verbi impedientibus.!9? Qui huiusmodi sunt, morlificationem Iesu in corpore... circumjerunt, '* ac, cruce sua quisque accepta, Deum sequuntur. Ego Severus Vita B. Martini, ibid. 20, 166. 97) Possidius Vita S. Augustini, cp. 5, ibid. 32, 37. DISSERTATIO SECUNDA 113 autem omnem vitam meam impenderem, ut mihi possent talia impingi delicta haberemque apud me viros qui, me doctore, hoc pietatis studium amplexi hactenus fuerint». Tunc loquitur? de monachis Aegypti et Mesopotamiae, quos appellat viros perfectos atque beatos, qui ad Evangelii normam vitae suae conversationem perfectam reddunt. Et de virginibus, !? quae «virginitatem nuptiis praetulerant et evangelicom vitam fuerant amplexatae, sensumque carnis subiicientes servituti et beato luctui immorantes, beatae sunt, inquit, ex proposito, ubicumque terrarum degant ». Qui ergo dicit Lutherus vitam monasticam adversari Sanctorum exemplis, cum multi viri sanctissimi fuerint monachi et monasticorum ordinum fundatores et institutores ? Arius nunquam fuit tam impudenter absque uilo ore mentitus. VIII. Insigni autem impostura Lutherus milleartifex non ut Arius tantum septingentas professas virgines paucosque diaconos, presbyteros et Episcopos veneno pestilentis doctrinae infectos seduxit, sed innumeros et clericos et monachos monialesque a Christo ad diabolum perduxit, 1% et in causa fuit ut Lutherani, et doctrina ipsius instructi st exemplo permoti, per universam Germaniam longe plurima cum virorum tum etiam sacrarum virginum monasteria vel funditus diruta et solo aequata vel direpta et profanata fuerint, "%5 et Lutheranis suis monachos omnes reddidit tam exosos quam maxime, adeo ut ne Turcis quidcm christiani monachi eatenus sint invisi. À Turcis enim in Graecia, in Asia, in Arabia ad montem usque Sinai permittuntur monachi ex instituto D. Basilii, habentque multa monasteria et quidem valde numerosa cum multis monachorum et copiosis gregibus, in multis etiam locis permittuntur habitare fratres ex instituto S. Francisci, qui de Observantia nuncupantur. 1% A ranesimo, pag. 1-28. Vers. ital. A. Mercati, Roma 1905; L. Pastor Storia dei Papi, vol. 4, part. 1, pag. 196. 105) Card. G. Hergenróther Storia Univers. della Chiesa, vol. 6, part. 1, cp. 8, pag. 63-65; Laiseri libellus, pag. 20-25; O. Raynaldi Annales Eccles. an. 1523, t. 12, png. 434; an. 1525, Ibid. pag. 518; an. 1526, ibid. pag. 592; an. 1546, ibid. t. 14, pag. 194. 106) Ct. Th. Chr. Tychsen Commentatio quatenus Muhammedes Aliarum Religionum Sectatores ftoleraverit, npud Commentaliones Societ. Reg. Scientiarum Gottingensis, t. 15, part. 3, png. 154-157. 162. 166. 168. 184, Gottingae 1804; P. G. Golubovich Ord. Fr. Min. Biblioteca Bio-bibliogra/ica della Terra Santa e dell' Oriente Francescano, an. 1258, t. 1, pag. 235; nn. 1364, ibid. t. 2, pag. 151. 338-340. Quaracchi presso Firenze 1906. Falso igitur Lutherus monasticam vitam Scripturis adversari/affirmat. Lutherus non septingentans virgines tantum, ut Arius, sed innumeras moniales, etc., seduxit, et causa fult cur multa monasteria in Germania solo aequata et monach! magis Invisi sint quam apud Turcas; a Turcis enim multis in locis habitare permittuntur, non nutem in lutheranis regionibus. Sed Lutherani carnnliores Turcis et ipsis genlibus sunt, npud quos magni habita fuit cnslitntis professio, sicut. nunc apud Turcas. Lutherus Iloviniano iniqulor fuit; nam Iovinianus quidem e monnchismo exivit et virginitatem coniugio aequavil, ipse tamen minime nupsit; Lutheranis autem in lutheranorum principum ditionibus minime feruntur non dicam habitare, sed ne transire quidem per regiones et provincias nec iter facere, factique sunt per novum evangelium Lutherani erga religiosos viros cuiuscumque ordinis et instituti Turcis ipsis inhumaniores. 197 Sed et carnaliores, et, ut ita dicam, animaliores, nam turcismus quidem habet aliquam professionem castitatis, sicut olim gentilismus habuit Vestales virgines, quae sanctis religionibus ad castitatem erant devinctae. Violatae enim, ut Livius scribit, 9? horribili mortis genere vivae sub terram defossae extinguebantur, eo quod fidem diis immortalibus datam fregissent, suaque incontinentia aliis virginibus ad prostituendam virginitatem matronisque ad polluendos maritales thoros valde nocerent; quapropter rarissime auditum Romae fuit Vestalem virginem esse violatam. M. Tullius in suis Legibus scriptum reliquit !?? fuisse Romanis Vestales virgines, ut «sentirent mulieres, in natura feminarum omnium posse castitatem existere ». Sicut igitur in gentilismo fuit olim aliqua castitatis professio ; ita nunc in turcismo reperiuntur viri, et quidem non pauci numero, qui ut plenius ei expeditius iuxta mahumetici Alchorani ritus Deo inserviant, sine uxoribus viventes, castam caelibemque vitam profitentur, et, ut D. Ambrosius ait, !!?^ ipsis gentilibus inter aras et focos venerabilis solet esse virginitas, et in quibus nulla meritorum est pietas, nulla mentis integritas, in iis tantum carnis virginitas praedicatur. Et ab Ecclesia Dei, inquit, virginitas arcebitur ? » IX. Lutherus autem novus apostolus, totus sanctus sicut totus castus, ecclesiam in Germania fundavit sane aeque sanctam atque castam, turcica secta, inquam, inhonestiorem, ecclesiam non christianam, sed iovinianam. Visus est enim Iovinianus in Luthero ab inferis revocatus rediisse in mundum; nam, ut D. Augustinus in libro De Haeresibus ad Quodvulideum scribit, ! monachus fuit, et monachatum deposuit, haeresesque multas docuit. Cum primis autem dogma tradidit, a D. Hieronymo duobus libris optime confutalib. 8, vol. 1, cp. 15, pag. 468; lib. 2, vol. 2, cp. 57, png. 122, Neapol 1857. 109) Vot. 9, pag. 3357. 110) De Virginibus, cp. 3, (P. L. 16, 279). 111) Haeres. 82, ibid. 42, 45-46 DISSERTATIO SECUNDA 115 tum, !? quod virginitas apud Deum coniugio non praestaret, nuptiasque virginitati pares fecit, ipse tamen uxorem habere minime voluit. Eius autem insania vel haeresis, ut Augustinus loquitur, !!3 cito oppressa extinctaque fuit, nec usque ad deceptionem aliquorum sacerdotum potuit pervenire, tantum lascivientes quaedam virgines sacrae istis carni plausibilibus vocibus illectae viris nupserunt. Lutherus autem non doctrina tantum, verum et exemplo clericis, monachis et monialibus Deo sacratis ad omnem turpitudinem laxavit habenas, nec quicquam voluit non licere, quod animo collibuisset ; facto Lutherus doctrinam suam confirmavit. Excusso enim cucullo, proculcato solemni continentiae voto, fracta fide Deo immortali data, spreto omni divino humanoque iure et omni naturali pudore posito, publice sibi iunxit puellam Deo dicatam sacratamque, sed valde fecundam. Post paucos enim dies a nuptiis, Luthero peperit, sicut Erasmus Hoterodamus amico suo Danieli Mauchio Ulmanno scripsit tanquam rei laetae nuncium, dicens : !* « Lutherus, quod felix faustumque sit, deposito philosophi pallio, duxit uxorem ex clara familia Borrae puellam, elegante forma, natam annos viginti seX, sed indotatam, et quae pridem desierat esse vestalis. Atque, ut scias auspicatas fuisse nuptias, pauculis diebus post decantatum hymenaeum nova nupta peperit». Sic bonus Lutherus, in studium continentiae loviniano iniquior, exemplo suo spurcissimae libidini laxans habenas, omnes Deo dicatos homines sacratasque virgines ad coniugium invitavit. Cumque paradoxum istud dogma, temulenti insanique cerebri sui figmentum, sicut Iovinianus, !!5 Scripturis nonnullis haereticorum more perperam intellectis, depravatis, detortis, astruxisset, ecclesiam constituit novorum Iovinianorum, hoc est, Lutheranorum, absque ulla prorsus professione castitatis, quae penitus nullos habet, de quibus Christus dicere possit : Sunt eunuchi qui seipsos caslraverunt propler 45-46. 114) Opus epistolarum Des. Erasmi Rot. ed. Allen, Oxonil, t. 6, n. 1633, pag. 197 sqq. Epistola haec primitus, omisso “de Luthero loco, nb Erasmo edita, ox Ms. Integra a I. Baronio publici luris facta est. Praescripliones adversus Haerelicos Perpetuae, Mainz 1602. 1605. Erasmus de endem re adhuc scribit Francisco Craneveldio, ibid. n. 1655; Th. Ludselo, Ibid. n. 1624; Nic. Everardo, ibid. n. 1653. In epist. vero ad Fr. Sylvium, postea scriblt: « De partu tnaturo vanus erat rumor»; ibid. n. 1677. Cf. de hac re H. Grisar Luther, B. 1, S. 480-482. Lutherus autem verbo et exemplo clericis, manachis et virginibus laxavit habenas, et ex Scripturis perperam intellectis ecclesiam sine professione castitatis fundavit. contra Christiet Pauli doctrinam; nc Germaniam, quae post Bonifacium plurimas et nobilissimns virgines hnbucrat, in pristinum statum reduxit. Lutherus etlam haereticum Nicolaum, immunditiarum repertorem, superavit, et Manlchaeo, Marcione, Ario, Taliano impudecentior fuit; regnum coelorum ; 1$ de quibus Isaias ait: Haec dicil Dominus eunuchis : Qui custodierint sabbata mea et elegerint quae ego volui et lenuerint foedus meum, dabo eis in domo mea et in muris meis locum el nomen melius a filiis et filiabus, nomen sempiternum dabo eis, quod in aeternum non peribit; "" quae nullam habet feminam, de qua Paulus ait: Mulier innupía et virgo cogitat quae Domini sunt, ut sil sancla et corpore et spiritu. *'? Germanos suos Lutherus in statum reducere voluit pristinum ante fidem Christi susceptam, cum absque ulla castitatis, virginitatis angelicaeque puritatis professione cultuque vivebant, ita ut universa Germania a creatione mundi usque ad tempus, quo divino munere per S. Bonifacium christiana religione imbuta fuit, ne unam quidem ciere possit virginem, quae se Deo totam dediderit ; post susceptum autem Christi Evangelium quamplurimas habuit etiam nobilissimas sanctitudinis admirabundae. !1? X. Parum autem dixi quod Lutherus ecclesiam constituit Iovinianorum, addendum est et Nicolaitarum, ipse enim veluti novus fuit Nicolaus Antiochenus, de quo Hieronymus ad Clesiphontem ait, 120 quod «omnium immunditiarum repertor choros duxit feminarum ». Sed in eo Lutherus Nicolai incontinentiam excessit, quod ile quidem continentiam Deo minime voveral. Scribit D. Hieronymus!? quod «raro haereticus diligit castitatem, et quicumque amare pudicitiam se simulant, ut Manichaeus et Marcion et Arius et Tatianus et instauratores veieris haereseos, venenato ore mella promittunt. Ceterum iuxta Apostolum quae... secreto agunt, turpe est et dicere».!? At vero Lutherus multo fuit Manichaeo, Marcione, Ario et Tatiano impudentior; ili enim, vel naturalis pudoris et publicae honestatis apud homines nonnullam rationem habentes, simulabant se pudicitiam diligere et colere, et quandam prae se ferebant morum honestatem vitaeque sanctimoniam. Lutherus autem cynica impudentia omnes naturalis pudoris [leges] e Historica inde ab an. Chr. 500 usque ad 1500, ed. Georg. Hein. Pertz, vol. 1-32, Iiannoverae 1826-1913, in quibus plurium virginum etiam nobilissImarum, quae sanctitatis fama claruerunt, vita texitur. 120) Epist. 133, (P. L. 22, 1153). 121) Comment. in Oseam, lib. 2, cp. 7, ihid. 25, 880. 122) Eph 5, 12. Vulg.: In occulto fiunt. DISSERTATIO SECUNDA 117 praerupit, ac instar suis immundissimi in coeno turpissimarum libidinum cubans, usque ad extremum spiritum spurcissime vixit. Quare nil mirum si lutherana secta tanquam mare quoddam libidinum est, et Lutherani plerique omnes, piscium instar, in hoc libidinum mari perpetuo natant. Scribit Ioannes Wigandus, egregius lutheranus, in libro De Bonis et Malis Germaniae post revelatum Lutheri evangelium, ponitque octavum malum politicum effrenem luxuriam, quae, ut ipse aif,!? iam «omnes verecundiae "fines praerupil atque excessit et iuventus in dies fit deterior et intractabilior ». Ubi etiam ail, !?* «scortationes et ebrietates multo magis quam unquam ante in Germania invalescere, et luxuriam inter summos, mediocres et infimos impune excrescere ». 1?5 XI. Sed nil mirum, inquam, quoniam Lutherus ad blandissimum suum evangelium longe lateque propagandum mortalibus omnibus ad omnem turpitudinem supra modum !axavit habenas, quin potius doctrina sua prorsus sardanapalica et sacrilegae libidinis suo exemplo foedissimo omnem verecundiam levans, invitavit, provocavit, incitavit, coegit. Cum enim ex corruptione naturae nostrae sensus... el cogitatio cordis humani tantum ad malum prona sint omni tempore, ?* unde et vidit Deus quod multa malitia hominum esset in lerra el cuncta cogilalio cordis intenta essel ad malum, *? unde acerrimae semper et validissimae sunt carnis in spiritum pugnae, caro enim concupiscit adversus spirilum,??? adeo ut vel minimus rei turpis aspectus vel cogitatio magnum et longe magnum excitet in homine carnis incendium ; quaenam libidinum non excitavit incendia Lutheri doctrina, maxime omnium epicurea, qua docuit hominem multo minus abstinere posse a venere quam a cibo, a potu, a somno ? Hoc novi istius evangelii aculeo semel ad naturae longe maximam propensionem adiuncto, quam facile, quinimo necesse fuit libidinibus, scortationibus, adulteriis, stupris milleque aliis turpitudinibus redundare. Et, ubiiuxta Lutheri normam de hoc necessario veneris Vulg.: Humani cordis in malum prona sunt ab adolescentia sua. 127) Ibid. 6, 5. quarc lutherana ecclesia libidinum mare cvasit. Nec mirum; Lutherus enim doctrina ct exemplo humanae naturae ad libidincm propensionem &cuens, ad luxuriam omnes excilavit; maxime cum populi viderent sacerdotes ct monachos veneri operam dare, omnique castitatis professione exterminata, incest uosos monachos a nobis ad cos transfugientes honoribus exceptos, quod in antiquis haereticis advenisse Tertullianus adnotavit. Lutherana usu conciones auribus vulgi insonare coeperunt, quam multos homines oportuit quasi lege devinctos ad venerem exercendam ruere ! Maxime vero cum viderent sacerdotes et monachos, quorum exemplo prius ad castitatem colendam promovebantur homines, viri atque mulieres et ad caste vivendum doctrina instruebantur, incestis libidinibus vinctos, strenue operam veneri dare, nuptiis publice absque ullo pudore celebratis. Et praeterea cum apud eos stupra et sacrilegia venerea nullis debitis, Romanorum more, suppliciis castigentur, quin omnis castitatis monasticae et clericalis e suis provinciis [professione] exterminata, omnes sacerdotes et monachi, qui a nobis ad eos incesta venere victi transfugiunt, obviis manibus excipiunt, nihilque morati quod homines periuri sint, qui fidem omnipotenti Deo datam fregerint, sacrilegi etiam, qui rem Deo dicatam, corpora, inquam, per continentiae votum Deo oblata in hostiam viventem, sanclam, Deo placentem, *? furantur et turpi libidine polluunt, cum sciant quod corpora nostra templum sint Spiritus Saneti, et qui... templum Dei violaverit, disperdel illum Deus.'"" Tam perditis hominibus dant uxores, et quae nonnisi foedissima sunt sacrilegia, periuria, incestus et stupra, ipsi extollunt tanquam sanctissima matrimonia, hominesque infames et perditissimos vita indignos flagrisque ad mortem usque longe dignissimos, habent in pretio et duplici honore dignos arbitrantur. Quod quidem in antiquis haereticis Tertullianus adnotavit in suis Praescriptionibus, dicens :!3! « Ordinationes eorum temerariae, leves, inconstantes ; nunc neophytos collocant, nunc saeculo obstrictos, nunc apostatas nostros, ut gloria eos obligent, quos veritate non possunt. Nusquam facilius proficitur quam in castris rebellium, ubi ipsum esse illic promereri est. Hodie presbyter, qui cras laicus, nam et laicis sacerdotalia munera iniungunt ». Ita sane Lutherani apostatas nostros, maxime vero monachos, non gloria tantum obligant, quos statim praedicantes pastoresque constituunt, verum etiam uxoribus, ut si forte ab errore revocentur, dicat eorum quisque: Uxorem duxi, et ideo non possum venire. 13? Et ut tractatum hunc finiam, tanta in impietatis pravitate a DISSERTATIO SECUNDA 119 Luthero fundata mihi videtur Lutheranorum ecclesia, ut ante Lutherum quidem nulla unquam extiterit deterior. Deum testor, non pro affectu loquor, sed dico quod rei veritas est. Ideo eam cum ariana omnium pessima praesertim composuimus, et longe deteriorem reperimus. Non de doctrina fidei, de qua postea suo loco, sed de moribus verba facio. Omnis haeresis mala est, quoniam omnis haeresis a diabolo est ; ipse enim seminator zizaniorum est, haeresum omnium inventor, author et auctor unicus summusque haereticorum magister. !? Sed nonnisi Lutherum novimus, qui palam fassus sit a diabolo se doctum fuisse et accepisse doctrinam de abroganda Missa.!3'* Quare etiam quoad mores doctrinam tradidit daemoniorum. Quapropter mirum non est si tam mala arbor tam malos fructus protulerit. Ariana haeresis tanquam pessima arbor pessimos fructus visa est produxisse, quos superius ex Vincentio Lirinensi retulimus ; 85 revera autem non tantum malorum atque lutherana invexit in orbem. Licet fuerit potentia et auctoritate principum Romanorumque imperatorum Constantii et Valentis multo potentior, non induxit tantam vitae laxitatem, morum corruptionem, disciplinae christianae dissolutionem, virtutum neglectum, bonorum operum contemptum, non adeo ad omnem vitae licentiam, ad vitia quaeque, ad quamlibet turpitudinem laxavit habenas ; non ita omnem ecclesiasticam disciplinam, ritus, observationes, decreta legesque pessumdedit !?5* evertitque, sacrosancta concilia, orthodoxos Patres, venerandam antiquitatem, totius christianismi consensum forte non tanto stomacho tantoque contemptu nec tam superbe reiecit ac nihili fecit. Nec ipsa Ecclesiae sacramenta pro suo libito et arbitratu suis e sedibus deturbavit, nec sacrosanctum Missae sacrificium pro summa summeque abominanda idololatria habuit, nec de medio abstulit; nec tandem Summum Pontificem, Christi Vicarium, Petri successorem, pro antichristo habuit habendumque docuit, nec Episcopos aliosque praelatos ecclesiasticos, sacerdotes, clericos, monachos ita explosit, invisit, exsibilavit, conviciis, contumeliis, calumniis vituperavit; nec ita cum suis Arius eos, quos Spiritus Sanctus in Ecclesia posuit Episcopos regere ctione Sacerdotum, W. L. t. 7, f. 228*-229*. 135) CI. not. 10. 135*) Ma.: Pessunidavit. ergo ccclesía omnibus hacreticis ecclesiis ctiam arlana deterior fult. Licet autem omnis haeresis a diabolo sit, solus tamen Lutherus fassus est se a diabolo cdoctum fuisse; igitur nil mirum si doctrinam tradidit daemoniorum. Recapitulatia et connexio. Ariana haeresis a Patribus statim impugnata, in Nicaena synodo damnata fuit. Plane mirabilis fuit semper in Ecclesia providentia, qua novae haereses Romani Pontificis opera in conciliis damnatae fuerunt, Ecclesiam, ?* pastores et doctores... in opus minislerii in aedificationem corporis Christi, tanto odio execratus, abominatus, insectatus et persecutus fuit, ut episcopatus omnes voluerit una cum monasteriis funditus evertere et ad nihilum prorsus redigere, atque Lutherus cum suis. Sed de his satis; progrediamur ad alia. DISSERTATIO TERTIA APUD LUTHERANOS NON ESSE VERAM CHRISTI ECCLESIAM SICUT NEC OLIM APUD ARIANOS FUIT NEC MINUS DAMNANDAM ESSE LUTHERANAM ECCLESIAM QUAM ARIANA SECTA FUERIT AB ORTHODOXIS PATRIBUS DAMNATA ET PRO SATANAE SYNAGOGA DECLARATA IUDICATAQUE ! I. Ariana haeresis statim atque exorta fuit impugnari coepit a Sanctis Patribus orthodoxis.? In sacrosancto autem concilio Nicaeno damnata fuit; etsi non extincta, mirum tamen in modum compressa mortificata fuit, 3 sicut in primordiis nascentis Ecclesiae Christi Pharisaeorum haeresis in Ierosolymitano concilio auctoritate Apostolorum et maxime Petri fuit interempta. * Et quidem mirabilis fuit semper providentia Dei in Ecclesia Christi per Spiritum Sanctum. Ad novas enim haereses, hoc est, catholicae Ecclesiae, religionis, fidei pestes extinguendas perdendasque magno et mirabili zelo catholicae fidei sane perquam ardenti Romani Pontificis opera, coactis Episcoporum et orthodoxorum Patrum conciliis perniciosi errores, purissimae fidei et pietatis nostrae veritati repugnantes, statim damnati, radicitus evulsi funditusque eversi Sancti 202-203); Theodoretus Hist." Eccles. lib. 1, cp. 1, ibid. 82, 886; P. Orosius Hisl. lib. 7, cp. 28, (P. L. 31, 1136). 3) S. Athanasius Apologia conira Arianos, (P. G. 25, 335); De Decretis Nicaenae Synodi, ibid. col. 467; epist. De Sgynodis, ibid. 26, 687; ad Iovianum, ibid. col. 818; "Theodoretus Hist. Eccles. lib. 1, cp. 6, ibid. 82, 915—919; P. Orosius Hist. lib. 7, cp. 28, (P. L. 31, 1116); Phil. Labbeus Sacrosancta Concilia, t. 2, col. 3 sqq. 4) Cf. Act 15, 1 sqq. DISSERTATIO TERTIA 121 Spiritus Sanctorumque Patrum auctoritate fuerunt. Ita ariana haeresis in Nicaeno, macedoniana in Constantinopolitano ë, nestoriana in Ephesino,* eutychiana in Chalcedonensi? conciliis confossa protritaque fuit. Sic novissimis hisce temporibus haeresis lutherana in sacrosancta Tridentina synodo confutata damnataque fuit; ? damnata autem cuiusvis sectae auctoris et principis haereseosque et impietatis contra Deum et fidem notata confutataque doctrina. Declaratum in conciliis semper fuit omnes eos, qui ab universali Ecclesia seipsos segregantes sectam aliquam constituerunt, ad Ecclesiam Dei minime pertinere; sed extra Ecclesiam veluti extra arcam Noe, regnante diluvio, perire omnes versarique in statu damnationis aeternae. ? Sicut enim D. Cyprianus ait in libro De Unitale Ecclesiae, !® « cum Deo manere non possunt, qui esse in Ecclesia Dei unanimes noluerunt ». Post quem Lactantius Firmianus hac de re ita scripsit, dicens:?! «Sola catholica Ecclesia est, quae verum cultum retinet. Hic autem est fons veritatis, hoc domicilium verae fidei, hoc templum Dei, quo si quis non intraverit vel a quo si quis exierit, a spe vitae et salutis aeternae alienus est ». II. At vero quoniam longe verum est id, quod eodem loco statim Firmianus subiungit, inquiens: ? « Sed tamen singuli quique haereticorum coetus suos potissimum christianos et suam esse catholicam Ecclesiam putant»; a Sanctis Patribus plurimum laboratum fuit in assignandis stigmatibus, signis notisque veris et evidentibus, quibus vera Christi Ecclesia a quavis satanae synagoga distincta internosceretur. Sicut legimus quod oves Iacob separatae erant a gregibus Laban et signis quibusdam distinctae ab illis internoscebantur, ? et sicut voluit Deus Hebraeos signa tum in carne! tum etiam in vestibus ipsis gestarent, quibus a gentilibus, inter quos habitabant, discerni facile possent. 15 beus op. cit. t. 3, col. 1 sqq.; Denzinger n.:112 sqq. Quoad Anathematismos S. Cyrilli Alex. n. 148. 8) Denzinger n. 782-992. 9) S. Cyprianus De Unitate Ecclesiae, (P. L. 4, 503); S. Hieronymus epist. 15, ibld. 22, 335. 10) P. L. 4, 511. 11) De Divinis Institutionibus, lib. 4, cp. 30, ibid. 6, 542-543. 12) Ibid. col. 543. 13) Cf. Gn 30, 40. Matthaei, lib. 4, cp. 23, (P. L. 26, 168); Migne Scripturae Sacrae Cursus Completus, Comment. in quibus declaratum fult eos, qui ab universal! Ecclesia se separant, extra Ecclesiam esse; sicut etiam Cyprianus ct Lactantius docent. Quoniam vero haeretici coetus suos catholicam ecclesiam vocant, Patres multum adlaborarunt in ussignandis verae Ecclesiae notis. Vincentius Lirinensis, ex sententia omnium Patrum, catholicum dicit quod ab omnibus, semper el ubique creditum est. idem argumentum sacpius urget Augustinus, Vincentius Lirinensis toto suo Commentario hoc tantum satagit, !®€ ut ostendat a quibus signis dignoscatur doctrina fidei catholicae ab haeretica, et per consequens qui sint revera catholici, qui haeretici, quaenam vera Ecclesia catholica, quae haeretica. Ex sententia autem omnium Sanctorum Patrum id esse catholicum, «quod ab omnibus, quod ubique, quod semper creditum est» hoc est, illud dogma revera esse dogma fidei christianae, vere catholicum, quod antiquissimum est, ab Apostolis et viris apostolicis creditum ac posteris per traducem fidei traditum, ab omnibusque christianis semper et ubique terrarum firmissime creditum. Quare illam Ecclesiam statuit esse catholicam, quae fidem hanc habet fovetque antiquissimam, universalem, semper et ubique ab omnibus christianis, maxime vero orthodoxis Patribus creditam. D. Augustinus integro libro De Unitate Ecclesiae contra Donalistas, praesertim vero Contra Petilianum, Constantiensem episcopum donatistam, hoc argumentum urget, et e vestigio statim post exordium ita loquitur, dicens :!9 « Quaestio certe inter nos versatur, ubi sit Ecclesia, utrum apud nos an apud illos, quae utique una est, quam maiores nostri catholicam nominarunt». Et in hoc quidem libro De Unitate Ecclesiae Augustinus tria in primis investigare videtur, quae ad perfectam verae Ecclesiae demonstrationem maxime faciunt, videlicet, ubi sit, quae sit et quibus veluti signis cognoscatur. Et de hoc quidem argumento, quod sane multo maximi ponderis et momenti est, cum alibi multa scripserit Augustinus,!? in libro tamen, quem diximus, multis Divinarum Scripturarum testimoniis longe indubitatis, apertis clarisque ostendit?" non apud Donatistas, sed apud Catholicos esse veram Christi Ecclesiam, nonnullis assignatis catholicae Ecclesiae infallibilibus notis. . in Numeros, i. 6, col. 1016; Bl. Ugolinus Thesaurus Antiquitatum Sacrarum, t. 4, cp. 11 De Phylacteriis et Fimbriis ludaeorum, col. 1235-1236; t. 21, cp. De Decisionibus Peniculamenti Hebraeorum, col. 684-686, Veneliis 1745-1758. 16) Commonit. 1 ct 2, (P. L. 50, 637 sqq.). col 264; epist. 105, ibid. col. 396 sqq.; epist. 142, ibid. col. 583; epist. 185, ibid. col. 194; Enarrat. in Ps. 30, ibid. 36, 244; Enarral. in Ps. 49, ibid. col. 566; Enarrat. in Ps. 54, ibid. col. 640; Enarrat. in Ps. 56, ibid. col. 669; Enarrat. in Ps. 66, ibid. col. 807; Sermo 86, cp. 12-17, ibid. 38, 285-295; Sermo 106, cp. 5-7, ibid. col. 659-661; Sermo 129, cp. 3-8, ibid. col. 721-725; Contra Faustum Manichacum, lib. 13, cp. 13, Ibid. 42, 289. 20) Cp. 5 sqq. ibid. 43, 398 sqq. DISSERTATIO TERTIA 123 IHI. Licet autem post Augustinum Doctores catholici quam plures assignaverint indubitatas atque certissimas Ecclesiae notas, hi quidem plures illi pauciores quam Augustinus, qui Contra Epistolam Fundamenti sex visus est assignasse;?' omnes tamen Sancti Patres in conciliis vel maxime ex notis, quae sunt in symbolo Constantinopolitano : °? Unam, sanctam, catholicam et apostolicam Ecclesiam, praesertim vero ex postrema, veram Christi Ecclesiam a quibuscumque haereticorum sectis, hoc est, satanae synagogis, discreverunt. Unitatem cum primis orthodoxi Patres in vera Christi Ecclesia a satanae synagoga decernenda considerarunt, attenderuntque; de hac enim saepe saepius Divinae Litterae loquuntur. Hoc Christus optavit et petiit a Patre: Rogo, Pater..., ul sint unum sicul el nos unum sumus.?* Hoc Deus ipse per Prophetas suos promiserat: per Ieremiam, dicens: Dabo eis cor unum el viam unam, ul timeanl me universis diebus ; ^*^ per Ezechielem : Dabo eis cor unum, el spirilum novum tribuam in visceribus eorum ;?5 et per Sophoniam: Reddam eis labium electum, ut invocent omnes in nomine Domini, el serviant ei humero uno. ?* Ad hoc Christus mortuus est, ut omnes qui erant dispersi congregarel in unum.?* Hoc ipse praedixit: Fiet unum ovile el unus pastor ;?* et hoc per Spiritum Sanctum praestitit, nam accepto Spiritu Sancto, ut Lucas habet in Aclis, discipuli erant omnes... unanimiter ; °° et multitudinis... credentium erat cor unum el anima una,?? iuxta illud: Ecce quam bonum et quam iucundum habitare fraires in unum. ?! Hane Paulus praedicavit ad Romanos, dum ait: Sicul... in uno corpore mulía membra habemus, omnia autem membra non eundem actum habenl ; ila mulli unum corpus sumus in Christo ; * et ad Corinthios : Sicul... corpus unum est el membra habel multa, omnia autem membra corporis cum sint multa, unum tamen corpus sunt ; ita el Christus. Etenim in uno Spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus... el omnes in uno Spiritu polali sumus ; * et ad Ephesios: Solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis: unum corpus el unus spiritus, sicul vocali eslis in una spe vocationis vestrae ; unus Dominus, una Quamvis Patres plures notas Ecclesiae assignarint, tamen ex notís praesertim symboli Const. unam, sancinm, catholilicam, npostolicam, veram Ecclesiam discreverunt. Unitatem Imprimis urgent, mullis ex Scriptura ndductis textubus. S. Cyprianus integro libro docel unitatem consistere in unn origine, una doctrina et praecipue in uno capitc. Paulus Ecclesiae unitati plura capita assignat; imprimis unitatem fidci et Baptismi, fides, unum baptisma; unus Deus el Pater omnium; * sicut una mater... omnium viventium Eva,35 una arca Noe, 5 unum Moysi tabernaculum,** unum templum Salomonis,?* una civitas lerusalem, unum regnum et populus Israel, de quo legimus: Quis est... alius ut populus tuus Israel, gens una in terra, ad quam perrexit Deus, ut liberaret et faceret populum sibi ? *? De Unitate Ecclesiae integrum librum scripsit D. Augustinus 9 et ante ipsum D. Cyprianus, qui multis Divinarum Scripturarum argumentis probat *' Ecclesiae unitatem, propositumque ipsius est ostendere, in quo consistat Ecclesiae unitas. Docere autem videtur quod consistat in una origine, in uno capite et in una coelestis magistri doctrina, dum ait quod inde oritur divisio et haeresis, «dum ad veritatis originem non reditur, nec caput quaeritur, nec magistri coelestis doctrina servatur». Sed praecipue in capite et radice insistit, ? ostendens Petrum caput Ecclesiae ipsamque Ecclesiam unam esse in capite et radice, datque tria exempla lucis, fontis et arboris, unde multi radii, rivuli et rami propagantur, sed in radice et capite. € Sacrosanctae autem et ad divinam similitudinem efformatae unitatis huius Paulus ad Ephesios visus est assignasse multa veluti capita, in quibus consistit, dum ait: Unum corpus et unus spiritus sicut vocali estis in una spe vocationis vestrae; unus Dominus, una fides, unum Baptisma ; unus Deus et Paler omn um. Ponit nanque unitatem corporis, unitatem spiritus, unitatem spei, ad quam vocati sumus, * unitatem Domini, a quo redempti sumus et cui soli servire debemus, unitatem fidei, unitatem Baptismi, per quem regenerati sumus, *5 et tandem unitatem Dei, a quo creati, et unitatem Patris nostri coelestis, a quo in filios adoptati sumus. *€ In his rebus unitas Ecclesiae consistit, maxime vero in unitate fidei et Baptismi, hoc est, in una eademque doctrina fidei, una eademque communicatione sacramentorum per unum eundemque Spiritum Sanctum, qui, sicut D. Augustinus docet, *' anima est Ecclesiae et Ex 35, 20 sqq. 38) Cf. 3 Rg 6, 1 sqq. 39) 1 Par 17, 21. 40) P. L. 43, 391 sqq. cp. 4, (P. L. 38, 1231). DISSERTATIO TERTIA 125 ea agit in Ecclesia Chrisli, quae est corpus Christi, ** quae agit anima hominis in corpore ipsius. Et super omnia ab unitate capitis, principatus et magistratus supremi. Hinc ait: Unus Dominus, Christum intelligens, quem Deus, ut alibi Paulus docet, dedil caput super omnem Ecclesiam ; *? hinc Dominus ait: Fiet unum ovile et unus pastor. Oves autem suas Petro concredidit, ter dicens: Pasce oves meas. 5° Sic enim supra petram Petri aedificavit Ecclesiam suam; 9 idem enim est, fundamentum et caput esse Ecclesiae. ? Non est autem, ut D. Cyprianus ait ad Pupianum, * aliud Ecclesia quam «plebs suo sacerdoti adunata et pastori suo grex adhaerens». Ita Petrum Dominus constituit super familiam suam. 9 Ex hoc autem capite vel maxime obortae sunt haereses et schismata, ut D. Cyprianus ad Cornelium Papam scribit, 55 «quod sacerdoti Dei non obtemperatur, nec unus in Ecclesia Dei ad tempus sacerdos et ad tempus iudex vice Christi cogitatur. Cui si secundum magisteria divina obtemperaret fraternitas universa, nemo adversus collegium sacerdotum quicquam moveret». In epistola ad Pompeium : «Qui, inquit, 5* ab Ecclesiae unitate discedit, cum haereticis necesse est inveniatur, quos dum contra Ecclesiam vindicat, sacramentum divinae traditionis impugnat ». Cum itaque tam multis rationibus Ecclesia Dei una dicatur, profecto quaecumque hominum secta huiuscemodi unitate destituta est, nullo modo Ecclesia Christi esse aut dici et nominari potest. Domus enim, quae in seipsam divisa est, in qua divisiones et schismata sunt, domus Dei esse non potest; non enim Deus dissensionis Deus esi, sed Deus pacis. 5 Deus in loco sancto suo, Deus, qui inhabitare facil unanimes in domo. 58 IV. Non sic autem impii haeretici, non sic; 5** tanquam Cadmei fratres 5? invicem semper pugnant, et sicut aedificantes turrim Babel 4, 406). 54) Lc 12, 42. Vulg.: Constituit Dominus supra. 55) Epist. 12, (P. L. 3, 802-803). Eteocles et Polynices, qui inter se pacti fuerunt, ut Thebis alternis annis regnarent. Cum vero Etcocles fidem fregisset, bellum Thebanum ortum fuit, in quo post varias caedes ipsi fratres mutuis vulneribus conciderunt. Cf. Io. Perin Onomast. sub Eteocles et Polgnices nominibus. et maxime capitis, seu supremi Pastoris, ex cuius negatione obortae sunt haereses et schismata, ut Cyprianus docet. Igitur qunecumque secta, hac unitate destituta, non potest esse vera Ecclesia. Et sane hacreticl, a Deo confusi, ab invicem dividuntur, ut a Hieronymo el Tertulliano notatur. Sicut Iudaeorum haeresis nnte Christum in quattuor sectas dividebatur; sic post Christum Simonis Magi, Donatistarum at Arii haereses in multang alias sectas conscissae sunt. Quod evidentius in Arianis manifestum est. Hae haereticorum variea Deo confusi ab invicem dividuntur.*? D. Hieronymus in Oseam scribens, de haereticis interpretatur ® illud eiusdem V atis: Divisum est cor eorum, nunc interibunt. ® « Haereticorum, inquit, inter se corda divisa et contrariis repugnare sententiis etiam ipsi non negant, dum diversa sentiunt ». Tertullianus in Praescriptionibus suis adversus Haereticos notavit haereticorum intestina dissidia mutuamque discordiam : « Mentior, inquit, ** si non etiam a regulis suis variant inter se, dum unusquisque proinde suo arbitrio modulatur, quae accepit, quemadmodum de suo arbitrio composuit ille, qui tradidit. Agnoscit naturam suam et originis suae morem profectus rei. Idem licuit Valentinianis quod Valentino, idem Marcionitis quod Marcioni, de arbitrio suo fidem innovare. Denique penitus inspectae haereses omnes in multis cum auctoribus suis dissentientes deprehenduntur ». Sic Iudaeorum haeresim ante Christum in quattuor sectas divisam : Samaritanorum, duce Dositheo quodam, Sadducaeorum, Pharisaeorum et Herodianorum idem auctor recenset; 9* et post Christum ab haeresi prima Simonis Magi ortos Menandrianos, Saturnianos, Basilidianos aliosque haereticos, quos secuti fuerunt Carpocratiani, Cerinthiani, Ebionitae, Nicolaitae, Cerdoniani, Marcionitae et Valentiniani$5* cum aliis quampluribus sectariis, de quibus S. Irenaeus libro primo Adversus Haerelicos copiose scripsit. € De secta Donatistarum D. Augustinus refert, 5" quod in minutissima multa frusta conscissa fuit. De Arianis notius est, quam ut commemorari debeat; ex una enim Arii radice multa prava germina haereseon atque sectarum propagata fuerunt, et luxuriose nimis pullularunt Eusebiani, Aetiani. Photiniani, Eudoxiani, Acaciani, Eunomiani, Macedoniani, Psatiriani, Cirtianij Duliani, Anomiani, Exucontii aliique permulti sectariorum impii coetus exorti fuerunt. 9? D. Hilarius scribens in Constantium Augustum, graphice descripsit multiplicem istam fidei varietatem ac in multas partes disscript. 9, cp. 42, (P. L. 2, 58). 64) Cp. 45-52, ibid. col. 60 sqq. Sub nomine: Adversus omnes Haereses, Tertulliani non esse hoc opus hodie constat. Cf. Bardenhewer op. cit. vol. 1, pag. 234. nalistas, lib. 11, cp. 6, (P. L. 43, 114). 68) CI. Io. Cassianus De Incarnatione, lib. 1, cp. 2, ibid. 50, 14-20. DISSERTATIO TERTIA 127 sensionem, dicens : *? « Periculosum nobis atque admodum miserabile est tot nunc fides existere quot voluntates, et tot nobis doctrinas esse quot mores, et tot causas blasphemiarum pullulare quot vitia sunt; dum ita fides describuntur ut volumus, aut ita ut volumus intelliguntur. Et cum secundum unum Deum et unum Dominum el unum Baplisma etiam fides una sit; excidimus ab ea fide, quae sola est, et, dum plures fiunt, ad id coeperunt esse, ut nulla sit ». Lutheri autem secta, praeter quam ipso adhuc vivente dissecta fuit in Antinomos, Sacramentarios, Carolostadianos et Zwinglianos et Anabaptistas, postea qui Lutherani dicti sunt et in Augustanam Confessionem iurarunt, divisi ad invicem in plures factiones fuerunt, ad instar aedificatorum turris Babel, in varias partes distracti: in Lutheranos rigidos et molles, in Ubiquistas, Adiaphoristas, Synergistas, Substantiarios, Accidentarios, Osiandrinos, Stancarianos, Maiorislas, Flaccianos, Musculanos, Amsdorfianos, Pfeffingeros aliosque sectarios, qui invicem pugnant non de rebus leviculis, sed de praecipuis fidei capitibus. "" Quare in Lutheranis cernitur id, quod legimus apud Isaiam: Concurrere faciam Aegyptios adversus Aegyptios, el pugnabil vir contra fratrem suum, el vir contra amicum suum ; * et quod in Regum Hisloria de Philistaeis dicitur: Versus fuerat gladius uniuscuiusque ad proximum suum. °”? Quare vel ex hoc capite et ex hac praescriptione renunciata fuisset lutherana secta a Sanctis Patribus sicut olim ariana nil minus quam Christi Ecclesia esse, cum nullam prorsus habeat fidei unitatem, sed unusquisque ex Scriptura: fidem sibi pro libitu fabricatur. Ex hoc autem capite Sanctissimi doctissimique Patres Cyprianus et Augustinus, qui de Ecclesiae unitate adversus haereticos scripserunt, Patresque concilii Constantinopolitani Lutheranos proscripsissent et a Christi Ecclesia extorres pronunciassent. Non est autem quod hic dicam de sanctitate, quae Eocclesiae Dei in mundo nota praecipua est, cum vera apud Deum sanctitas sine fide vera nullatenus reperiri possit ; sine fide enim impossibile est placere Deo; ? cumque nonnisi in Ecclesia reperiatur fides non ficta, ^! tantum in Ecclesia sanctitas ex Chrisli virtute ac merito et Spiri- 1848. 71) 19, 2. 72) 1 Rg 14, 20. 73) Hebr 11, 6. 74) Cf. 1 Tim 1, 5. tates a D. Hilario describuntur. Lutheri autem secta, ipso auctore vivente, in Antinomos, Sacramentarlos, etc. in seipsos de praecipuis fidei capitibus pugnantes, divisa est; quare a Patribus, quia unitate destituta, damnata fuisset. Ex carentia unitatis fidei argui potest enrentia sanctitatis, de qua satis dictum est. Ad veram Ecclesiam ostendendam Patres maximopere insistunt In perpetua et non interrupta nb Apostolis successione et praecipue in continuata n B. Peiro successione Romanorum Pontificum. Quod mirifice probat et MlIustrat Irenaeus, tus Sancti gratia reperitur, cum in sanctis legibus ritibusque, tum etiam in hominibus, qui de manu inimicorum suorum liberati Domino servierunt in sanctitate et iuslilia coram ipso omnibus diebus, *5 sicut de parentibus Ioannis Baptistae, Zacharia et Elisabeth, in Evangelio apud Lucam legimus.” Sed de nota hac sanctitatis an in Lutheri secta reperiatur, satis dictum superius est. 77 V. Reperio autem Sanctos Patres ad demonstrandam veram Ecclesiam magnum praesidium posuisse in ordinaria et perpetua minimeque interrupta successione ab Apostolis et originariis ecclesiis, quae ab Apostolis fundatae fuerunt. Maxime vero continuatam a temporibus S. Petri successionem Romanorum Pontificum statuerunt verae Christi Ecclesiae indubitatum, infallibile, certissimum signum. Sicut enim ad probandam nobilitatem alicuius prosapiae sufficit probare ex authenticis et indubitatae fidei tabulis legitimam et minime interruptam successionem a protoparente illius familiae; ita, cum vera Ecclesia sit vera et legitima Christi per Apostolos virosque apostolicos propagata Christi familia, illa proculdubio censenda erit vera Ecclesia, quae legitimam successionem neutiquam interruptam habet a Christo et Apostolis, sicut illa fuit vera sub Veteri Testamento Ecclesia, quae ab Abraham per Isaac, Iacob et duodecim patriarchas propagata legitime descendit, et illi veri sacerdotes, qui ab Aaron sacerdote trahebant per lineam masculinam originem, quam ex genealogiae tabulis ostendere tenebantur. ?? Hinc in libro Esdrae legimus, quod post reditum a captivitate babylonica sacerdotes, qui quaesierunt scripturam genealogiae suae el non invenerunt, eiecli... fuerunt de sacerdotio; "? quod etiam in libro Nehemiae litteris consignatum legimus. 8° S. Irenaeus vicinus Apostolorum temporibus, qui in prima sua aetate vidit S. Polycarpum, loannis apostoli discipulum, *' hac potissimum ratione aetatis suae pestes profligavit Valentinianos, Basilidianos, Marcionitas haereticos. « Traditionem, inquit, ? Apostolorum in toto mundo manifestam in Ecclesia adest perspicere omnibus qui vera velint audire, et habemus adnumerare eos, qui ab Apostolis instituti sunt Episcopi in ecclesiis et successores eorum usDissert. Praeambula, png. 3 sqq. 78) Cf. Nm 1, 51; 3, 10. 38; 18, 7. 79) 1 Esr 2, 62. Vulg.: Hi... electi sunt. 80) 7, 64. 81) S. Hieronymus De Viris Illustribus, cp. 35, (P. L. 23, 649). 82) Adnersus Haereses, llb. 3, cp. 3, (P. G. 7, 848). DISSERTATIO TERTIA 129 que ad nos». Et postea : 9 «Sed, quoniam valde longum est omnium ecclesiarum enumerare successiones, maximae et antiquissimae et omnibus cognitae, a gloriosissimis duobus apostolis Petro et Paulo Romae fundatae et constitutae Ecclesiae, eam, quam habet ab Apostolis traditionem et annunciatam hominibus fidem per successiones Episcoporum usque ad nos pervenientem, indicantes, confundimus omnes eos [haereticos] qui quoquo modo, vel per sui placentiam malam, vel vanam gloriam, vel per caecitatem et malam sententiam, praeter quam oportet, colligunt » Deinde, enumeratis Romanis Pontificibus a Petro usque ad Eleutherium, qui «nunc, inquit, * duodecimo loco episcopatum ab Apostolis habet », subdit: « Hac ordinatione et successione ea, quae est ab Apostolis in Ecclesia traditio et veritatis praeconatio, pervenit usque ad nos, et est plenissima haec ostensio unam et eandem vivificatricem fidem esse, quae ab Apostolis usque nunc sit conservata et tradita in veritate». Et paulo ante dixerat : 95 « Ad eam traditionem, quae est ab Apostolis, quae per successiones presbyterorum in Ecclesia custoditur, provocamus eos, qui adversantur traditioni ». Cum D. autem Irenaeo mirum in modum conspirat Origenes Adamantius: «Quia multi, inquit, ex his, qui in Christo se credere profitentur, non solum in parvis et minimis discordant, verum etiam in magnis et maximis; propter hoc necessarium videtur de his singulis certam lineam manifestamque regulam ponere». Sed inquam : Quaenam ista certa linea et manifesta regula ? Ait paulo inferius : ** « Cum multi sint, qui se putent sentire, quae Christi sunt, et nonnulli diversa a prioribus sentiant, servetur ecclesiastica praedicatio per successionis ordinem ab Apostolis tradita et usque ad praesens in ecclesiis permanens. Illa sola credenda est veritas, quae in nullo ab ecclesiastica discordat traditione ». D. Irenaeus alibi: «Quapropter, inquit, 88 eis, qui in Ecclesia sunt, presbyteris obaudire oportet, his qui successionem habent ab Apostolis, sicut ostendimus, qui cum episcopatus successione charisma veritatis acceperunt; reliquos vero, qui absistunt a principali ib. 1, ibid. 11, 115-116. 87) Ihid. col. 116. 88) Adversus Haereses, lib. 4, cp. 26, ibid. 7, 1053. cui perfecte concinit Origenes; Apostolorum enim successores, ut Irenaeus scribit, cum epíscopatus successione charisma veritatis acceperunt. Tertullianus provocat omnes hacreticos, ut suam npostolicam originem producant; docet insuper ens esse veras ecclesias, quae apostolicarum et praecipue Romanae Ecclesiao fidem sequuntur. Romanam Sedem magnis successione et quocumque loco colliguntur, suspectos habere quasi haereticos et malae sententiae, vel quasi scindentes, elatos, et sibi placentes ». VI. Tertullianus, et ipse Apostolorum temporibus vicinissimus, hoc eodem argumento ac veluti inexpugnabili epicheremate aggressus haereticos omnes in suis Praescriptionibus fuit : « Edant, inquit, 3? origines ecclesiarum suarum, evolvant ordinem Episcoporum suorum ita per successionem ab initio decurrentem, ut primus ille Episcopus aliquem ex Apostolis vel apostolicis viris, qui tamen cum Apostolis perseveraverit, habuerit auctorem et antecessorem. Hoc enim modo ecclesiae apostolicae census suos deferunt, sicut Smyrnaeorum ecclesia habens Polycarpum, ab loanne collocatum refert, sicut Romanorum Clementem a Petro ordinatum edit ; proinde utique et ceterae exhibent, quos ab Apostolis in episcopatum constitutos apostolici seminis traduces habeant». Et post pauca:?! «Ad hanc itaque formam provocabuntur ab illis ecclesiis, quae licet nullum ex Apostolis, vel apostolicis viris auctorem suum proferant, ut multo posteriores, quae denique quotidie instituuntur ; tamen in eadem fide conspirantes, non minus apostolicae deputantur pro consanguinitate doctrinae. Ita omnes haereses, ad utramque formam a nostris ecclesiis provocatae, probent se quaqua putant apostolicas ». In ocíava autem Praescriplione docet quod illae solae ecclesiae verae sint, quae apostolicarum ecclesiarum, praesertim vero Romanae, fidem sequuntur. «Percurre, inquit,?' ecclesias apostolicas, apud quas ipsae adhuc cathedrae Apostolorum suis locis praesident ». Et post pauca: «Si, inquit,?? Italiae adiaces, habes Romam, unde nobis quoque auctoritas praesto est. Statu felix ecclesia, cui totam doctrinam apostoli Petrus et Paulus cum sanguine suo fuderunt!» Hoc insigni epiphonemate Tertullianus Romanam Ecclesiam illustravit, et beatam praedicavit, propterea quod a sanctissimis apostolis Petro et Paulo fundata fuerit. Quod et alibi adversus Marcionem scribens, testatus fuit : 9? « Videamus, inquit, quid etiam Romani de proximo sonent, quibus Petrus Q) ÉDAT————MÀÉndiiii i A———— ——MÁÓMMMáÀÀMÀ À—— MAN DISSERTATIO TERTIA 131 et Paulus Evangelium sanguine quoque suo signatum reliquerunt ». laudibus Et adversus eundem haereticum carmine scribens : apta « Constabat, inquit, * pietate vigens Ecclesia Romae, P Tong ata; Composita a Petro, cuius successor et ipse Iamque loco nono cathedram suscepit Hyginus ». Et paulo ante : ?5 «Hac cathedra Petrus qua sederat ipse, locatum Maxima Roma Linum primum considere iussit, Post quem Cletus et ipse gregem suscepit ovilis ». Quo loco vir doctissimus Marcionem oppugnans, tutissimum ratus in Romanorum Pontificum successione collatum praesidium continuae successioni a Petro usque ad Anicetum, sub cuius praesulatu impius haereticus venena suae sparsit haereseos, Romanos Pontifices numeravit, et ex successione ista veram Ecclesiam ab Apostolorum principibus fundatam demonstravit. Priusquam autem hinc gradum alium ineamus, sciendum est AcatholicoTertullianum a posteritate doctrinae omnes haereticorum sectas "Yn toritate. proscripsisse omnesque haereticos exemplo Marcionis, Valentini, Apellis, ^ Proseribit; Nigidii et Hermogenis vera catholicaque doctrina posteriores ostendit, et ex parabola zizaniorum ** demonstrat, quoniam prius seminatum fuit bonum semen, postea vero ab inimico diabolo superseminata zizania. «Ita ex ipso, inquit, ?' ordine manifestum est, id esse dominicum et verum quod sit prius traditum, id autem extraneum et falsum quod sit posterius immissum. Ea sententia manebit adversus posteriores quasque haereses»; nam ?8 «in omnibus veritas antecedit imaginem, postremo similitudo succedit. Ceterum satis ineptum habetur, ut prior in doctrina haeresis habeatur». Profecto quoniam haeresis doctrina corrupta est, sicut acetum corruptum vinum; necesse autem est, ut prius sit vinum quam acetum, corpus vivum quam cadaver. Quare, haereticos veluti irridens, ait :?? « Aliquos Marcionitas et naereticos Valentinianos liberanda veritas expectabat, interea perperam evange- "79 idet quasi ante lizabatur, perperam credebatur, tot millia millium perperam tincta, ^95 Perperam Evangelium tot opera fidei perperam administrata, tot virtutes, tot charismata praedicatum fuerit. pag. 234. 95) Ibid. col. 1077. 96) Cf. Mt 18, 24-25. 97) De Praescriptionibus, Praescript. 8, cp. 31, (P. L. 2, 44). 98) Praescripl. 4, cp. 29, ihid. col. 41. 99) Ihid. Simili modo nrgumentatur Cyprianus, qui affirmat veram Ecclesiam esse apud Cornelium, qui legitime Fabiano successit, non npud Novatianum, nc revertendum dicit ad apostolienm traditionem, ut error in fide praecaventur, perperam operata, tot sacerdotia, tot ministeria perperam functa, tot denique martyria perperam coronata». Et alibi per ironiam : 1€? «a His solis et his primis, loquitur de Marcionitis et Valentinianis, quod quadrat etiam Lutheranis, revelata est veritas divinitatis, maiorem scilicet dignationem et pleniorem gratiam a diabolo consecutis». Docet itaque Tertullianus illam esse veram Ecclesiam, quae antiquissima est, et ab Apostolis secundum Christum fundata continuam habet per traducem fidei successionem, et per hanc praescriptionem quamcumque posteriorem sectam a vera Christi Ecclesia proscribit. VII. Post Tertullianum autem D. Cyprianus, illustrissimus martyr et episcopus sanctissimus atque doctissimus, eodem nititur argumento. Scribens enim ad Magnum, ostendit!? quod Ecclesia Dei apud Cornelium Papam fuit, qui Fabiano Episcopo Romano legitima ordinatione successit, non apud Novatianum, qui, evangelica et apostolica traditione contempta, nemini succedens, a seipso ortus est: « Habere autem, inquit, et tenere Ecclesiam nullo modo potest qui ordinatus in Ecclesia non est». Et post nonnulla :1% « Pastor haberi quomodo potest, qui, manente vero pastore et in Ecclesia Dei ordinatione succedanea praesidente, nemini succedens, a seipso incipiens alienus fit et profanus, dominicae pacis atque unitatis inimicus?» Ita Cyprianus manifeste docet non posse esse veram Ecclesiam absque legitima successione maxime Romanorum Pontificum. Et ad Pompeium scribens, gravissime atque verissime dixit, veritatis inveniendae facillimam esse viam, si ad originem recurratur : «In compendio, inquit, 1° est apud religiosas et simplices mentes et errorem deponere, et invenire atque eruere veritatem. Nam, si ad divinae traditionis caput et originem revertamur, cessat error humanus et, sacramentorum coelestium ratione perspecta, quidquid sub caligine ac nube tenebrarum obscuritate latebat, in lucem veritatis aperitur. Si canalis aquam ducens, qui copiose prius et largiter profluebat subito deficiat, ratione ad fontem pergitur, ut illius defectionis ratio noDISSERTATIO TERTIA 133 scatur, utrum arescentibus venis in capite unda siccaverit, an vero integra inde et plena procurrens in medio itinere destiterit. Ut, si vitio interrupti aut bibuli canalis effectum est, quominus aqua continua perseveranter ac iugiter flueret, refecto et confirmato canali, ad usum atque ad potum civitatis aqua collecta eadem ubertate atque integritate repraesentetur, qua de fonte proficiscitur. Quod et nunc facere oportet Dei sacerdotes, praecepta divina servantes, ut si in aliquo mutaverit et vacillaverit veritas, ad originem dominicam et evangelicam et apostolicam traditionem revertamur, ut inde surgat actus nostri ratio, unde et ordo et origo surrexit ». Illam igitur statuit veram esse fidei doctrinam, quae a Domino tanquam fonte originem habens, per apostolicam traditionem tanquam per canalem ad nos usque pervenit, sacerdotibus Dei hac via et ratione inquirendam esse fidei veritatem, si quando insurgentibus haereticis mutaverit, aut quoquo modo vacillaverit. Lactantius Firmianus, notans !" varias haereticorum synagogas, quae novam sibi doctrinam sine ulla radice composuerant et se potissimum christianos et suam esse catholicam Ecclesiam putabant; illam dieit esse veram Ecclesiam, in qua est!9 Confessio et Poenitentia, quae peccata et vulnera, quibus subiecta est imbecillitas naturae, curat ; nimirum contrario ritu quam haereticorum synagogae et Novatianorum lustra, quae nunc novam sequuntur doctrinam. VIII. S. Gregorius cognomento theologus epistola altera ad Cledonium invectus in ridiculam Apollinaris antistrophen, qua aiebat in Christo adorari debere non carnem deificatam, sed Deum carniferum : «O miram, inquit, ê absurditatem! Absconditam post Christum sapientiam nobis annunciant. Res lacrimis digna! Si enim triginta his annis fides originem habuit, cum quadringenti fere anni ab eo tempore fluxerint, quo Christus palam conspectus est; inane tanto tempore fuit Evangelium, inanis etiam fides nostra, et martyres quidem frustra martyrium subierunt. Frustra etiam tales tantique antistites populo praefuerunt». Ita theologus sane eminentissimus Apollinaris haeresim sectamque a novitate proscribit antiquamque et infra: Non, loco: Nunc. 100) Epist. 102, (P. G. 37, 199). Idem affirmat Lactantius. Gregorius Nazianzenus Apollinarem n novitate doctrinae prascriblt ; Hieronymus affirmat in illa Ecclesia esse permanendum, quae Bb Apostolis laudata, etiam nunc durat, ab eaque extorres, esse antichristl synagogam, Augustinus dicit veram esse Ecclesiam, quae a radice christianae societatis per Episcoporum successionem propagata est, Ecclesiam, quae a Christo incoepit et per martyres et Episcopos ad nos pervenit, tenendam dicit. Simili ratione D. Hieronymus, tanti theologi optimus discipulus, ad Pammachium et Oceanum scribens ait:!" « Quisquis es assertor novorum dogmatum, quaeso te, ut parcas romanis auribus, parcas fidei, quae Apostoli voce laudata est. Cur post quadringentos annos docere nos niteris, quod ante nescivimus ? Cur profers in medium quod Petrus et Paulus edere noluerunt? Usque ad hunc diem sine ista doctrina mundus christianus fuit. Illam senex tenebo fidem, in qua puer natus sum ». Et in Dialogo adversus Luciferianos: « Brevem tibi, inquit, 1°8 apertamque animi mei sententiam proferam: in illa esse Ecclesia permanendum, quae ab Apostolis fundata usque ad diem hanc durat. Sicubi audieris eos, qui dicuntur christiani, non a Domino Iesu Christo, sed a quoquam alio nuncupari, ut puta Marcionitas, Valentinianos, Montenses, sive Campitas; scito non ecclesiam Christi, sed antichristi esse synagogam. Ex hoc enim ipso quod postea instituti sunt, eos se esse indicant, quos futuros Apostolus praenunciavit.!?9? Nec sibi blandiantur si de Scripturarum capitulis videntur sibi affirmare quod dicunt, cum et diabolus de Scripturis aliqua sit locutus, ™° et Scripturae non in legendo consistant, sed in intelligendo ». Patet autem ex his quidnam vir sanctissimus aeque atque doctissimus de Lutheranorum secta pronunciaturus fuisset, quamque sententiam laturus de Lutheranis, si suo tempore exorti fuissent. Semper enim Sancti Patres in vera Ecclesia demonstranda antiquissimam originem et perpetuam successionem veluti certissimas notas attenderunt, maximeque attendenda docuerunt. IX. D. Augustinus, scribens ad Madaurenses: « Videtis, inquit, 3! certe multos praecisos a radice christianae societatis, quae per sedes Apostolorum et successiones Episcoporum certa per orbem propagatione diffunditur, de sola figura originis sub christiano nomine quasi arescentia sarmenta gloriari, quas haereses et schismata nominamus», Ecclesiam dicit christianam societatem, quae a sua ori- 2 Tim 3, 1 sqq. 110) Cf. Mt 4, 3-11. 111) Epist. 232, (P. L. 33, 1028). DISSERTATIO TERTIA 135 gine per sedes Apostolorum et successiones Episcoporum certa per orbem propagatione diffunditur; haereses autem arescentia sarmenta praecisa a radice christianae societatis, radicem autem Christum intelligit, nam: Ego, ait, sum vilis..., vos palmiles."? Statuit itaque Augustinus certam Ecclesiae per orbem propagationem per successionem Episcoporum et originem a radice christianae societatis. Qua de re etiam alibi idem Augustinus, in Epislolam Fundamenli scribens, ait :!? « In catholica Ecclesia [multa sunt], quae in eius gremio me iustissime tenent; tenet consensio populorum atque gentium; tenet auctoritas miraculis inchoata, spe nutrita, caritate aucta, vetustate firmata; tenet ab ipsa Sede Petri Apostoli, cui pascendas oves suas post resurrectionem Dominus commendavit, usque ad praesentem episcopatum successio sacerdotum ; tenet postremo ipsum catholicae nomen, quod.non sine causa inter tam multas haereses sic ista Ecclesia solum obtinuit, ut cum omnes haeretici se catholicos dici velint, quaerenti tamen peregrino alicui, ubi ad catholicam conveniatur, nullus haereticorum vel basilicam suam, vel domum audeat ostendere. Ista ergo tot et tanta christiani nominis carissima vincula recte hominem credentem tenent in catholica Ecclesia, etc. Apud vos autem, ubi nihil horum est quod me invitet ac teneat, sola personat veritatis pollicitatio »» Ita Augustinus inter praecipuas notas catholicae Ecclesiae ponit auctoritatem vetustate firmatam, et successionem Episcoporum a Petro usque ad praesentem episcopatum. Et ad Honoratum manichaeum De Ulilitale Credendi scribens, postquam Ecclesiae catholicae veritatem auctoritatemque multis argumentis probavit, et postremo a pietate, quae inter Catholicos reperitur, dicens!* «quod continentia usque ad tenuissimum victum panis et aquae, et non quotidiana solum, sed etiam per contextos plures dies perpetua ieiunia, quod castitas usque ad coniugii prolisque contemptum, quod patientia usque ad cruces flammasque neglectas, quod liberalitas usque ad patrimonia distributa pauperibus, quod denique totius huius mundi aspernatio usque ad desiderium mortis intenditur; pauci haec faciunt, pauciores bene prudenterque faciunt, sed populi probant, populi audiunt, populi favent, diligunt postremo populi, populi suam seque in catholica Ecclesia co vel maxime teneri, quod in ca continuata essct successio sacerdotum a Scde Pctri, quae firma semper mansit, haereticis undequaque circumlatrantibus; et culmen nuctoritatis obtinuit. Unde Augustinus Lutheranos calumniae certe arguisset, sicut arguit Donatistas, sibi solís ecclesiam arrogantes. Hilarius uti haereticos habet, qui nova proferunt. Lucifer Calaritanus eam dicit veram fidem, quae semper tradita est, recentem vero imbecillitatem quod ista non possunt nec sine provectu mentis in Deum, nec sine quibusdam scintillis virtutis accusant », post pauca sic intulit :!!5 « Cum igitur tantum auxilium Dei, tantum profectum fructumque videamus, dubitabimus nos eius Ecclesiae condere gremio, quae usque ad confessionem generis humani ab Apostolica Sede, per successiones Episcoporum, frustra haereticis circumlatrantibus, et partim plebis ipsius iudicio, partim conciliorum gravitate, partim etiam miraculorum maiestate damnatis, culmen auctoritatis obtinuit ? Cui nolle primas dare, vel summae profecto impietatis est, vel praecipitis arrogantiae ». Frustra, inquit, haereticos circumlatrare Ecclesiae, quae ab Apostolica Sede per successiones Episcoporum culmen auctoritatis obtinuit. Lutheranis autem proculdubio dixisset Augustinus quod dixit Donatistis, 5 qui sibi solis ecclesiam arrogabant: «Vos dicitis remansisse Ecclesiam Christi in sola Africa partis Donati; quod non de lege, non de Propheta, non de Psalmo, non de Apostolo, non de Evangelio, sed de corde vestro et de parentum vestrorum calumniis recitatis ». X. D. Hilarius, in Arianos scribens, tanquam novos doctores respuit: « Tarde, inquit,?? mihi hos piissimos doctores aetas nunc huius saeculi protulit ; sero hos habuit fides mea, quam tu erudisti magistros. Inauditis ego his omnibus in te credidi». Atque hac ratione ariana haeresis in concilio Nicaeno de novitate a Sanctissimis ilis Patribus proscripta fuit. Lucifer, episcopus Calaritanus, in libro quem adversus Constantium Augustum arianum scripsit titulo Moriendum pro Dei Filio, hac de re ita loquitur: 3? «non esse novum, quod nos legati asseverabamus in tuo palatio, et confirmando non desumus, semper sic fuisse et esse creditum a christianis, sicuti apud Nicaeam contra haeresim tuam arianam et omnes errores videtur esse sacra fides conscripta. Si tandem oculos, serpentinis morsibus confossos, cordis tui aperias, invenias quod hanc habet, hanc defendit Ecclesia fidem, quam sibi traditam cognoscit per Beatos Apostolos, etc. At tua novella praelib. 6, ibid. 10, 173. 118) Ibid. 13, 1015. DISSERTATIO TERTIA 137 dicatio et recens religio sub praetextu fidei blasphemia in perniciem salutis tuae per te prolata », etc. Et Sozomenus, agens de Patribus Nicaeni concili, cum Arii causam tractarent, ait, ° quod, cum disputatio in varias distraheretur quaestiones, alii eorum, iique potissimum quos morum simplicitas induxit ad fidem in Deum sine curiosa inquisitione amplexandam, nihil novi contra fidem initio temporis Apostolorum traditam moliendum censuerunt. | S. Epiphanius libro De Haeresibus inquit!?? quod trecenti decem et octo Episcopi Arii fidem in Nicaena urbe reprobant et execrantur; confitentur autem Patrum fidem orthodoxam et invariabilem, ab Apostolis et Prophetis traditam. Et D. Athanasius Oratione contra Arianos: «Quomodo, inquit, ?! de numero catholicae Ecclesiae habeantur, qui apostolicam fidem excusserunt et novarum pestium inventores se praebent ? » Et in epistola, cui titulus est Nicaenae Synodi contra Arianam Haeresim Decrela, ostendens quod Eusebius Caesariensis, qui magnus fuit Arianorum promachus, cum, palinodiam canens, subscripsisset sententiae Nicaeni concilii, quam ante contra veritatem temere pugnans negaverat, ait, U? quod subscriptam sententiam Ecclesiae legendam misit, dicens eam esse Ecclesiae fidem et Patrum traditionem. XI. Sic, ut concludamus, omnes orthodoxi Patres eam dixerunt semper Ecclesiam catholicam et apostolicam, hoc est, veram Christi Ecclesiam, quae habet fidem Patrum; nam, ut Augustinus sapienter aliquando dixit, 3 Sancti Patres «quod invenerunt in Ecclesia, retinuerunt ; quod didicerunt, docuerunt ; quod a parentibus acceperunt, hoc filiis tradiderunt ». Hine Vincentius Lirinensis docet! a Sanctis Patribus omnes haereses. coniectas fuisse in profanas vocum novilales, quas Paulus evitandas praecepit, "5 et in concilio Ephesino a sanctissimis illis viris Nestorii haeresim nonnisi ex antiqua fide et Sanctorum Patrum sententia damnatam fuisse: «Omnibus, inquit, 1° catholi- 427-430. 123) Contra Iulianum, lib. 2, cp. 10, (P. L. 44, 698). 124) Commonit. 2, ibid. 50, 678. 125) 1 Tim 6, 20. 126) Commonit. 2, (P. L. 50, 678-679). praedicationem esse blasphemiam. Idem affirmant Sozomenus, Epiphanius et Athanasius. Concludamus ergo eam esse veram Christi Ecclesiam, quae habct fidem Patrum. Hinc Lirinensis docet a Patribus semper reprobatas fuisse profanas vocum novitates, et ture Nestorium damnatum fuisse; profanas autem vocum novitates recipere proprium esse haereticorum, et affert exempla Pelagii, Coelestii, etc., quibus nddendus est Lutherus, qui nova dogmata et novum fidem invexit; cissimum, felicissimum et optimum visum est, ut in medium Sanctorum Patrum sententiae proferrentur, ut scilicet rite atque solemniter eX eorum consensu atque decreto antiqui dogmatis religio confirmaretur et profanae novitatis blasphemia condemnaretur. Quod cum ita factum foret, iure meritoque ille Nestorius catholicae veritati contrarius, B. vero Cyrilus sacrosanctae antiquitati consentaneus iudicatus fuit», Et:?" «Cum in concilio lecta fuisset epistola Capreoli Carthaginensis episcopi, qua postulabat antiquae fidei dogmata confirmari, novitia vero et superflue adinventa impie promulgata reprobari atque damnari, omnes Episcopi adclamaverunt : « Hae omnium voces sunt, haec omnes dicimus, hoc omnium votum est», nempe??? «ut quod erat antiquitus traditum teneretur, quod adinventum nuper, exploderetur ». Ut autem idem auctor verissime dixit, profanas vocum novitales recipere atque sectari nunquam Catholicorum, semper vero haereticorum fuit: «Et revera, inquit, '?? quaenam unquam haeresis nisi sub certo nomine, certo loco, certo tempore ebullivit ? Quis unquam haereses instituit, nisi qui se prius ab Ecclesiae catholicae universitatis et antiquitatis consensione secrevit ? Quod ita esse luce clarius exempla demonstrant ». Sic 1% affert exempla Pelagii, Coelestii, Arii, Sabellii, Novatiani et Simonis Magi. Addamus nos exemplum etiam Lutheri, qui sub certo, nempe suiipsius, nomine, sub certo loco, Wittembergae in Saxonia, sub certo tempore, anno 1517, sub Leone X Romano Pontifice, novam Lutheranorum haeresim excitavit. Quique haereticorum omnium maxime novitatibus delectatus, vetustam catholicae Ecclesiae antiquitatem supra modum fastidivit et nova dogmata, novam fidem, novam religionem in mundum invexit, qui etiam de suo nomine novam ecclesiam fundavit, in qua, ipsius quidem et suorum sententia, reperiatur vera fides et purum putum evangelium. Sed hac in re similis mihi videtur Lutherus homini, qui cum ex vili scorto susceptus sit, summam tamen antiquissimamque parentum et generis iactat nobilitatem a regibus et caesaribus ; ita tamen ut ex nullis indubitatae fidel tabulis suam genealogiam ostendat, aut quoquo modo probet. DISSERTATIO TERTIA 139 Voluit Lutherus haberi homo apostolicus suamque ecclesiam ob purum putum evangelium ipsissimam esse Apostolorum Ecclesiam vere evangelicam, quare Lutherani nonnisi evangelici nominari volunt. Similes sunt Samaritanis, qui se dicebant filios patriarcharum Abraham, Isaac et Iacob ; unde mulier illa samaritana a Domino conversa dixit Salvatori : Nunquid tu maior es paire nosiro Iacob ?? Et meliores se existimabant ludaeis, putantes colere se meliorem fidem et religionem, ac illam ipsam qua Sancti Patres coluerant, cum revera tamen idololatrae essent et ad Patriarchas nullatenus pertinerent. Eatenus autem Lutherani ad Apostolos patres fidei et religionis christianae, hoc est, catholicae Ecclesiae, spectant; vel probent evidenter successionem suam ab Apostolis. XII. Multa Martinus Lutherus scripsit de notis Ecclesiae, praesertim in libro De Conciliis et Ecclesia, ubi in ea parte libri, quae ad calcem est, septem notas assignat.!? Sunt autem: prima, vera et incorrupta praedicatio Evangelii; secunda, legitima administratio Baptismi; tertia, legitimus usus Eucharistiae ; quarta, legitimus usus clavium ; quinta, legitima electio ministrorum, qui doceant et sacramenta ministrent ; sexta, oratio, publica psalmodia, catechismus, sed lingua quae ab omnibus intelligatur; septima tandem, mysterium crucis, hoc est, perpessio tribulationum ac persecutionum intus et foris, ut ab hominibus contemptui habeantur tanquam haeretici, cacodaemones, cathasmata, purgamenta. Aliis autem locis septem istas notas ad duas tantum redegit, docens ibi esse veram Ecclesiam, ubi est verum Evangelium et vera sunt sacramenta, sive sincera praedicatio Evangelii et sincerus sacramentorum usus. Ita habet in Epistola ad Galatas, ubi dicit propter haec duo Romanam Ecclesiam sanctam esse, et ubicumque duo haec reperiuntur ibi esse veram Dei Ecclesiam, quoniam per verbum Dei et sacramenta sanctificamur. Et ita Augustana Confessio, lutheranae doctrinae lapis lydius, has duas verae Ecclesiae notas statuit,!4 et ita fere omnes Lutherani : Philippus Melanchthon in Locis, ?5 Ioannes bergne 1535; Corpus Reform. vol. 21, col. 41 et passim, ed. Bretschneider. et tamen suam ecclesiam evangelicam nuncupavit. De notis Ecclesiae multa scripsit Lutherus; aliquando septem notas nssignat; aliquando duas, idest verum Evangelium et vera sacramenta; has duns statuit etiam Conjessio Augustana. Georgius Maior adiecit obedientiam ministerio, et Matthias Hlyricus invocationem Dei et caritatem. Io. Wigandus et Mati. Iudex quattuor notas admitiunt; item Vict. Strigelius; sed inter se diversas. Lutherus et Lutherani valde cnverunt, ne admitterent Brentius in Confessione Wirlembergensi 3* et in Catechismo Magno;!? nisi quod Georgius Maior tertiam addidit; 3? nam, praeter doctrinae evangelicae incorruptam professionem et usum sacramentorum convenientem divinae institutioni, statuit obedientiam. debitam ministerio iuxta evangelium, aitque prorsus necesse esse omnes salvandos iunctos esse cum vera Ecclesia, fide, confessione, invocatione Dei et voluntate servandae Ecclesiae, seu coniunctionis in Ecclesia, cum extra Ecclesiam non sit salus. Matthias Illyricus aliam quandam duabus illis prioribus ex Actibus Apostolorum attexuit, 139 nempe invocationem Dei et caritatem. loannes Wigandus *" cum Matthaeo Iudice?! in corpore doctrinae duabus illis ab omnibus sectariis receptis addidit duas alias, ita quod quattuor dedit nobis Ecclesiae indubitatas notas: verbum sincerum prout a Christo est revelatum, verus et legitimus usus sacramentorum et clavium, confessio una cum constantia et perseverantia et obedientia erga ministerium in iis rebus, quas Christus docuit et sanxit. Et Victorinus Strigelius, scribens in Psalmum 109,1? cum dixisset !? quod Ecclesia sit visibilis coetus alligatus ad sceptrum rectum, idest, ad ministerium evangelii incorruptum, ait: «Hunc coetum signa minime fallentia monstrant : vox ministerii evangelici incorrupti, ritus divinitus traditi, qui oculos incurrunt, confessio et invocatio. XIII. Omnes autem boni viri una cum Luthero valde sibi caverunt ne ullam Ecclesiae notam reciperent earum, quae sunt in symbolo Constantinopolitano, 4* quas D. Epiphanius in suo AncoWirtembergensis, etc. per legatos eius die 24 Ianuarii an. 1552 Congregatloni concilii Tridentini proposita est, cp.' De Ordine E. 5 et speciatim, cp. De Ecclesia H. 5, Tubingae sine anno. fechismus a S. Laurentio Magnus nuncupatur; Minor initio voluminis invenitur. 138) De Origine et Authoritate Verbi Dei, pag. 17 sqq. Witebergae 1565. 139) Confessio Ministrorum lesu Christi in ecclesia Antuerpiensi, quae Augustanae Confessioni adsentitur, cp. 10 De Ecclesia E. 2, E. 3; cp. 11 De Sacramentis E. 4. 140) Cf. op. cit. pag. 18-19. 141) Das Kleinc Corpus Doctrinae, das ist: Heuptstücke und Summa Christliche Lehre, cp. 17 Von den Christlichen Kirchen, B. 5, et cp. 18 Von Predigtampt, C. 1, Regenspurg 1573; Synopsis Doctrinae Christianae ad Sancti Lutheri Catechismum Minorem Attemperala, cp. 17-18, c. 5, an. 1580 sine loco. In explicatione versus 2 Auctor pluries et acriter defendit visibilitatem Ecclesiae conira eos, qui de Ecclesia ideam platonicam habenti, Lipsiae 1563 (?). 144) Ibid. pag. 55. DISSERTATIO TERTIA 141 rato prope ad finem recenset 4* in symbolo Nicaeno, cum tamen per eas omnia etiam antiqua concilia veram Ecclesiam ab omnibus aliis sectis discreverint, maxime vero, uti ostendimus, a nota apostolicae successionis. Tam apte autem Ecclesiae notas assignant, quam si quis ad Romam indicandam diceret urbem esse quandam in orbe ex lapidibus aedificatam, multa aedificia complectentem multosque incolas, qui civitatem faciunt, continentem. Ineptum ! Cui enim civitati ista non competunt? Describenda et notificanda est ab origine, a conditore, a loco, a situ, ab antiquitate, a dignitate, a potentia, ab imperio, quo non modo urbium omnium regina, sed totius propemodum orbis caput olim fuit, et nunc secundum Deum est. His enim indiciis signisque evidentibus distinguitur ab aliis orbis urbibus. Nunc autem quaenam, quaeso, haereticorum secta non usurpat sibi notas istas a sectariis positas ? Dicam amplius quod tam apposite ex notis istis probant se esse de Ecclesia Christi, quam qui probarent esse se ex nobilissima regis alicuius familia ex eo quod homines sint habentes duos oculos, duas manus, duos pedes, sicut omnes qui sunt ex illa familia. Ridiculum! Num illi tantum sunt homines tales? Magis ridiculum, si ab ingenio et magnitudine animi hoc probarent. Ita hi a veritate doctrinae et veritate fidei, quod vere pureque credatur Evangelium, quasi a nota et signo infallibili probare volunt veram Ecclesiam. Sed quis praeter Deum videre potest corda hominum et scire, an vere credant ? Ut mittam quod potest esse aliqua particularis ecclesia, quae sit revera ecclesia, et tamen nonnullo circa doctrinam fidei errore laboret, sicut ecclesia Corinthiorum a Paulo redarguta fuit de errore circa resurrectionem mortuorum, V? et ecclesia Galatarum quod crederent una cum Evangelio servandam esse legem Moysi ad salutem consequendam. *? Et tamen erant ecclesiae verae, non haereticorum, sed christianorum ; haeresis enim, quae fidem destruit, non in simplici errore, sed in obstinata erroris defensione, in pertinaci perfidia consistit. Quod quidem etiam Lutherus docet in Priori Commentario Epistolae ad Galatas, exponens illud : Ecclesiis Galatiae gratia... et pax : 4? « Notabis, inquit,!5? hic ecclesias dici, quae tamen errore fidei peibid. vrr. 2.3. 150) W. L. t. 5, f. 215*. notas fa concilio Const. recensitas; earum laco ineptas posuerunt, quae ab omnibus aliis sectis usurpari possunt. Sic inepte ponitur ut nota, quod pure credatur Evangelium; nam solus Deus potest hoc scire; et nliunde aliqua particularis ecclesia vera esse potest, etiamsi in nliquo erret; cum hneresis in pertinnci defensione erroris consistat; quod ipse Lutherus docuit. Ergo falsa est haec nota, a Lutheranis ut maxime necessaria habita. Cum non possint Novatores ostendere legitimam ab Apostolis successionem, diverticula quaerunt, ut de Novatianis notat Cyprianus. Iuxta Cypriani doctrinam Lutherus fldem non tenet, quia unitatem Ecclesiae inficlatur; et riclitabantur. Sed quia verbum et Baptismum habebant, recte ecclesiae vocantur». Et hoc ipsum docet etiam in Posteriori Commenlario,!9' ubi Romanam Ecclesiam sanctam dicit propter haec duo praesertim, cum aliis omnibus, quae ad veram Ecclesiam constituendam requiruntur. Nunc dico: Si potest esse vera Ecclesia, quae etiam in errore fidei periclitatur, sicut ecclesia Galatiae ; quomodo nota maxime necessaria est purum sincerumque evangelium, hoc est, fidei doctrina? Sufficit ut universalis Ecclesia sit absque ullo errore, cui dicitur : Tota pulcra es, amica mea, et macula non est in 1le,!? et quam Paulus dixit gloriosam Ecclesiam non habentem maculam," hoc est, nullo circa doctrinam fidei errore notatam esse. Falsas notas dant nobis haeretici, quoniam veram Ecclesiam non habent, quam veris notis demonstrare possint. XIV. Ad probandam nobilitatem familiae sufficit ex tabulis incorruptae et indubitatae fidei genealogiam probare et originem a capite ilius familiae per legitimam successionem demonstrare. Cum autem non possint Novatores nostri originem suam ab Apostolis per legitimam successionem, nisi more omnium haereticorum ostendere, diverticula quaerunt. De Lutheranis autem affirmare possumus quod D. Cyprianus in aureo libro De Unitale Ecclesiae asseruit de Novatianis : « Constat, inquit, 14 Novatianos cum corpore Ecclesiae non convenire, non enim nos ab illis, sed illi a nobis recesserunt. Et cum haereses et schismata postmodum nata sint, dum conventicula sibi adversa constituunt, veritatis caput atque originem reliquerunt. Rami !55 arboris multi sunt, sed robur unum tenaci radice firmatum ; sic Ecclesia ramos suos in universam terram extendit, unum tamen caput est et origo una ». In Lutherum autem, novae istius ecclesiae ex schismate et haeresi fundatorem, illud eiusdem Cypriani quadrat :158 « Hanc Ecclesiae unitatem qui non tenet, tenere se fidem credit ? Qui Ecclesiae renititur et resistit, qui cathedram Petri, super quam fundata est Ecclesia, deserit, in Ecclesia se esse confidit ?» Et illud : !5** « An DISSERTATIO TERTIA 143 esse sibi cum Christo videtur, qui adversus sacerdotes Christi facit ? Qui se a cleri eius et plebis societate secernit ? Arma ille contra Ecclesiam portat, contra Dei dispositionem repugnat, hostis altaris, adversus sacrificium Christi rebellis, pro fide perfidus, pro religione sacrilegus, inobsequens servus, filius impius, frater inimicus, contemptis Episcopis et Dei sacerdotibus derelictis, constituere audet aliud altare, precem alteram illicitis vocibus facere, dominicae hostiae veritatem per falsa sacrificia profanare ». Luthero autem et Lutheranis simul dicendum est quod Paulus ad Corinthios ail: An a vobis verbum Dei processit, aut in vos solos pervenit ? 158 Sic enim ex verbo Dei ad Lutheri mentem fabricaverunt sibi ecclesiam, sed sane ita, ut Vincentius Lirinensis de haereticis generatim ait,!5? «ut contenti non sint tradita semel et accepta antiquitus credendi regula, sed novam ac novam in diem quaerant, semperque aliquid gestiant religioni addere, mutare, detrahere ». Igitur, ut concludamus, cum iuxta orthodoxorum Patrum communem sententiam illa tantum sit vera Ecclesia, quae una est ab unitate fidei et unanimi consensu circa dogmata et doctrinam fidei, quae sancta est ex fide, ex sacramentis et sanctis legibus et sanctitate vitae morumque multorum Christi in ea fidelium, « quae catholica est et catholica nominatur» ut Augustinus loquitur in libro De Vera Religione,!9" et tandem quae apostolica est, habens ab Apostolis legitimam ac minime interruptam successionem ; manifestum est quod lutherana ecclesia, cum nec una, nec sancta, nec catholica sit, aut dicatur, nec ab Apostolis legitimam successionem habeat, ab omnibus Sanctis Patribus reiecta haereseosque damnata, et non Christi Ecclesia, sed satanae synagoga una cum aliis haereticorum sectis pronunciata fuisset. cest extra Ecclesiam, quia ipsi renititur. Luthero et Lutheranis dicendum est cum Paulo: An a vobis verbum Dei processit? Manifestum igitur est, quod lutherana ecclesia non est vera Christi Ecclesia, et ab omnibus Patribus ut haeretica damnata fuisset. Ecclesia non potest esse vera, nisi habent veram Christi fidem; fides nutem debet esse non ficta, sed sincera, er corde puro; debet insuper esse una, idest, omnibus communis, ut requirit Paulus. DISSERTATIO QUARTA DISQUIRITUR AN LUTHERANA SECTA VERAM HABEAT CHRISTI FIDEM SINE QUA NON POTEST ECCLESIA ESSE VERA ECCLESIA! I. Cum Ecclesia non sit aliud quam multitudo credentium, quorum sit cor unum el anima una,? manifestum est quod, sicut non potest esse verus homo secundum naturam nisi habeat veram animam rationalem, per quam corpori humano unitam constituitur homo, ita non potest esse vera Christi Ecclesia sine vera in Christum fide, per quam constituitur Ecclesia. Fides autem, quae Ecclesiam constituit facitque ut sit vera Ecclesia,non potest esse fides ficta, sed vera, quam Paulus ad Timotheum semel et iterum dicit fidem non fictam : Finis... praecepti est caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta. Et iterum: Ut gaudio implear, recordationem accipiens eius fidei, quae esl in le non ficta. * Quae utique illa est, quam Philippus ab eunucho requivisit, dicens: Si credis ex toto corde, licet te baptizari, * quam Petrus cum primis confessus fuit, dicens: Tu es Christus Filius Dei vivi, et Dominus tantopere commendavit, dicens: Beatus es, Simon Bar Iona, quia caro et sanguis non revelavit libi, sed Paler meus, qui in coelis est. 5 Vera autem fides nonnisi una tantum est, sicut unus tantum est verus Deus, unus Christus, sicut Paulus ait: Unus Dominus, una fides, unum Baplisma ; unus Deus et Pater omnium ; * eademque communis est omnibus, qui revera christiani sunt, nec falsi sunt fratres. A Paulo nanque dicta est communis fides: Tito, inquit, dilecto filio secundum communem fidem. ? Et ad Romanos ait : Per eam, quae invicem est fidem vestram atque meam. * Unam enim eandemque fidem Apostoli a Christo edocti et per Spiritum Sanctum instructi unanimi consensu, uno ore, universum per mundum praedicaverunt et in Apostolico symbolo tradiderunt. DISSERTATIO QUARTA 145 Non consistit autem haec fides in cognitione Scripturarum ; Christo enim et Apostolis praedicantibus multi crediderunt in Christum, eum Evangelium nondum esset scriptum. In die Pentecostes, praedicante Petro, tria millia hominum conversi fuerunt ad Christum Christique fidem susceperunt,!? et paulo post alio die alia quinque hominum milia. Et Paulus non scriptum, sed quod per revelationem acceperat,!? Evangelium praedicavit ab Ierusalem... usque Illjrium ; ? et tam notum est quam quod notissimum innumeros esse utriusque sexus fideles, qui absque ulla Scripturarum cognitione ex animo et vero corde credunt in Christum. Neque consistit in fide Scripturarum ; multi enim credunt Scripturis Divinis, qui in Christum minime credunt. Rex Agrippa credebat Scripturis, sicut Paulus dixit ei: Credis, rex Agrippa, Prophetis ? Scio quia credis. Nec tamen credebat in Christum ; unde ad Paulum ait: In modico suades me christianum fieri.* ludaei credunt Scripturis Veteris Testamenti; haeretici plerique omnes etiam Novi Testamenti Scripturas longe sacrosanctas habent ; et tamen illi nec sunt, nec dicuntur christiani, hi autem licet dicantur, revera tamen non sunt christiani. Si enim christiani essent, veri non essent haeretici ; haeresis nanque species infidelitatis est, et corruptio!* ac privatio fidei est. !5 Quare tam vere haereticus christianus est quam vere homo mortuus, hoc est, cadaver, verus homo est; sicut enim rationalis anima forma est hominis naturalis, ita et fides forma est christiani. II. Hinc a Sanctis et orthodoxis Patribus haeretici dicti sunt solo nomine christiani. Tertullianus in suis Praescriptionibus non semel aut iterum scribit haereticos non esse christianos. ? S. C yprianus ad lubaianum ait :!* « Haereticos, cum sint extra Ecclesiam Christi, vindicare sibi ecclesiam agereque more simiarum, quae cum homines non sint, homines tamen imitari volunt». Lactantius Firmianus ait!? quod «haeretici christiani esse desierunt, qui, Christi nomine amisso, humana et externa vocabula induerunt ». Haec fides non consistit in cognitlone Scripturarum, cum multi absque ea crediderint et credant vero corde; nec consistit in fide Seripturarum, cum multi credant Seripturis et tamen non sint christiani; et si dicantur, ut haeretici, sunt solo nomine, ut alunt Tertullianus, Cyprianus, Lactantius, Hieronymus et Augustinus; qui insuper docet haereticum regnum Dei non possessurum, etsi aliunde bonus videatur. Accidit enim circa fldem quod circa legem Dei; si quis offendat ín uno, factus est omnium reus. 146 ' SECTIO SECUNDA D. Hiéronymus in Luciferianos ait?? haereticos non esse Ecclesiam Christi, sed antichristi synagogam. f D. Augustinus in libro De Fide et Symbolo ait, quod haereticus non spectat ad Ecclesiam catholicam : « Credimus, inquit, ?! sanctam Ecclesiam utique catholicam ; nam et haeretici et schismatici congregationes suas ecclesias vocant, sed haeretici falsa de Deo credendo fidem violant. Quapropter haereticus ad Ecclesiam catholicam non pertinet » Et Adversus Cresconium Grammaticum ait, ? quod « haereticus nonnisi contrariae vel aliter interpretatae religionis cultor est, ut sunt Manichaei, Ariani, Marcionitae, Novatiani, ceterique, quorum inter se contra fidem christianam diversa sententia est ». Omnis itaque haereticorum quarumcumque sectarum sententia contra fidem christianam est. Contra Epistolam Parmeniani haereticos dicit christiano nomine dealbatos ;?* et alibi scribit, ?4 quod «diabolus movit haereticos, qui sub vocabulo christiano doctrinae resisterent christianae ». Et super Epistolam Ioannis ad illud :?* Nunc autem antichristi mulli... sunl, ait?9 omnes haereticos esse antichristos, tantum abest ut haeretici sint revera christiani. Docet etiam alicubi Augustinus quod propter hoc unum quod haereticus homo sit, damnandus sit in aeternum, licet aliquando optimis moribus praeditus sit. Scribens enim De Baptismo contra Donalislas, ait:?' « Constituamus aliquem castum, continentem, non avarum, non idolis servientem, hospitalitatem indigentibus ministrantem, non cuiusquam inimicum, non contentiosum, patientem, quietum, nullum aemulantem, nulli invidentem, sobrium, frugalem, sed haereticum ; nulli utique dubium est, propter hoc solum quod haereticus est regnum Dei non possessurum ». Accidit autem circa fidem Christi id quod circa legem Dei, de qua ait Iacobus apostolus, quod si quis... lotam legem servaveril, offendat aulem in uno, facius esi omnium reus ; ?* ita si quis omnes Apostolici symboli praeter unum aliquem credat articulos, fidem amisit, haereticus est, si adest obstinata perfidia. Ita AuDISSERTATIO QUARTA 147 gustinus:?* «Si quis falsa de Deo credit, vel -de aliqua parte doctrinae, quae ad fidei pertinet aedificationem, ita ut non quaerentis cunctatione tentatus sit, sed inconcusse credentis; haereticus est, et foris est animo, quamvis corporaliter intus esse videatur ». Et D. Hieronymus, in Rufinum scribens, ait?" quod «propter unum verbum aut duo, quae fidei contraria sunt, multae haereses abiectae sunt ab Ecclesia ». Sadducaei in Sacris Litteris damnati sunt haereseos, quibus Dominus ait: Erratis nescientes Scripturas neque virtutem | Dei, ®™ quoniam dicebant [non] esse resurrectionem mortuorum: Sadducaei inquit Matthaeus, dicunt resurreclionem mortuorum non esse, ® et Lucas in Actis ait: Sadducaei... dicunt non esse resurrectionem, neque Angelum neque spiritum; ® sane quia in lege Moyses aperte nihil dixerat de resurrectione mortuorum, de animae immortalitate et spirituali substantia post mortem, neque de creatione Angelorum. Pharisaei autem, cum haec omnia crederent, dicti sunt haeretici everlenles animas, quoniam dicebant docebantque quod, nisi christiani ex gentibus conversi circumciderentur et servarent legem Moysi, non possent salvari. Contra quos coactum fuit ab Apostolis concilium Ierosolymitanum, ibique haeresis tunc primum exorta iugulata peremptaque fuit, * cum tamen in hac haeresi nihil esset contra expressum tunc temporis Dei verbum, neque quod articulis fidei in Apostolico symbolo contentis quidquam obstaret.?5 Hinc autem manifeste patet quantopere hallucinentur illi, qui autumant asseruntque non posse esse aut dici haereticos eos, qui Evangelio Divinisque Scripturis credunt, et nullum articulum symboli Apostolici inficiantur. Et quidem hac de causa Lutherani existimant se minime omnium esse haereticos, quoniam ex symbolo Apostolico nullum unquam articulum expunxerunt, % et Evangelium Scripturasque Divinas maxime sacrosanctas habeant.*' At vero, si hanc sequamur regulam, neque in editionibus antiquis, Venetiis 1550, t. 4, pag. 83, habet: Temperatus sit.- 30) Lib. 3, ibid. 23, 474. 31) Mt 2, 29. 32) Ibid. vr. 23. Vulg.: Non esse resurrectionem. henius. 1534. 34) Cf. Act 15, 24. 35) Cf. ibid. vrr. 1-21. 36) Phil. Melanchthon Loci Communes, part. 1, f. 149*, Witebergae 1580; Confessio Augustana, I. L. t. 4, f. 1645. Maiestas vestra, dominntionesque veslrae simplex responsum petunt, dabo illud neque cornutum, Hinc Sadducaci ut haeretici habiti sunt; sicut etiam Pharisaci; contra quos concilium Ierosolymitanum coactum fuit, ubi eorum haeresis iugulata est, licet contra apertas Scripturas aut symbolum Apostolicum nibil docerent. Lutherani non se existimant baereticos, quod symbolum Apostolicum et Scripturas recipiunt; sed hoc pacto, nec Arianl, Nestoriani, etc. essent haeretici. Tineretici semper in Scripturis fidem quacruni; ideo, ut ait Tertullianus, Semper sunt sine fide. Ariani, Macedoniani, Nestoriani, Eutychiani, Donatistae, Pelagiani, aliarumque antiquarum haereseon dogmatistae et sectarii, neque neotericarum sectarum homines Calvinistae, Anabaptistae, Zwingliani, quos Lutherus damnavit,?? erunt haeretici. Nam et hi quam maxime, Anabaptistas excipio, 39*'* Sacras Litteras aeque ac Lutherani, vel magis etiam profitentur, easque exploratissimas habere se gloriantur.3? Omnes enim, si verba tantum spectemus, Evangelium et symbolum Apostolorum integrum habent; etiam tamen ipsis, etiam Lutheranis haeretici sunt, a Luthero cum primis damnati cum omnibus suis Scripturis. III. Haereticorum proprium est semper fidem in Scripturis quaerere, tanquam praeceptum Domini sit: Scerutamini Scripturas, quia... ipsae testimonium perhibent de me. ® Quaerite el invenielis. * Sed cum semper in Scripturis quaerunt fidem, semper sunt sine fide. Quis enim sanae mentis homo thesaurum amplius quaerit, quem iam invenit et domi repositum habet? Ita Tertullianus in suis Praescriptionibus perstringit haereticos semper fidem in Scripturis quaerentes, dicens : £ « Ut non inimici essent veritatis haeretici, ut de refugiendis eis non praemoneremur, quale est conferre cum hominibus, qui et ipsi adhuc se quaerere confitentur ? Si enim adhuc vere quaerunt, nihil adhuc certi deprehenderunt ». Et iterum : Ó «Cum enim adhuc quaerunt, nondum tenent; cum autem non tenent, nondum credideneque dentatum in hunc modum: Nisi convictus fuero testimoniis Scripturarum...,et victus sim Scripturis a me edoctis et capta conscientia in verbis Dei, revocare neque possum, neque volo quicquid ». Monumenta Reformationis Lutheranae ex tabulis S. Sedis secretis, fasc. 1, pag. 183, Ratisbonae, Fr. Pustet 1883. Cf. etiam Laiseri libellus, pag. 115; Assert. Art. a Leone X Damnatorum, W. L. t. 2, f. 94-95; Comment. Post. in Epist. ad Gal. ibid. t. 5, f. 288*-290^; Bucerus in epist. data die 19 Martii 1527 ad bibliopolam B. Heerwagen haec habet: «Utinam propius cognitus tibi esset Zwingllus et ecclesia cui ministrat; item Oecolampadius... Scitote quamquam egregie vos suspiciamus, attamen tanto exactiore nos iudicio ad Scripturas Dei vestra exigere, quanto celebriore vos nomine mundus celebrat ». Schuler-Schulthess Huldreich Zwinglis Werke, B. 2, S. 92, not. c. Erste vollst. Ausgabe, Zürich 1830. 38) Defensio Verborum Coenae Domini Contra Phanaticos Sacramentariorum Spiritus, W. L. t. 7, f. 381 sqq.; Schuler-Schulthess Huldreich Zwinglis Werke, B. 2, S. 16-93; Ultima Admonitio ad Io. Westphalum, Corp. Rejorm. vol. 36, Opera Calvini, vol. 8, col. 9; Kurtz Bekenntnis vom Heiligen Sacrament, I. G. t. 8, f. 192 aqq.; Comment. Post. in Epist. ad Gal. W. L. t. 5, f. 409-410. 38*) I. Monius Der Widerteuffer Lere aus Heiligen Schrift widerlegt. In W.G. t. 2, f. 364. Cf. I. A. Móhler Symbolik, S. 461. 474-475, Mninz 1890. 39) Io. Calvinus Institution de la Religion Chrestienne, liv. 16, cp. 6-9, pag. 16-25; Schuler-Schulthess Huldreich Zwinglis Werke, B. 2, S. 16-93; Bolsecus Vita Calvini, cp. 13, pag. 39-41. Ex Gallico exemplari latine reddita, Coloniae, I. St. Soteris 1582. 2, 27). 43) Ibid. col. 28. DISSERTATIO QUARTA 149 runt; cum autem nondum crediderunt, non sunt christiani ». Quod sane verissimum est; si enim fidem invenissent, non amplius quaererent. Nam «quid est invenire, inquit Augustinus, nisi in id venire quod quaeritur ? » Dum autem fidem in Scripturis quaerentes haeretici eas negotiosissimo studio legunt, tractant, vertunt, interpretantur, exponunt, multisque commentariis, postillis, scholiis, adnotationibus illustrare satagunt, clamitantque et scriptitant ex solis Scripturis petendam esse veritatem ; similes mihi esse videntur Iudaeis Sacras Litteras die nocteque versantibus et in eis Messiam frustra quaerentibus, nunquam autem invenientibus, sane quia Messiam quaerunt, non qualem Deus illis promisit, et qualem Divinae Scripturae secundum veritatem describunt et praedicant, sed qualem ipsi sibi confinxerunt et vellent, ac iuxta carnales affectus suos desiderant expectantque, et ita quidem nunquam invenient, sed tandem pro Christo antichristum recipient. Ita haeretici, cum iugiter fidem in Scripturis quaerant, nunquam invenire aliud quam haeresim possunt, quoniam non veram fidem, quam Christus docuit et Apostoli praedicarunt universum per orbem, quaerunt, sed quam ipsi sibi confinxerunt, et hoc tantum satagunt, ut Scripturas per vim ad suum ipsi sensum pertrahant et pervertant. Et ita sunt semper discentes ef nunquam ad scientiam veritatis pervenientes, *5 iugiter illud in ore [habentes] : Omnia probate, quod bonum esl tenete. Ita semper Divinis Scripturis abutuntur, non attendentes ad illud quod Apostolus ait, ad Timotheum scribens : Bona esl lex, si quis ea legitime utatur. ** Ita Lutherani semper sunt in exercitatione et perscrutatione Scripturarum, semper in fidei inquisitione infinita. « Unius autem et certi, inquit Tertullianus, %8 infinita inquisitio non potest esse ; quaerendum est donec invenias, credendum ubi inveneris ». Et item :*? «Ubi erit finis quaerendi? Ubi statio credendi ? Ubi expunctio inveniendi ? Apud Marcionem ? Sed et Valentinus proponit: Quaerite et invenietis. Apud Valentinum ? Sed et Apelles hac me provocatione pulsabit ». Sicut Iudaci in Scripturis Christum quaerentes nunquam Inveniunt, quia non quaerunt qualem Deus promisit ; sic haerctici in Sacris Litteris fidem quaerentes non inveniunt, quia non quaerunt eam, quam Christus et Apostoli docuerunt; unius enim et certi non potest esse inflnita inquisitio, ut ait Tertullianus. Ita haeretici semper in inquisitione versantur, nihil certi habentes; dum Catholici firmiter in placitis maiorum acquiescunt. Ceterum Lutherus ipse damnavit Sacramentarios, qui negabant Christi praesentiam in coena, quamvis Scripturas et symbolum Apostolicum admitterent, Ita nunc ubi erit statio credendi ? Ubi invenietur illud, quod a Christo institutum est ad credendum ? Apud Lutheranos ? Negabunt Zwingliani et Calviniani omnesque Sacramentarii. Apud Sacramentarios ? Negabunt Lutherani aliique sectarii. Sic certitudinem fidei non habentes, semper in inquisitione versantur, infinitis dubitationum fluctibus agitati instar hominum, qui temere in navicula sine remige e portu solventes in medios scopulos syrtesque ad certissimum naufragium seipsos dedunt. Ubi Catholici veluti in portu secure degunt, dum in maiorum placitis firmiter acquiescunt. Certissime enim persuasi sunt, quod prudens antiquitas iam olim purissimam divinae fidei veritatem vel accurata inquisitione summaque indagine, uti in sacrosanctis conciliis, investigarunt, inveneruntque, vel antiquorum Patrum fideli traditione ab Apostolis acceptam per traducem doctrinae summa fide et integritate quod acceperant, nobis tradiderunt. IV. Sed, ut sciant Lutherani religionem suam sane arundineo niti fundamento, dum ex eo contendunt se non esse haereticos, quod Divinas Scripturas habent et nullum Apostolici symboli articulum inficiantur; audiant Lutherum suum, isto ipso argumento nil prorsus obstante, Sacramentarios tanquam veros haereticos damnantem. In Commentario Posteriori super Epistolam ad Galatas, ad illud : Modicum fermenti iotam massam corrumpit : 5° «Estque, inquit, 5! cautela, quam Paulus magnifacit. Debemus et nos eam magnifacere hac nostra aetate. Nam Sacramentarii, qui negant corporalem praesentiam Christi in coena, obiiciunt quoque hodie nobis, quod contentiosi, duri et intractabiles sumus, qui propter unum articulum de Sacramento scindamus christianam caritatem et concordiam ecclesiarum ; non debere nos tanti facere hunc articulum exiguum, eumque incertum, neque satis ab Apostolis declaratum, praesertim cum alioqui de aliis christianae doctrinae articulis, qui magis necessarii sunt et maioris momenti, idem nobiscum sentiant, ut propter illum solum neque totius christianae doctrinae neque generalis omnium ecclesiarum concordiae rationem habeamus. Isto valde plausibili argumento non solum onerant nos apud suos, sed etiam multos bonos subvertunt, qui iudicant nos ex mera pertinacia, seu aliquo quodam privato affectu DISSERTATIO QUARTA 151 dissentire ab ipsis. Sed hae diaboli sunt invidiae, quibus non solum illum artieulum, sed totam christianam doctrinam conatur evertere. Ad hoc ipsorum argumentum respondemus cum Paulo: Modicum fermenti lotam massam corrumpil. In philosophia modicus error in principio fit maximus in fine ; sic in theologia modicus error totam doctrinam evertit. Quare longissime discernenda sunt doctrina et vita. Doctrina non est nostra, sed Dei, cuius nos tantum sumus vocati ministri. Ideo ne apiculum quidem de ea remittere aut mutare possumus». i l l Multaque alia ad hanc rem ibi Lutherus; ubi etiam docet? quod «doctrina fidei instar puncti mathematici non potest dividi, hoc est, neque ademptionem neque additionem ferre potest»; quod sit sicut oculus, de quo Dominus ait: Lucerna corporis tui est oculus tuus ; si oculus tuus [uerit simplex, totum corpus tuum lucidum erit. 5 Additque quod lacobus non ex suo spiritu, sed proculdubio ex auditu Apostolorum pulcherrime dixit : Qui offenderit... in uno, factus esl omnium reus. Addit quod doctrina fidei debeat esse sicut circulus aureus omni ex parte integer, sine aliqua ruptura; quae si accedat, non est amplius circulus. « Et quid prodest, inquit, 5 Iudaeis credere Deum unum eumque creatorem omnium, credere alios articulos et totam Scripturam Sanctam recipere. cum Christum negent? Qui igitur in uno offendit, faclus esi omnium reus ». V. Multo fusius autem argumentum isiud Lutherus tractat in libro, quem inscripsit : Brevis Confessio de Sacramento adversus Scluvermeros, idest, Sacramentarios, ubi* cum primis docet 55 « quod qui unum articulum fidei non bene credit, nullum prorsus bene credit, modo sit admonitus et instructus seria et vera fide. Et quisquis tam audax est, ut audeat Deum negare vel mendacii arguere in uno verbo, et facit hoc quidem proterve contra vel super illud, de quo semel aut bis fuerit admonitus aut instructus ; audebit etiam, facit etiam certe Deum in omnibus suis verbis negare et mendacii arguere. Propterea rotunde et clare ita est, quod vel totum creditur, vel nihil creditur. «Spiritus Sanctus non patitur se dividi et disiungi, ut in unam 1. 2243-2255, dicens quod modieus error in theologia totam fidem evertit, et quod doctrina fidei est ad instar puncti mathematici. Docet ctiam quod qui unum articulum bene non credit, nullum credit, et quí Deum in uno verbo mendacem fucit, in omnibus menducem facit. Aflert de hoc exemplum Arii, qui unum articulum de divinitate Christi negavit; sed negans Filium negavit et Patrem; hinc et Baptismum et sacramenta, etc. Simili modo Lutherus partem vere, in aliam vero falso doceat aut credere permittat, excepto ubi infirmi sunt, qui parati sint instrui et non pertinaciter contradicere. Alioquin si valere deberet, ut unicuique integrum esset unum articulum negare, alios autem veros existimare, cum tamen in fundamento sit impossibile, tunc nullus haereticus damnari posset, et nemo posset esse haereticus super terram. Omnes enim haeretici eius naturae sunt quod ipsi primo quidem ab uno tantum articulo incipiunt, postea vero oporteat eos omnes postliminio pernegare, quemadmodum anulus, si rupturam aut fissuram habeat, prorsus nihil valet, et veluti cymbalum, si uno in loco perrumpatur, sonare amplius non potest et est omnino inutilis. «Hoc autem exempla te doceant. Arius hunc tantum articulum suscepit quod Christus non Deus, sed creatura aliqua esset; omnes alios articulos et praesertim, quod Deus Pater unicus esset Deus creator coeli et terrae, quod Christus pro peccatis nostris mortuus esset, quod esset Baptismus, sacramentum clavis, resurrectio mortuorum et vita aeterna, devotius credebat, sicut verba sonant, atque alii veri christiani credunt. Sed perstat Sacra Scriptura, et testatur quod nullum articulum credidit; quoniam ita S. Ioannes ait: Qui Filium negat, hic Patrem non habei; qui autem confitetur Filium, hic habet et Paírem.59 Quod si Arius nec Filium, nec Patrem habet, profecto nullum Deum habet, neque creatorem coeli et terrae, eique prodest nihil quod Deum Patrem creatorem coeli et terrae ore quidem fatetur et glorificat, licet non sit alius Deus creator coeli et terrae quam is, quem Arius suo mendaci ore nominat, quandoquidem ipsi Ario non est Deus, et unigenitum Filium eius negat blasphematque, quod non sit Deus. Et ita Baptismus non est ei amplius Baptismus, remissio peccatorum non est amplius ei peccatorum remissio, et Sacramentum non est amplius Sacramentum, hoc est, nil ei prodest amplius, licet prius recte baptizatus fuerit, et remissionem peccatorum ac Sacramentum recte perceperit. Et ita omnes articulos fidei amisit, dum verum Deum fidei, Christum negavit ». Simili modo Lutherus dat exemplum ? de Macedonio Constantinopolitano episcopo, qui tantum Spiritus Sancti divinitatem t. 2, f. 225%. DISSERTATIO QUARTA 153 negavit, omnes vero alios fidei articulos tenuit crediditque. Itemque de Nestorio, 5 eiusdem civitatis episcopo, qui in uno tantum articulo haereticus fuit, quod Christus Filius Dei non esset filius Virginis Mariae, et quod Virgo Maria nec esset, nec dici posset mater Dei. Et tandem concludit Lutherus ** quod Sacramentarii et Deum Patrem et Filium et Spiritum Sanctum et omnes articulos fidei amiserunt, quamvis falso et blasphemo ore nominent et fateantur, propter unicum istum articulum, quo Christum in Sacramento negant. Et ita quidem Lutherus perquam severe propter unum istum articulum tantum omnes Sacramentarios notavit haereseos, et pronunciavit haereticos, damnavitque. Ad hoc autem adducit 5? illud Pauli ad Galatas : Testificor... omni homini circumcidenti se, quoniam debitor esl universae legis faciendae. Evacuali estis a Chrislo, qui in lege iustificamini, a gratia excidislis. * Alludit ad haeresim Pharisaeorum, qui dicebant necessarium esse servare legem Moysi in Ecclesia Christi. Propter hunc autem errorem inquit Paulus, quod Galatae evacuati erant a Christo et a gratia exciderant, atque ita modicum fermenti lolam massam fidei christianae in ipsis corruperat. Nec tamen error iste est expresse contra aliquem articulum Apostolici symboli. Nunc, si Luthero etiam teste, propter unum tantum errorem damnati sunt et pronunciati haeretici Ariani, Macedoniani, NeSstoriani et per ipsum etiam Zwingliani et Sacramentarii omnes, quia unus tantum error contra fidem totam fidem interimit, et modicum fermenti totam massam corrumpit; quomodo potest Lutheranorum secta, quae synopsis errorum et lerna *? haeresum est, veram fidem habere ? VI. Cum de Lutheri doctrina agemus, ostendemus, ** Deo dante, quam multas haereses foveat lutherana secta. Unum tantum urgendum in praesentiarum nobis est; inter articulos fidei non postremum locum tenet articulus de Ecclesia, quo dicitur :95* «Credo sanctam B8) Ibid. B9) Ibid. f. 225*. 80) Ibid. 61) 5, 3-4. 62) Idest, ingens malorum cumulus. Quod proverbium natum est ex eo quod Lernam, lacum Argivis ac Mycenis finitimum, ab omnibus purgamenta deferebantur. Cf. P. Mannucc!i Adagia, col. 184. 63) Cf. Disseri. 1-2, lib. 2, sect. 3, Dissert. 1-2, 5, sect. 4; generatim in toto lib. 2. Cf. etiam Hypotyposis M. Lutheri, vol. 2, part. 1, sect. 5, Dissert. 3, png. 224-237. 64) Denzinger n. 6. affert exempla Macedonii ct Nestorii, concludens Sacramentarios essc haereticos, quamvis unum articulum negent; citans ad hoc testimonium Pauli ad Galatas de hacres! Pharisaeorum. Nunc, si isti, teste Luthero, sunt hacretic!, magis haeretici erunt Lutherani, quorum secta est synopsis errorum; quod alibi ostendendum erit. Nunc hoc unum urgetur: Lutherani admittunt articulum maximi momenti: Credo sanctam Ecclesiam, Sanctorum communio nem. Sed quamnam Ecclesiam initio crediderunt ? Si nullam, lam hunc articulum non credebant; si aliquarm, quaenam fuit ? Si nulla tunc erat, nulla credenda crat. Quare s! Lutherus nullam esse ecclesiam credidit, cum novam condidit; Ecclesiam catholicam, Sanctorum communionem ». Non est, inquam, articulus hic de Ecclesia postremus, quoniam Dominus ait: Qui Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut ethnicus et publicanus. *" Et Paulus ad Timotheum tradit, quod Ecclesia sit columna el firmamentum wveritalis. $6 ` Nunc dico: Creduntne Lutherani articulum istum ? Credere se dicunt; alioquin ex Lutheri doctrina, si articulum hune non crederent, nullum crederent nullamque prorsus fidem haberent. Sed quamnam ipsi Ecclesiam credunt ? Profecto illam, quam Lutherus et primi Lutherani sectae istius auctores crediderunt ; nam et ipsos oportuit hunc articulum credere, si non prorsus haeretici fuerunt et fidem penitus abnegaverunt. Sed quamnam, quaeso, Lutherus et primi Lutherani Ecclesiam crediderunt ? Quam coluerunt ? Quam audierunt, ne essent sicut ethnici el publicani ? Si nullam, profecto articulum hunc a symbolo Apostolico expunxerunt, articulum istum non crediderunt ; neque enim Ecclesia est res imaginaria et ficta, sicut respublica Platonis, 8? sed res vera et consistens est : Super hanc petram inquit, aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam.$? Si vero aliquam crediderunt, quae revera credenda, colenda et audienda etiam tunc erat, dicant nobis: Quaenam fuit Ecclesia, quam Lutherus cum primis iuxta hunc articulum credidit, cum suorum Lutheranorum sectam excitare coepit ? Si enim nulla tunc erat, sed prorsus defecerat, nulla credenda erat ; non falsum, sed quod verum est, ex fide credendum est; hinc nanque hebraice fides anas S? a veritate dicitur, quia non creditur nisi quod verum putatur. Deus autem, qui summa veritas est, non cogit ut falsa, sed tantum quae vera omnino sunt, fide credamus. Quare si Lutherus, cum novam sectam excitare coepit, nullam esse Ecclesiam credidit, quam coleret et audiret, articulum istum minime credidit, et contra verbum Christi, quod veritas est ™° et in aelernum manet, ™ Ecclesiam defecisse putavit. At si articulum istum de Ecclesia minime credidit nullamque esse Ecclesiam, quam crederet et niensi, Opera Platonis recognita et critice adnotata a Io. Burnet, t. 4, pag. 327-621, Oxonii e tvpographeo Clarendoniano. 68) Mt 16, 18. 69) Ms.: NJTƏN. Cf. Io. Buxtorfius Lezricon Hebraicum, in hanc vocem. 70) Io 17, 17. 71) 1 Petr 1, 25. Vulg.: Manet in aeternum. DISSERTATIO QUARTA 155 audiret, existimavit, quomodo non haereticus fuit? Et si eandem cum Luthero ecclesiam, hoc est, nullam, primi Lutherani crediderunt ; quam, quaeso, ecclesiam Lutherani nunc credunt, qui nonnisi credunt, quam Lutherus et primi Lutherani cum ipso crediderunt ? Ergo et ipsi nullam ; sed credunt quam Lutherus et primi Lutherani cordiderunt ; falsam ergo credunt. Qui enim nullam ecclesiam crediderunt, et articulum hunc de Ecclesia minime tenuerunt, profecto nonnisi falsi christiani fuerunt. Falsi autem christiani quomodo veram Ecclesiam constituere potuerunt? Ideo non christianam, sed lutheranam condiderunt, hoc est, ut Hieronymus loquitur, ? non Christi Ecclesiam, sed antichristi synagogam. Nihilo itaque veriorem ecclesiam aut fidem habent Lutherani quam habuerint olim Ariani, Macedoniani, Nestoriani, Eutychiani aliique aliarum sectarum haeretici Manichaei, Donatistae, Pelagiani et alii quicumque sectarii; neque enim assignare potuit Arius ecclesiam, quam credebat, cum primum coepit novam haeresim excitare, et ideo egressus a vera Christi Ecclesia catholica, extra eam nonnisi falsam haereticamque ecclesiam antichristi fundavit. VII. Sed Lutherus audiendus est quomodo articulum hunc Apostolici symboli: « Credo sanctam Ecclesiam catholicam, Sanctorum communionem », in suo Maiori Calechismo exposuit et declaravit. Verba textus sic habent: 7? «Credo in Spiritum Sanctum, sanctam Ecclesiam catholicam, Sanctorum communionem », etc. In expositione autem nunquam dicit Ecclesiam catholicam, sed semper ecclesiam christianorum, ^ quasi Catholici non essent christiani. Et ita omnes evangelii vocem hanc catholicam expunxerunt a symbolo; oderunt enim hanc vocem, quae tanquam sudes in ipsorum oculis est, nam, sicut antea ex Vincentio Lirinensi diximus, '5 «catholicum est quod semper, quod ubique, quod ab omnibus creditum est » %8 Lutherana autem ecclesia nec semper, nec ubique, nec ab omnibus christianis credita est, cum ante Lutherum nondum esset nata, sed ab ipso excitata fuit. ad errorem in numeratione foliorum. 74) Ibid. f. 6273-628*. 75) Cf. Hypotgposis M. Lutheri, vol. 2, part. 1, sect. 4, Dissert. 3, pag. 168-169. 76) Commonit. 1, (P. L. 50, 610). Ecclesinm defecisse putavit, articulum de Ecclesia non credidit et haereticus fuit. Per consequens etiam Lutherant haeretici sunt, sicut Ariant, Macedoniani, etc. Sed Lutherus vocem catholicam suo modo explicavit, et Lutherani ex symbolo expunxerunt. Contendit Lutherus illis verbis: Sanctorum communionem, designari congreatiunculam ex meris sanctis, culus ipse et sit pars membrum. Sed ubl et co quae erat haec ngregatiuncula, cum ipse nullis ex existentibus iunctus fuit? Continxit Lutherus ecclesiam ex meris sanctis; Ecclesia autem es t arca Noe, bonos et malos continens. Contendit autem Lutherus additum esse «Sanctorum communionem » ad declarandum quid sit ecclesia christianorum, eo quod, in ecclesia scilicet, nonnisi sancti versantur. Ita autem declarat articulum : ? «Credo in terris esse quandam sanctorum congregatiunculam et communionem ex mere sanctis hominibus coactam, sub uno capite Christo per Spiritum Sanctum convocatam, in una fide, eodem sensu et sententia, multiplicibus dotibus exornatam, in amore tamen unanimem et per omnia concordem sine sectis et schismatibus ». Et subiungit : 78 « Horum me quoque partem et membrum esse constanter credo, omnium bonorum quaecumque habent participem et municipem Spiritus Sancti opera eo perductum, iisdemque uno corpore unitum per hoc quod verbum Dei audierim, atque etiam audio; quod principium est in hanc communionem ingrediendi». Itaque Luthero ecclesia aliud non est quam sanctorum congregatiuncula, constans ex mere sanctis, cuius ipse fuit pars et membrum per verbum Dei, quod audivit. Sed dico: Ubi erat ista congregatiuncula sanctorum, cui ipse per verbum Dei, quod audivit, aggregatus fuit ? Quando Lutherus discessit a Romana Ecclesia, in mundo sub christiano nomine non erant nisi Romanae Ecclesiae addicti in Occidente, Graeci schismatici in Oriente cum nonnullis Nestorianorum et Eutychianorum reliquiis, et Hussitae in Boihemia. Lutherus a Romana Ecclesia discessit, Graecam non adiit, neque Hussitismum suscepit. Cui ergo christianorum congregationi iunctus et aggregatus fuit, quaenam fuit ecclesia, cuius, ut ait, se participem et municipem, partem et membrum constanter credidit ? Sed confinxit ecclesiam ex meris sanctis coactam, quam universa antiquitas a Christo et Apostolis ad nos usque nunquam agnovit. Ecclesia enim vera arca est Noe, continens una cum mundis etiam immunda animalia ; ?? collegium virginum est et prudentum et fatuarum. € Quare ecclesia, quam Lutherus credidit, nonnisi commentum et figmentum est. Cum autem Lutherani eam ecclesiam credant, quam Lutherus credidit et docuit, profecto nonnisi fictitiam et commentitiam ecclesiam credunt et colunt, sicut olim Ariani, quibus etiam alia in re similes sunt. DISSERTATIO QUARTA 157 VIII. Solent haeretici plerique omnes esse in fide instabiles fi- ^ nueretiet demque saepe mutare, cum tamen veritas una semper et immutabilis M EE ia sit, sicut punctum centri in circulo. Inter haereticos autem circa dotide, ctrinam fidei magna est varietas et inconstantia, tot sententiae sunt quot capita, et quot sensus tot fides ; el sicut mutatur hominum sensus, ita et fides. Ita D. Hilarius ad Constantium Augustum arianum: ut notavit « Miserabile, inquit, t est tot nunc fides existere quot voluntates, et iii tot nobis doctrinas esse quot mores, et tot causas blasphemiarum pullulare quot vitia sunt, dum ita fides describuntur ut volumus, aut ita ut volumus intelliguntur. Et cum secundum unum Deum et unum Dominum et unum Baptisma etiam fides una sit, excidimus ab ea fide, quae sola est; et dum plures fiunt, ad id coeperunt esse, ut nulla sit ». D. Athanasius in libro De Synodis agens de Arianis, ait: 9? et Athanasius, «Quis igitur eos posthac christianos reputaverit ? Aut quaenam denique fides apud eos, apud quos nulla nec verba aut scripta robur habent, sed omnia pro tempore mutantur et transformantur ? » Suggillat autem Arianos vir sanctissimus et catholicae fidei propugnator acerrimus, quod saepe fidei formulas mutarent. Et, recitatis tribus Arianorum fidei formulis, ait ® quod verum quidem «arbitrati sunt satis perfecte fidem suam conscriptam esse, utpote homines turbido fluctuantique animo, aliud Scripturae genus de fide post aliquot menses conficiunt » * subiungitque quartam fidei ipsorum descriptam formulam ; % quare in uno solo concilio Antiochiae in Encaeniis celebrato, quattuor fidei diversas formas habuerunt. $$ Et his non contenti post triennium iterum coacto Antiochiae concilio, aliam adhuc fidei regulam condiderunt. Quare, ut S. Hilarius ad Constantium Augustum ait, % «annuas atque menstruas fides decernebant ». Ita sane haeretici omni vento doctrinae circumferuntur, 88 et similes sunt et ideo fluctui maris, qui a vento movetur et circumfertur. 9 Sic summa in- 5 een constantia laborant circa fidem, * cum a firmitate fidei insipientium nM errore traducti exciderint. * Et hine quidem natae sunt tot religiones. Theodoretus in Unde tot Sectne exortae sunt; et nliquando una secta in plures divisa est, ut de lutherana cernimus. Ipsique Lutherani inter se divisi sunt. Ex Augustana Conjessione apparet inconstantia Lutheranorum, cum saepissime mutata sit. libris De Haereticorum Fabulis recenset ® septuaginta sex diversas haereses usque ad sua tempora exortas; S. Epiphanius confutavit octoginta haereses; D. Augustinus in libro De Haeresibus numerat haereses octoginta octo; * S. Ioannes Damascenus librum scripsit De Centum Haeresibus.?5 Post Damascenum autem usque ad nostra tempora multo plures exortae sunt, adeo ut ex haereticorum catalogis, quos nostro saeculo Bernardus Lutzemburgius,* Gabriel Prateolus? et Nicolaus Sanderus opera De Visibili Monarchia ?? texuerunt, supra ducentas et quidem diversissimas haereticorum sectas numeremus, et aliquando una haereticorum secta in plures dissecta reperitur propter doctrinae instabilitatem, sicut de ariana secta in ecclesiasticis historiis legimus; sed in lutherana secta experimur et oculis cernimus. Ex ea enim non modo Lutherani, qui Confessionistae dicuntur, verum etiam Zwingliani, Anabaptistae, Calviniani et nunc etiam novi Ariani et Trinitarii exorti sunt. IX. Et ipsi etiam Lutherani in plures inter se longe dissentientes sectas divisi sunt, tantaque statim a suo exortu fuit in secta ista doctrinae inconstantia, ut inclytus Saxoniae dux Georgius dixisse aliquando feratur:?? «Quid hoc anno evangelici nostri credant scio quidem, sed quid sequenti anno credituri sint, nescio ». Ita enim sapiens et pientissimus princeps Lutheranorum annuam fidem suggillabat. Ex ipsa autem Augustana Confessione, quae Lutheranorum veluti symbolum et regula fidei est, tam notum est quam quod notissimum, quanta fuerit novorum horum sectariorum in doctrina fidei inconstantia atque lubricitas. Non enim semel atque iterum, sed pluries cocta atque recocta recusaque et saepe mutata renovataque nunquam eadem permansit ;?? adeo ut ne tritissima quidem regula Lesbia” tam an, 1526, sine loco. 97) G. Prateolus (Marcossius) De Vitis, Seclis et Dogmatibus Omnium Haereticorum, Coloniae 1581. 98) De Visibili Monarchia Ecclesiae, lib. 7, pag. 433 sqq. Lovanii 1571. 99) Cf. St. Hosius De Traditionibus Humanis, op. omn. t. 1, f. 193^, Antuerpiae 1566. 100) Cf. L. Surius Comment. Brev. Rerum in Orbe Gestarum, pag. 190-191. 765, Caloniae 1598. 101) Regula Lesbia dicitur quoties non ad rationem factum, sed ratio ad factum accommodatur, et cum lex moribus applicatur, non mores ad legem emendantur; aut quoties princeps se populi moribus accominodat, cum e contra conveniat plebem ad principis arbitrium vitam instituere, si modo princeps ad honesti regulam ac scopum respiciat. Cf. P. Mannuccii Adagia, col. 333-334. DISSERTATIO QUARTA 159 mobilis unquam fuerit atque Confessio Auguslana, regula, inquam, fidei sectae Lutheranae. Ex hoc autem quod secta ista tam inconstantem, tam variam, tam mutabilem et saepe mutatam habet regulam fidei, cum tot sectis et schismatibus, tam multisque dissentientibus circa fidei causas longe gravissimas ; manifestum est quod neque secundum definitionem ecclesiae a Luthero traditam, quod sit «congregatiuncula ex meris sanctis coacta, in una fide, absque ullis sectis et schismatibus » lutherana secta dici possit vera Ecclesia. Est sane Lutheri, quam de ecclesia tradit definitio, subtilis et optima, ex intima arte dialectices profecta, cuius genus quidem est: « congregatiuncula sanctorum », differentia vero: «ex meris sanctis coacta in una fide absque ullis sectis ». Sed forte imaginariam quandam ecclesiam definire constituit et idealem ad instar Reipublicae Platonis, vel sicut Cicero suum definivit oratorem, ? et Xenophon principem,!? aut Aristoteles suam potissiimam demonstrationem. 1% Alioquin quinam sunt, quaeso, isti mere sancti in terris? At forte loquitur de sanctitate imputata, vel putativa, quae sanctitas meretricia est, modo meretrix habeatur honesta et casta. At si ita est, tam apta est definitio et tam adamussim competit definito, ut nihil latius pateat, quam animal vocale, bipes, optima est definitio hominis. Eadem enim definitio non tantum lutheranae, verum etiam et zwinglianae et anabaptisticae et calvinianae ecclesiae aeque conveniet, omnes enim hi putative sunt sancti. Sed mittamus ineptias. Non habet lutherana congregatio unam eandemque fidem, in eodem sensu atque sententia, sine ullis sectis et schismatibus. Ergo secundum Lutheri doctrinam non est Ecclesia, quae secundum hunc articulum : « Credo sanctam Ecclesiam catholicam, Sanctorum communionem », credenda firmissimé et constantissime Christianis omnibus est. Et cum sint multae Lutheranorum sectae: Antinomi, Osiandrini, Synergistae, Adiaphoristae, Flacciani, Maioristae, Substantiarii, Accidentarii, Ubiquistae, sed cum primis divisi in Lutheranos rigidos et molles; quaenam sectarum erit conBibliotheca Scriptorum Graecorum, Pnrisiis, Firmin-Didot 1878. 104) Analytica Posteriora, lib. 2, vol. 2, pag. 121-171, ex Bibliotheca Scriptorum Graecorum, Parisils 1848. Ex quo patet quod nec secundum definitionem a Luthero traditam lutherana secta vera Ecclesia dici potest; nisi definire voluerit imaginariam ecclesiam, et de sanctitate imputativa locutus sit. Lutherana secta non habet unam fidem, in codcm sensu, sine ullis sectis; ergo non est vera Ecclesia. Dissensionum inter ipsos Lutheranos, testes nobls sunt ipsimet Lutherani: Nicolnus Gallus, Inc. Andráne, Nic. Selneccerus, et Io. Petreius. gregatiuncula ista sanctorum, ex meris sanctis coacta, absque ullis dissensionibus ? X. Quam magna sit autem in doctrina fidei concordia inter Lutheranos, ipsimet testatum faciunt. Nicolaus Gallus in suis Thesibus et Hypolhesibus, ait:!95 «Sunt inter nos non de levibus rebus dissensiones, sed de lege, de evangelio, de iustificatione, de bonis operibus, de sacramentis et usu ceremoniarum, quae quidem coire aut simul stare haud possunt» Iacobus Andráae De Maiestate Christi Hominis, in Praefatione ait :!9 «Non amplius, aut certe parum de verbis coenae litigatur, sed de his ipsis fidei articulis, qui sunt de incarnatione Verbi, de sessione Christi hominis ad dexteram Dei». Nicolaus Selneccerus: «De publica, inquit, 1°? discordia in ecclesia non est, quod interroges. Loquor autem non de ea discordia, quae nobis necessario cum papistis atque aliis haereticis intercedit sed de ea quae inter nos ipsos est, qui puram Evangelii doctrinam habere gloriamur. Mota enim sunt certamina atque rixae de rebus adiaphoris, de bonis operibus, de iustitia coram Deo, de libero arbitrio, de praesentia et participatione Corporis et Sanguinis Christi in coena, de humanitate Christi, de eius ascensione, de sessione ad dexteram Dei, de ubiquitate, de rebus aliis, ibi rixandi atque contendendi negue finis est neque ullus modus ». Ioannes Petreius in Admonitione quod Fugiendi sunt Flacciani : « In ecclesia, inquit, 1°8 nostra, schismata et dissensiones non exiguae ortae sunt, adeo ut etiam Saxoniae elector tali negotio se immiscuerit et colloquium Altemburgense instituerit, ut scilicet huiusmodi medio cum tali odio, scandalo et detrimento coniunctum dissidium consopiretur. Sed nihil omnino profuit; nam universum hoc colloquium non solum sine fructu dissolutum est, sed peiorem etiam Iehna 1558. 106) Brevis et Modesta Apologia Capitum Disputationis de Maiestate Hominis lesu Christi, etc. epist. dedicatoria ad Phaeuserum Ioh., quae loco Praefationis habetur, pag. 3-4, Tubingae 1564. 107) Ad Psalmum 131, Consululmus Selnecceri opera: Psalmi 129 et 7 Paenitentiales, Psalterii David lib. 5; sed verba ab Auctore citata, nec alia eiusdem Selnecceri huius generis opera invenimus. Cf. tamen op. cit. infra in not. 109. 108) Warnung, dass man das Schreien der Flacianer meiden soll. Ita notatur apud Iücher-Rotermund GelehrtenLezicon, B. 5; opus tamen non invenimus. Cf. opera nota sequenti citata. DISSERTATIO QUARTA 161 inde statum omnis causa sortita est. Enimvero, ut negari nequit, inde in hisce regionibus ecclesiae miserandum in modum turbatae sunt, doctores divisi, auditores in dubium adducti et discordia in dies singulos magis magisque increbuit ». Notum est autem quam magnum dissidium et controversia fuit in Altemburgensi colloquio !?? inter theologos principis electoris et theologos ducis Saxoniae circa articulum iustificationis; illis asserentibus bona opera necessaria esse ad salutem et impossibile esse absque bonisoperibus salvari, itemque bona opera necessaria esse ad salutem non consequendam in iustificatione, sed retinendam ; istis autem omnino negantibus, ita ut in unam sententiam venire nequaquam potuerint. 1° Sed longe notissima est in gravissimis fidei articulis dissensio inter Lutheranos rigidos et molles, inter Flaccianos et Maioristas, inter ipsum Flaccium et Maiorem, ipsorum libris in invicem virulentissime scriptis testatissima. Quare supervacaneum erit plura hac de re dicere. Cum autem non sit Deus, Deus dissensionis, sed Deus pacis, '! non potest Deus summus pacis et concordiae amator in domo tantarum discordiarum et dissensionum habitare. Ubi autem non habitat Deus, profecto domus Dei non est, non est vera Dei Ecclesia. Non habent igitur Lutherani ecclesiam, quam per istum articulum credant, praeterquam quod articulum istum depravarunt, et Apostolicum symbolum sacrilege adulterarunt, et sua quasi cynosura !? privarunt, mutata, idest, voce catholica in christianam. Et insuper Ecclesiam Christi per multas annorum centurias fere a saeculo S. Gregorii usque ad Lutherum pernegarunt, !3 Christum, logos a 20 Oct. 1568 usque nd 9 Mart. 1569. Adlecti sunt et reliqui duo articuli, nempe De Libero Arbitrio ct De Adiaphoris, sicut cos in continuntione Colloquii ducis Saxonine theologi proposituri fuissent. Ienne 1570. Cf. etiam Acta Colloquii et Synodi Altemburgensis, B. 5, Ienne 1569- 1570. Wittenberg 1570 (?), Lipsiae 1570. H. Heppe Geschichte des Deutschen Protestantismus, Altenburg-Gesprüch, B. 2, S. 221 sqq. Marburg 1852 sqq. 110) Cf. L. Surius Comment. Brev. Rerum in Orbe Gestarum, pag. 764-765. 111) 1 Cor 14, 33. Vulg.: Non... est dissensionis Deus. constat, quarum postrema stella polaris vocatur et noctu navigantibus iter commonstrat: * Hac fldunt duce nocturna Phoenices in alto. «. Sed nautis usus in hac cst, Nam cursu interiore brevi convertitur orbe». itineris, vel cogitandi aut credendi, ut est Ecclesia In rebus fidel. 113) Adversus Papatum Romae a Diabolo Fundatum, W. L. t. 7, f. 455*. Notum est dissidium inter theologos principis electoris et ducis Saxoniae in colloquio Altemburgensi; et notissima dissensio inter rigidos et molles. Igitur Lutheri secta non est vern Christi Ecclesia. Insuper Lutherani nrticulum dc Ecclesia ndulternrunt, mutnta voce catholica in christianam. Et cum Ecclesiam Christi n S. Gregorio and Lutherum pernegent, profecto testificantur se non Christi, sed antichristi ecclesiae credidisse. Sed ct in alium fidei articulum: Credo remissionem peccatorum, deliquerunt; tenent enlm post Baptismum manere peccatum; hinc Christum faciunt nen verum, sed putativum redemptorem, qui corporibus quidem veram sanitatem donare potult, animabus vero flctitiam tande quo Gabriel ait: Regnabit in domo Iacob in aeternum, * facientes regem sine regno et sine ullo populo in mundo, cum dictum a Salomone sit: In multitudine populi dignilas regis, el in paucitate plebis ignominia principis.?5 Et quoniam asserunt catholicam Ecclesiam per multa saecula cultum idololatricum docuisse in sacrificio Missae, in adoratione Venerabilis Sacramenti, in cultu sanctarum imaginum et invocatione Sanctorum et, Christo abnegato, hosti ipsius antichristo militasse ; profecto testificantur se non Christi Ecclesiam, quae credenda est, sed antichristi credidisse. Nec tamen in istum solum fidei articulum deliquisse reperiuntur Lutherani, verum etiam in sequentem :!* « Credo remissionem peccatorum » dum cum Luthero suo credunt tenentque post Baptismum et regenerationem remanere secundum naturam revera in renatis peccatum, nec nisi reatum tolli, eo quod peccatum tantum non imputatur."" Quare ipsorum sententia non dimittitur, non tollitur peccatum, sed tantum tegitur, sicut in renatis remanet concupiscentia, quae ipsorum iudicio peccatum verissime est, sed non imputatur. !!? Atque ita mendacem faciunt Ioannem Baptistam dicentem: Ecce agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi, “° mendacem Gabrielem, qui ait: Vocabis nomen eius Iesum ; ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum. ??o | Nec credunt veram, sed falsam et putativam tantum remissionem peceatorum, et Christum non verum, sed falsum et putativum faciunt redemptorem et salvatorem, medicumque sane optimum, qui infirmum nonnisi imaginarie curet, nec nisi phantasticam tribuat sanitatem, latentem autem morbum licet sonticum et internecinum, diraque vulnera tuberaque purulenta incurata relinquat. Si ita Christus infirmos sanasset, leprosos mundasset, caecos illuminasset et mortuos suscitasset, quid, quaeso, aliud effecisset, nisi quod mundum signis et prodigiis mendacibus delusisset ? At boni isti viri volunt Christum corporibus quidem veram sanitatem donasse, animabus autem putativam tantum et fictitiam sanctitatem. O homines deplorandae phreneseos et revera fanaticos! Ergone iubemur credere Christum falsum redemptorem ? Falsum t. 2, f. 102*-105*. 118) Ibid. f. 105*. 119) Io 1, 29. Vulg.: Peccatum. 120) Mt 1, 21. DISSERTATIO QUARTA 163 illud : Ez usuris et iniquitate redimet animas eorum ? 1” Falsam remissionem peccatorum ? Falsam salutem ? Et quando, quaeso, ab Apostolorum aetate Ecclesia Dei articulum istum, commentitia ista imputativae remissionis intellexit ? Quod si, quia habere se putant veram Ecclesiam fidemque, quia integrum habent Apostolicum symbolum, quoad verba licet non quoad sensum atque sententiam ; profecto ad hunc modum et Ariani et alii quique damnatissimi haeretici semper habuerunt et veram fidem et veram ecclesiam, nullique fuerunt haeretici. DISSERTATIO QUINTA CUM LUTHERANORUM SECTA NON SIT SUPER PETRUM FUNDATA NEC ULLOS LEGITIMOS EPISCOPOS HABEAT NULLO MODO AUT ESSE AUT DICI ECCLESIA CHRISTI PRO VERITATE POTEST! I. Cum Christus Dominus noster manifeste dixerit se supra Petrum fundaturum Ecclesiam suam, proculdubio non potest esse Ecclesia Christi, quae super Petrum fundata non est: Ego, inquit, dico libi, quia lu es Petrus, el super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, el portae inferi non praevalebunt adversus eam.? Lutherus, qui, ut supra in iudiciis de ipso diximus, ? infausta illa stella est, quae de coelo cecidit, cuique data fuit clavis putei abyssi, unde fumus ascendit, quasi fumus fornacis magnae, et obscuravit solem et aerem, * ad obscurandum hunc locum nervos omnes intendit omnesque ingenii sui fontes effudit; negat * Petrum esse fundamentum Ecclesiae, quoniam Paulus ait Christum esse fundamentum, praeter quod nemo aliud potest ponere, et ad hoc Augustinum adducit. part. 1, sect. 2, Dissert. 1, pag. 48-49. 4) Cf. Apc 9, 1-2. 5) Ct. Annotationes in Aliquot Capita Matthaei, W. L. t. 5, f. 625-63*. 6) Cf. 1 Cor 3, 11. tum sanctltatem; quod deplorandae phreneseos homines ostendit. Ecclesia Christ! fundata esse debet super Petrum iuxta illud: Ego dico tibi, etc. Lutherus nutem negat, adducens Paulum et Augustinum. Lutherum sequuntur omnes seclarli, Erasmus primus omnium miüraiur textum Matthaei dctortum esse nd R. Ecclesiam. Exegesis textus Mat. 16, 18. Christus metaphorice loquitur, promittens Petro mercedem confessionis. Et quod promisit, postca dedit illis verbis: Pasce ores meas, etc., constituens Petrum Ecclesiae rectorem et suum Vicarium. Sic, sub meLaphoris fundamenti et clavium, promittit Pctro primatum Ecclesine. Lutherum omnes sectarii in unum sunt secuti, ut negent ? Petrum fundamentum Ecclesiae, ne inde affirmare cogantur primatum Petri in Ecclesia Christi. Et ut maxime, inquiunt, è Petrus fundamentum Ecclesiae dictus sit, quid hoc ad Romanum Pontificem ? Ubi Scriptura, qua Christus Romanum Pontificem in hac potestate Petri successorem facit? Aut ubi? testamentum Petri, quo Romanis Pontificibus potestatem hereditario iure legavit? Erasmus HRHoterodamus primus aetate Patrum nostrorum hunc lapidem movit, et in hunc Matthaei locum scribens, miratur!? detortum esse ad Romanam Ecclesiam, nititurque excusare Cyprianum et Hieronymum eo quod dixerint super Petrum fundatam esse Ecclesiam quasi esset paradoxum inauditum. II. Quoniam vero metaphorice, vel, ut verius dicam, parabolice hic cum primis locutus est Dominus, ut teneamus Christi mentem atque sententiam, elucidandae nobis sunt locutiones hae figuratae. Et si cum viris veritatis studiosis nulloque contentionis oestro percitis agendum nobis esset, facile expediretur negotium. Hic nanque nihil tribuit Dominus Petro, sed tantum promittit insignis fidei et confessionis suae insignem mercedem et retributionem. Quoniam autem verax est Dominus! et in servandis promissis fidelissimus ; !? post resurrectionem suam, cum abiturus esset in coelum, tribuit Petro quod ante promiserat, cum ovium suarum ipsum pastorem constituit, semel, iterum, tertio dicens: Pasce oves meas ; ° pastorem... episcopum animarum, !* hoc est, principem rectoremque Ecclesiae suumque Vicarium in Ecclesia tunc Petrum effecit. Quare idem est esse fundamentum ac esse caput, principem et rectorem Ecclesiae; quod enim est in aedificio fundamentum, quod molem totam sustentat, et in humano corpore caput; hoc est in republica princéps, rex in regno, in civitate supremus magistratus. Hic itaque Dominus sub metaphora fundamenti et clavium regni coelestis promisit!5 Petro Ecclesiae primatum supremamque post se auctoritatem et potestatem. pag. 682 sqq. 1551, sine loco; Confessio, etc. H. 4 sqq. Tubingae 1552. 8) Assert. Art. 25, W. L. t. 2, f. 106*-107^; Annotationes in Aliquot Capita Matthaei, ibid. t. 5, f. 63^. 9) Ibid. Le VV —-—— DISSERTATIO QUINTA 165 Et merito quidem; nam cum Petrus primus fuerit, qui ex divina revelatione cognovit et confessus fuit Dominum regem esse regni coelestis, cum ait : Tu es Christus, hoc est, rez, Filius Dei vivi,!* divinitus unctus, rex coelestis atque divinus ; Dominus, tanquam rex declarans Ecclesiam fore coeleste suum regnum in hoc mundo, promittit ipsi Petro, qui primum regiam Christi dignitatem coelestem divinamque cognovit et confessus fuit, supremam sub se in hoc regno potestatem. Et hoc quidem moderatis ingeniis hominibusque veritati minime refractariis sufficere potest; neque enim in hunc modum intellecta praeiudicat Christo, Ecclesiae summo et primario fundamento, quod Petrus fundamentum, hoc est, caput et princeps Ecclesiae sub Christo dicatur. Nam et sub rege, qui regni totius supremum caput est, sunt etiam proreges, praefecti, provinciarum capita, et sub his praetores, capita civitatum, et in exercitu sub imperatore supremam potestatem habente sunt legati, qui imperatoris potestate funguntur et fiduciariam operam obtinent ; sub his sunt tribuni, centuriones et alii in potestate constituti, qui habent sub se milites, et omnes militum capita et sunt et appellantur. Nec praeiudicat Christo regi, ut multi dicantur et sint in mundo reges, nec Christo pastori et episcopo animarum, ut alii in Ecclesia sint et dicantur ab ipso constituti Episcopi et pastores ovium Dei. III. Ad maiorem tamen veritatis lucem constitui locum hunc fusius per singula verba declarare; ita ut fiat luculenter perspicuum Petrum esse fundamentum Ecclesiae, ac proinde non posse esse veram Christi Ecclesiam eam, quae super Petrum fundata positaque minime est. Vellent haeretici,!? primatui Petri plurimum infensi, dicta esse omnibus Apostolis, quae hic a Domino luce clarius uni Petro dicta esse perspiciuntur: Beatus es, inquit, Simon Bar Iona, quia caro el sanguis non repelavil tibi, sed Paler meus qui in coelis esl. El ego dico libi quia tu es Pelrus, et super hanc pelram aedificabo Ecclesiam meam, el portae inferi non praevalebunl adversus eam, el tibi dabo claves regni coelorum, 18 etc. Quaeso an pluribus circumstantiis notarius aliquis, Matthael, ibid. t. 5, f. 63^; Io. Brentius op. cit. supra not. 7. 18) Mt 16, 17-18. Et mcrito; nam Petrus primus agnovit Christi divinitatem et regiam dignitatem, ideoque Christus ci promisit primam post se dignitatem; neque hoc . praeiudicat Christo, primario Ecclesiae fundamento. Ut cvidentius hac fiat, singula verba dceclaranda sunt. Haerctici vellent vcrba Christi de omnibus A- postolis accipi; sed ex circumstantiis patet soli Petro dicta essc; nam solus Petrus afflatus dicitur a Spiritu Sancto, solus respondit, et solus audit; Beatus es, etc. Licet enim aliquando os Apostolorum dicatur, hic tamen solus, nulia aliorum habita ratione, respondit. Singularein Petri fidem Dominus singulari promissione donavit, dicens: Tu es Petrus, etc.; publicum instrumentum conficiens, aut maiori cum diligentia notare potuisset Petri personam, atque Christus hic fecit. Et tamen boni viri haec non Petro dicta esse, volunt, sed Ecclesiae, cuius personam figuramque Petrus gerebat.!? Sed Evangelium Petro dicta esse testatur, nulla personae aut figurae Ecclesiae mentione facta, ne quae sua nobis pro Dei verbo figmenta intrudant. Solus Petrus Christum confessus fuit, dicens: Tu es Christus filius Dei vivi ; aliorum nemo respondit sicut ad priorem interrogationem: Quem dicunt homines esse filium hominis? At illi, inquit, dirzeruni: Alii Ioannem Baptistam, ? etc. Hic solus Petrus respondit, alis omnibus tacentibus, cum vel ignorarent, vel non eis in promptu subveniret quid potissimum responderent, vel, quod verius puto, cum nullo tunc Spiritus Sancti particulari afflatu ad hoc essent affecti, nisi solus Petrus, propterea solus ipse audit: Beatus es Simon Bar Iona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Paler meus qui in coelis est. Locutus igitur fuit ex afflatu Spiritus Sancti, ex revelatione divina, ceteris suo silentio consentientibus et approbantibus. Ac propterea dictum est a quibusdam Sanctorum Patrum, praesertim Chry - sostomo?! et Augustino? atque Hieronymo, Petrum ? locutum fuisse ex persona omnium, vel pro omnibus respondisse et os Apostolorum fuisse, sicut alibi Petrum apud Ioannem locutum legimus: Domine, ad quem ibimus ? Verba vitae aeternae habes, el nos credimus et cognovimus, quia tu es Christus filius Dei? Apud Matthaeum autem non ita locutum legimus, quasi qui sciret mentem aliorum nossetque quid illi responsuri essent, aut ab eis hanc demandatam provinciam accepisset ut ita responderet; sed, nulla aliorum habita cura, solus respondit ardentiori fide, ferventiori spiritu tanquam os, caput et princeps ceterorum. Singularem igitur Petri fidem Dominus singulari encomio commendavit et singularis dignitatis et gloriae promissione donavit: Tu, inquit, es Petrus, et super hanc petram, etc. Alludit ad id quod ioa nnes refert, nempe quod cum primum Petrus adductus fuisset ab Andrea fratre suo ad Christum, ?5 sicut Iacob ab Angelo, ** novum t. 5, f. 63^. 20) Mt 16, 13-14. 21) Hom. 54 in Matthaeum, (P. G. 58, 533). 123. 24) Io 6, 69-70. Vulg.: Credidimus. 25) Ct. lbid. 1, 40-42. 26) Cf. Gn 32, 28. DISSERTATIO QUINTA 167 nomen accepit: Tu es, inquit, Simon, filius Iona ; tu vocaberis Cephas, quod interpretatur Petrus. * Nunc autem nominis tunc impositi rationem explicat, dum ait: Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Pluries autem a Paulo in epistolis ad Corinthios ?8 et Galatas *? appellatus est Cephas. IV. Est autem N2*2*! nomen syriacum, potius quam hebraicum. Reperitur tamen hebraice in plurali numero, semel quidem in libro Zob: 3! 0:937) 3y "ah 1555, 2 ad inhabitandum in cavernis lerrae el pelrarum, et iterum apud Ieremiam .:*? azy n'5223,9 ad pelras, sive rupes, ascenderunt. In chaldaica autem Divinarum Scripturarum paraphrasi saepissime invenitur, 9$ et fere ubicumque in hebraico est nomen *8 390, quod petram, saxum significat. Quod autem syriace ? NBD'2, graece est, àtuxõç 38 quidem, ó «écpoc, 9? sed f| xérpa, xotv&c, 1? communi lingua. Sed tam å zérpo; quam Å nétpa nonnisi saxum, cautem, lapidem significat. Quare idem est ac dicere: Tu es saxum, el super hoc saxum aedi[icabo Ecclesiam meam. Sed, cum utrumque nomen Graecis saxum significet, noster Interpres syriacum nomen Cepha, viro impositum, potius genere masculino Petrum dicere voluit, quam petram feminino genere. Sed quoniam idem est aétpoc et aétpa, et posterius nomen communius est; quod prius Petrum dixerat, postea dixit petram: Ef super hanc petram, pro super quam petram aedificabo Ecclesiam meam. Sic proculdubio Christus ipsum Petrum dicit petram ecclesiae fundamentalem, post se primarium fundamentum. Nam et alii Apostoli post Christum dicti sunt fundamenta Ecclesiae, ut Paulus ad Ephesios ait: Iam non eslis hospites el advenae, sed eslis cives Sanclorum et domestici Dei, superaedificali supra fundamenium Apostolorum et Prophelarum, ipso summo angulari lapide Chrislo Iesu; in quo omnis aedificatio constructa crescit in lemplum sanclum in Domino.*5! Et Ioannes in Apocalypsi ait quod coelestis Supra fundamentum. d alludens ad nomen antea impositum: Tu vocaberis Cephas. Quod nomen significat sarum ; unde verba Christi sic sonant: Tu es sazum, el super hoc saxum, ctc. Quibus verhis evidenter constituit Petrum petram Ecclesiae fundamentalem post Christum. Nam etiam alii Apostoli dicuntur fundamenta Ecclesiae; etiam principes fundamenta appellantur; et Christus ipse, quia in eo idem cst esse fundamentum et caput Ecclesiac. Cur ergo Petrus, a Christo institutus pastor Ecclesiac, non potuit dici fundamentum ? Mentem Christi sequentia verba manifestant : Ei tibi dabo claves, etc., quia clavis est symbolum potestatis. Quare sub utraque metaphora Ierusalem habet fundamenta duodecim, e! in ipsis... nomina duodecim Apostolorum Agni.** Hoc autem quid est, nisi quod Paulus ait quod Christus in Ecclesia dedil primo Apostolos? ® Quod Apostolos constituit fundamenta, capita, principes Ecclesiae? Nam et Christo idem est esse fundamentum et esse caput Ecclesiae: Fundamentum... aliud nemo polest ponere, praeter id quod positum est, quod est Christus lesus. ** Et ipsum dedit capul super omnem Ecclesiam. $5. Principes in Sacris Litteris fundamenta sunt appellati: Movebuntur omnia fundamenta terrae,*9 ait R e gius Vates. Et Michaeas: Audiant montes iudicium Domini, et fortia fundamenta terrae. Habacuc autem regem Aegypti caput et fundamentum dicit: Percussisti caput de domo impii, denudasti fundamentum eius usque ad collum. ® Et propterea Christus dictus est ab Isaia lapis positus in fundamento Sion? et a Psalmista lapis, qui factus est in caput anguli, = quoniam in Christo idem est fundamentum et caput principemque Ecclesiae esse. Cur ergo Petrus, qui a Christo manifeste institutus fuit pastor rectorque et princeps Ecclesiae, fundamentum dici non possit, cum nihil aliud sit fundamentum Ecclesiae per metaphoram, quam principem et rectorem esse? Hanc autem fuisse in verbis hisce mentem Domini manifestius sequentia verba ostendunt: Et tibi dabo claves regni coelorum ; claves enim signum quoddam sunt principatus et potestatis supremae. Hinc enim principibus, cum intra civitates suas recipiuntur, solent offerri claves civitatis a civibus in signum, quod recognoscant penes principem esse summam civitatis potestatem. Ita apud Isaiam legimus: Dabo clavem domus David super humerum eius... ; aperiet, et non erit qui claudal ; et claudet, el non eril qui aperiat. *. Loquitur de potestate, nam paulo ante dixerat: Potestatem iuam dabo in manu eius; et eril quasi paler habitantibus Ierusalem el domui Iuda. 5? Ita in Apocalypsi dicitur Christus habere claves mortis el inferni; ® et item: Qui habet clavem David ; qui aperit, el nemo claudit; claudit el nemo aperit. 5* Clavis itaque symbolum ac veluti hieroglyphicum potestatis est. Quare 1n fundamentis. 50) Ps 117, 22. 51) 22, 22. 52) Ibid. vr. 21. 53) 1, 18. DISSERTATIO QUINTA 169 utraque metaphora Dominus Petro Ecclesiae suae principatum promisit. V. Et quidem Petrum fundamentum Ecclesiae omnes Sancti Patres uno ore loquuntur et Doctores antiquissimi. Origenes: « Vide, inquit, 55 magno illi Ecclesiae fundamento et petrae solidissimae, super quam Christus fundavit Ecclesiam, quid dicatur a Domino ». Tertullianus: «Latuit, inquit, 56 Petrum aedificandae Ecclesiae petram dictum, claves regni coelorum consecutum? » Est autem notandus Tertulliani locus in libro De Pudicitia, ubi iterum, sic ut in libro Adversus Marcionem, 5* Petrum agnoscit fundamentum Ecclesiae. Et singulariter dicit in libro De Pudicitia ** quod in Petro extructa est Ecclesia, idest, inquit, per ipsum. Acute dictum et, ut ego quidem arbitror, non minus vere. Nam, cum aedificandi verbum in Divinis Litteris multa significet, aliquando, quae propria verbi significatio est, fabricare,construere, cuius oppositum destruere est, ut: Tempus aedificandi et tempus desiruendi, 95 ait Salomon; Destrues el non aedificabis eos, ®© ait David; Aedificabo..., non destruam, € ait Ieremias; Si... quae aedificavi iterum... destruo, ait Paulus ad Galatas ; ë? at vero saepe metaphorice sumitur. Aliquando idem est ac creare, sic enim aedificavit Dominus... cosiam... in mulierem ; ® aliquando procreare, unde filii hebraice dicuntur 9! 022 a verbo 7122, quod est aedificare, quasi sint parentum aedificia. 55 Unde eliam familiae appellari solent domus, ut: Audite... domus David. 99 Sic legimus aedificasse Deum domos obstetricibus Aegyptiis, * aedificasse domum David, *?^ aedificare domum fratri; © est enim fundare familiam. Aliquando est confirmare et constabilire, ut: In aeternum misericordia aedificabilur in coelis; "? saepe saepius ad pietatem dictis aut factis promovere; unde Paulus: Potestas dala est (P. L. 2, 34). 57) Lib. 4, cp. 13, ibid. col. 387. 58) Cp. 21, ibid. col. 1025. Vulg.: Si enim quae destruzi... ilerum aedifico. 63) Gn 2, 22. 64) Ms.: Q^223, postea: Jl. 65) Nm 24, 3; 1 Rg 24, 17. Cf. de his Io. Buxtorlius op. cit. in verbis: 23 et GA F cod Christus Petro promisit Ecclesiae primatum. Patres omnes et Doctores Petrum agnoverunt fundamentum Ecclesiae. Tertullianus dicit in Petro nedificatam esse Ecclesiam quod verbum acdificare in Scripturis aliquando proprie accipitur pro consiruere ; aliquando metaphorice pro creare, confirmare, praedicare, regere, gubernare. In Petro igitur Christus acdificavit Ecclesiam, praedicatione et regiminis potestate; per Petrum et successores Ecntes conversas regere et gubernare voluit. Haec interpretatio mirifice conlirmatur a Patribus, mihi in aedificalionem..., non in destructionem. ?* Sic ait: Omnia ad aedificationem fiant; ?? sic: Caritas aedificat. "S Praeter haec autem significat praedicare; unde leremiam missum praedicare legimus, ut destrueret et aedificaret." Sic Paulus ait: Ut sapiens architecius fundamentum posui ; alius autem superaedificat, 5 et alibi saepe. * Cum enim per praedicationem Evangelii homines ad fidem convertuntur et Ecclesiae uniuntur et incorporantur, instar lapidum in aedificio apponuntur a fabricatoribus; unde ait: Superaedificati supra fundamenium Apostolorum et Propheiarum. Et ipsi tanquam lapides vivi coaedificamini ? in templum sanctum Domino. ** Tandem, ne omnia prosequamur, significat etiam regere, gubernare; hinc in Evangelio principes synagogae a Domino dicti fuerunt aedificantes: Nunquam legistis... lapidem, quem reprobaverun! aedificanles, hic factus est in capul anguli?... Cognoverunt autem, inquit, principes quod ad ipsos diceret.*? In Petro igitur et per Petrum Christus aedificavit Ecclesiam suam, et propter praedicationem, de qua Petrus ipse in concilio Ierosolymitano ait: Vos scitis quoniam ab antiquis diebus Deus in nobis elegit per os meum audire gentes verbum Evangelii et credere ; ? et propter regiminis potestatem, qua pastor ovium Christi institutus fuit. Per Petrum aliosque sub Petro constitutos convertit gentes ad fidem et conversas congregatasque in unum regere et gubernare voluit. S. Cyprianus epistola ad Quintum ait:?! « Petrum Dominus primum elegit, et super eum aedificavit Ecclesiam suam». S. Epiphanius in Ancorato :8? « Dominus constituit Petrum, Apostolorum primum, petram firmam, super quam Ecclesia Dei aedificata est ». S. Hieronymus in Matthaeum : € « Secundum metaphoram petrae, inquit, recte dicitur ei: Super te aedificabo Ecclesiam meam ». Simili plane modo D. Ioannes Chrysostomus in Matthaeum : « Dominus, inquit, * ait: Tu es Pelrus el ego super le aedificabo Ecclesiam meam». S. Hilarius in Matthaeum: «O, inquit, 9 in De ipsis, loco: Ad ipsos. 80) Act 15, 7. 81) P. L. 3, 1107. 82) P. G. 43, 34. 9, 1010). DISSERTATIO QUINTA 171 nuncupatione novi nominis felix Ecclesiae fundamentum, dignaque aedificatione illius petra, quae inferorum leges dissolveret!» S. Cy rillus Alexandrinus ín loannem: «Nec Simon, inquit, % fore illi nomen, sed Petrus praedicit, vocabulo ipso commode significans quod in eo tanquam in petra lapideque firmissimo suam esset aedificaturus Ecclesiam ». Et ne in referendis singulis Patribus multi simus, concilium Chalcedonense 630 Patrum longe celeberrimum, ® Petrum appellat petram et crepidinem Ecclesiae catholicae, 88 et universa Latina Ecclesia a temporibus D. Augustini ex Ambrosio canit:* « Hoc ipsa petra Ecclesiae Canente, culpam diluit ». Ex quibus Ambrosii versibus testatur D. Augustinus ®% Petrum dictum esse fundamentum Ecclesiae. Et Petrum Ecclesiae fundamentum Ambrosius alibi etiam dicit. ?! Unus tantum Augustinus visus est negasse Petrum esse Ecclesiae fundamentum, maxime vero ubi retractat id, quod aliquando dixerat, super Petrum fundatam esse Ecclesiam. Revera autem non negat; ita enim loquitur: ?? « Dixi in quodam loco de apostolo Petro quod in eo tanquam in petra fundata sit Ecclesia. Qui sensus etiam cantatur ore multorum in versibus beatissimi Ambrosii, ubi de gallo gallinaceo ait: Hoc ipsa petra Ecclesiae Canente, culpam diluit. Sed scio me postea sic exposuisse, ut semper hanc petram intelligeretur, quem confessus est Petrus. Non enim dictum est illi: Tu es petra, sed tu es Petrus. Petra autem erat Christus.*$3 Harum autem sententiarum quae sit probabilior eligat lector». Non itaque blasphemum aut falsum dicit Augustinus aut reprobat tanquam Christo iniuriosum quod Petrus dicatur fundamentum Ecclesiae, imo nec improbabile quidem, sed lectori integrum facit, ut eligat probabiliorem sententiam. Quod si syriacam linguam calluiset A ugustinus, et scivisset Cepham nihil aliud significare quam petram, a synodo Chalcedonense et ab Ecclesia latina. Unus Augustinus visus est non admittere hanc Interpretationem; revera tamen non negat, sed liberam relinquit. Dubium vero Augustini procedit ex ignorantia linguae syrincnc. Insistunt dogmatistae: Esto; sed quid hoc ad R. Pontificem ? Respondetur: Primatus Petri convenit R. Pontifici ex legitima successione, et hoc sufficeret; sed pro hacreticis fusius agendum. Et primo quidem npud Patres perinde est Ecclesia super Petrum et super caihedram Petri fundata; ita Cyprianus, Hieronymus 172 : SECTIO SECUNDA adverlisset profecto Dominum nihil aliud dicere voluisse quam: Tu es petra, el super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam; nec ita anceps in sententia ista fuisset. VI. Sed esto, inquiunt novi dogmatistae, dictus sit Petrus a Christo fundamentum Ecclesiae; quid hoc ad Romanum Pontificem? Ad Romanam Sedem? Quid ad papatum? Hominibus minime protervis et haud refractariis brevis est facilisque responsio. Primatus Petri in Ecclesia Dei convenit Romano Pontifici per legitimam successionem tanquam legitimo heredi, sicut in Veteri Testamento quilibet summus sacerdos Aaroni legitime succedens, eandem quam Aaron habuit potestatem. * Sed, quoniam haeretici logomachi sunt et pugnas amant verborum, % ad veritatem rei huius ostendendam agendum fusius est. Et in primis ostendendum apud orthodoxos Patres perinde esse Ecclesiam dici fundatam super Petrum et super cathedram Petri. D. Cyprianus in libro De Unitale Ecclesiae ostendit Ecclesiam fundatam esse super Petrum, dicens: ?9 « Probatio est ad fidem facilis compendio veritatis. Loquitur Dominus ad Petrum: Ego tibi dico, inquit, quia tu es Petrus, et super istam petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam, etc. Et iterum eidem post resurrectionem suam dicit: Pasce oves meas. Super illum unum aedificat Ecclesiam suam, et illi pascendas mandat oves suas». Et post pauca subiungit, docens Ecclesiam fundatam super cathedram Petri: «Hanc, inquit, ?' Ecclesiae unitatem qui non tenet, tenere se fidem credit? Qui Ecclesiae renilitur et resistit, qui cathedram Petri, super quam fundata est Ecclesia, deserit, in Ecclesia esse confidit?» Ita Cyprianus super cathedram Petri aedificatam Ecclesiam dicit, quam paulo ante super Petrum fundatam dixerat. D. Hierony mus, ad Damasum Papam scribens, de nomine hypostasis ita loquitur: °% « Ego, inquit, nullum primum nisi Christum sequens, Beatitudini tuae, idest, cathedrae Petri communione consocior. Super illam petram aedificatam Ecclesiam scio ». Non uno in DISSERTATIO QUINTA 173 loco docet. ITierony mus*? super petram fundatam fuisse Ecclesiam; hic aulem dicit fundatam super cathedram Petri. D. Auguslinus in Psalmo contra Parlem Donali: « Numerate, inquit, 19° sacerdotes vel ab ipsa Petri sede. Ipsa est petra, quam non vincunt superbae inferorum portae ». Atque hinc est quod, sicut Petrus ita etiam cathedra ipsius, hoc est, Romana Ecclesia, dicta est fundamentum, radix et caput catholicae Ecclesiae. Et propterea D. Hieronymus postquam dixit: « Beatitudini tuac, hoc est, cathedrae Petri, communione consocior; super illam petram aedificatam Ecclesiam scio », subiunxit: !?! « Quicumque extra hanc domum, nempe fundatam super cathedram Petri, aguum comederit, profanus est. Si quis in arca Noe non fuerit, peribit, regnante diluvio». Et postea Damasum Romanum Pontificem alloquens, ait: 19? « Quicumque tecum non colligit, spargit, hoc est, qui Christi non est, antichristi est ». Quid igitur de Lutheranis pronunciaset Hieronymus una cum toto orthodoxorum Patrum choro? Profani sunt, antichristi sunt. VII. Sed, ut haec veritas ad salutem tantopere necessaria magis magisque elucescat, ostendendum nobis est Petrum principem Apostolorum fuisse, totius Ecclesiae caput principemque secundum Christum et Romanae Ecclesiae Episcopum et Romanum Pontificem esse ipsius legitimum in principatu Ecclesiae successorem. Et quidem, quod spectat ad primatum Petri, nemo unquam ecelesiasticorum scriptorum orthodoxorum primatum Petri non agnovit, nullum in Ecclesia Dei concilium in Spiritu Sancto legitime congregatum. In oecumenica synodo Ephesina Apostolicae Sedis Legatus, Philippus nomine, coram Patribus ita professus fuit : !? « Nulli dubium, imo saeculis omnibus notum est Sanctum Beatissimumque Pelrum, Apostolorum. principem et caput fideique columnam, Ecclesine entholieae Fundamentum a Domino nostro Iesu Christo Salvatore uostro hummnique generis Redemptore coelestis regni claves accepisse »; eum paulo ante, frequente et plena synodo, dixisset !^ totius fidei ce- 00). Hlulogua adverana Pelagianos, llb. 1, ibid. 23, 506. 100) Ibid. 43, 30. 101) Epist. 15, Iob, 42, Mb. 102) Ibid. col. 356. 103) Phil. Labbeus Sacrosancta Coneilia, t. 3, vnl n4, 104) Ibid. col, 619. et Augustinus. Hine sicut Petrus vocatus est fundamentum Ecclesiae, sic et ipsius cathedra, idest. Romana Ecclesia; sic Hieronymus. Ut veritas magis elucescat, ostendendum est Petrum fuisse caput totius Ecclesiae et R. Pontificem essc ipsius in primatu legitimum successorem, ut ecclesiaStici scriptores agnoverunt. Legatus Apostolicae Sedis in Ephesina synodo dixit hoc omnibus saeculis notum fuisse. Leo Papa ait Dominum in Petro apostalicum principatum collocasse, Gregorius Papa dicit Petro commissam fulsse totius Ecclesine curam; terorumque Apostolorum omnium caput Beatum apostolum Petrum extitisse. His affinia multa habet Leo Papa; saepe enim Petrum dicit beatissimum Apostolorum principem. Scribens ad Dioscorum Alexandrinum, ait: !' «Beatissimus Petrus apostolicum a Domino accipit principatum et Romana Ecclesia in eius permanet institutis ». In alia quadam epistola: !9*5 « Huius muneris sacramentum ita Dominus ad omnium Apostolorum officium pertinere voluit, ut in Beatissimo Petro Apostolorum omnium summo principatum collocaret, et ab ipso quasi quodam capite dona sua veluti in corpus omne diffunderet, ut exortem se mysterii divini esse intelligeret, qui ausus fuisset a Petri soliditate recedere ». Ita ostendit vir sanctissimus et eruditissimus, ad Christi Ecclesiam minime pertinere eos, qui Petro tanquam membra capiti suo non subsunt. Idem in Natali Apostolorum Petri et Pauli : « Beatissimus, inquit, 1 Petrus, princeps apostolici ordinis ad arcem romani destinatur imperii». Et in Anniversario Assumptionis suae ad Pontificatum : 1? « Unus, ait, de toto mundo Petrus eligitur, qui et universarum gentium vocationi et omnibus Apostolis cunctisque Ecclesiae Patribus praeponatur, ut quamvis in populo Dei multi sacerdotes sint multique pastores, omnes tamen proprie regat Petrus, quos principaliter regit et Christus». Sic Petrum facit principem omnium pastorum Ecclesiae secundum Christum. Similia habet S. Gregorius Papa, scribens ad Maurilium Augustum: «Cunctis, inquit, 1 Evangelium scientibus liquet, quod voce dominica sancto et omnium Apostolorum principi Petro apostolo totius Ecclesiae cura commissa est. Ipsi quippe dicitur: Peire, amas me? Pasce oves meas ». Et paulo infra: "° « Ecce claves regni coelorum accipit, potestas ei ligandi et solvendi tribuitur, cura ei totius Ecclesiae et principatus committitur » Et alibi: 1"! « Quis enim nesciat, inquit, sanctam Ecclesiam in Apostolorum principis soliditate firmatam? » Et alibi adhuc: 9? « Petrus, auctore Deo, Ecclesiae sanctae principatum tenens appellatur ». ibid. col. 424. 108) Sermo 4, cp. 32, ibid. col. 149-150. 109) Epist. lib. 5, epist. 20, ibid. 77. 745. 110) Ibid. col. 746. 111) Epist, lib. 7, epist. 40, ibid. col. 899. DISSERTATIO QUINTA 175 Sed ne dicant adversarii Leonem et Gregorium hac in re humani aliquid passos, cum fuerit uterque ipsorum Romanus Pontifex, audiant Augustinum in Ioannem: « Quis, inquit, !? nesciat primum omnium Apostolorum esse B. Petrum? » Et alibi: !!* « Ecclesiae B. Petrus apostolus propter apostolatus sui primatum gerebat figurata generalitate personam, quod enim ad ipsum proprie pertinet natura unus homo erat, gratia unus christianus, abundantiore gratia unus idemque primus Apostolus. Sed quando ei dictum est: Tibi dabo claves regni coelorum, etc., universam significabat Ecclesiam ». Hoc est, repraesentabat, sicut rex universum regnum et magistratus universam rempublicam; quod quidem ipsemet Augustinus alibi visus est docuisse. Agens enim de didrachma, quam Dominus exactoribus pro se et Petro dari iussit, 15 ita loquitur: "ë « Salvator cum pro se et Petro dare iubet, pro omnibus exsolvisse videtur, quia sicut in Salvatore erant omnes causa magisterii, ita et post Salvatorem in Petro omnes continentur; ipsum enim constituit caput eorum, ut pastor esset gregis dominici». Et postea: 1" «Manifestum est, inquit, in Petro omnes contineri; rogans enim pro Petro, 85$ pro omnibus rogasse dignoscitur, semper enim in praeposito populus aut corripitur, aut laudatur ». Jta docet Augustinus in Petro contineri omnes fideles sicut continetur in praeposito populus, et in capite continentur membra. S. Ambrosius in Lucam Petrum dicit !? amoris Christi vicarium, versans illud: Petre, amas me? Pasce oves meas, eumque dicit omnibus praelatum. Eusebius Caesariensis Petrum dicit 120 primum christianorum Pontificem. Cyrillus Ierosolymitanus ipsum vocat principem Apostolorum excellentissimum. 121 Et Cyrillus Alexandrinus ait !?? quod Petrus ut princeps et caput Apostolorum primus exclamavit: Tu es Christus filius Dei vivi. Ioannes Chrysostomus in Matthaeum ait !3! quod Dominus Petrum futurae Ecclesiae pastorem constituit; et postea ait !^ quod Ecclesiae pastor et caput homo piscator ignobilis fuit; et amplius 1*5 quod Petrum universo terrarum orbi Christus praeposuit. Et in Ioan- 31-32. 119) Lib. 10, (P. L. 15, 1848). 120) Chronicon, nn. 44, t. 4, f. 72*, Basileae 1542. Augustinus affirmat neminem ignorare Petrum esse omnium Apostolorum principem, qui universam repraesentabat Ecclesiam, et in ipso, in praeposito, omnes fideles contineri. Simili modo loquuntur Ambrosius, Cyrillus Ier. Cyrillus Alex. Io. Chrysostomus. Duo tnntum dissentire videntur, Cyprianus et Hicrony mus, quorum sententiis haeretici abutuntur. Sed perperam; nam Cyprianus in codem loco nb adversauriis citato dicit primatum Petro datum fuisse, docetque Apostolos pares quidem fuisse auctoritate praedicandi, etc. non autem potestate regiminis, quia primatus Petro datur. Idem docet nem scribens, ait !?** Petro fratrum curam demandatam et orbem totum commissum. Et ita uno ore omnes Sancti Patres. Duo tantum Cyprianus et Hieronymus dissentire videntur. C yprianus enim De Unitate Ecclesiae ait: !? «Hoc erant utique et ceteri Apostoli quod fuit Petrus, pari consortio praediti et honoris et potestatis». Hieronymus autem, scribens Adversus Iovinianum, docere visus est ?3 quod Ecclesia fundata sit super omnes Apostolos, quod ex aequo super eos Ecclesiae fortitudo solidatur, quodque Apostoli omnes claves regni coelorum acceperunt. His Sanctorum horum Doctorum sententiis abutuntur haeretici, primatus Petri capitales inimici. Sed utinam vellent intelligere veritatem! Eodem enim loco Cyprianus manifeste loquitur de primatu Petri, dicens: !?? « Primatus Petro datur, ut una Christi Ecclesia et cathedra una monstretur» Imo Cyprianus ibi solvit obiectionem istam haereticorum. Postquam enim allatis locis de primatu Petri ex Matthaeo: Ego dico tibi quia tu es Petrus, etc. et ex Ioanne: Pasce oves meas, inquit: ° « Super unum illum aedificat Ecclesiam suam et illi pascendas mandat oves suas»; subiungit autem, sibi opponens: +" «Et quamvis Apostolis omnibus post resurrectionem suam parem potestatem tribuat et dicat: Sicut misit me Paler, et ego millo vos... Accipite Spiritum Sanctum, !?? etc.; tamen, inquit, ut unitatem manifestaret, unam cathedram constituit, et unitatis eiusdem originem ab uno incipientem sua auctoritate disposuit. Hoc erant utique et celeri Apostoli quod fuit Petrus, pari consortio praediti et honoris et potestatis; sed exordium ab unitate proficiscitur, primatus Petro datur ». Docet itaque Cyprianus quod, licet Apostoli omnes honore et potestate apostolatus pares fuerint, quod spectat ad auctoritatem praedicandi verbum Dei, conficiendi et administrandi sacramenta, dimittendi peccata et similibus; non tamen quoad potestatem regiminis super totam Ecclesiam. Propterea ait quod cathedram unam constituit, et quod Petro primatus datus fuit, cum prius omnes essent pares. Hoc ipsum et D. Hieronymus docere voluit; ait enim, de DISSERTATIO QUINTA 177 Ioanne Evangelista verba faciens: !? « Si virgo non fuit, cur ceteris Apostolis plus amatus fuit? At dicis: Super Petrum fundatur Ecclesia. Licet idipsum alio loco super omnes Apostolos fiat et cuncti claves regni coelorum accipiant, et ex aequo super eos Ecclesiae fortitudo solidetur; tamen propterea inter duodecim unus eligitur, ut, capite constituto, schismatis tollatur occasio. Sed cur non loannes electus est virgo? Aetati delatum est, quia Petrus senior erat ». Manifestum est igitur Petrum etiam Hieronym o constitutum fuisse caput Apostolorum et per consequens totius Ecclesiae. Hinc idem ipse Hieronymus in libro De Viris Illustribus Petrum appellat 14 principem Apostolorum. Omnes itaque Sancti et orthodoxi Patres ingenue fatentur Petrum petram, fundamentum, caput, principem pastoremque et Episcopum universalis Ecclesiae a Christo constitutum. VIII. Nunc videndum an Romanae Ecclesiae Papa fuerit. Haeretici nanque eo impudentiae venerunt, ut dicant Petrum nec vidisse quidem aliquando Romam. 1% « Solent enim, inquit D. Hieronymus, ê oculis clausis denegare, qui non credunt factum esse quod nolunt » Ridendus, non confutandus error. !?! Constans est omnium Doctorum, qui in primam Petri Epistolam scripserunt, sententia, epistolam illam ab Apostolo scriptam Romae fuisse. ? Et cum ad calcem epistolae ait: Salutal vos Ecclesia... in Babylone collecia, * sub Babylonis nomine Romam figuraliter significasse, ut Hieronymus De Viris Illustribus ait in Marco." Et Eusebius ex Papia, Apostonotationes in Aliquot Capita Matthaei, W. L. t. 5, f. 63*. 138) Adversus Luciferianos, (P. L. 23, 174). 137) Praeter argumenta ab Auctore ad probandam commorationem S. Petri Ap. in Urbe allata, alin quaedam invicta et proferunt et contra adversarios defendunt S. R. Bellarminus Controversiae Christianae Fidei, t. 1, lib. 2 De Romano Pontifice, cp. 2-4, pag. 298-303; A. Harnack Die Chronologie der Altchristlichen Literatur bis Eusebius, B. 1, S. 243, Anm. 1 et S. 708, Leipzig 1897: H. Grisar Roma alla Fine del Mondo Antico, vol. 1, pag. 244 sqq. ; P. Monceaux L' Apostolat dc S. Pierre à Rome, Revue d' Histoire et de Litteralur Religieuse, Paris 1910; P. Boeminghaus Vom Grabe des Heil. Petrus, etc. Stimme der Zeit 95, S. 261 sqq. Freiburg im Brg. (1918) ; Hans Lietzmann Pelrus und Paulus in Rom, Berlin 1927; Besson S. Pierre et les Origines de la Primauté Romaine, png. 60 sqq. Genêve 1929. 138) Oecumenius Comment. in Epist. 1 Petri, (P. G. 119, 575-578); Theophylactus Ezrpositio in 1 Epist. Petri, tbid. 125, 1251; S. Beda Ezposit. super 1 Epist. Petri, (P. L. 93, 68). 139) 1 Petr 5, 13. 140) Cp. 8, (P. L. 23, 621). Hicronymus, affirmans Petrum inter duodecim electum fuisse ut, capite constituto, schlamatis tolleretur Occaslo. Videndum nunc an Petrusfu erit Papa Romanae Ecclesiae. Haeretici nutumant Petrum nec vidisse quidem Romam; sed errant, nam constat 1 Petri epistolam Romae scriptam fuisse. Petrum vero fuisse R. Ecclesiae Episcopum ex scriptoribus ecclesiasticis facile probatur. Testes sunt: Augustinus, Hieronymus, Eusebius Caesariensis, Ambrosius, Optatus Milevitanus, Cyprianus, Tertullianus, lorum discipulo, refert *! epistolam hanc Romae scriptam fuisse, quae tropice Babylon sit appellata. 2 Et quidem Ioannes in Apocalypsi Romam Babylonem dicit magnam, quae sedet supra septem montes et habet imperium super reges. 143 Fuisse autem Petrum Romanae Ecclesiae Episcopum apud omnes ecclesiasticos scriptores tam notum ac certum est quam quod notissimum atque certissimum. D. Augustinus in Petilianum scribens: « Cathedra, inquit, 144 tibi quid fecit Ecclesiae Romanae, in qua Petrus sedit et in qua hodie Anastasius sedet? » D. Hieronymus De Viris Illustribus de Petro ait 15 quod «ad expugnandum Simonem Magum Romam pergit, ibique viginti quinque annis cathedram pastoralem tenuit» Eusebius Caesariensis in Chronicon: « Petrus, inquit, ë natione Galilaeus, christianorum Pontifex primus, cum primum Antiochenam fundasset Ecclesiam, Romam proficiscitur, ubi Evangelium praedicans, viginti quinque annis eiusdem urbis episcopus perseverat » Et in sua Historia agit de martyrio Petri et Pauli Romae sub Nerone consummato ; ubi ait: 147 «Horum testimonium quaerere extrinsecus superfluum puto, cum rem gestam insignia usque in hodiernum et splendidissima eorum monumenta testentur ». S. Ambrosius ipse inquit: 48 « Auctor est nobis huius assertionis Petrus apostolus, qui sacerdos fuit Ecclesiae Romanae ». Optatus Milevitanus: « Negare, inquit, 1 non audes scire te in Urbe Petro primum cathedram episcopalem esse collatam». S. Cyprianus Romanam Sedem dicit cathedram Petri: « Navigare audent, inquit, 15° ad Petri cathedram et Ecclesiam principalem, unde unitas sacerdotalis exorta est». Tertullianus, de Romana Ecclesia loquens, ait: 151 « Statu felix Ecclesia, cui totam doctrinam Apostoli cum sanguine profuderunt! Ubi Petrus passioni dominicae adaelib. 3, cp. 13, (P. L. 2, 339); Adversus Iudaeos, ibid. col. 620; S. Hieronymus Contra Iovinianum, lib. 2, ibid. 23, 337-338; S. Augustinus De Civitate Dei, lib. 18, cp. 2, Ibid. 41, 560; Euscbius Caesar. Hist. Eccles. llb. 2, cp. 15, (P. G. 20, 174). 143) Cf. 17, 5. 9. 18. 144) Lib. 2, cep. 51, (P. L. 43, 300). 145) Cp. 1, (P. L. 23, 607). 146) Lib. 2, an. 40, (P. G. 19, 539). Verba illa: « Christianorum primus Pontifex », inveniuntur tantum in Interpretatione S. Hieronymi Chronicae Eusebii, an. 41, (P. L. 27, 39-40. 578). 147) Lib. 2, cp. 25, (P. G. 19, 207-210). 148) De Sacramentis, lib. 3, (P. L. 16, 433). 149) De Schismate Donatistarum, lib. 2, ibid. 11, 947. 150) Epist. 12, ibid. 3, 818-821. 151) De Praescriptionibus, Praescript. 7, cp. 36, ibid. 2, 49. DISSERTATIO QUINTA . 179 quatur, ubi Paulus loannis exitu coronatur!» Et alibi in Marcionem scribens, ait: !5? « Romanis Evangelium Petrus et Paulus sanguine quoque suo signatum reliquerunt » Et in Carminibus adversus eundem ita canit: 153 « Hac cathedra Petrus qua sederat ipse, locatum Maxima Roma Linum primum considere iussit ». S. Irenaeus, Apostolis valde vicinus: « Cum Petrus, inquit, 14 et Paulus Romae evangelizarent et fundarent Ecclesiam» Et Romanam Ecclesiam dicit 15 maximam, antiquissimam et omnibus cognitam a Beatis apostolis Petro et Paulo fundatam et constitutam. Hegesippus De Excidio Ierosolymitano scribens, prolixe narrat 56 historiam passionis Petri et Pauli Romae sub Nerone, et ita primitivae Ecclesiae omnes orthodoxi Patres et totus christianus orbis. Nemo enim repertus est a prima nascentis Ecclesiae aetate usque ad annum Domini 1400, qui hac de re dubitarit. Primus omnium, ut Thomas Waldensis scribit, $ Gulielmus quidam fuit Ioannis Wicleffi praeceptor, qui asserit Petrum apostolum neque Homae episcopum fuisse, neque ibi praedicasse. Post hunc Martinus Lutherus in Symposiacis Colloquiis oraculum Apollinis edidit, dicens: 55 « Omnes historiae testantur Petrum primum Romae fuisse episcopum. Sed merae sunt fabulae». Ismael est, unus conira omnes ; sed et omnes conira unum. !? Est autem vulgatum proverbium: Dictum unius, dictum nullius. Sufficiat nobis quod omnes historiae testantur Petrum Romae fuisse episcopum. IX. Sed, ut concludamus, tandem quod principale est nunc ostendendum, nempe Romanum Pontificem legitimum esse Petri successorem, ac proinde totius Ecclesiae caput summumque secundum Christum moderatorem. Hoc enim est quod haereticos omnes maxime omnium male habet, cum tamen omnes orthodoxi Patres veritatem hanc et agnoverint, et palam confessi et professi fuerint. hulus operis cf. n. 94, Dissert. 3, sect. 2, pag. 131. 154) Contra Haereses, lb. 3, cp. 1, (P. G. 7, 844-845). 155) Cp. 3, ibid. col. 848. 156) Lib. 2, cp. 2, (P. L. 15, 2068- 2070). Apud Migne S. Ambrosio attribuitur. 157) Doctrinale Antiquitatum Fidei Ecclesiae Catholicae, t. 1, lib. 1, nrt. 1, pag. 155-157, Venctiis 1571. 158) Non potuimus invenire in ulla editione Lutheri Mensalium Colloguiorum hunc textum nb Auctore citatum; extat tamen aliqua alusio in Assert, Arliculorum, ctc. Lutheri, W. L. t. 2, f. 115*, 159) Gn 16, 12. Irenaeus, Hegeslppus. Primus qui hoc negavit fuit Gulielmus praeceptor Wicleffl; post hunc Lutherus; sed quid unus contra omnes? Romanum vero Pontificem esse legitimum Petri in primatu successorem omnes item Patres agnoverunt. Hoc docuerunt Bernardus, Anselmus, Augustinus, Hieronymus, Optatus Milevitanus, Et ut mittam Bernardum, qui De Consideratione ad Eugenium Romanum Pontificem ait!€? quod Romanus Pontifex sit sacerdos magnus, summus Pontifex, princeps Episcoporum, heres Apostolorum, potestate Petrus, unctione Christus, et item quod pastor sit et omnium Christi ovium et omnium pastorum; mittam etiam S. Anselmum, qui, Urbano Papae dedicans librum De Incarnatione, in epistola nuncupatoria ipsum dicit!*'! patrem universalis Ecclesiae et Summum Pontificem; D. Augustinus non uno tantum in loco docet Romanos Pontifices esse Petri successores. Scribens Contra Epistolam Manichaei, quam Fundamenti dicunt: «Tenet me, ait,!9? in Ecclesia catholica ab ipsa Sede Petri apostoli, cui pascendas oves suas post resurrectionem Dominus commendavit usque ad praesentem episcopatum successio sacerdotum ». Et alibi: « Vere, inquit, !$? et salubriter ab ipso Petro numeramus, cui totius Ecclesiae figuram gerenti Dominus ait: Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Petro enim successit Linus » Et sic numerat omnes Romanos Pontifices usque ad Anastasium, « qui nunc, inquit, 1614 eandem cathedram sedet ». Et in Psalmo contra Partem Donati: 1% « Numerate sacerdotes vel ab ipsa Petri sede et in ordine illo Patrum quis cui successit videte; ipsa est petra, quam non vincunt superbae inferorum portae ». S. Hieronymus ad Damasum Papam: «Petri cathedram, inquit, et fidem apostolico ore laudatam !? consulendam censui ». Et item:!99 «Cum successore piscatoris et discipulo crucis loquor. Ego nullum primum nisi Christum sequens, Beatitudini tuae, hoc est, cathedrae Petri communione consocior. Super illam petram aedificatam Ecclesiam scio» Optatus Milevitanus Adversus Parmenianum : 1% « Negare non potes scire te in urbe Roma Petro primum cathedram episcopalem esse collatam, in qua sederit omnium Apostolorum caput Petrus». Et postea: « Ergo, inquit, "? cathedram unicam, quae est prima de dotibus, sedit prior Petrus, cui successit Linus». Et ita numerat Petri successores Romanos Pontifices usque ad Syricium, qui post Damasum papa fuit. DISSERTATIO QUINTA 181 S. Cyprianus, scribens ad Anlonianum : «Cum, inquit, !'! Fabiani locus, idest, locus Petri et gradus cathedrae sacerdotalis vacaret», Et Tertullianus Adversus Marcionem ait"? ad hanc rem: « Constabat pietate vigens Ecclesia Romae Composita a Petro, cuius successor et ipse Iamque loco nono cathedram suscepit Hyginus ». Ubi Romanorum Pontificum successorum Petri recenset catalogum usque ad Anicetum a Petro. !? Dixerat autem paulo ante: ?'* « Hac cathedra Petrus qua sederat ipse, locatum Maxima Roma Linum primum considere fecit, Post quem Cletus et ipse gregem suscepit ovilis, Huius Anacletus successor sorte vocatus ». S. Irenaeus, Adversus Haerelicos scribens: « Traditionem, inquit, 5 Apostolorum in toto mundo manifestatam in Ecclesia adest perspicere omnibus, qui vera velint audire, et habemus annumerare eos, qui ab Apostolis instituti sunt Episcopi in ecclesiis, et successores eorum usque ad nos». Et postea: « Sed quoniam, inquit," valde longum esset in hoc volumine omnium ecclesiarum enumerare successiones, maximae et antiquissimae et omnibus cognitae, a gloriosissimis apostolis Petro et Paulo Romae fundatae et constitutae Ecclesiae, eam, quam habet ab Apostolis traditionem et annunciatam"* hominibus fidem, per successiones Episcoporum pervenientem usque ad nos, indicantes, confundimus omnes eos qui quoquo modo praeterquam oportet, colligunt. Ad hanc enim», notent Lutherani quid vir sanctissimus et doctissimus dicat, « Ecclesiam, propter potentiorem principaCyprianus, Tertullianus, pulcherrima vero S. Irenaeus dicens, ad R. Ecclesiam propter principatum et fidem ah Apostolis traditam, necessarium esse omnem convenire Ecclesiam. litatem, necesse est omnem convenire ecclesiam, hoc est, eos qui sunt . undique fideles, in qua semper ab his qui sunt undique conservata est, ea, quae ab Apostolis est, traditio. Fundantes igitur et instruentes Beati Apostoli Ecclesiam Lino episcopatum administrandae Ecclesiae tradiderunt ». A Petro autem recenset 1? omnes Romanos Pontifices usque ad Eleutherium, qui duodecimo loco ab Apostolis tenuit episcopatum. Et ita quidem Irenaeus ostendit Romanos Pontinot. 153. 173) Ibid. 174) Tbid. col. 1077. 175) Lib. 3, cp. 3, (P. G. 7, 848). Sanctis enim Patribus idem fuit catholicum esse et cum R. Pontifice communicare; ut habet S. Cyprianus, S. Ambrosius, S. Hieronymus. Ipsis Arianis communicare cum R. Pontifice tessera erat, qua Catholici ab hacreticis dignoscebantur. Ergo luthernna secta, cum non sit fices legitime electos Petri successores legitimos esse. Hinc manifestum est quid Irenaeus senserit de hominibus, qui cum Romana Ecclesia non conveniunt. X. Sanctis enim Patribus idem fuit catholicum esse et cum Romana Ecclesia et Romano Pontifice communicare. Hinc Cy prianus ad Cornelium Papam, agens de iis quos oportebat eiusdem Pontificis communioni coniungere, ait: 9 «Scimus nos hortatos eos esse, ut Ecclesiae catholicae radicem et matricem agnoscerent » Et ad Anlonianum inquit: "°? «Scripsisti ut exemplum earundem litterarum ad Cornelium collegam nostrum transmitterem, ut, deposita omni sollicitudine, iam sciret te secum, hoc est, cum catholica Ecclesia communicare ». Et in epistola ad Magnum docet !** Ecclesiam esse apud Cornelium Romanum Pontificem, qui Fabiano legitima ordinatione successit, non apud Novatianum, qui, nemini succedens, a seipso factus erat episcopus. S. Ambrosius oratione De Satyro Fratre: «Advocavit, inquit, 3! ad se Episcopum; nec ullam veram putavit nisi verae fidei gratiam, percontatusque ex eo utrum cum Episcopis catholicis, hoc est, cum Romana Ecclesia conveniret » Et S. Hieronymus in Apologelico adversus Rufinum: «Fidem suam, inquit, 18? quam vocat? Eamne qua Romana pollet Ecclesia? An illam quae in Origenis voluminibus continetur? Si Romanam responderit; ergo catholici sumus», Et olim, ut Gregorius Turonensis, !9 Gregorii Magni synchronos, Ariani Catholicos Romanos vocitabant. Itaque hac una tessera, hoc symbolo Catholici ab haereticis internoscebantur. Propterea Hieronymus ad Damasum aiebat:!?* «Si quis cathedrae Petri iungitur, meus est ». Et: 55 « Cathedrae Petri communione consocior. Super illam petram aedificatam Ecclesiam scio ». Cum igitur Lutheranorum secta super hanc petram fundata non sit, non potest ad Christi Ecclesiam pertinere neque ad Christum, sed ad antichristum spectat. « Qui enim cum Romano Pontifice non rum, lMb. 1, cp. 25, ibid. 71, 726. 184) Epist. 16, ibid. 22, 359. 185) Epist. 15, ibid. col. 355. DISSERTATIO QUINTA 183 colligit, spargit; hoc est, qui Christi non est, antichristi est; et quiin hac petra cumque extra hanc domum agnum comederit, profanus est; et si !"d*!^. ad Ecclesiam quis in arca Noe non fuerit, peribit, regnante diluvio ». 8 Non possunt E . Á e x Pai pertinet; nec esse oves Christi quae non pascuntur a Petro, cui Dominus dixit: Lutherani sunt oves Pasce oves meas. Christi. Hinc Romanus Pontifex non modo a Bernardo dictus est 18 Hinc R. Pontifex pastor pastorum, verum etiam ab antiquissimo Tertulliano apvocatur pastor pellatus est episcopus Episcoporum. !5 A Stephano episcopo L den Carthaginensi in epistola scripta ad Damasum Papam nomine trium Episcoporum, conciliorum Africae Romanus Pontifex nuncupatur: !? « Beatissimus Dominus et apostolico culmine sublimatus, pater Patrum et summus pater Patrum, ct universalis Ecclesiae omnium praesidum Pontifex». Et in concilio Chalcedonensi Ecclesia Romana dicitur caput omnium Ecclesiarum et Romanus Pontifex Papa. nuncupatur beatissimus et apostolicus vir et universalis Ecclesiae Papa. 1 Et in eodem concilio Aetius Nicopolis episcopus Leonem Romanum Pontificem vocat Dominum nostrum et sanctissimum Papam.!?! Leguntur etiam tres epistolae Graecorum ad eundem Leonem cum hac inscriptione: « Sanctissimo et beatissimo universali Archiepiscopo et Patriarchae Magnae Romae Leoni». ? Damnavitque sacrosancta 1n chalcedoilla synodus impium Dioscorum Patriarcham Alexandrinum, cum ob "m synodo eutychianam haeresim, tum etiam quia in S. Leonem: Romanum Ponest p D qd quia in tificem maxime iniuriosus, ausus fuit anathemate damnare. 193 R. Pontificem : . à oya . iniuriosus. Quid fecisset generale illud concilium, aut quo loco habuisset Lutherum Dioscoro in Romanum Pontificem multo iniquiorem, tanti Lutherus schismatis tantaeque separationis a Romana Ecclesia auctorem? Pro- T55, Peer in Romanum culdubio et ab illo concilio et ab universis orthodoxis Patribus cum Pontificem iniquior sua secta damnatus fuisset, pronunciata in ipsum divina sententia: fuit. Si quis... superbieril, nolens obedire sacerdotis, Summi Pontificis, de quo ibi agitur, sententiae, morte moriatur. !** ibid. 182, 751. 188) De Pudicitia, cp. 1, ibld. 2, 981. 189) Haec epist. invenitur npud Phil. Labbeum op. clt. t. 2, col. 869 ct Io. Mansi op. cit. t. 3, col. 430-431. In quam tamen bacc ndnotant: « Falsa atque adulterina. Vide epist. Afrorum ad Theod. Conf. 3». Haec cst, quae an. 646 a tribus Africae concillis ad Theodorum Papam missa fuit. Cf. P. L. 87, 81-36, et Hypotyposis M. Lutheri, vol. 2, part. 1, sect. 5, Dissert. 11, pag. 318, not. 14. 190) Mansi * op. cit. t. 7, (col. 102. 443). 454. 191) Ibid. t. 6, col. 615. 192) Ibid. t. 7, col. 1011. 1022. 1030. 193) Cf. Phil. Labbeus Sacrosancta Concilia, t. 4, col. 463; S. Leo Papa epist. 98, cp. 2, (P. L. 54, 953); epist. 120, cp. 3, ibid. col. 1051. 194) Dt 17, 12. Vulg.: Qui superbierit..., morietur. Igitur lutherana secta non pertinet ad Christi Ecclesiam, quia Petri suceessori non est subiecta. Insuper ex doctrina Pauli et Patrum Ecclesia debet habere Episcopos. Sed lutherana secta non habet Episcopos legitime ab Apostolis succedentes. Lutherus fuit quidem Wittembergae Ex his igitur quae dicta sunt, manifestum est non pertinere lutheranam sectam ad veram Christi Ecclesiam, cum non sit super Petrum fundata, hoc [est], Romano Pontifici legitimo Petri successori subiecta. Neque enim Petro propter seipsum, sed utique propter Ecclesiam data potestas talis tantaque fuit, ut perpetuo in Ecclesia esset, sicut Paulus ait quod Christus dedil in Ecclesia pastores el doctores, hoc est, Episcopos, usque in finem, donec occurramus omnes,!95 etc. XI. Sed praeter haec quomodo potest lutherana secta vera Christi Ecclesia esse, cum nec Episcopos habeat? « Non est, inquit, Hieronymus in Luciferianos, $9 Ecclesia quae non habet sacerdotes ». Ecclesia enim Dei habet suos Episcopos, ut Paulus ait: Attendite vobis el universo gregi, in quo vos Spiritus Sanctus posuit Episcopos regere Ecclesiam Dei. !? Et Ecclesia non est nisi plebs sacerdoti adunata, ut Cyprianus ad Florentium Pupianum scribit. «Illi, inquit, ™®! sunt Ecclesia plebs sacerdoti adunata et pastori suo grex adhaerens. Unde scire debes Episcopum in Ecclesia esse et Ecclesiam in Episcopo; et si quis cum Episcopo non sit, in Ecclesia non esse ». Nunc ubi sunt Lutheranorum episcopi? « Edant, cum Tertulliano loquar, !?? origines ecclesiarum suarum, evolvant ordinem episcoporum suorum ita per successiones ab initio decurrentem, ut primus ille Episcopus aliquem ex Apostolis vel apostolicis viris, qui tamen cum Apostolis perseveraverint, habuerit auctorem et antecessorem. Hoc enim modo ecclesiae apostolicae census suos deferunt, sicut Smyrnaeorum Ecclesia habens Polycarpum ab Ioanne conlocatum refert, sicut Romanorum Clementem a Petro ordinatum edit. Proinde utique et ceterae exhibent quos ab Apostolis in episcopatum constitutos apostolici seminis traduces habeant. Confingant tale aliquid haeretici». Ita, inquam, confingant tale aliquid Lutherani, cum non possit esse Ecclesia sine veris Episcopis, qui per legitimam succes- ` sionem ab Apostolis originem ducant. Fuit quidem Lutherus primus Wittembergae Lutheranorum episcopus; ?*' sed ipse sibi hunc assumpsit honorem. De quo illud dici 4, 406). 199) De Praescripttonibus, Praescript. 5, cp. 32, Ibid. 2, 44-45. 200) Io. SlelDISSERTATIO QUINTA 185 potest, quod Cyprianus ad Magnum ait: ?*! « Novatianus in Ecclesia non est, neque episcopus computari potest, qui, apostolica traditione contempta, nemini succedens, a seipso ordinatus est». Et paulo post: « Pastor, inquit, ??? haberi quomodo potest, qui, manente vero pastore et in Ecclesia Dei ordinatione succedanea praesidente, nemini succedens, et a seipso incipiens, alienus sit et profanus? » Secundum apostolicam autem traditionem nemo unquam in Ecclesia Dei habitus est Episcopus, nisi praeter legitimam electionem et vocationem ordinatus fuerit et a tribus episcopis consecratus. ?9 A quibus, quaeso, Episcopis ordinatus fuit Lutherus? Paulus, licet a Christo post ascensionem vocatus et factus fuerit apostolus, non tamen ut talis ab Ecclesia agnitus fuit, nisi postquam baptizatus fuit, et ab Apostolis, qui derleras ei dederunt, ??! ordinatus. ?% Dicunt Lutherani habere se episcopos et pastores. Non inficior; sed sane tales quales Cy prianus quodam loco dixit: 2% « Hi sunt, qui se ultro apud temerarios convenas sine divina dispositione praeficiunt, qui se praepositos sine ulla ordinationis lege constituunt, qui, nemine episcopatum dante, episcopi sibi nomen assumunt». Et episcopos habet, qui, ut D. Hieronymus in Luauciferianos scribit ?* de sectatoribus Hilarii cuiusdam haeretici, simul episcopi sunt et laici : «Hilarius, inquit, cum diaconus de Ecclesia recesserit, solusque, ut putat, tuba sit mundi, neque Eucharistiam conficere potest, Episcopos et presbyteros non habens, neque Baptisma sine Eucharistia tradere. Et cum iam homo mortuus sit, cum homine pariter interiit et secta, quia post se nullum clericum diaconus potuit ordinare. Ecclesia autem non est, quae non habet sacerdotes. Sed, omissis paucis homunculis, qui ipsi sibi laici sunt et episcopi, ausculta quid de omni Ecclesia sentiendum sit ». Et postea ait? quod «qui ab Hilario, nunc Luthero, instituti sunt, oves sine pastore esse coeperunt ». Non itaque veros habent Lutherani Episcopos, sed pseudoepiscopos, falsos, aequivocos, nomine tantum episcopos, absque ulla apostolica successione. danus op. cit. lib. 14, pag. 220, apud B. Bossuet Histoire des Variations, liv. 1, pag. 26, ed. clt.; Io. Cochlaeus Acta el Scripta M. Lutheri, nn. 1546, pag. 315-316. 201) P. L. 3, 1140. t. 1, col. 45-46; t. 2, col. 1198-1199; 204) Gal 2, 9. 205) Cf. Act 13, 3. episcopus, sed nulli succedens, a scipso ordinatus; idcoque profanus est. Praeter lesitimam clectionem requiritur ut Episcopus sit consecratus; Lutherus 2 nemine consecratus est. Lutherani dicunt se habere cpiscopos; sed tales sunt, qui sine divina dispositione se pracficiunt, et sunt simul episcopi ct laici. Episcopi n Patribus dicuntur Apostolorum sucecssores, ct a Paulo vocantur etiam Apostoli ; snne propter acceptam ab Apostolis potestntcm pracdicandi, rcgendi, snccrdotes ordinandi, etc. Unde non potest esse vera Ecclesia Christi, quae praeter Christum, non habeat Petrum, Christi Vicarium, Episcopos ct presbyteros; ergo secta lutherana non est vera Christi Ecclesia. XII. Omnes autem Sancti Patres Episcopos dicunt successores Apostolorum, unde et Apostoli dicti sunt Episcopi, sicut Petrus in Actis? agens de electione successoris Iudae in dignitate apostolatus ait: Episcopatum eius accipiat alter.?'* Et Episcopi aliquando Apostoli sunt appellati; Epaphroditum enim, Philippensium episcopum, Paulus apostolum vocat, ?' et Andronicum atque luniam, scribens ad Romanos: Salutate, inquit, Andronicum et Iuniam cognatos el concaptivos meos, qui sunt nobiles in Apostolis, qui el ante me fuerunt in Christo. *? Et ad Corinthios nominat fratres Apostolos: Sive fralres nostri, inquit, Apostoli ecclesiarum, gloria Christi. *? Sane propter acceptam ab Apostolis per manuum impositionem apostolicam facultatem et potestatem ad praedicandum verbum Dei, ad conficienda et administranda sacramenta, ad regendam Ecclesiam et ad patres Ecclesiae procreandos. Nam, ut Epiphanius contra Aerium ait, ?4 Episcoporum ordo patrum generator est, patres enim generat Ecclesiae, presbyterorum vero non potens generare patres, per lavacri regenerationem generat filios Ecclesiae, non tamen patres aut doctores. Loquitur autem de ordinatione sacerdotum, quod quidem in Ecclesia non possunt nisi Episcopi. His igitur ita constitutis, sicut non potest esse regnum, quod non habet una cum rege, supremo moderatore, etiam proregem cum potestate vicaria, proceres, praefectos, iudices, qui secundum leges et iura regni ius dicant populis; ita non possit esse vera Ecclesia, quae saepe in Sacris Litteris regnum appellatur, ?5 quae praeter Christum non habeat Petrum, Christi Vicarium, Episcopos successores Apostolorum, presbyteros, qui senioribus, hoc est, septuaginta duobus discipulis successerunt, sicut semper ab aevo Apostolorum usque nunc catholica Ecclesia semper habuit Episcopos atque presbyteros ad regendos fideles populos institutos. Manifestum est [ergo] quod, cum lutherana secta nec Episcopos nec presbyteros habeat legitime ordinatos, non potest esse vera Christi Ecclesia, et cum Luciferiano apud Hieronymu m ?!5 dicere hac in parte liceret, quod « Ecclesia, quae tam 21-52; Le 1, 33; 8, 1; 11, 2. 20; 17, 20-21; lo 18, 36; Act 1, 3; 20, 25; 28, 23; Col 1, 13; 4, 11. 216) Dialogus contra Lucifcrianos, (P. L. 23, 157). DISSERTATIO QUINTA 187 veros habet Episcopos quam de capitolio sacerdotes, antichristi magis synagoga quam Christi Ecclesia debeat nuncupari ». De Luthero autem, primo Lutheranorum episcopo, patriarcha, papa, dicere licet quod Cicero aliquando de Asinio quodam dixit:?'* « Asinius, ait, quidam senator voluntarius, lectus ipse a se, apertam curiam vidit post Caesaris mortem, mutavit calceos, pater conscriptus repente factus est »; a nemine enim ordinatus, uti iam diximus, factus episcopus est. Nisi quod Lutherani divinitus factum volunt, quemadmodum olim Manichaei Manetum suum apostolum divinitus missum faciebant. ?!$ DISSERTATIO SEXTA NON ESSE APUD LUTHERANOS VERAM ECCLESIAM QUONIAM IPSORUM SECTAE NULLO MODO CONVENIRE POSSUNT EA QUAE DE VERA CHRISTI ECCLESIA IN DIVINIS SCRIPTURIS SUNT PRAEDICTA ET PRAEDICATA FIDELIBUSQUE PROMISSA ! I. Et multa et valde magna sunt, quae in Sacris Divinisque Scripturis de Ecclesia Dei praedicantur in utroque Testamento, quorum veluti synopsim fecit D. Augustinus in libro De Unitate Ecclesiae contra Donalistas ; quibus luculentur ostendit, et valide convicit quod Ecclesia Dei non esset, ut illi comminiscebantur, tantum in Africa in parte Donati, sed quod secundum Scripturas universum per orbem longe lateque diffusa universum mundum esset impletura. f Notandum autem hic cum primis quod Augustinus veluti in propileo ac vestibulo libri illius ait:? «Si Sanctae Scripturae in Africa solum designaverunt Ecclesiam et in paucis Romae Rupitanis et Montensibus et in domo vel patrimonio unius hispanae mulieris, reses, Haeres. 66, (P. G. 42, 38); S. Augustinus De Haeresibus, Haeres. 46, (P. L. 42, 33); Contra Epiat. Fundamenti, cp. 5, ibid. col. 176. Dc Luthero nutem episcopo dicendum quod Cicero de A- sinio, qui scnator voluntarius lectus n seipso, pater conscriptus repente factus cst. Multa in Scripturis praedicantur de Ecclesia; quorum synopsis ab Augustino traditur in libro De Unitate Ecclesiae. Et primo quidem hoc statuit: ex Scripturae testimoniis quaerenda est Ecclesia. Unde si designetur in aliquo determinato loco, ibi quaerenda est; si in omnibus gentibus, tunc ubique crit. Ita si Scriptura diceret Ecclesiam esse in Germania, ibi quaerenda essct. Deinde Augustinus probat caiholicitatem Ecclesiae ex promissionibus divinis factis Patriarchis: In semine tuo benedicentur omncs gentes ; ex testimonils Isaiae et Psalmorum ; quidquid de chartis aliis proferatur, non tenent Ecclesiam nisi Donatistae: si in paucis Mauris provinciae Caesariensis eam Sancta Scriptura determinat, ad Rogatistas transeundum est; si in paucis Tripolitanis et Byzacenis et provincialibus, Maximianistae ad eam pervenerunt; si in solis Orientalibus, inter Arianos, et Macedonianos et Eunomianos et si qui illic alii sunt, requirenda est. Quis autem possit singulas quasque haereses enumerare gentium singularum? Si autem Christi Ecclesia canonicarum Scripturarum divinis et certissimis testimoniis in omnibus gentibus designata est; quidquid attulerint et undecumque recitaverint, qui dicunt: Ecce hic est Christus, ecce illic, audiamus potius si eius oves sumus, vocem Pastoris nostri dicentis: Nolite credere. 3 illae quippe singulae in singulis gentibus, ubi ista est non invenitur; haec autem quae ubique est, etiam ubi illae sunt, invenitur. Ergo in Scripturis Sanctis canonicis eam requiramus ». Ita sane. Si Divina Scriptura diceret Ecclesiam in Germania tantum apud Lutheranos esse, nil superesset quaerendum. Sed multis in locis, per orbem, ubi Ecclesia catholica est, lutherana non reperitur; in ipsa autem Germania, ubi lutherana est, etiam catholica invenitur. Sed, cum proposuerit Augustinus ex Divinis Scripturis ostendere Ecclesiae veritatem, ex libro Genesis in primis rei huius demonstrationem aggreditur ^ ex promissionibus divinis, quae factae fuerunt sanctissimis patriarchis Abraham, Isaac et lacob, una nanque eademque benedictionis divinae repromissio facta eorum unicuique fuit: In semine tuo benedicentur omnes gentes. 5 Interpretatur autem Paulus: In semine tuo, quod est Christus. Ad veritatem autem hanc comprobandam saepe divinis hisce oraculis usus est Augustinus, uti in epistola ad Vincentium’ et in epistola ad Bonifacium ? et Contra Epistolam Parmeniani.* Postea multis divinis auctoritatibus ex Isaia et Psalmis Augustinus amplitudinem Ecclesiae Christi per omnes gentes divinitus promissam ostendit. ? Ex Isaia illud in primis adducit: Repleta esi terra scientia Domini, sicut aquae maris operientes. In illa die 28, 14. Vulg.: Benedicentur in semine. 6) Gal 3,10. Vulg.: Et semini tuo, qui est Christus. S. Laurentius textum refert ex D. Augustino. 7) Epist. 93, cp. 5, (P. L. 33, 331). fate Ecclesiae, cp. 7-9, ibid. col. 400-407. DISSERTATIO SEXTA 189 radix lesse, qui sial in signum populorum, ipsum gentes deprecabuntur.!i Ex Psalmis vero illud inter multa: Dominus dizit ad me: Filius meus es tu; ego hodie genui le. Postula a me el dabo tibi gentes hereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae. ?? Quem locum adducens D. Hieronymus in Luciferianos, qui tantum in Sardinia Ecclesiam Christi esse asserebant, ait: ? «Si Ecclesiam per totum orbem diffusam non habet Christus, aut si in Sardinia tantum habet, nimium pauper factus est». Ex Novo autem Testamento Augustinus illud maxime urget, quod Dominus ait: Sic oportebat Christum pati et resurgere a mortuis tertia die et praedicari in nomine eius poenitentiam el remissionem peccatorum in omnes gentes, incipientibus ab lerosolyma,^ cum paulo ante dixisset: Necesse est impleri omnia quae scripta sunt in lege Moysi el Prophelis et Psalmis de me. !5 Ex quo loco concludit Augustinus, dicens:!5 «'Teneamus ergo Ecclesiam ex ore Domini designatam, unde coeptura et quousque perventura esset; coeptura scilicet ab Ierusalem et perventura in omnes gentes». Postea ex Aclis Apostolorum Augustinus illud adducit: * Accipietis... Spiritum Sanclum..., et eritis mihi festes in Ierusalem el in... Iudaea et Samaria... usque ad ultimum terrae. '* Ex his autem multisque aliis Divinarum Scripturarum testimoniis contra Donatistas, qui suae tantum factionis homines christianos appellabant et seipsos tantum christianos superbissime dicebant, !? concludit ?? illam esse veram Ecclesiam quae toto terrarum orbe longe lateque diffusa est, non quae una tantum in mundi particula conclusa. 2 Ex ipso autem Augustino, dum vaticiniis Veteris Testamenti de latitudine Ecclesiae imponit coronidem, audiendi sunt nobis Donatistae, quidnam, divinis hisce auctoritatibus pressi, comminiscerentur responderentque, ut defenderent Ecclesiam Christi tantum esse in parte Donatistarum. «Haec, inquit, ?? cum vera esse fateantur, impleri non posse contendunt. Et, cum quaesieris ab eis, cur haec im- 334; Enarratio in Psal. 95. ibid. 37, 1234; De Unitate Ecclesiae, cp. 11, ibid. 43, 410. ex verbis Christi: Sic oportebat, etc., et ex alils: Accipielis Spiritum Sanctum, etc., et ex his concludit eam esse veram Ecclesinm, quae ubique diffusa est. Obiicientibus, Donatistis haec impleta non esse propter malas hominum voluntales, respondet Augustinus, hoc esse insanissimum quasi Spiritus S. nescierit futuras hominum voluntates. Hnereticis vero inctant!- bus paucitatem suam ex verbis: Nolite timere, etc. irridet S. Doctor, opponens illud: Laetare, sterilis, etc. et illud: Hereditate pleri non possint, respondent quia homines nolunt. Cum arbitrio quippe, inquiunt, libero, homo creatus est; si vult, credit in Christum, et si non vult, non credit; si vult, perseverat in eo quod credit, si non vult, non perseverat. Et ideo, cum coepisset per orbem terrarum crescere Ecclesia, noluerunt homines perseverare, et defecit ex omnibus gentibus christiana religio, excepta parte Donati. Quasi vero, inquit ad haec Augustinus, nescierit Spiritus Sanctus futuras hominum voluntates. Quis hoc insanissimus dixerit? Et hoc modo, inquit, quo isti putant, quisquis voluerit potest esse propheta, ut, cum ea, quae praedixerit, impleta non fuerint, respondeat: Homines noluerunt, libero enim arbitrio christiani sunt ». II. Sed, quoniam Novatores nostri, ut divinas has auctoritates eludant, nunquam non habent in ore illud: Nolite timere pusillus grex; ** est autem vetus haereticorum theca miserumque refugium; ex eodem ` Augustino nonnihil hac de re dicendum. Haereticos nanque, paucitatem suam iactantes, in epistola ad Vincentium et salse ridet et valide perstringit. Pertractans enim illud Isaiae: Laetare, sterilis, quae non paris ; erumpe et clama, quae non parturis ; quoniam multi filii deserlae magis quam eius quae habet virum, * ita loquitur: * « Plane et Iudaei et pagani, si tam paucos putarent esse christianos, quam pauci vos estis, qui solos vos esse christianos perhibetis, nec blasphemare vos dignarentur, sed et nunquam ridere cessarent. Non timetis ne vobis dicant Iudaei: Ubi est quod Paulus vester Ecclesiam vestram intelligit, ?* ubi dictum est: Laetare, sterilis, quae non paris, erumpe el exclama, quae non parturis ; quia multi filii desertae magis quam eius quae habet virum, praeponens multitudinem christianorum multitudini Iudaeorum, si Christi Ecclesia est paucitas vestra? Hoccine illis dicturi estis: Ideo magis iusti sumus, quia pauci sumus; nec attenditis eos responsuros: Quotlibet?9* vos esse dicatis, non tamen estis illi, de quibus dictum est: Multi filii desertae, si tam exiguo numero remansistis ? » Et in libro De Unitate Ecclesiae, versans hunc eundem Isaiae locum, ait: ? « Ubi est quod de paucitate gloriamini? Nonne isti sunt DISSERTATIO SEXTA 191 multi filii deserlae, de quibus paulo ante dictum est: Hereditale possidebit multos ? Nam quae est hereditas eius nisi Ecclesia eius? Multi, inquit, filii deserlae magis quam eius quae habet virum, synagogam Scilicet Iudaeorum volens intelligi virum habentem, quoniam acceperat legem». Et paulo ante super illud Isaiae: Ipse hereditate possidebit multos : 8 « Quid est, haeretici, quod de paucitate gloriamini, si propterea Dominus noster lesus Christus traditus est ad mortem, ut hereditate multos possideret? » ?? Et alibi in eodem libro super illud Domini: Znírate per angustam poriam... Quam angusla porta et arcta via est, quae ducit ad vitam, et pauci sunt qui ingrediuntur illam : *? «īstos paucos, inquit, ?! Donatistae se putant esse, et ideo dicunt periisse orbem terrarum, se autem in hac paucitate, quam laudavit Dominus, remansisse, quando comparantur cum eis, longe pauciores Rogatistas aut Maximianistas obiicimus, qui se ab eis separaverunt, si existimant sibi de paucitate esse gloriandum ». Ita nos Lutheranis et Calvinistis Anabaptistas obiiciemus, qui sunt multo pauciores. Docet autem Augustinus accipiendam paucitatem istam esse non de fide vera, sed de vita recta et bona. Ita ad Vincentium scribens, ait: 3? « Ipsa est de cuius paucitate dicitur in comparatione plurimorum malorum, quia angusta el arcta via est, quae ducit ad vitam, el pauci suni qui ambulant in ea; et rursus ipsa est, de cuius multitudine dicitur: Sic erit semen luum sicul stellae coeli el sicut arena maris. * Idem quippe fideles sancti et boni et in comparatione plurimorum malorum pauci sunt, et per sese multi sunt, quia mulli filii desertae ». Et scribens Adversus Cresconium Grammalicum ait, de multitudine et paucitate christianorum loquens: ** «Neque alterum horum est verum, alterum falsum, cum sit utrumque divina auctoritate prolatum, nisi quia iidem ipsi boni verique christiani, qui per seipsos multi sunt, in comparatione malorum falsorumque itidem pauci sunt ». Ecclesia itaque, quae bonos simul et malos christianos comple- 93, cp. 9, ibid. 33, 330. 33) Gn 22, 17. Textus relatus fuit ex D. Augustino. Vulg. nutem habct: Multiplicabo semen (uum sicut stellas coeli et velut arenam, quae est in litore maris. possidebit multos. Ceterum, alt S. Doctor, 3! Donatistae de paucitate gloriantur, els opponimus Rogatistas, qui pauciores sunt. Docet autem Augustinus hane paucltatem accipiendam esse non de vera fide, sed de vita bona. Ecclesia igitur, diffundenda ubique erat, et iam diffusa legitur tempore Apostolorum; et adhuc hodie Romana Ecclesia diffusa cernitur. De cuius amplitudine S. Leo Papa dicit: Romam latius prnesidere religione divina quam dominatione terrena; cui concinit S. Prosper. In secta luiherana hanc amplitudinem non vidimus, nec expectare possumus. In sacris Litteris, praeserctitur, sicut area Noe munda et immunda animalia continebat, *5 secundum Scripturas amplissima latitudine per orbem terrarum diffundenda erat. Et a tempore quidem Apostolorum per universum fere mundum diffusa legitur, sicut Paulus ait quod Romanorum fides annunciabatur in universo mundo. 38 Et ad Colossenses ait quod verbum Dei fructificabat in toto mundo. ?' Amplitudinem autem hanc in Ecclesia Romana vidimus et adhuc Dei gratia et beneficio dilatatam usque ad Indos, Americanos, Jlaponianos et Brasilianos, ad orientem, accidentem, aquilonem et meridiem novi orbis videmus. De amplitudine Romanae Ecclesiae ait Leo Papa in die Sanctorum Apostolorum Petri et Pauli, dicens : 3 «Isti sunt, qui te ad hanc gloriam provexerunt, ut gens sancta, populus electus, civitas sacerdotalis et regia, ? per sacram B. Petri sedem caput orbis effecta, latius praesideres religione divina quam dominatione terrena. Quamvis enim multis aucta victoriis ius imperii tui terra marique protuleris; minus tamen est quod tibi bellicus labor subdit quam quod pax christiana subiecit » De qua etiam Prosper ita cecinit: t? « Sedes Roma Petri quae pastoralis honoris Facta caput mundo, quidquid non possidet armis, Religione tenet ». In secta autem lutherana amplitudinem hanc nondum vidimus, nec possumus expectare, cum a secta cum primis zwingliana imminuta, a calviniana sit prope consumpta. Et in ipsa etiam Germania, cuius fines vix unquam egressa est, a radicibus evulsa et in dies magis magisque in calvinismum delapsa longe decrescit et in interitum pergit, *! sicut ariana secta in macedonianam, nestorianam et eutychianam haereses diffluens, tandem prorsus evanuit. Omnis nanque planlatio, quam non plantavit Pater meus coelestis, inquit Salvator, eradicabitur. 4? III. Praeter amplitudinem autem habemus et altitud inem et sublimitatem Ecclesiae Christi divinis oraculis promissam; quam cium S. Auctoris apud omnes fere doctos theologos illius temporis invenitur. E : gn um minus Conciones, Conc. 10, pag. 705-711. Circa has Conciones S. Rob. Bellorm * LUpo'uP t 15, 13. M. Lutheri, vol. 2, part. 1, sect. 2, Dissert. 1, pag. 49, not. 23. 42) Mt 15, DISSERTATIO SEXTA 193 sanctissimi vates Isaias et Michaeas uno eodemque spiritu afflati, eodem tempore vaticinati, € uno eodemque ore locuti cum amplitudine coniunxerunt: Erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium, el elevabitur super omnes colles, et confluent ad eam omnes gentes, el ibuni populi mulli dicentes : Venilte..., ascendamus ad montem Domini et ad domum Dei Iacob, el docebit nos vias suas, et ambulabimus in semilis eius. Domus autem Dei proculdubio Ecclesia est, de qua Paulus ad Timotheum ait: Ut scias quomodo oporleal te conversari in domo Dei, quae est Ecclesia Dei vivi, columna et firmamenium veritatis. *5 Futura erat Ecclesia Christi multo amplior quam synagoga, sicut templum Salomonis fuit multo maius quam tabernaculum Moysi. ** Synagoga nanque uni tantum populo Hebraeorum veluti alligata angustis spatiis conclusa erat, et nonnisi in uno tantum loco cultum Deo manifestum exhibebat, nempe in templo; Ecclesia autem Christi nullis terminis circumscripta aut definita universum per orbem latissime patens, Deum ubique terrarum in spiritu et veritate adorat et colit," sicut legimus: Ab ortu... solis usque ad occasum magnum est nomen meum in gentibus, el in omni loco sacrificatur et offertur nomini meo oblatio munda, quia magnum esi nomen meum in gentibus, dicil Dominus ezercituum. *8 IV. Sicut autem multo amplior ita etiam futura erat dignitate, honore et gloria multo sublimior quam synagoga. Hinc cum antiqua illa domus supra montem Moria * sublimi quidem loco aedificata esset, haec aedificanda praedicata est supra montem in vertice montium. Hine Dominus in Evangelio comparavit Ecclesiam civitati supra montem: Non polest, inquit, civitas abscondi supra montem posita. 5^ Et templum, quod in spiritu vidit Ezechiel magnum instar aedificii" civitatis, fundatum erat supra montem excelsum nimis. 5! Designant autem montes, in figuratis Sacrarum Litterarum locutionibus, dignitates sublimes; unde apud Danielem legimus laloco: Dicentes. Idem textus habetur in Mich 4, 1-2 iuxta hebraicam lectionem. Vulgata aliquatenus differt. 45) 1 Tim 3, 15. Vulg.: In domo Dei conversari. 46) Cf. Ex 26, 1 sqq.; 3 Rg 6, 2-10. 47) Io 4, 23. 48) Mal 1, 11. 49) Cf. 2 Par 3, 1. tim apud Isaiam et Michaeam, praeter amplitudinem, promittitur etiam Ecclesine altitudo et sublimitas. Ecclesia futura erat amplior quam synagoga. Sicut autem amplior, ita dignitate sublimior. Synagoga in monte Moria nedificata erat; Ecclesia in vertice montium praedicitur. Montes autem in Scripturis significant dignitates; Isnins enim dicit, quod reges eam videntes: Consurgent et adorabunt, etc. Item quod Dominus ndducet el Olios de longe, ei reges ministrabunt ei, etc. Item quod fortes genpidem factum in montem magnum, qui occupavit universam terram,5? quo designatur Christi monarchia post quattuor orbis magna imperia Assyriorum, Persarum Medorumque, Graecorum et Romanorum in infidelitate ante susceptam fidem et religionem christianam. Sic apud Zachariam: Quis tu, mons magne, coram Zorobabel ?5 Ubi per montem magnum princeps magnus et forte princeps mundi huius intelligitur. Isaias autem, quod figurate dixerat de domo Dei fundata supra montem in vertice montium, postea aliquando etiam apertissime dixit: Haec dicil Dominus redemptor Israel et sanctus eius ad contemplibilem animam, ad abominatam gentem, ad seruum dominorum : Reges videbunt el consurgent principes, et adorabunt propter Dominum, quia fidelis est, et sanctum Israel qui elegit le. * Et iterum: Haec dicit Dominus...: Ecce levabo ad gentes manum meam et ad populos exaltabo signum meum, et afferent filios tuos in ulnis et filias tuas super humeros portabunt. Et erunt reges nutricii tui, et reginae nutrices tuae, vultu in terram demisso adorabunt te, el pulverem pedum tuorum lingent. Et scies quia ego Dominus, super quo non confundentur, qui expeciani eum. Et adhuc alibi: Adducam filios tuos de longe, argentum eorum et aurum eorum cum eis nomini Domini tui el sancto Israel, quia glorificavit te. Et aedificabunt filii peregrinorum muros tuos, el reges eorum ministrabuni tibi; in indignatione... mea percussi le, et in reconciliatione mea misertus sum tui. Et aperientur portae tuae iugiter, die ac nocte non claudentur, ut ingrediatur ad te fortitudo gentium, et reges earum adducaniur. Gens enim el regnum, quod non servierit libi, peribit, et gentes solitudine vastabuntur. Gloria Libani ad te veniet, abies et buxus el pinus simul ad ornandum locum sanctificationis meae, el locum pedum meorum glorificabo. Et venient ad te curvi filii eorum, qui humiliaverunt te, adorabunt vestigia pedum tuorum omnes qui delrahebant tibi, et vocabunt le civitatem Domini Sion sancli Israel. Pro eo quod fuisti derelicta et odio habila, el non erat qui per te transirel, ponam le in superbiam saeculorum, gaudium in generationem et generationem ; et suges lac gentium et mammilla regum lactaberis. 58 Et praeterea: Vocabuntur in ea fortes iuslitiae plantatio -Domini ad glorificandum. Et aedificabunt deserta a saeculo et ruinas antiquas DISSERTATIO SEXTA 195 erigent, et instaurabunt civitates desertas et dissipalas in generationem el generationem. Et stabunt alieni el pascent pecora vestra, el filii peregrinorum agricolae et vinitores vestri erunt ; vos aulem sacerdotes Domini vocabimini, ministri Dei nostri; dicetur vobis: Fortitudinem gentium comedetis, el in gloria earum superbietis. 5 Haec et his similia quam plurima Divinarum Scripturarum oraculis promissa sunt verae Christi Ecclesiae, cum primis vero quod summi reges et principes deberent humillime ei inservire, opes suas in eam conferre, demisso vultu vestigia pedum ipsius adorare, ipsaque deberet in gloria gentium superbire. V. Nunc vero ubi est in lutherana ecclesia talis tantaque gloria verae Christi Ecclesiae promissa? Quam humili enim loco apud Lutheranos sint pastores et praedicantes, a saecularibus magistratibus principibusque omnino pendentes, eisque misere subiecti, ipsimet dicant; res ipsa loquitur. Nemo autem tam caecus esse potest, qui non videat sole clariorem gloriam istam in Romana Ecclesia, in qua Summus Pontifex Christi Vicarius a tot principibus, regibus, caesaribus humillime adoratur, ubi apertissime videmus impletum quod in divinis oraculis reperimus promissum. Sed boni viri propterea volunt vel maxime Romanum Pontificem ipsum purum putum antichristum esse, eo quod adorari se permittat in Ecclesia.5? Quasi vero Christus ipse non dixerit Angelo Philadelphiae ecclesiae in Apocalypsi : Ecce faciam..., ut veniant et adorent ante pedes tuos et scient quia ego dilexi te. * Sed nemo Lutheranorum est qui non sit Tiresia caecior; 9" caeci enim Lutherum sequuntur omnium maxime caecum. Quem tamen homericum Tiresiam faciunt; hunc enim solum apud inferos sapere dixit, ceteros umbrarum modo vagari. 8! Sed profecto luce clarius cernitur quod Romana Ecclesia thronus ille Christi sit, de quo Regius Vates ait: Thronus eius sicut Vulg.: Afferatur, loco: Ingrediatur. 57) Ibid. 61, 3-6. 58) M. Lutherus Asserl. Arl. 27, W. L. t. 2, f. 108*; Offenbarung des Endchrists aus dem Propheten Daniel, W. G. t. 7, f. 179. 188*-190*; et apud S. Rob. Bellarminum Controversiae Christianae Fidei, t. 1, lib. 3 De Romano Pontifice, cp. 19-23, pag. 377-384. 59) 3, 9. 60) Cum quaestio quaedam inter Iovem et Iunonem agitaretur, altercationl dirimendne arbiter electus fuit Tiresins. At, quia pro Iove sententiam tulit, nb irata Iunone obcaecatus fuit. Cf. Io. Perin Onomast. sub Tiresias nomine. tium servient ei, etc. Et his similia multa promittuntur in Scripturis, Hanc gloriam non possidet secta lutherana, bene vero Ecclesia Romnna, quae ab omnibus colitur. Lutherani dicunt propterea R. Pontificem esse antichristum, quia permittit se adorari; quasi Christus hoc non promiserit. Protecto Ecclesia est thronus Christi, de quo loquitur Psalmista: Thronus eius, etc. Gloria autem Romanae Ecclesine semper fuit conspicua, ut Patres testantur. Augustinus dicit eam esse indicium veritatis; Irenaeus ait Ecclesiam Romanam esse omnibus notam et ideo excellentissimam et potentissimam, sol in conspectu meo et sicut luna perfecta in aeternum, el testis in coelo fidelis." Ubi Chaldaeus Paraphrastes: Solium eius splendebit sicut sol in conspectu meo ; ® et gloriam hanc perpetuo duraturam ostendit, propterea ait: In aeternum. Unde apud Danielem quintum mundi regnum appellatur regnum coeli et regnum sanctorum, regnum quod non corrumpetur,5* et in aelernum non dissipabitur. 9** VI. Perpetuam autem istam gloriam et claritatem regni Christi, hoc est, Ecclesiae, in Romana Ecclesia vel maxime semper conspicua fuit; haec enim omnibus aliis ecclesiis semper eminuit, sicut sol ipse omnibus stellis firmamenti. « In ea enim, ut Augustinus ait, 5 semper apostolicae cathedrae viguit principatus »; hanc S. Cy prianus «Ecclesiam principalem » appellavit;** hanc Tertullianus statu felicem Ecclesiam dixit; 9" et S. Irenaeus «Ecclesiam antiquisimam et propter potentiorem principalitatem gloriosissimam » honorificentissime nuncupavit. 5? Est autem, ut Augustinus Contra Faustum Manichaeum scribit, manifestum indicium veritatis ipsam esse Ecclesiam, quae omnibus eminet et apparet. Romana autem Ecclesia propter Petri sedem semper ab initio eminuit, et propter praestantem fidem et eminuit et splenduit. Fides, inquit, vesira annunliatur in universo mundo ; ?? et: Vestra... obedientia in omni loco divulgata est. ** Et : Salutant vos omnes Ecclesiae Christi." Haec omnia de Romana Ecclesia Paulus ait. Unde D. Irenaeus Romanam Ecclesiam omnibus cognitam dixit," de qua merito illud Cantici Canticorum dici potest: Sexaginta sunt reginae..., octoginta concubinae et adolescentularum non esl numerus; una esi columba mea, perfecta mea, una esl matri suae, electa genitrici suae. Viderunt eam filiae et beatissimam praedicaverunt; reginae et concubinae... laudaverunt eam : Quae est ista quae progreditur quasi aurora consurgens, pulcra ut luna, electa ut sol, terribilis ut castrorum acies ordinata? "* col. 1116. 64) 7, 14. 64*) 2, 44. 65) Epist. 43, cp. 3, (P. L. 33, 163). Matri suae. DISSERTATIO SEXTA 197 Plures nanque ac veluti innumerae sunt toto christiano orbe ecclesiae maiores et minores, archiepiscopales, episcopales, parochiales; sed inter ac super has omnes unica est omnium excellentissima illustrissimaque sicut sol inter sidera, quae etiam in adversarios Christi semper potentissima, terribilis extitit ut castrorum acies ordinata, Romana Ecclesia, quae malleus semper haereticorum fuit, et haereses omnes interemit. VII. Praeter haec autem legimus adhuc in Sacris Litteris Ecclesiae sponsae Christi miram fecunditatem; ipsa enim est vera maler cunclorum viventium, ™% propterea appellata est columba,'* quae avis est natura fecundissima."" Multos olim synagoga genuit Deo, sed multo plures genitura erat Ecclesia Christo. Dicta est autem a Paulo ad Galalas Ecclesia mater nostra: llla aulem, inquit, quae sursum est lerusalem, libera esl ; quae esl maler nostra, sicut scriptum est... : Laetare, sterilis, quae non paris ; erumpe el clama, quae non parturis, quia mulli filii deserlae magis quam eius quae habet virum. *$ Multos filios genuit synagoga per Prophetas et legis doctores; multo plures Ecclesia per Apostolos et apostolicos viros Patresque orthodoxos, Episcopos et Doctores. Hinc Paulus ait: In Chrislo Iesu per Evangelium ego vos genui.?? Et alibi: Filioli mei, quos iterum parlurio donec formetur Christus in vobis;?" et quidem dum Ecclesia per Paulum multos infideles ad Christi fidem convertit, multos Christo filios peperit; hoc enim est per Evangelium gignere infideles ad Christi fidem christianamque religionem convertere. Docet itaque Paulus ex Isaia quod Ecclesia multo plures filios paritura Deo erat quam olim synagoga; haec enim per legem et sacramenta unius tantum gentis homines Deo peperit, Ecclesia autem multarum gentium homines ubique terrarum. Hanc eandem veritatem alibi Isaias sub alia metaphora docuit, dicens: Vocabuntur in ea fortes iustitiae plantatio Domini ad glorificandum. El aedificabunl deserta a saeculo et ruinas antiquas erigent, et instaurabunt civitales deserlas et dissipalas, in generationem et generationem.?! cp. 1. 4, vol. 3, pag. 103, 108-109, ed. clt. ^48) 4, 26-27. 79) 1 Cor 4, 15. Insuper Ecclestae Christi In Scripturis mira fecunditas tribuitur; hinc calumba vocatur. et a Paula mater nostra. Multos filios genuit synagoga, sed plures Ecclesia, ut docet Paulus. Eandem veritatem docuerunt Isaías et Amos, quem in hunc sensum B. Iacobus interpretatur. Isaias dicit: Aedificabunt deserla a saeculo, scil. ab initio. Ab initio una vera fuit religio, quae postea neglecta fuit. Et haec est ruina Ecclesiae per Apostolos reparata. Figurate loquitur de vocatione gentium ad fidem Christi, sicut in concilio Ierosolymitano lacobus apostolus sub hac eadem metaphora loquitur de conversione gentium, dicens: Viri fratres..., Simon narravit quemadmodum primum Deus visitavit sumere ex gentibus populum nomini suo. Et huic concordant verba Prophetarum, sicut scriptum est : Post haec revertar et reaedificabo tabernaculum David, quod decidit, et diruta eius reaedificabo el erigam illud, ut requirant ceteri hominum Dominum, el omnes gentes super quas invocatum est nomen meum, dicil Dominus faciens haec. € Prophetiam A mos de reparatione ruinarum tabernaculi David, hoc est, Ecclesiae Dei, quam ab initio fundaverat, interpretatur Iacobus de vocatione gentium ad fidem, de qua Petrus locutus fuerat, dicens: Viri fratres, vos scitis, quoniam ab antiquis diebus Deus in nobis elegit, per os meum audire gentes verbum Evangelii et credere. 9* Isaias itaque, synchronos prophetae Amos, sub Ozia nanque rege uterque prophetavit, * loquitur de vocatione gentium ad fidem Christi sub metaphora reparationis, sicut et Amos, lacobo apostolo interprete. Ait itaque: Aedificabunt deserla a saeculo, hoc est, ab initio. Manifestum est enim quod ab initio una tantum fuit religio divini cultus et pietatis, una fides sicut unus Deus, una Ecclesia, sicut legimus quod Cain et Abel obtulerunt munera Domino, ê prout a patre Adamo fuerant edocti et circa pietatem erga Deum instituti. At vero poslea, abundante iniquitate et pietate admodum refrigescente, " ventum est ad neglectum Dei, ad ignorantiam omnis verae pietatis, ventum ad idololatriam, mutata religione in superstitionem et cultu veri Dei in servitutem diaboli. 9 Et haec quidem est ruina Ecclesiae, religio, inquam, neglecta, intermissa et cum omni verae pietatis studio in mundo inter gentes prorsus fere abolita, per Apostolos autem, quod Isaias dicit fortes iustitiae et plantationem Domini ad glorificandum, hoc est, egregie iustos sanctosque et plantas Christi sane gloriosas, unde dicti sunt a Paulo gloria Christi, per Apostolos, inquam, praedicata in genDISSERTATIO SEXTA 199 tibus fide Christi, reparatae sunt huiusmodi ruinae gentibus ad Christum conversis. Unus tantum Paulus quam magnas ruinas reparavit! Ipse ad rt sane quot ruinas reparnvit Romanos ait: Audacius... scripsi vobis... propler graliam, quae data esl mihi a Deo, ut sim minister Iesu Christi in gentibus, sanctificans "?us Paulus! Evangelium Dei, ut fiat oblatio gentium accepta et sanctificata in Spiritu Sanclo..., ita ul ab Ierusalem per circuitum usque ad Illyrium repleverim Evangelium Iesu Christi. 9?" Tam fuit efficax praedicatio Pauli itemque aliorum Apostolorum ad convertendas gentes, quibus de Christo nihil prorsus fuerat annunciatum, ut ad eosdem Romanos Paulus ait; Iudaeis nanque annunciatus erat Christus per legem et Prophetas, °” gentibus vero minime. Fuit Apostolorum et apostolicorum praedicatio longe efficacissed et aliorum Apostolorum in lerram bonam ortum fecit fructum centuplum. ® Et Paulus ait quod et apostoltvivus est... sermo Dei et efficax el penetrabilior omni gladio ancipiti; ** dicatio effe et Regius Vates ait quod lez Domini immaculata convertit ani- (oi ime mas.9* Sed rite intellecta et praedicata non per pseudoprophetas, 8""'** ministros satanae, sed per Prophetas sanctos, Christi Deique veros ministros. Hebraeos enim Moyses servus Dei ex Aegypto eduxit; °% Israelitas suos Elias a Baal ad Deum convertit, ut dicerent: Dominus ipse est Deus ; ” Ninivitas Ionas a Deo missus ad poenitentiam adduxit.99 Gentes non pseudoapostoli Evangelio et fide Christi imbuerunt, sed: Sancti Apostoli a Christo Spiritu Sancto pleni. sima, unde a Domino comparata fuit semini sane optimo, quod cadens VIII. Nunquam haeretici reperti sunt gentem aliquam ad Christi uacretici e conira nunquam gentem est, ac propterea non Christo, sed satanae filios parit, unde et satanae pron don synagoga, non Christi Ecclesia appellatur. Ipsi nanque, ut Tertulconverterunt, ipsis enim lianus ait, non ethnicos convertunt, sed christianos subvertunt: negotium est «De verbi autem administratione, inquit,?? quid dicam, cum hoc sit "9" *ibnieos convertendi, negotium illis non ethnicos convertendi, sed nostros subvertendi? **d chrifidem convertisse. Omnis enim haereticorum secta Christi adultera 10, 4; Gal 3, 23-24; Col 2, 16-17. 93) Lc 8, 8. 94) Hebr 4, 12. 95) Ps 18, 8. Vulg.: Convertens. 96) Cf. Ex 3, 1 sqq. 97) 3 Rg 18, 21-39. 98) Cf. Ion 3, 1-10. 99) De Praescriptionibus, Pracscript. 9, cp. 42, (P. L. 2, 57). stianos evertendi, ui ait Tertullianus; ideoque a Hierony ma et Augustina perdicibus comparantur. Lutherani nullam gentem converterunt; els ergo deest fecunditas Ecclesiae promissa, Hanc magis gloriam captant si stantibus ruinam, non si iacentibus elevationem operentur, quoniam et ipsum opus eorum non de suo proprio aedificio venit, sed de veritatis destructione, nostra suffodiunt, ut sua aedificent. Ita fit ut ruinas facilius operentur stantium aedificiorum quam extructionem iacentium ruinarum. Ad haec solummodo opera humiles et blandi et suavissimi sunt ». D. Hieronymus in Ieremiam scribens, super illud: !?? Perdir fovit quae non peperit, fecit divitias, et non in iudicio, in dimidio dierum suorum derelinquet eas: « Aiunt, inquit, !?! scriptores naturalis historiae !?? hanc perdicis esse naturam, ut ova alterius perdicis furetur et eis incubet foveatque. Cumque foetus adoleverit avolare ab eo et alienum parentem relinquere». Et postea: 13 « Quod a Septuaginta dicitur: Clamavit perdix, ad haereticorum personam referendum est quod perdix iste diabolus clamaverit per principes haereticorum, congregaverit quae non peperit et deceptorum sibi multitudinem congregarit, quae postea dimittat eum». D. Augustinus etiam Contra Faustum Manichaeum scribens, comparat !55 haereticos perdicibus, quae congregant pullos, quos non pepererunt. Ita, inquam, haeretici suffurantur filios christianae catholicaeque Ecclesiae, dum eos decipiunt, et ab ea alienatos in suam haeresim pertrahunt; non gignunt, ut ex ethnicis et paganis aliquos ad Christi fidem Ecclesiamque perducant. Dicant, quaeso, Lutherani: Quamnam gentem infidelium, vel Turcarum, vel Arabum, vel quorumcumque aliorum paganorum ad Christi fidem, ad Baptismum suscipiendum convertit? Tantum more aliorum haereticorum, Marcionis, Valentini, Manichaei, Arii et ceterarum similium pestium christianos catholicos subvertit. Ubi est ergo in lutherana ecclesia divina fecunditas verae Christi Ecclesiae in Sacris Litteris promissa? Ubi fidei et christiani nominis propagatio? Per quas gentes in mundo propagavit fidem Christi secta lutherana? 'Tantum per nonnullas gentes haeresim sparsit sicut et ariana. cp. 8, vol. 3, pag. 111, ed. cit.; S. Isidorus Hisp. Etjmologiarum, lib. 2, cp. 7, (P. L. 82, 467); Hugo S. Victoris De Bestiis, llb. 1, cp. 5, Ibid. 177, 49; Vincentius Bellovacensis Ord. Praed. Speculum Naturale, etc. lib. 17, cp. 128-129. 103) S. Hieronymus, lih. 3, (P. L. 24, 790). 42, 289). DISSERTATIO SEXTA 201 IX. At vero Romana Ecclesia per gentes quam plurimas Christi fidem longe lateque propagavit cum in antiquis tum etiam in hodiernis temporibus. In antiquis quidem, ut ecclesiasticae historiae narrant, inde Alexandria in Aegypto per Beatum Marcum Evangelistam, S. Petri discipulum, fidem et Evangelium Christi suscepit ; !?6 inde Africanis ecclesiis, ut Tertullianus ait,!? auctoritas praesto fuit; inde diversae Italiae provinciae per Beatos Apollinarem, Prosdocimum, Asprenum, Christi fidem susceperunt; 18 inde Galliae per Sanctos Martialem, Dionysium Areopagitam, Maternum, Valerium, Eucharium, Christi Evangelium audierunt, et bono verbi Dei semine proseminatae fructum plurimum fecerunt; !? inde Hispani per Episcopos a Sanctis apostolis Petro et Paulo eo missos, inter quos numerantur a loanne Vaseo,!!? diligentissimo antiquitatum indagatore, Caecilius, Euphrasius, Secundus, Indaletius, Ctesiphon et Hesychius; inde Britanni per Damianum et Fugatium, ab Eleutherio Papa missos. !!! Et, ut ad viciniora tempora descendamus, dicamusque quae ne ab ipsis quidem adversariis negantur et quae Magdeburgenses Centuriatores egregii lutherani fatentur, Angli a Romana Ecclesia Christi fidem susceperunt per Augustinum et Melitum, monachos a Gregorio Magno eo missos, !? Francones per S. Kilianum missum a Conone Romano Pontifice, !3 Germani magna ex parte per S. Bonifacium, missum a Gregorio huius nominis Papa secundo.!!* Sic innumerae provinciae et regna praeter iam dicta ut Polonia, Boihemia, Moravia, Hungaria, Slavonia cum circumadiacentibus regionibus per Romanam Ecclesiam Evangelium et fidem Christi susceperunt. 1 Hoc autem nostro saeculo Indorum latissimae regiones in novo orbe Indiae Orientales et Occidentales in America, lIaponia, Brasilia et exteriori parte Africae nonnisi a Romana Ecclesia fidem Christi per Patres cum Societatis lesu, tum etiam Dominicanos et Franciscanos Praescript. 7, cp. 36, ibid. 2, 49. 108) C. Baronius Annales Eccles. an. 46, t. 1, pag. 334. 233, Coloniae 1577. 111) C. Baronius Annales Eccles. an. 183, t. 2, pag. 329. ibid. cp. 2, col. 7. 114) Centuria 8, ibid. cp. 2, col. 12-14. 115) Card. G. Hergenróther Storia Univers. della Chiesa, vol. 3, part. 3, cp. 9. pag. 337-357. R. Ecclesia plurimas gentes Christl fidem docuit. Primis quidem temporibus, in Aegypto, Italia, Africa. Gaillia, ctc.; dcinde in Germanian, Anglia, Polonia, clc.; nostris tandem temporibus in India, America, Iaponia, ctc. Hanc fecunditatem non potest ostendere lutherana secta. Tandem Ecclesia Dei gravissimas persecutiones passura erat, at non peritura, sicut Christus praedixit: Portae inferi, ete. Sicut de Ecclesia V. T. legimus, quod contra eam omnes convenerunt, sed mansit; praedicatam susceperunt !58 et nonnisi per Catholicos Romanae Ecclesiae addictos Christi nomen gentibus ilis cum vero Dei cultu innotuit. Romana itaque Ecclesia cum antiquis tum etiam nostris temporibus innumeros Christo filios divina praedicatione peperit, non secta lutherana, quae sterilis mula est, infecunda terra Christo nil pariens, sed si quid parit, satanae non Christo parit, hoc est, non christianos, non catholicos, sed haereticos, diaboli non Dei filios parit. Ostendant Lutherani hanc ecclesiae suae fecunditatem in conversione gentilium paganorum ad Christi fidem, et vicerint. X. Unum adhuc superaddamus. Est autem quod Ecclesia Dei in medio persecutorum futura erat tanquam grex pusillus !? ovium et agnorum inter lupos gravissimas persecutiones passura; !!5 et tamen nunquam interitura erat, sed adversitates omnes superatura adversariosque et inimicos vincere invictaque et incolumis perpetuo consistere. Hoc enim est quod Dominus ait: Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, el portae inferi non praevalebunt adversus eam. !? Impugnabitur, inquit, ab inferis potestatibus per tyrannos, per ethnicos, per haereticos et schismaticos, sed expugnari non poterit. Ita legimus etiam de Ecclesia Veteris Testamenti, inter innumeras persecutiones salva mansit usque ad Christum, licet a potentissimis hostibus fuerit oppugnata: Quoniam, inquit, ecce inimici tui sonuerunt, el qui oderunt te extulerunt caput, super populum iuum malignaverunt consilium el cogitaverunt adversus sanctos tuos. Dixerunt: Venile..., disperdamus eos de terra, el non memorelur nomen Israel ullra; quoniam cogitaverunt. unanimiter, simul adversum te testamentum disposuerunt, tabernacula Idumaeorum el Ismaelilae, Moab et Agareni, Gebal el Ammon el Amalec, alienigenae, hoc est, Philistaei, cum habitantibus Tyrum. Elenim Assur venit cum illis, facti sunt in adiutorium filiis Loth. 1° Quam magnus gentium potentissimarum syncretismus, quam magna colligatio foederumque coniunctio adversus unum Dei populum! Veluti navis fuit tunc temporis Ecclesia in medio mari fluctibus et procellis magna in tempestate agitata; sed manu Dei servata incolumis. ferra, ci: Tyrum, loco: Tyri. ` DISSERTATIO SEXTA 203 Ita Ecclesiae suae Christus multas gravissimasque praedixit persecutiones a Iudaeis et gentilibus; !? et ita revera ab utrisque summis viribus et conatibus impugnata fuit, sed non expugnata. Unde manifestum factum est ipsam opus Dei esse, non hominum. Si enim humanum fuisset opus, proculdubio tantopere oppugnata concidisset, quemadmodum in concilio Iudaeorum Gamaliel sapienter argumentatus fuit. Cum enim, in medium adductis exemplis Theodae et Iudae Galilaei, ostendisset quod omnes sectae et factiones humano ingenio excitatae subito intereunt et perditum eunt, tunc de Christi Ecclesia ait: Nunc itaque dico vobis: Discedite ab hominibus istis, loquitur de Apostolis et discipulis Christi, ef sinite illos; quoniam si est ez hominibus consilium hoc aut opus, dissolvetur ; si vero ex Deo est, non poteritis dissolvere..., ne forte et Deo repugnare inveniamini. !?? Inter tot persecutionum pressuras mansit semper Ecclesia Christi incolumis. Ergo non humanum, sed divinum est opus; non adulterinum, sed verum aurum, quod per ignem probatur, nec deficit in igne, sed magis magisque perficitur, ut probatio, inquit Petrus, vesirae fidei mullo pretiosior auro, quod per ignem probatur, inveniatur in laudem et gloriam el honorem. ! Divinum sane opus! Absque ullis humanis rationibus, absque ullis principum favoribus, principibus populisque non protegentibus, sed maxime persequentibus, non periit tamen, sed toto terrarum orbe mirabiliter crevit. Usque ad Constantinum Magnum nullum experta fuit per spatium trium saeculorum principem protectorem; multos autem romanos Imperatores acerbissimos passa fuit persecutores toto terrarum orbe. 1°4 Et post Constantinum persecutiones passa fuit cum a Iuliano apostata,!5 tum etiam a Constantio imperatore ariano, 5 a Valente itidem ariano imperatore !? aliisque imperii principibus arianis, exinde ab iconoclastis Leone Isaurico, Constantino Copronymo !?? et aliis. Et tamen, 1923. 125) S. Gregorius Naz. Orat. 4 contra Iulianum, (P. G. 35, 626-631); Orat. 25 in Laudem Heronis, ibid. col. 1210-1211; Socrates Hist. Eccles. lib. 3, cp. 12-13, ibid. 67, 410-415. lib. 1, ibid. 13, 859; Moriendum es! pro Dei Filio, ibid.dcol. 1010; Vincentius Lirin. Commonit. 1, ibid. 50, 642-643; S. Athanasius Hist. Arianorum ad Monachos, (P. G. 25, 771-787); S. Gregorius Naz. Orat. 43 in Laudem Basilii M. ibid. 36, 551-556. 127) Theodoretus Hist. Eccles. Jib. 4, cp. 11-33, ibid. 82, 1146-1195; P. Orosius Hist. lib. 7, cp. 33, (P. L. 31, 1414-1147). sic Ecclesia Christi semper impugnata fuit, at nunquam expugnata. Ergo ipsa divinum est opus, alioquin concidisset, quia sola, absque humanis auxiliis, contra tot inimicos. Usque ad Constantinum M. habuit omnes principes persecutores ; post Constantinum persecutiones passa est nb Iuliano, etc. et nunquam interiit; quía regnum Dci cst, quod non corrumpetur; est domus supra petram fundata, idest, supra Christum, dum e contra omnis hacrcticorum secta necessario perit, quia fundnta supra arenam. Iuxta Augustinum hacreses non sunt flumina, sed torrentes, protegente Deo, nunquam interiit, validissimeque a portis inferi oppugnata expugnari non potuit; sed inimicos mirabiliter superavit iuxta divinum oraculum: Possidebil semen tuum portas inimicorum luorum.?9 Regnum Christi est apud Danielem, quod in aeternum non corrumpelur ; * regnum, de quo Gabriel ait: Dabit illi Dominus sedem David patris eius, et regnabit in domo Iacob in aeternum, !*! etc. Est sicut domus supra petram in perpetuum firma stabilitate fundata; ita ut,licet magno cataclysmo descendat apertis coeli cataractis pluvia fluminaque in eam impetum faciant et venti validissimo turbine spirent simulque omnia irruant in eam, fundata supra solidam rupem minime ruat; haec est vera Christi Ecclesia supra petram a Christo in aeternum aedificata. De hac enim ait: Qui audit verba mea... el facil ea, similis est viro sapienti, qui aedificavit domum suam supra petram ; et descendit pluvia el venerunt flumina et flaverunt venti et irruerunt in domum illam, el non cecidit ; fundata enim eral super petram. 3? Hoc autem totum illud est: Poríae inferi non praevalebunt adversus eam. E contra vero haereticorum secta quaecumque, cum sit plantatio, quam non plantavit Pater... coelestis,!?* hoc est, cum non divina virtute, sed humana ratione excitata sit ; cito perit, arescit et eradicatur sicut hedera Ionae.!93 Est sicut synagoga babylonica, quae prorsus interiit; 1 sicut domus super arenam fundata, de qua ait: Omnis, qui audit verba mea... el non facit ea, similis est homini stulto, qui aedificavit domum suam super arenam ; el descendil pluvia, el venerunt flumina, el flaverunl venti, el irruerunt in domum illam, el cecidit et fuit ruina illius magna. *9 Sic de haereticis ait ad Timotheum Paulus quod, qui resistunt veritati, homines corrupti mente, reprobi circa fidem, .. ultra non proficienl ; insipienlia enim eorum manifesta erit omnibus. 136 D. Augustinus, scribens in Psalmum 57, haereses comparat? non fluminibus, quae, cum a vivis et perennibus fontibus originem habeant, perpetuo fluunt; sed torrentibus, qui decurrentibus ex pluvia aquis cito siccantur. «Ita, inquit, multae haereses mortuae Stephanus Constantinopolitanus Diaconus Vita S. Stephani fun. Monachi et Martyris, ibid. col. 1069 sqq. 129) Gn 22, 17. Vulg.: Suorum. 130) Dn 7, 14. 131) Lc 1, 32. 4, 6-10. 134) Ct. Bar 1, 3-4; Ez 33, 31. 135) Mt 7, 26-27. Vulg.: Similis erit viro stulto. DISSERTATIO SEXTA 205 A sunt, vix earum memoria reperitur ». Haeresis ariana visa fuit flumen longe maximum, sectatores habuit toto orbe innumerabiles, propugnatores viros doctissimos, protectores patronosque principes, reges, imperatores potentissimos, Episcopos longe plurimos; sed torrens non flumen fuit, defecit et ad nihilum redacta est, ut ne vestigio quidem ipsius aliquid nisi in libris Catholicorum remanserit. XI. Nunc, ut ad rem veniamus, si illa vera est Christi Ecclesia, quae instar naviculae Petri in mari huius mundi gravissimas persecutionum procellas perpessa incolumis perstitit 1 et in persecutionibus crevit potius quam imminuta sit; nam, ut Iustinus martyr in Tryphone ait,!? persecutio ipsi Ecclesiae idem est quod vineae potatio; et Tertullianus ad calcem Apologetici ait!*? quod sanguis martyrum semen est christianorum, et S. Leo in sermone De Principibus Apostolorum Petro el Paulo ait !** quod «non minuitur persecutionibus Ecclesia, sed augetur, et semper dominicus ager segete ditiore vestitur, dum grana, quae singula cadunt, multiplicata nascuntur»; ostendant, quaeso, Lutherani persecutiones gravissimas, quas passi sunt a tyrannis fidei christianae inimicis, edant victorias triumphosque martyrum suorum. Nisi forte martyria dixerint qualia olim a christianis magistratibus haeretici passi fuerunt, praesertim Ariani? et Donatistae. 1 Et in persecutionibus, quas non propter iustitiam, sed propter iniustitiam et perfidiam patiebantur, non creverunt, non perstiterunt sicut aurum in fornace, sed tanquam plumbum evanuerunt, et ad nihilum redacti fuerunt. Et Lutherani quidem non passi sunt persecutionem sicut Christus, sicut Apostoli et discipuli, sicut innumera christianorum millia in primitiva Ecclesia; sed excitatis seditionibus collectoque milite armis longe funestissimis intulerunt potentissimorum principum favore potentiaque freti atque protecti. Et nihilominus tantis principum favoribus non obstantibus vix nata coepit arescere, et, suborientibus primum quidem Sacramentariis, postea Anabaptistis, mirum in modum 67, 567); Sozomenus Hist. Eccles. lib. 7, cp. 4-5, ibid. col. 1422-1426; Codez Iustinianus, lib. 1, tit. 4 De Summa Trinilale et Fide Catholica, t. 4, f, 3*-4*, Lugduni 1541. 143) S. Augustinus Contra Epist. Parmeniani, cp. S, (P. L. 43, 43). qui cito siccantur, Nunc sl illa est vera Ecclesia Christi, quae persecutiones patitur et non minuitur, sed crescit; ostendant Lutherani persecutiones, victorias et martyres suos. Loco persecutionum, arma et favores principum babuerunt et tamen non creverunt. lactant quidem martyres suos, sed stultae philosophine martyres; exaggerant persecutiones a pontificibus sibi illatas; sed est querela luporum adversus pastores. Dicunt se esse illos, quibus Dominus ait: Beali qui persecutionem patiuntur ; nt potius sunt ii, quibus dixit: Ecce mitto ad vos Prophetas, ctc. Edant martyria nuctorum suorum; nisi Óforte martvrium dicant mortem Lutheri nimio cibo et potu praefocati. coepit decrescere, et nunc per Calvinianos ferme ad nihilum redacta est, et vix reperiuntur qui puri sint Lutherani. Quare etiam secta ista passa est, quod S. Cyprianus ad Antonianum de schismaticis ait, 1 «eos semper inter initia fervere, incrementa vero habere non posse, nec augere quod illicite coeperint, sed statim cum prava sua aemulatione deficere ». Iactant ipsi quidem martyres suos, sed tam bene quam olim Donatistae, Novatiani, Bogomiles, Messaliani, qui propter crebra supplicia vocati fuere martyriani,!^ quosque S. Hieronymus stultae philosophiae martyres nominavit. 16 Sunt mirum in modum querulosi, iurmuratores, adeo ut nunquam intermittant repetere et odiosissime exaggerare querelam, quod a papistis ubivis terrarum gravissimas patiantur persecutiones, quod ferro et flammis a pontificibus infestentur et crudelissime etiam mactentur. !€ Sed antiqua haereticorum querela est, hoc est, luporum adversus pastores. Dicunt quod ipsi sint, quos Dominus consolatus fuit, dicens: Beati qui patiuntur persecutiones propler iustitiam. "* Sed forte etiam illi sunt, de quibus ait: Ecce ego millo ad vos Prophetas et sapientes el scribas, el ex illis occidelis el crucifigelis, el ex eis flagellabitis in synagogis vesiris el persequemini de civilale in civitatem. 1 Loquitur autem cum primis utroque in loco Dominus de Apostolis, qui fuerunt primi christianae Ecclesiae secundum Christum fundatores, !? et proculdubio martyria passi fuerunt, et propter Christum necati sunt, sicut et ipse Dominus propter Evangelium. Edant Lutherani martyria auctorum suorum Lutheri, Melanchthonis et aliorum suorum gymnosophistarum et romanomagistarum nostrorum. Forte martyrium dicent quod Lutherus repentina morte sublatus fuerit, forte nimio cibo et potu praefocatus. Cum enim Yslebii in domo principum, comitum inquam Mansfeldensium, sumpta opipara coena, cum multis bellissimis facetiis, bene coenatus laetusque cubitum ivisset, eadem nocte glorioso Cereris et Bacchi martyrio vitam finivit. 5! Quam ergo praeclarum martyrem dabunt nobis Lutherani! 43; S. Eplphanius Adversus Haereses, Haeres. 80, (P. G. 42, 759). 146) Epist. 39, (P. L. 22, 468). 147) Ct. Libellus Schmalkaldicus, apud S. Rob. Bellarminum Controversiae Christianae Fidei, t. 1, pag. 378. 148) Mt 5, 10. Vulg.: Persecutionem patiuntur. 149) Ibid. 23, 34. DISSERTATIO SEXTA 207 XII. At vero Romana Ecclesia gravissimas persecutiones, a romanis praesertim Imperatoribus passa, nnumeros habet, quos exhibeat, martyres. Et in primis post Petrum multos Summos Pontifices, de quorum singulis dicere possumus, quod S. Cyprianus ad Anlonianum de Cornelio Romano Pontifice ait, !5? «sedisse intrepidum Romae in sacerdotali cathedra eo tempore, cum tyrannus infestus sacerdotibus Dei fanda atque infanda comminaretur, cum multo patientius et tolerabilius audiret levari adversum se aemulum principem, quam constitui Romae aemulum sacerdotem. Nonne hic, frater carissime, summo virtutis et fidei testimonio praedicandus est? Nonne inter gloriosos confessores et martyres deputandus, qui tantum temporis sedit, expectans corporis sui carnifices et tyranni ferocientis ultores, qui Cornelium adversus edicta feralia resistentem et minas et cruciatus et tormenta fidei calore calcantem, vel gladio invaderent, vel crucifigerent, vel igne torrerent, vel quolibet inaudito genere poenarum viscera eius et membra laniarent? » Multi autem Romanorum Pontificum a Petro usque ad Silvestrum Papam sub Constantino Magno talia passi sunt pro Christi nomine. Post Constantinum autem gravissimam persecutionem passa fuit a Iuliano apostata, gravissimam ab arianis imperatoribus Constantio, Valente et aliis; nec minores a Gothorum regibus arianis tempore Innocentii I ab Alarico,? tempore Leonis Magni a Genserico,!** tempore Vigilii Papae a Totila. 55 Post haec a regibus Longobardorum etiam tempore Gregorii Magni mirum in modum vexata fuit. 56 Multa passa est a germanicis imperatoribus, praesertim !"* vero ab Henrico IV, !5* Friderico H, a Ludovico Bavaro *? aliisque nonnullis; Antico, vol. 1, pag. 68-81. ed. cit. 154) Victor Vitensis Hist. Persecutionis Africae, lib. 1, (P. L. 58, 181-202); S. Isidorus Hisp. Hist. de Regibus Gothorum, ibid. 83, 1077-1078; Card. G. Hergenrüther Storia Univers. della Chiesa, vol. 2, part. 3, pag. 310-312. 153) Centuriatores Magd. Centuria 5, vol. 2, cp. 2, col. 23; S. Gregorius M. Vila S. Benedicti, cp. 15, (P. L. 66, 162); Dialogorum, lib. 3, cp. 11-13, ibid. 77, 237-241. 156) Gregorius Turon. Hist. Francorum, lib. 6, (P. L. 61, 376); S. Gregorius M. Dialogorum, lib. 3, cp. 8, ibid. 77, 233; cp. 11, ibid. col. 237; cp. 27-29, ibid. col. 284-285; cp. 37, ibid. (col. 305.313); epist. lib. 5, epist. 40, ibid. col. 776-711. 157) Card. G. Hergenróther Storia Univers. della Chiesa, vol. 4, part. 1, ep. 3, pag. 24-41. 158) Ms.: HI. In Italia apud quosdam historicos tempore Aevi Medii appellatus fuit Henricus III. Cf. Monumenta Gregoriana, (P. L. 148, 989. 997). 159) Card. G. Hergenrüther Storia Univers. della Chiesa, vol. 4, part. 3, cp. 1, pag. 278-292. At R. Ecclesia innumeros exhibet martvres, inter quos plurimos R. Pontifices n Petro nd Constantinum M. Post Constantinum passa est a Iuliano, etc. Haeretici quoque omnes Ecclesiae Romanae infensissimi fuerunt; et tamen non praevaluerunt. Conclusio. Videndum nunc quid sit Lutheranorum secta; et primum quidnam sint haeretici. nullaque unquam toto christiano orbe fuit haereticorum secta, quae non fuerit Romanae Ecclesiae infensissima. Omnes ubique gentium haeretici sunt nostris hisce temporibus Lutherani, Zwingliani, Anabaptistae, Calviniani ceteraeque similes pestes nullum non moverunt lapidem, ut Romanae Ecclesiae pro summa virili incommodarent. Et tamen luce clarius est quod portae inferi non praepaluerunt unquam adversus eam. Et iniquissimis etiam temporibus maxime floruit. A Graecis passa est odia plusquam vatiniana, !*! sed, protegente Deo, salva semper et incolumis mansit, quinimo in dies gloriosior facta est. Ipsa igitur non hominum, sed Dei opus est, quod dissolvi non potest;!59? ipsa Ecclesia est, quam Dominus super Petrum aedificavit. Ita vidimus quod quae de vera Christi Ecclesia in Divinis Litteris praedicantur, lutheranae quidem sectae convenire nullo modo possunt, Romanae autem Ecclesiae adamussim conveniunt, ita ut etiam hoc saeculo gloriari possit innumeris martyrum cum in Belgio, !*? in Gallia,!** in Anglia, !5 tum maxime in novo orbe !*6 coronis. DISSERTATIO SEPTIMA DEMONSTRATUR EX DIVINIS SCRIPTURIS ET SANCTIS PATRIBUS QUIDNAM SIT QUAEVIS HAERETICORUM SECTA PRAESERTIM VERO LUTHERANORUM! I. Cum viderimus non esse Lutheranorum sectam veram Christi Ecclesiam nec verae Ecclesiae partem, ostendendum nunc nobis est quidnam sit. Et ex dictis quidem manifeste consequitur quod, cum christiani dicantur et catholici non sint, non possunt non esse haepopuli Romani post detecta ilius flagitia pervenerat, ut in proverbium cesserit. Cf. P. Mannuccli Adagia, col. 746. 162) Cf. Act 5, 39. 163) L. Pastor Storia dei Papi, vol. 8, pag. 323-324; vol. 9, pag. 408-409. 164) Ibid. vol. 7, pag. 392-393; Card. G. Hergenróther Storia Univers. della Chiesa, vol. 6, part. 6, cp. 10, pag. 396-397; P. Cuthbert Ord. Min. Cap. I Cappuccini, un contributo alla storia delia Controriforma, cp. 9, pag. 278. Vers. ital. P. Arsenii a S. Agatha, F. Faenza 1930. 165) L. Pastor Storia dei Papi, vol. 5, png. 644-645; vol. 10, pag. 326. 166) Ibid. vo:. 5, pag. 680; Card. G. Hergenróther Storia Univers. della Chiesa, vol. 6, part. 2, cp. 19, pag. 520. DISSERTATIO SEPTIMA 209 retici. Propterea videndum quidnam sit haereticorum quorumcumque secta. Et quidem multis nominibus, cum propriis, tum etiam metaphoricis dicuntur in Sacris Litteris, appellatique sunt a Sanctis Patribus haeretici; dicti sunt serpentes, genimina viperarum,? lupi rapaces, ° rapientes et dispergentes oves Christi, * arbores malae facientes fructus malos, noxios, venenosos, * sicut fructus vineae illius, de qua dicitur : Uva eorum uva fellis el botrus amarissimus ; fel draconum vinum eorum, et venenum aspidum insanabile. £ Comparati sunt palmitibus non facientibus fructum, sarmentis a vite praecisis, ut mittantur in ignem; itemque zizaniis, quae tandem colligenda sunt et alligata in fasciculos proiicienda in ignem ad comburendum. £ Dicti sunt mali homines... proficientes in peius ; ? homines corrupli mente, reprobi circa fidem,!? discedentes... a fide, allendentes spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum ; ® dicti fures... et latrones, ?? appellati falsi fratres, filii diaboli,'* antichristi, tanquam antichristo simillimi,!5 safanae synagoga,!9 ecclesia malignantium, '? multisque aliis longe infamibus titulis notisque inusti inveniuntur. II. A Sanctis autem Patribus supra quam dici potest male semper audierunt. Non erit autem, ut arbitror, nullius operae pretium hic veluti synopsim quandam facere nominum, quibus vel proprie, vel per metaphoram a Sanctis Patribus nominantur haeretici. S. Irenaeus haereticos facit statuae luteae [similes], quae quidem in superficie auro colorata tota videtur aurea ,!? sane sicut in Evangelio Dominus scribas et Pharisaeos dixit similes esse sepulcris dealbatis. 1° Alibi autem eos comparat serpenti, qui seduxit Evam : « Quemadmodum enim, inquit, ?? serpens seduxit Evam, promittens ei quod non habebat ipse; *' sic et hi praetendentes maiorem cognitionem et mysteria inenarrabilia, et promittentes eam quam dicunt intra pleroma esse receptionem, in mortem demergunt sibi credentes, apostatas eos constiHaereses, lib. 2, cp. 19, (P. G. 7, 775). 19) Mt 23, 27. 20) Adversus Haereses, lib. 4, Praefat. (P. G. 7, 975). 21) Ct. Gn 3, 1-5. Hnereticl in Scripturis vacantur serpentes, lupi rapaces, etc., sarmenta praecisa, mali homines, fures, etc. Item a Sanctis Patribus male nudierunt. Irenneus eos comparnt statuae lutene, nuro coloratnc, serpenti Evam seducenti; nngells npostntis, 1dololatris, etc, Tertullianus eos vocat interfectores veritatis; Mnrcionem plus quam barbarum appellat. Facit insuper haereticos idololatrus; tuentes ab eo, qui eos fecit». Et alibi veluti idololatras facit : « Quotquot, inquit,?? sunt haereses, Deum quidem unum dicunt, sed per sententiam malam immutant, ingrati existentes ei, qui fecit eos, quemadmodum [gentes] per idololatriam. Plasmata autem Dei contemnunt, contradicentes suae saluti, ipsi sui accusatores amarissimi et falsi testes existentes » Multisque aliis saepe nominibus haereticos veluti suis coloribus pingens, appellare eos solet Irenaeus.” Tertullianus palam affirmat haereticos non esse christianos: «Si haeretici sunt, ?* inquit, christiani esse non possunt, non a Christo habendo quod. de sua electione sectati haereticorum nomine admittunt. Ita non christiani nullum ius capiunt christianarum Litterarum ». Probat autem eos non esse christianos, quoniam semper quaerunt: « Cum enim, inquit, ?* quaerunt, non adhuc tenent; cum autem nondum tenent, nondum crediderunt; cum autem nondum crediderunt, non sunt christiani». Et paulo ante:?9 «Si vere adhuc quaerunt, nihil adhuc certi deprehenderunt». Eodem loco appellat haereticos inimicos veritatis ;?'" sane quos Apostolus dixit inimicos crucis Christi, quorum finis interitus, quorum deus venter est.?* In libro De Carne Christi haereticum dicit interfectorem veritatis?’ et hominem qui destruit unicum decus fidei. ?? Et quoniam multi sunt qui nonnisi blandis verbis compellare volunt haereticos, audiant quibus verbis Tertullianus Marcionem compellat: «Nihil, inquit, tam barbarum aut triste apud Pontum quam quod illic Marcion natus est, Scytha tetrior, Hamaxobio instabilior, Messageta inhumanior, Amazonia audacior, nubilo obscurior, hieme frigidior, gelu fragilior, Istro fallacior, Caucaso abruptior. Quidni? Et bestiis illius barbariae importunior Marcion ». Multisque aliis huiuscemodi titulis haereticum hominem exornat. Haereticos etiam ipse idololatras facit: «Neque, inquit, * dubitare quis debet ab idololatria distare haereses, cum et auctoris diaboli et operis eiusdem sint cuius et idololatria ». Et postea : 3 « Itaque omne mendacium, quod de Deo dicunt, quoddam genus est idololaibid. col. 28. 26) Ibid. col. 27. 27) Ibid. 28) Phil 3, 18-19. 29) Cp. 5, (P. L. 2, 760). 30) Ibid. col. 761. 31) Adversus Marcionem, lib. 1, cp. 1, ibid. col. 247. DISSERTATIO SEPTIMA 211 triae». Et scribens Adversus Praxeam de haereticis inquit * quod «sicut nationes manibus, ita ipsi verbis idola fabricantur, idest, alium deum et alium christum». In suo Scorpiaco haereticos scorpionibus longe venenosis comparat ;?5 Adversus Marcionem autem vespas appellat: « Habet, inquit, * et illud, Marcionis evangelium, ecclesias, sed suas; tam posteras quam adulteras; quarum si censum requiras, facilius apostaticum invenias quam apostolicum, Marcione scilicet conditore, vel aliquo de Marcionis examine. Faciunt favos et vespae, faciunt ecclesias et Marcionitae ». Sic Marcionitarum ecclesias comparat favis vesparum. « Habet autem [vespa], Varrone teste, % similitudinem apis, sed non est socia operis, et solet nocere morsu. Quapropter apes eam a se secernunt ». Faciunt vespae favos ut apes, sed mel minime faciunt, nec intus operantur. Speciem habent apum, sed non virtutem, non industriam, non mel, non ceram. lta haeretici aedificant sibi ecclesias ad instar Catholicorum, sed homines sunt speciem quidem pietatis habentes, virtutem autem eius abneganles. *? Nocent Catholicis morsibus aculeisque sicut vespae apibus; et propterea, sicut vespae ab apibus secernuntur, ita haeretici a Catholicis excommunicantur. Eodem autem sensu, licet diversa metaphora, a Sanctis Patribus haeretici dicti sunt simiae Catholicorum. Ita D. Cyprianus, ad Iubaianum scribens, Novatianum simiis comparat, dicens :?? « Nam Novatianus, simiarum more, quae cum homines non sint, homines tamen imitantur, vult Ecclesiae catholicae auctoritatem sibi et veritatem vindicare, quando ipse in Ecclesia non sit, imo adhuc insuper contra Ecclesiam rebellis et hostis extiterit. Sciens enim unum esse Baptisma, hoc unum sibi vindicat, ut apud se esse Ecclesiam dicat et nos haereticos faciat ». In libro autem De Unitate Ecclesiae Cyprianus haereticos multis atrocioribus nominibus perstringit: « Quid facit, inquit, 4 in pectore christiano luporum feritas, et canum rabies, et venenum lethale serpentum et cruenta saevitia bestiarum ? Gratulandum est, cum tales de Ecclesia separantur, ne columbas, ne oves Christi saeva sua et veeos scorpiones dicit et vespas, quae favos faciunt, sed non mel, etc. Cyprianus slmiae comparat haereticos, quia volunt auctoritatem Ecclesine sibi vindicare, cosque dicit feritate, veneno, avaritia plenos, i4 hosies altaris, Christo rebelles, perfidos, pestes, bestins, canes, lupos, fures, eic.; sane contra modernorum nenata contagione praedentur ». Et postea : 4* « Sedentes in pestilentiae cathedra, ** pestes et lues fidei, serpentis ore fallentes et veritatis corrumpendae artifices, venena lethalia linguis pestiferis evomentes, quorum sermo... ut cancer serpit, quorum tactus pectoribus et cordibus singulorum mortale virus infundit ». In eodem libro Cy prianus haereticum ita graphice admodum describit, dicens: *^ « Arma ille contra Ecclesiam portat, contra Dei dispositionem repugnat, hostis altaris, adversus sacrificium Christi rebellis, pro religione sacrilegus, inobsequens servus, filius impius, frater inimicus, contemptis Episcopis et Dei sacerdotibus derelictis, constituere audet aliud altare ». Docet in eodem libro haereses inventum esse diaboli: « Excogitavit, inquit, 15 [diabolus] novam fraudem, ut sub christiani nominis titulo fallat incautos ; haereses invenit et schismata, quibus subverteret fidem, veritatem corrumperet, scinderet unitatem ». Et item de haereticis : « Nescientibus, inquit, *€* tenebras infundit, ut cum Evangelio Christi et observatione eius et lege non stantes christianos se vocent, et ambulantes in tenebris habere se lumen existiment, blandiente adversario atque fallente, qui, secundum Apostoli vocem, íransfigural se velut angelum lucis, *? et ministros subornat suos velut ministros iustitiae ;*? asserentes noctem pro die, interitum pro salute, desperationem sub obtentu spei, perfidiam sub praetextu fidei, antichristum sub vocabulo Christi ». Ipse etiam C y prianus haereticos pro christianis minime agnoscit, sed ait*? quod hacreticus «sic se christianum esse profitetur, quomodo et Christum diabolus saepe mentitur ». : Est autem mirum quam atrocibus nomenclaturis saepe homo sanctissimus percellit haereticos; 9 pestes appellat, bestias, canes, lupos, fures, latrones, praedones, laniones, corruptores Evangelii, falsos Scripturarum interpretes, pseudochristos, antichristos, sacerdotum hostes et contra Ecclesiam catholicam rebelles, caecos et duces caecorum, qui ambo in foveam cadunt, *' similes Core, Dathan et Abiron, sacerdoti Dei rebelles, qui dehiscente terra absopti sunt. ? Ita sane perquam molliter et blande Cyprianus haereticos tractare soDISSERTATIO SEPTIMA 213 lebat ; profecto quia non erat imbutus spiritu hominum nostri temporis politicorum, qui utinam inter christianos adnumerari possent! Hi enim sunt qui haereticos blandissime tractari vellent. III. At vero non ita Patres Sanctissimi atque doctissimi; haereticos enim semper eo modo tractarunt, quo loannes Baptista Pharisaeos et Sadducaeos, dicens: Serpentes, genimina viperarum, quis oslendit vobis fugere a ventura ira? Imo quo Dominus scribas et Pharisaeos, dicens: Vae vobis, scribae el Pharisaei hypocritae. 54 Quos etiam dicebat generationem malam atque adulteram. 55 Et Sadducaeis dixit : Erralis nescientes Scripturas, neque virtutem Dei. 50 Tertullianus in suo Scorpiaco ait:5? «Ad officium haereticos compelli, non inlici dignum est. Duritia vincenda est, non suadenda». Hinc ab initio haereticos obstinatos catholica Ecclesia execrata anathemate perculsit, sicut Paulus Hymenaeum et Alexandrum satanae tradidit. 58 S. Cyprianus, scribens ad Pomponium, adducit illud Deuteronomii : 5 Si quis superbieril, nolens obedire sacerdotis imperio ; ait : 9 «Interfici Deus iussit sacerdotibus suis non obtemperantes, iudicibus a se constitutis ad tempus non obedientes. Et tunc quidem gladio occidebantur, quando adhuc et circumcisio carnalis manebat. Nunc autem, quia circumcisio spiritualis esse ad fideles servos Dei coepit, spiritali gladio superbi et contumaces necantur, dum de Ecclesia eiiciuntur. Neque enim vivere foris possunt, cum Ecclesia Dei una sit, et nemini salus nisi in Ecclesia esse possit ». Tertullianus in suis Praescriplionibus ait t quod cum Marcion et Valentinus in catholicam primo doctrinam apud Romanam Ecclesiam credidissent, sub episcopatu Eleutherii benedicti, ita Romanum Pontificem praeclarum Christi martyrem benedicti elogio exornat, ob inquietam semper eorum curiositatem, qua fratres quoque vitiabant, semel et iterum de Ecclesia eiecti fuerunt. Sic semper in sacrosanctis conciliis etiam antiquissimis anathematismos haeresum et haereticorum legimus, 9? haeretici nanque tanquam porci de Ecclesia eiiciuntur. spiritum, qui haereticos blande tractari vcelleut, Non ita Patres, qui haereticos tractarunt, sicut Io. Baptista Sadducaeos et Christus Pharisacos. Tertullianus dicit haereticorum duritiem vincendam csse, non suadendam. Cyprianus ait quod haerctici spiritali gladio necandl sunt. Tertullianus item scribit Marcíonem et Valentinum ab Ecclesia clectos essc; et sic semper in conciliis actum est cum hacreticis. Hilarius exponens verba: Nolite, etc. alt per porcos intelligendos esse haereticos. Concordat lo. Chrysostomus, qui haereticos vocat serpentes, lupos rapaces, etc. Epiphanius Apelleianos comparat vespae zopyro, S. Hilarius, scribens in Matthaeum, dum exponit illud: Nolite sanctum dare canibus, neque proiicialis margaritas... ante porcos, € ait per porcos intelligendos esse haereticos: «Canes, inquit, * de oblatrandi adversus Deum rabie gentes sunt nuncupatae; porcorum vero haereticis est nomen». D. Ioannes Chrysostomus in Matthaeum et ipse per canes porcosque haereticos cum infidelibus intelligi posse exponit. 55 Et alibi haereticos serpentes dicit et genimina viperarum : «Serpentes, inquit, * sunt omnes haeretici prudentes in malo, stulti in bono. ** Et sicut serpentes varii sunt in corpore suo, sic haeretici varii sunt in erroribus suis, et multiplices in malignitate, qui deposuerunt imaginem Dei, quae est in iustitia et sanctitate veritalis ® et suscipientes imaginem serpentis, quae est in malitia et schemate veritatis facti sunt serpentes, filii serpentis illius, ad quem Dominus in persona Ecclesiae et diaboli dicit: Ecce pono inimicitias inter te el. mulierem ». ? Et scribens in illud: Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, ** ostendit * doctores haereticorum esse lupos rapaces, qui oves Christi persequuntur sicut Cain Abelem, ^? Ismael Isaacum, ? Esau lacob, ^ Iudaei Christum. 75 Ubi praeterea haereticos dicit domicilia daemonum, qui habent cubilia in pectoribus eorum, spinas, tribulos appellat, canes improbos, latrantes plurimum adversus servos Dei, multisque aliis nominibus Chrysostomus haereticos colorare consuevit. 7$ IV. D. Epiphanius, adversus Apelleianos haereticos scribens, haereticum facit? similem dolosae vespae, quae zopyros appellatur, quae aculeum habet et secundum suam facultatem venenum iacit. In fructibus autem nidum suum facit, et instar favi sibi ipsi capsas quasdam construit, in quibus sobolem suam deponit et sibi ipsi foetus facit : « Et si quis, inquit, favum tangat vel destruat, exit indignata 890. Hoc opus nunc attribuitur cuidam Ariano 5 vel 6 saecull. Cf. O. Bardenhewer Patrologia, vol. 2, pag. 129, ed. cit. 67) Cf. Rom 16, 19. 68) Eph 4, 24. 69) Gn 3, 15. Vulg.: Inimicitias ponam. 70) Mt 7, 15. 71) Opus Imperfectum in Matthaeum, Hom. 19, (P. G. 56, 739-740). 72) Cf. Gn 4, 8. 73) Cf. ibid. 21, 9-10; Gal 4, 29. 48, 667); De Incomprehensibili Dei Natura, Hom. 3, ibid. col. 725; Hom. in Diem Natalem D. N. 1. Chrisli, ibid. 49, 359; De S. Pentecoste, Hom. 1, ibid. 50, 458. 17) Adversus Haereses, Haeres. 44, ibid. 41, 831. Verslo differt aliquatenus ab editione Migne. DISSERTATIO SEPTIMA 215 horrenda quidem, sed debilis vespa : et si invenerit petram, prae ira qua excanduit, cum stridore instat et impetit ac ferit petram, et petram quidem nihil laedit, verum aculeum amittit et sic perit. Sic, inquit, haec vespacea secta, instar zopyri, parvam inducens vexationem subvertetur, ubi in petram illapsa impegerit, hoc est, in veritatem ». Scribens autem in Archonlicos haereticos ait quod haeresis valde similis est multiplici serpentum malignitati: « Quodammodo enim, inquit, "8 ex multis reptilibus mixtim est congregata erroris ipsorum venenosa eiaculatio, ut quae velut audaciam draconis habet, dolositatem vero physali, retractationem autem spiritus baetonis, elationem acontiae, proclivitatem ostracitae » Alibi autem haereticos dicit aspides, "? viperas, 8° cerastes, necnon hydroserpentes, ?* sepsviperas, qui sunt bicipites serpentes toto corpore rubris pilis induti; ? itemque dispadas, quae in aquas venena sua infundunt longe lethalia ; 9 itemque amphisbaenas, serpentes bicipites, 9* aliisque venenatissimis animalibus comparat. 95 Gregorius Nazianzenus ait® quod haereticus ludaeos vincit ingratitudine, daemones autem incredulitate. D. Hieronymus, catholicae fidei propugnator acerrimus, haereticos multis nominibus longe infamibus saepe notare solitus fuit. ?? Frequenter antichristos dixit, $$ adducens illud Ioannis: Nunc autem antichrisli multi... sunt; ® ipsorum conciliabula non Christi ecclesias, sed diaboli synagogas dicere solebat. ?9 Scribens in Rufinum, in haereticos illud Psalmi intorquet:?! Alienati sunt peccatores a vulva, erraverunt ab ulero, locuti sunt falsa. Furor illis secundum similitudinem serpentis, sicul aspidis surdae el obturantis aures suas, quae non exaudiet vocem incantantium el venefici incanlantis sapienter. 9? D. Augustinus, qui hac in re Hieronymo paria egregie fecit, haereticorum sectam pestilentiae cathedram nuncupavit : « Eorum, col. 362-363. 81) Haeres. 25, lbid. col. 330. 82) Haeres. 28, ibid. col. 387. ibid. col. 298; Haeres. 36, ibid. col. 639-642; Haeres. 48, ibid. col. 879; Haeres. 51, ibid. col. 954; Hacres. 58, ibid. col. 1010. 86) Orat. 45 in S. Pascha, ibid. 36,662. 87) Epist. 98, (P. L. 22, 807-808); epist. 123, ibid. col. 1053; epist. 130, Ibid. col. 1120; Comment. in Isaiam, llb. 6, ibid. 24, 216. 233; lib. 9, ibid. col. 315-316.343; Hb. 12, Ibid. col. 488; lib. 16, ibid. col. 549-550. 88) Comment. in Matthacum, lib. 4, ibid. 26, 176. 89) 1 Io2, 18. et haereticos generatim dicit aspides, viperas, etc. Gr. Nnzinnzcnus ait haercticos vincere Iudacos ingratitudine, daemones incredulitate. A Hierony mo antichristi vocantur. Augustinus haercsim appellat cathedram pestilentiae, et haereticos furiosos, veros nntichristos, lupos conterendos ; juxta Pauli doctrinam, qui docet haerelicos abscindi debere, quia eorum sermo ut cancer serpit. Obliciunt evangelici: non esse puniendos hacreticos, quia inquit, qui extra Ecclesiam vel contra Ecclesiam sedes sibi instituerunt, cathedram pestilentiae dicimus. Qui enim inconcessa praesumit, reus est, quanto magis si et corrumpat traditionem eius, cuius sedem usurpat? Nam et ordinem, ab apostolo Petro coeptum et usque ad hoc tempus per traducem succedentium Episcoporum servatum, perturbant, ordinem sibi sine origine vindicantes, hoc est, corpus sine capite profitentes ; unde congruit etiam eorum sedem cathedram pestilentiae appellare ». In Epistolam Parmeniani haereticos furiosos dicit et agmina furiosorum appellat. ?* Alias Augustinus saepe haereticos dicit christiano nomine dealbatos, hoc est, falsos christianos, *5 veros antichristos, % lupos exagitandos et conterendos. Scribens in Duas Epistolas Pelagianorum agensque de haereticis, qui acquiescere conciliis nolunt, ait:?" « Diligentia pastorali, post factum illis competens sufficiensque iudicium ubicumque isti lupi apparuerint, conterendi sunt, sive ut sanentur atque mutentur, sive ut ab aliorum salute atque integritate vitentur ». Audiant haereticorum fautores, qui haeresim volunt crimen esse impune, quid Augustinus hic dicat, et quomodo tractandi haeretici sint apertissime doceat: « Pastorali, inquit, vigilantia et diligentia lupi conterendi sunt». Et sane hoc illud est quod Paulus ad Titum scribens, ait: Increpa illos dure, ul sani sint in fide. ** Et ad Galatas: Utinam, inquit, qui vos conturbant, abscindantur! ?? Cupit perire lupos disperdentes dominicas oves% et gregi Christi minime parcentes.!? Ad Timotheum autem scribens, haeresim comparavit cancro : Quorum sermo, inquit, ut cancer serpit. 1°? Cancer autem, nisi ferro abscindatur, perpetuo cum serpat, totum corpus corrumpit. V. Et, ut de re admodum necessaria adversus haereticos eorumque fautores, hic nonnihil dicamus, [aliquid adiungendum nobis est]. Homines enim evangelici alienum esse putant ab evangelica pietate haereticos severe punire et peiori loco quam Iudaeos habere, !( cum Ioannis ad Parthos, ibid. 35, 1999-2002; De Civitate Dei, lib. 2, cp. 19, ibid. 41, 685-687; Contra Adversarium Legis et Prophetarum, lib. 3, cp. 19, ibid. 43, 151-152; lib. 7, cp. 15, ibid. col. 231. qui, etc. 100) Cf. Io 10, 12. 101) Cf. Act 20, 29. 102) 2 Tim 2, 17. DISSERTATIO SEPTIMA 217 fides donum Dei sit 1'4 et libera debeat esse, et maxime cum in Evangelio de puniendis haereticis nullum extet praeceptum, quin potius sit vetitum ne zizania colligantur, ne forle, inquit, colligenles zizania eradicelis cum eis simul et trilicum.!*5 Sed si tam alienum est a pietate evangelica haereticos insectari, cur, quaeso, ipso etiam Evangelio, non modo ethnicis et publicanis comparantur, 5 nec tantum zizania dicuntur, quae tandem colligenda sunt et in aeternum ignem mittenda ;!?" verum etiam serpentes, genimina viperarum, lupi rapaces, fures, latrones appellantur, et etiam falsi prophetae, quibus divina lege, semel et iterum in Deuteronomio, capitale supplicium decretum legimus ? 1^8 Sed in Evangelio, inquiunt, non habemus praeceptum de puniendis et animadvertendis haereticis. Utique; sed neque de reis quibuscumque : furibus, latronibus, sicariis, plagiariis, homicidis, parricidis, patricidis, matricidis aliisque teterrimis reipublicae pestibus tollendis e medio habemus a Christo praeceptum. Quid ergo? Omne crimen per Evangelium debet esse impune, ut Ecclesia Christi iam non templum Dei, sed latronum spelunca per Evangelium constituta sit ? 109 Sed vetitum, inquiunt, est eradicare zizania, hoc est, haereticos extirpare. Si Dominus, dum parabolam zizaniorum Apostolis interpretatus fuit, dixisset per zizania haereticos tantum designatos esse, vicissent; sed zizania, inquit, filii sunt nequam, ™° illius nequam, illius mali, hoc est, diaboli, quos postea appellavit scandala, *! hoc est, homines qui operantur iniquitatem. ? Quare si verum esset quod perditi homines loquuntur, inhibitum esset christianis principibus de facinorosis perditissimisque etiam nebulonibus poenas sumere, et inaniter dixisset Paulus, quod princeps minister... Dei est, vindex in iram ei qui operatur malum ; neque enim sine causa gladium portat. !!3 Reges autem omnes ministros Dei esse ostendit Regius Vates, dum ait: Ef nunc, reges, intelligite ; erudimini, qui iudicatis terram. Servite Domino in timore. * Nunquam autem nec in Veteri quidem Testamento Ecclesia Dei pag. 350; Comment. De Rcbus Austriae el. Boihemiae, pag. 20; L. Pastor Storia dei Papi, vol. 12, cp. 11, pag. 513-585. 104) Cf. Eph 2, 8. 105) Mt 13, 29. Vulg.: Simul cum eis. 11, 17. 110) Mt 13, 38. 111) Ibid. vr. 41. 112) Ps 58, 6; 91, 8; 118, 3. hoc nlicenum est a pictate, ct in Evangelio dicitur non essc colligenda zinania. Sed haeretici non tantum zizania dicuntur, scd lupi, fures, ctc. Ceterum nec de reis puniendis extat praeceptum in Evangelio; ergo omne crimen crit impune? Per zizania vero non tantum haeretici designantur; scd ctiam mali homines, qui utique puniendi sunt, ut docet Paulus. Ecclesia vero nec in V. T. hanc erroris libertatem novit, nam, ut Augustinus docet, nulla esl peior mors animae quam libertas erroris. In V. T. haercsis fuit capitale crimen. in N. T. hacrelici habentur ut lupi rapaces, et Paulus eos satanae iradebat. Utinam principes legem in cos capitalis poenae tulissent! novit perniciosissimam istam, quam politici tantopere volunt, liberam religionem, vel libertatem quam dicunt conscientaie vel credendi, hoc est, libere errandi a via regia, a via salutis in semitas perditionis. Non enim nisi unica tantum est via salutis, quia unus Deus, una fides. "5 Quid autem gregibus exitiabilius, quid perniciosius quam posse per montes saltusque libere errare? D. Augustinus ad Donalistas : « Quae est, inquit, !!$ peior mors animae quam libertas erroris ? » Hoc autem rapaces lupi quam maxime cupiunt. Similes hi sunt hominibus qui consulunt, uf navis in medio mari absque ullo gubernaculo libera ventis undisque committatur, hoc est, ut ad certissimum naufragium exponatur. Ecclesia autem Dei nunquam, ut dixi, libertatem istam sane diabolicam novit, nunquam fecit haereseos crimen impune. In Veteri quidem Testamento fuit haeresis capitale crimen ; iussit Deus falsos prophetas severe admodum absque ulla miseratione occidi. Elias, propheta Spiritu Dei plenissimus, multos prophetas Baal uno die occidit ; !! reges pientissimi Ezechias,!!8 Iosias"? et alii !*?? falsos prophetas e medio sustulerunt lucosque et templa idolorum destruxerunt. In Novo autem Testamento praeceptum habemus ut eos tanquam ethnicos et publicanos, tanquam lupos rapaces habeamus. Arguitur in Apocalypsi Angelus Pergami quod pateretur aliquos fenentes doctrinam Nicolaitarum, et Angelus Thyatirae quod permitteret lezabelem seducere servos Dei.?! Paulus haereticos satanae tradebat, ut discerent non blasphemare,!? non enim nisi blasphemi sunt omnes haeretici. VI. Utinam autem principes omnes, qui christianam pietatem profitentur, in blasphemos haereticos legem tulissent, quam Nabuchodonosor tulit in blasphemos, qui ausi fuissent blasphemare Deum, qui salvaverat tres pueros ab incendio fornacis, ut capitali poena plecterentur et domus eorum destruerentur!? D. Augustinus epistola ad Bonifacium inquit ?* quod « Nabuchodonosor, divino correctus miraculo, piam et laudabilem legem hanc pro veritate constituit ». ep. 2, (P. L. 33, 796). DISSERTATIO SEPTIMA 219 Habemus quidem religiosissimorum imperatorum Theodosii, !?5 Valentiniani, '?? Martiani!?? et aliorum 7? leges in haereticos severissimas, quibus non modo exilio et publicatione bonorum omnium, verum etiam ultimo supplicio mulctari iubentur. Sed sanctissimis legibus, ubi haeresis grassatur, quam maxime silentium indictum est plusquam pythagoricum, ?? nonnisi crudelis cuiusdam pietatis ergo. « Resecandae sunt, inquit D. Hieronymus, putridae carnes, ne totum corpus putrescat». Scribens enim in Epistolam ad Galalas, super illud : Modicum fermentum totam massam corrumpit : !3? « Igitur, inquit, "3! scintilla statim ut apparuerit, extinguenda est et fermentum a massae vicinia semovendum. Secandae putridae carnes ei scabiosum animal a caulis ovium repellendum, ne tota domus, massa, corpus et pecora ardeant, corrumpantur, putrescant, intereant. Arius una scintilla fuit, sed quia non statim oppressa est, totum orbem eius flamma populata est ». Crudelem istam fatuamque politicorum pietatem, hoc est, summam crudelitatem, sancta mater Ecclesia ab initio execrata, in haereticos piissima severitate saevit, manumque medicam in resecandis a corpore, quod cancro laborabat, putridis carnibus imitata, gladium adhibuit spiritualis potestatis ad praescindendos a corpore fidelium per excommunicationis sententiam quoscumque haereticos. Quod quidem, ut D. Cyprianus ad Pomponium ait, est eos morti tradere: « Spirituali, inquit, 3? gladio superbi et contumaces necantur, dum de Ecclesia eiiciuntur. Neque enim vivere foris possunt ». Et D. Augustinus, scribens in Adversarium Legis et Propheta- ‘rum, ait!" «horribilius esse tradi satanae per excommunicationem quam gladio feriri et flammis absumi ». VII. Sed quoniam licet gravissima poena sit excommunicatio, quam Sancti Patres nunc divinam censuram dicunt !** et futuri iudicii praeiudicium, 335 nunc separationem a Christi corpore, quae hominem nichaeis, f. 24*-25*, Lugduni, apud Ant. Vincentium 1541. 126) Ibid. f. 25. 127) Ibid. silentium maximc commendabat, ct iubebat per quinquennlum illud religiosissime servare. Cf. Io. Perin Onomast. sub Pythagoras nomine. 130) 5, 9. 131) Lib. 3, (P. L. 26. 403). Apologeticus, cp. 39, ibid. 1. 469; S. Cyprianus De Lapsis, ibid. 4, 471. 135) Tertullianus Ad Uzorem, Mb. 2, cp. 3, ibid. 1, 1292-1293. Ut fecerunt Theodosius, Valentinianus, etc., scd nunc haeresis grassntur ct indicitur silentium, dum Hieronymus nit quod resccandac sunt haereses. Crudelem politicorum pietatem execrata, Ecclesia. semper haereticos gladio spiritus punivit; quod est mortl tradere, ut Cyprianus et Augustinus interpretantur. Scd, quia excommunicatio facile contemnitur, Ecclesia ctiam corporales poenas adhibuit. Hinc Constantinus M. Arium exilio mulctavit ; Theodosius in Nestorianos edictum tulit, et contra haereticos omnes legem sintuif, qua prohibebantur conventus facerc, etc. a regno Dei facit extorrem, 86 eiectionem ab Ecclesia et traditionem in satanae dominatum, ?* spiritualis cum sit, sub oculos minime cadens, facile contemnitur: « Multitudo autem hominum, ut Augustinus ait,!3? non in corde cor habet, sed in oculis, unde mors spiritualis, inquit, licet tetrior, luctuosior, verior, quia non videtur, non plangitur, quin etiam iure consuetudinis deridetur»; hinc est quod Ecclesia post spirituales poenas etiam corporales adhibuit, quas homines multo magis reformidare solent. Hinc Constantinus Magnus pientissimus imperator post Nicaenum concilium exilio Arium Arianosque mulctavit, et, ut Sozomenus est auctor,!3? Episcopis omnibus et populis scriptum edictum misit, ut omnes Arii fautores impiorum numero ducerent, omnes libros scriptaque omnia flammis ultricibus darent: et, ut si quis deprehensus fuisset occultasse librum aliquem, nec illico produxisset, capitali supplicio mulctaretur. Extat autem Constantini edictum in Arium scriptaque ipsius in Arianos omnes, quos Porphyrianos nuncupat, apud Socratem.M? Et Theodosius Iunior in edicto quod adversus Nestorium edidit, sanctionis huius meminisse reperitur, ubi iubet!!! ut Nestorii sectatores Nestoriani!? dicerentur, sicut Constantini lege Ariani a Porphyrio Porphyriani nuncupabantur propter similitudinem impietatis. Porphyrium autem dicit Constantinus capitalem pietatis et religionis christianae hostem turpissima infamiae labe aspersum. !4? Quare hoc titulo Arianos omnes infamiae labe aspersit et foedissime turpificavit. Sanxit et aliam legem adversus omnes haereticos. Extat autem apud Eusebium; in qua haeretici dicuntur 14 «veritatis inimici, hostes vitae, internecionis auctores et consiliarii, apud quos omnia sunt veritati contraria, turpbius consentientia, maleficiis, ineptiis et commentitiis fabulis exultantia » multisque aliis nominibus graphice admodum eos describit. Prohibuit autem ne ullo in loco vel publico De Pudicitia, cp. 20, ibid. 2, 1023. 138) Ct. Contra Epist. Parmeniani, lib. 1, cp. 8, ibid. 43, 43. ibid. col. 83-90. 141) Codez Iustinianus, t. 4, lib. 1, tit. 8 De Haercticis et Manichaeis, f. 25. DISSERTATIO SEPTIMA 221 vel privato fierent haereticorum conventus ac propterea ut omnia loca templaque, si modo, inquit, templa appellare convenit, diruerentur et solo aequata absque mora Ecclesiae catholicae traderentur. Refert autem Sozomenus!$* quod, hac lege promulgata, complures haeretici perterriti se Ecclesiae catholicae addixerunt et sectarum memoria magna ex parte deleta est. Edidit etiam contra Donatistas severisimam legem, ut Augustinus scribit,!45 «cuius iudicium, inquit, per christianos imperatores Valentinianum, Gratianum Theodosiumque firmissime custoditum, a Iuliano autem apostata, Christi desertore, dissolutum, qui tunc reddidit, inquit, basilicas haereticis, quin et templa daemoniis ». Statuit idem imperator Donatistis et corporalem poenam, ut D. A ugustinus testatur, ita scribens :!*' «Audet conqueri Parmenianus quod eos Constantinus ad campum, idest, ad supplicium duci iussit, qui victi apud ecclesiasticos iudices, nec apud ipsum, quae dicebant probare potuerunt et adhuc in sanctae Ecclesiae praecisione sacrilego furore ferebantur. Sed quid, inquit Augustinus, non iuste patiuntur isti, cum ex altissimo Dei praesidentis et ad cavendum ignem aeternum flagellis talibus admoventis iudicio patiuntur et merito criminum et ordine potestatum ? Primum probent se non esse haereticos vel schismaticos; tum demum de indignis poenis suis lividam emittant vocem ». Alibi autem D. Augustinus exemplo Nabuchodonosor probat christianos principes recte commoveri adversus detestandos Ecclesiae dissipatores, et concludens videndum esse docet qualia faciant et qualia patiantur haeretici: « Occidunt, inquit, 1° animas, et afiguntur in corpore; sempiternas mortes faciunt, et temporales se perpeti conqueruntur». Hinc manifestum est qualis fuerit Augustini sententia de puniendis corporali poena haereticis. Fuit quidem ipse aliquando eius sententiae, ut arbitraretur cum haereticis nulla vi, sed solo Dei verbo agendum. Sed, ut scribit ad Vincentium !59 el Bonifacium, !*! superatus aliorum sententiis exemplisque, cum expein Ioannem, ibid. 35, 1483. 150) Epist. 93, cp. 5, ibid. 33, 329-330. 151) Epist. 185, €p. 2, Ibid. col, 795. Edidit etiam conira Donatistas severissimam legem; imo et corporalem poenam, ut refert et suo iudicio probat Augustinus, mutans hac in re anteriorem suam sententiam. Calvinus Servetum supplicio affecit. Ipse Lutherus docet falsos doctores a magistrntíbus puniendos esse; citat vero exemplum Patrum Nicaeni concilii, solvitque nrgumenta ndversariorum. Patet igitur quidnam sit, iuxta Patres, quaevis haereticorum secta. rimento comperisset utiles admodum esse principum leges ad compescendos convertendosque haereticos, mutavit sententiam. VIII Et quidem loannes Calvinus Michaelem Servetum Genevae tanquam haereticum publico supplicio affecit.!? Lutherus autem, licet in Asserlione 33 Articuli! [aliud docuerit]; tamen scribens in Psalmum : Deus stetit in synagoga, ** ex professo tractans an a magistratu puniendi sint haeretici et falsi doctores, docet 155 quod utique puniendi sunt tanquam seditiosi et rebelles, qui principibus et magistratibus resistunt, et praeterea tanquam publici blasphemi, qui errores contra fidem docent, ut puta contra Christi divinitatem. Ubi ait quod Sancti Patres concilii Nicaeni ne audire quidem voluerint impias in Christum Arii blasphemias, sed damnarunt ; quoniam, inquit, articuli christianae fidei satis superque probati sunt per Scripturas, per confessionem totius christianitatis, multisque miraculis confirmati et signati sanguine multorum sanctorum martyrum, quin adhuc libris omnium doctorum contestati atque defensi, nec egent novis probationibus. Puniendos itaque docet, sicut Moyses praecepit blasphemos lapidari. 156 Solvit autem ibidem Lutherus argumentum sumptum a ludaeis. Nunc, si Sanctorum Patrum roganda nobis esset sententia, ut dicerent quidnam sit unaquaeque haereticorum secta, ex ipsorum sententiis iam allatis perspicuum est ipsorum responsum. Fasciculus est zizaniorum, quae inimicus Christi diabolus superseminavit ; campus spinarum et tribulorum, silva malarum arborum, quae faciunt fructus malos; sarcina sarmentorum inutilium, quae a vite praecisa sunt ad comburendum ; stabulum immundorum animalium, grex porcorum, cubile serpentum atque draconum, congregatio luporum rapacium canumque rabidorum, favus et examen vesparum, multitudo corvorum alitumque carnivorarum immundarum lucifugarum, cathedra pestilentiae, synagoga diaboli, familia satanae, acies cuneusque militum antichristi, agmen furiosorum, factio inimicorum Christi, qui solo sunt nomine christiani, re autem vera antichristiani, colluvies hominum t. 2, i. 116-117. 154) Ps 81, 1. 155) W. L. t. 3, f. 540. 156) Lv 24, 13-16. DISSERTATIO SEPTIMA 223 perditissimorum, qui a Christo sunt una cum satana maledicendi, damnandi et in aeternum ignem mittendi. IX. Omnium autem haereticorum veterum pessimi a Sanctis Patribus habiti sunt Ariani S. Athanasius in Vila S. Antonii scribit!" Antonium reperisse Arianos infidelissimam sectam et dixisse multo deteriores serpentibus esse eorum sermones, et quod cum vir sanctus Alexandriae catholicam fidem ab Episcopis et universis fratribus rogatus praedicasset, Catholicis pro concione dixerit: «Cum Arianis nulla nobis sit coniunctio; quae enim societas luci ad lenebras ? 158 Vos fideliter credentes christiani estis, illi nullo intervallo a gentilibus separantur». Atque ita publico sermone Arianos condemnavit, affirmans ultimam hanc esse haeresim et praecursorem antichristi. Ipse autem Athanasius in Arianos scribens, de eadem haeresi ita loquitur : 159 « Universale totius orbis concilium Arium ista loquentem eiecit ab Ecclesia, et anathemate execratum est, non ferens blasphemias. Ex quo in reliquum tempus Arii error pro haeresi existimatus, quae plus mali in se haberet quam ceterae haereses, eo quod et perduellis Christi et praeambulatrix antichristi cognominata sit ». Et alibi in eosdem invectus similes facit hydrae et quodammodo diabolo peiores, dicens:!9? « Haereticus, ut res ipsa docet, pravum omnino et undequaque corruptum animum ad pietatem habet ; ecce enim ubique refutati declaratique nullius scientiae esse, erubescere tamen nequaquam possunt. Sed quemadmodum in fabulis ethnicorum celebrata hydra, sublatis prioribus serpentibus aliisque suppullulantibus, pertinaciter contendebat novo semper obiectu anguium contra eum, qui ipsi suos serpentes tollebat; ita quoque isti execrabiles homines animo ethnico deiecti ab illis, quae obiiciebant, alias reperiunt iudaicas et stultas controversias et, quasi veritatem hostem haberent, comminiscuntur nova, ut ita se magis Christi perduelles et oppugnatores declarent, quippe qui post tot refutationes, quibus vel diabolus ipse horum pater reiectus confususque retro abiisset, !?! rursum ex perverso corde nova alia comminiscuntur » Et ita quidem omnes orthodoxi Patres Ariani tamen ut pessimi omnium haereticorum habiti sunt a Patribus. S. Antonius cos serpentibus deteriores dixit; Athanasius vocat cos perduelles Christi, simlles hydrae et digbolo peiores. Si Patres Lutherum agnovissent, peiorem Ario certe dixissent. Ariana haeresis fuit omnium praestantissimn; multos asseclas et fautores potentissimos habuit; non tamen tot errores, quot lutherana haeresis. Arii haeresim tanquam veneno plenissimam pestilentissimamque, omnium pessimam sunt arbitrati. 162 Sed si vidissent Sancti Patres nostrum hoc deploratissimum saeculum, proculdubio Lutherum Ario impietate haereseos longe praetulissent, et posteriorem aetate priori loco statuissent, sicut patriarcha Iacob ex duobus filiis Ioseph minorem natu Ephraim praetulit Manasse maiori. 163 Omnes haeretici filii sunt diaboli, sed Arius et Lutherus filii praestantissimi, sed maior minori deservit; agnovissentque [Patres] Lutheranorum sectam multis gradibus praestare Arianorum haeresi. Fuit haec quidem olim in antichristiana pietate omnium maxime praestantissima, ita ut nulla alia haeresis vel latius vel violentius christianum orbem fuerit pervagata et in catholicam Ecclesiam grassata. 164 Assertores nanque propugnatoresque acerrimos habuit non modo imperatores potentissimos Constantium !95 et Valentem 46 et reges Vandalorum, Ostrogothorum, Wisigothorum Gensericum, 18? Trasimundum, 168 Hunnericum, *? Alaricum, 1° Theodoricum, ??* Totilam?*? aliosque, verum etiam innumeros Episcopos cum in Oriente, ubi mirum in modum grassabatur, tum etiam in Occidente, sicut in ecclesiasticis historiis notissimum est. 173 Non tamen adeo multos habuit errores, reprobosque et a catholica fide dissonantes articulos atque lutherana, quae, ut Cochlaeus scribit !"* et luce clarius est, usque adeo dissonat a catholicae Ecclesiae fide et doctrina, ut non modo omnem Sanctorum Patrum in 48, 12-19. 164) S. Basilius M. cpist. 92 ad Italos et Gallos, (P. G. 32, 479-482); S. Hieronymus Dialogus contra Luciferianos, (P* L. 23, 172-173); Comment. in Epist. ad Galatas, lib. 3, ibid. 26, 403; Vincentius Lírinensis Commonit. 1, ibid. 50, 642-645. 165) S. Athanasius Hist. Arianorum ad Monachos, (P. G. 25, 771-787); S. Gregorius Naz. Orat. 43 in Laudem Basilii M. ibid. 36, 551-556; S. Hilarius Liber contra Constantium, (P. L. 10, 580-582); Lucifer Cal. Pro S. Athanasio, lib. 1, ibid. 13, 859; Moriendum est pro Dei Filio, ibid. col. 1010; Vincentius Lirinensls Commonit. 1, ibid. 50, 642-645. 166) Theodoretus Hist. Eccles. lib. 4, cp. 11-33, (P. G. 82, 1146-1195); P. Orosius Hist. lib. 7, cp. 33, (P. L. 31, 1144-1147). 167) Victor Vitensis Hist. Persecutionis Africae, lib. 1, (P. L. 58, 182-202); S. Isidorus Hisp. Hist. de Regibus Gothorum, ibid. 83, 1077-1078; Card. G. Hergenróther Storia Univers. della Chiesa, vol. 2, part. 3, cp. 1, pag. 310-312. 168) Card. G. Hergenróther Storia Univers. della Chiesa, vol. 2, part. 3, cp. 1, pag. 311-312. 169) Ibid. pag. 311. 170) Hart. Grisar S. I. Roma alla Fine del Mondo Antico, vol. 1, pag. 68-81. 171) Card. G. Hergenróther Storia Univers. della Chiesa, vol. 2, part. 3, cp. 1, pag. 314. 172) Centuriatores Magd. Centuria 6, vol. 2, cp. 2, col. 23; Vila S. Benedicti, cp. 15, (P. L. 66, 162); S. Gregorius M. Dialogorum, lib. 3, cp. 11-13, ibid. 77, 237-241. 173) Card. G. Hergenróther Storia Univers. della Chiesa, vol. 2, part. 1, cp. 4, pag. 47-81 174) Septiceps Lutherus, Parisiis 1564. Cf. Dissert. 2, sect. 1, not. 66. DISSERTATIO SEPTIMA 225 doctrina fidei auctoritatem conculcarit et una cum piis ritibus a maioribus nostris sancte institutis et religiose in Dei cultu servatis, omnes ecclesiasticos canones, statuta, leges, omniumque conciliorum decreta pessumdederit,!*5 ac nihili pendens e medio tulerit; verum etiam ipsa Ecclesiae sacramenta divinitus instituta partim aboleverit, partim mutaverit in peius ac profanaverit totumque catholicae Ecclesiae statum ordinemque turbarit, inverterit ac pene una cum fidei doctrina mirum in modum interturbata, obscurata, foedata everterit; ita ut apud Lutheranos Ecclesiae Dei super Petrum fundatae vix umbra aut vestigium qualecumque remanserit: Exterminarvit eam aper de silva, el singularis ferus depastus est eam. !*6 X. Sed, ut dicamus tandem quidnam sit Lutheranorum secta ac ipsius veluti imaginem coloribus suis vel lineamentis deductis exprimamus, praeter ea quae in communi de haereticorum sectis dicta sunt, 17? cum Cardinali Bellarmino !? dicimus exercitum esse monstrosarum ]locustarum, quas in sua divinissima Apocalypsi Ioannes sub quinti Angeli tuba descripsit post stellam de coelo lapsam, dicens: Vidi stellam de coelo cecidisse in terram, et data est ei clavis putei abyssi. Et aperuit puteum abyssi, et ascendit fumus putei sicut fumus fornacis magnae ; el obscuratus est sol et aer de fumo putei, et de fumo putei exierunt locustae in terram et dala est illis potestas sicul habent potestatem scorpiones terrae, etc. Et similitudines locustarum similes equis paratis in proelium, et super capita earum tanquam coronae similes auro, et facies earum tanquam facies hominum, et habebant capillos sicut capillos mulierum, et dentes earum sicut dentes leonum erant; et habebanl loricas sicut loricas ferreas, et vox alarum earum sicut vox curruum equorum multorum currentium ad bellum. Et habebant caudas similes scorpionum, et aculei erant in caudis earum... El habebant super se regem angelum abyssi. ?'9 Per stellam autem de coelo lapsam interpretatur vir eruditissimus Lutherum lapsum in haeresim, Lucifero similem, cui apud Isaiam dicitur: Quomodo cecidisti de coelo, Lucifer, qui mane oriebaris? $% In Controversiae Christianae Fidei, t. 1, lib. 3 De Romano Pontifice, cp. 23, pag. 387-389. Lutheranorum secta est ex Bellarmino exercitus locustarum, de quibus Ioannes in Apocalypsi loquitur: Vidi stellam, etc, Per stellam de coelo Japsam Bellarminus interpretatur Lutherum, qui eccidit de coclo religionis in sncrilegas nuptias; habuit clavem nbyssi contra claves cocli, idest, Petri. Hinc fumus errorum in christianitate. Post fumum veniunt locustne, quae sunt haereticorum insigne, Sacris nanque Litteris stellae dicuntur viri, quorum conversatio in coelis est, * cum propter Deum terrena minime curent. Stellae spirituales sunt ii, quibus Paulus ad Philippenses ait: Lucetis sicut luminaria in mundo ;!* et quibus Dominus ait : Vos estis lux mundi. !9 Lutherus autem, cum in catholica religione caelibem vitam profiteretur, per haeresim usque ad incestas sacrilegasque nuptias lapsus fuit. Clavem habuit abyssi contra claves coeli, quas Dominus Petro tradidit. 184 Praecipuum enim Lutheri studium fuit in oppugnando Romano Pontifice successore Petri. 185 Et ea quidem ratione longe multis infernum aperuit, quos per haeresim a via salutis abductos in viam perditionis, quae ad perpetuum ducit interitum, adduxit. Hinc fumus fornacis babylonicae, imo infernalis errorum plane tartareorum in christianitate, hinc tenebrae haeresum plusquam cimmeriae, 18% quam aegyptiae, 185° operuerunt terram, el caligo populos, !*8 quibus et sol iustitiae Christus !*? in multorum mentibus quam maxime obscuratus est, et aer, sive coelum catholicae religionis puraeque Divinarum Scripturarum doctrinae. XI. Post stellam autem in terram delapsam, de puteo tam tetrum fumum emittente, veniunt locustae de fumo, hoc est, teterrima haeresi, exeuntes. Est autem locusta in Sacris Litteris speciale quoddam haereticorum insigne. Non desunt ex sacris scriptoribus, qui vaticinium illud Ioelis : Residuum erucae comedit locusta, et residuum locustae comedit bruchus, et residuum bruchi comedit rubigo, !*? allegorice de quattuor persecutionibus Ecclesiae interpretantur. !?! Passa enim est Ecclesia persecutiones primo quidem ab infidelibus Iudaeis et idololatris, postea vero ab haereticis, tertio a malis christianis, quorum vita scandalis plena est, tandem passura est antichristi persecutionem, novissimam quidem, sed omnium maximam persecutionem antichristi. 19? Et quoniam in Sacris Litteris locustae aliquando in bonam partem mae a Diabolo Fundatum, ibid. t. 7, f. 4473-479*; Card. G. Hergenróther Storia Univers. della Chiesa, vol. 6, part. 1, cp. 10, pag. 138-142; Hypotyposis M. Lutheri, vol. 2, part. 1, sect. 5, Dissert. 9, pag. 302-303. 186) Cf. Dissert. 3, sect. 1, not. 25. 187) Cf. Ex 10, 22-23. ctore Adnotatiunculae in loelem Prophetam, (P. L. 175, 323-324). 192) Cf. Mt 24, 21-23. DISSERTATIO SEPTIMA 227 sumuntur, nam in Levitico inter animalia munda computantur 1°? et in Evangelio legimus quod erant cibus Ioannis Baptistae ; !** sed, quoniam venena hic habent scorpionum, nonnisi in malam partem sumuntur, nec nisi malos homines hostesque crudeles designare possunt, quemadmodum iuxta historiam apud Ioelem inimicos Iudaeorum designant. 19 Sunt locustae insecta animalia corpore parva, valde edacia atque voracia, adeo ut non ad aliud creata videri possint. Hinc totum fere corpus venter est, ad volandum parum ob ventris gravitatem apta; quare saltare potius quam volare cernuntur. Hominibus valde sunt noxia, pestes camporum, segetum, frugum, quin etiam arborum ; omnia enim depopulantur, sicut in Exodo legimus. € Et cum regem non habeant, sicut Salomon in Proverbiis ait,!?" turmatim ac veluti in acies ordinatae ad instar exercitus incedunt innumerabili multitudine, ut propterea in Sacris Litteris locustis comparentur exercitus longe maximi. 198 Ita, inquit, de fumo putei exierunt locustae multae numero. Successit enim Luthero sicut Mahumeti, qui statim multo plurimos innumerosque habuit sequaces. Non sicut Christo, qui in uno tantum Tudaeorum populo, cum multo tempore Evangelium praedicasset et miraculis divinis absque numero confirmasset, non tamen nisi paucos invenit, qui in ipsum ex Loto corde crederent ; innumeros autem qui odio haberent et ad necem quaererent. Non ita Lutherus, illico invenit sine numero sectatores, qui suum ipsius evangelium obviis manibus accipientes amplexati sunt atque exosculati. Non enim ad arctam viam, quae ducil ad vilam, sed ad latam et spatiosam, quae ducit ad perdilionem,!?9? vocavit homines sicut Mahumetes, non sicut Christus Dominus noster. Sunt locustae animalia parva ; hinc, sicut in Numeris legimus, ?9? parvi homines locustis comparantur. Ita sane Lutherani homines sunt virtute parvi, una enim sola fide contenti virtutes alias floccipendunt atque pessumdant. Edaces locustae sunt atque voraces, nec nisi explendo ventri inserviunt, et, licet alas habeant, ventris pondere pressae, volare non possunt. Homines sunt, de quibus Apostolus venena scorpionum habentes, quae, licet parvae, tamen sunt edaces, pestes segetum. Sic Lutherus innumeros statim assecins habuit, quia non ad arclam, sed nd latam viam vocavit. Locustae sunt parvae et voraces; Lutherani item sunt parvi virtute, quia soln fide contenti, et hostes jeiunlorum; locustae sunt sine rege, et tamen unitae nd infestandum; Lutherani, sine capite, et tamen uniti ad impugnandam R. Ecclesiam; locustae habent faciem hominis, sed dentes leonum et caudas scorpionum; Lutherani per dulces sermones seducunt, dentibus lacerant ecclesiasticos, etc.; locustae hnbent coronas aureas; Luiherani sunt arrogantes; locustae habent ait: Quorum deus venter est, 2% sarcophagi, epicurei, ventri addicti, hostes ieiuniorum, abstinentiae et continentiae inimici. Mentem habent, sed ad coelestia divinaque volare non possunt, et sicut de porcis ille ait *** quod anima data eis pro sale est, ne caro putrescat ; ita hi animam in corpore nonnisi corporis gratia accepisse videntur, vivunt ut comedant, ut commessationibus largisque compotationibus et luxui pro virili indulgeant, pestes sunt catholicae Ecclesiae, Catholicis omnibus infensi hostes, nati ad bona ecclesiastica devastanda, consumenda, dilapidanda. Non habent locustae regem aut principem, et tamen ad regiones infestandas depopulandasque turmatim et quasi in unum exercitum collectae incedunt ; ita sane Lutherani in sua ecclesia nullum habent supremum caput, pastorem, rectorem, Christi in terris vicarium, ?93 contra catholicam tamen Ecclesiam ad eam devastandam et mille modis oppugnandam expugnandamque uniti sunt. Habent locustae faciem hominis et capillos mulierum, sed dentes leonum, quoniam sub vestimentis ovium lupi rapaces sunt, ?99* ef. per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocentium, ?* et sub specioso praetextu verbi Dei Catholicos omnes, maxime vero ecclesiaSticos, caninis ac leoninis dentibus lancinant et lacerant ; scorpionum instar blandiri videntur brachiis, sed caudis venena infundunt. Hinc locustae non modo dentes leonum habent per apertam in Catholicos violentiam, verum etiam caudas scorpionum per occultas fraudes dolosque, quibus simpliciores venenare conantur. Habent super capita coronas aureas per fastum, arrogantiam, superbiam, qua sibi solis tribuunt cum veram fidem et religionem nudiustertius ad instar fungi exortam, tum etiam Divinarum Scripturarum intelligentiam ; ipsi soli Scripturas intelligunt, ipsi soli sunt theodidacti, divinitus edocti. Sed tamen, quoniam Christus est ipsorum tantum sapientia et iustitia, ?*5 ita sunt divinitus edocti, sicut et iustificati; ita docti sicut et iusti, putative, inquam, tantum. Habent locustae istae apocalypticae praeterea loricas ferreas, pectora ferro armata, dura corda, obstinata in impietate haereseos De Finibus Bonorum et Malorum, lib. 5, vol. 8, pag. 2523; De Natura Deorum, lib. 2, vol. 9, pag. 3045-3046. 203) Cf. Bulla Leonis X contra Errores M. Lutheri, W. L. t. 2, f. 55; Assert. Art. 26-29, ibid. f. 106*-108^. 203*) Ct. Mt 7, 15. 204) Rom 16, 18. 205) Ct. 1 Cor 1, 30. DISSERTATIO SEPTIMA 229 et in Catholicorum iniqua persecutione; induraverunt, ut Pharao, cor suum, *? ne audiant vocem Christi per Vicarium suum in catholica Ecclesia loquentis. Sunt autem vocalissimae istae locustae, per alas emittunt vocem longe maximam : Vox alarum earum sicul vox curruum equorum multorum currentium ad bellum. Sunt sane Lutherani in disputationibus, in congressibus, in concionibus, in librorum scriptionibus adversus Catholicos supra modum loquaces ac longe verbosissimi. Volarunt statim per orbem innumeri cum Lutheri tum Lutheranorum multo plurimorum innumeri libelli, ?? qui magnum in christianitate excitaverunt. rumorem, magnum strepitum adversus sacrosanctam catholicam et apostolicam Romanam Ecclesiam. Sed firma stat Domini sententia : Portae inferi non praevalebunt adversus eam. ?98 Non enim nisi a satana excitati sunt Lutherani ad impugnandam Christi Ecclesiam. Nam tandem ait, quod habebanl super se regem angelum abyssi, qui dicitur exlerminalor. Diabolus enim rex dictus est super omnes filios superbiae,?"?? cuius primae summaeque partes sunt Ecclesiam Christi impugnare, perdere, exterminare; maxime autem novissimis hisce temporibus per Lutherum et Lutheranos suos hoc attentavit. Et utinam non ei pro voto in his aquilonaribus regionibus conatus successisset! Sed adimpletum illud est: Ab aquilone pandelur omne malum. ?1 XII. Quid igitur tandem brevibus est Lutheranorum secta ? Turma est tartarearum locustarum longe monstrosarum, exercitus militum diaboli, qui ab angelo exterminatore contra Ecclesiam Dei ducitur regiturque, similis exercitui Chaldaeorum, qui sub rege Babylonis sanctam civitatem Dei Ierusalem oppugnavit et magna ex parte demolitus fuit.*" Per Lutheri nanque haeresim ex militibus Christi facti sunt milites antichristi et ex filiis Dei a sancta Ecclesia facti sunt filii diaboli, ex synagoga satanae generati. Prius, per verum Evangelium in Christo geniti ?? erant filii et heredes regni coelorum %3 a viris apostolicis; tandem a Luthero per pseudoevangelium in anHergenróther Storia Univers. della Chiesa, vol. 6, pnrt. 1, cp. 1, pag. 29-31. 208) Mt 16, 18. loricas ferreas et sunt vocalissimae; Lutherani duri corde, loquaces in disputationibus, in congressibus, etc. Habent locustac super se angelum abyssi, Lutherani habent diabolum. Secta ergo Lutheranorum est excrcitus diaboli contra Ecclesiam ab angelo exterminatore ductus. Connexio cum sequentibus. Ad exprimendam lutheranismi imaginem adhuc aliquid de Lutheranorum moribus dicendum cst. Paulus, ad Timotheum scribens, vivide depingit tichristo geniti sunt filii et heredes perditionis aeternae. Mirabilis, sed lacrimis digna metamorphosis, transmutatio, inquam, filiorum Dei in filios diaboli, hoc est, Catholicorum in haereticos per Lutherum, qualis statim ab origine mundi fuit transmutatio angelorum per Luciferum in daemones infernales. ?4 Sed quoniam doctrina sua Lutherus hoc operatus est, iam quod facturos nos recepimus, videamus quaenam, qualis et quanta fuerit Martini Lutheri doctrina. DISSERTATIO OCTAVA QUAM INCOMMODI SINT HAERETICORUM GENERATIM OMNIUM [Mores] PRAESERTIM VERO LUTHERANORUM ET QUALIS SIT IPSORUM SECTA ETIAM ALIORUM SECTARIORUM IUDICIO ATQUE SENTENTIA ! I. Superius, ubi post Lutheri descriptionem ad lutheranismum describendum coepimus admovere manum, ex Divinis Litteris et Sanctis Patribus diximus nonnulla de moribus haereticorum ;? sed non potuimus eos suis coloribus, ut par est, depingere. Addemus hic alia quaedam, quibus lutheranismi effigies et imago magis magisque ad vivum exprimatur. Licet enim inter haereticos nonnulli honestae spectataeque vitae esse videantur, ita ut speciem quandam pietatis ac veluti sanctitatis prae se ferant,’ quo aptiores sint ad decipiendas seducendasque animas ; plerumque tamen, cum improbi sint et incommodis moribus, quibus etiam discipulos sequacesque suos imbuunt, ipsis suis moribus revincuntur, sicut a fructibus dignoscuntur arbores, cum bonae tum iniquae. * At vero non possumus ullo modo invenire colores meliores iis, quibus Paulus uno tantum in loco, ad Timotheum scribens, haereticos depinxit, dicens: Hoc autem scilo, quod in novissimis diebus DISSERTATIO OCTAVA 231 inslabunt tempora periculosa, et erunt homines seipsos amantes, cupidi, elali, superbi, blasphemi, parentibus non obedienles, ingrati, scelesli, sine af[feclione, sine pace, criminatores, inconlinenles, immiles, sine benignitale, prodilores, protervi, tumidi el voluptatum amatores magis quam Dei ; habentes speciem quidem pielalis, virlutem aulem eius abneganles. El hos devita. 5 Loquitur hic Paulus de populo haereticorum, ex quibus prodeunt magistri, quos dicit esse sicut Jannes el Mambres, qui reslilerunt Moysi, homines corrupli menle, reprobi circa fidem, qui resistunt veritati. 5 Et paulo superius de haereticorum magistris loquitur Apostolus, de quibus ait quod sermo eorum serpil ul cancer,? quod in magna Dei domo... sunl vasa... in contumeliam, £ quodque cum modestia corripiendi sunt, si quando Deus del illis poenitentiam ad cognoscendam verilalem, el resipiscanl a diaboli laqueis, a quo captivi tenentur ad ipsius voluntatem. ? i Docet hic Paulus errores et haereses esse diaboli laqueos, in quibus haereticorum cum primis magistri et doctores capti detinentur, nam, ut Petrus ait, a quo... quis victus est, illius el servus es ;!" docet conversionem et poenitentiam horum non esse plane impossibilem, ac propterea esse cum modestia corripiendos, si quando, inquit, Deus det illis poenitentiam. Quod nos cum primis Polycarpo Laisero Lutheranorum doctori ex animo optamus, ut resipiscat a laqueis diaboli, in quibus captus detinetur, et possit canere: Anima nostra... erepta est de laqueo venantium; laqueus contritus esl et nos liberali sumus, adiuvante tamen Deo Omnipotente. Unde sequitur: Adiulorium nostrum in nomine Domini, qui fecit coelum el terram, ® alioquin difficillimum est ac plane impossibile hominem sese a diaboli laqueis expedire. Sic potest vas in conlumeliam commutari in vas in honorem, sanclificatum el ulile Domino, ad omne opus bonum paratum.?* Quod utinam Polycarpo nostro coutingat, ne sit amplius sermo ipsius serpens ut cancer, sicut illorum omnium est, qui a verilale exciderunt, sicut Hymenaeus et Philetus, ™ sicut Arius, sicut Lutherus! haereticorum mores. Eos dlcit cupldos, clatos, etc.; eorum magistros esse mente corruptos, rceprobos, etc., quorum sermo ut cancer serpit ; irretitos a diaboli laqueis; quos corripiendos docet, sí. Deus det illis poenitentiam ; quae Laisero optatur, ut resipiscat. Paulus haereticos vocat diabolos, criminntores, seipsos amantes, et ideo hallucinatos, adulatores, omnia, etiam indecora, bona arbitrantes, quia temulentia mentis lymphati sunt. Ideo Paulus vocat eos II. Nunc itaque, postquam Paulus verba fecit speciatim de haereticorum doctoribus et magistris, generatim loquitur de scelestis hominibus, maxime qui haereticorum dogmata in suam ipsorum et aliorum perniciem erant consectaturi. Ita autem describit haereticos, ut perversae voluntatis et vitiorum ergo teterrimis daemonibus faciat eos longe simillimos; adeo ut eos etiam diabolos appellet. Nam ubi nos criminatores legimus, graece diaboli est;!5 ita ut Pauli sententia haereticorum secta nonnisi daemonum synagoga sit. Erunt, inquit, homines seipsos amantes, graece una voce qí(Aavton, 18 suiamantes. Foedum infameque cognomen est; pavtia enim, sui amor, ut etiam philosophi cognoverunt, et in primis Plato in suis Legibus,!? causa, radix et fons est omnium vitiorum atque malorum. Est autem amor ille, de quo Dominus ait : Qui amat animam suam, perdet eam.!9* Hic enim, ut Plutarchus scribit,!? praeter alia vitia gravissimum in homine gignit malum, quod non potest esse sui iudex aequus et incorruptus. Quisquis enim amat, hallucinatur et coecutit in eo quod amat. Per hunc sibi quisque est adulator, summus et maximus philocolax efficitur, hoc est, assentationibus gaudens, amplumque locum inter amicos praebet assentatori; propter benevolentiam enim, qua seipsum prosequitur, homo nihil non adesse sibi boni arbitratur. Hinc est quod, ut Seneca ait,?" «nemo non benignus est sui iudex, et inde est, ut omnia meruisse se existimet ». Efficit autem hic ut, sicut insani et ebrii indecora quaeque, quae faciunt, optime facta arbitrentur, ita homo amentia quadam et mentis est temulentia lymphatus, vitia sua etiam longe turpia virtutes existimet eximias longeque conspicuas. Phrenesis mentis est prope desperatae salutis; nulla enim virtutis iusti, honesti, nulla communis boni, tantum proprii commodi cura tangitur, qui nimium sui amans est, et sibi uni tantum per omnia placere studet. Hinc est quod secundo loco huiuscemodi homines Paulus cupidos dicit. Est autem graece ọthápyopor, ? hoc est, amalores pecupag. 336, ex Bibliotheca Scriptorum Graecorum, Parisiis, Firmin-Didot 1877. 18) Io 12, 25. postea: diXapryupta. DISSERTATIO OCTAVA 233 niae. Loquitur de illa cupiditate, de qua ad eundem Timotheum ait : Radix... omnium malorum est cupiditas, quam quidam appeltentes, erraverunt a fide.? Cupiditas, ọùapyppia, pecuniae amor, avaritia, quae est idolorum servilus,*? avarus enim praefert pecuniam Deo, pluris enim facit et magis pecuniam diligit quam Deum. Etiam quoniam, ut ille ait : ^ « Pecunia regina rerum », et: Pecuniae obediunt omnia, ut Salomon dixit ;?* propterea qui seipsum diligit supra Deum et propria commoda divino cultui anteponit, pecuniam, sine qua magna commoda haberi non possunt, tanti facit. De magistris haereticorum Paulus ait quod docent quae non oporlet, turpis lucri gratia.?* Sunt Iudae proditoris veluti germani fratres; ille enim Christum propter pecuniam vendidit, ?' hi autem fidei veritatem venalem faciunt. Haereticorum autem cupiditas in bonorum ecclesiasticorum direptionem hodie multo notior est quam ut dicatur. Praeterea dicit eos elaíos, graece àXatóvec, ?9 insolentes, [astuosi, arrogantes, iactlabundi, ostentatores, qui insolenter et falso gloriantur et iactant nobilitatem, divitias, scientiam. Qualem autem quantamque scientiam et Divinarum Scripturarum peritiam iactent haeretici non opus est dicere ; Sacras Scripturas ipsi soli intelligunt. ?? Gnostici sunt, qui omnia norunt; Catholici asini sunt stipitesque, Marpesiis e cautibus nati. 3? Sic elato incedunt animo et extento collo pompatice incedunt. Sunt adhuc superbi $«spíoavou?! qui superiores aliis videri volunt et excellentiores, quos Virgo Deipara dixit superbos mente, sive cogitatione, cordis eorum. *' Gloriosi sunt, sibi tantum placent, alios omnes superbo tumore contemnunt, se potissimum, quin etiam solos christianos putant; et cum ipsi soli sapiant, ut D. Petrus ait, superba... vanitatis loquuntur. 9 Sciunt enim dogmata sua habere se de coelo ;?* superiores, Episcopos, pastores, quibus tanquam oves 10, 19. 26) Tit 1, 11. 27) Cf. Mt 26, 14-15. 28) Ms.: AA«Lovec. 29) Ct. Vincentius Lirinensis Commonit. 2, (P. L. 50, 683); M. Lutherus Sendbrif vom Dolmetschen und Fürbitt der Heiligen, I. G. t. 5, f. 173; Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, W. L. t. 2, f. 330*. Perin Onomast. sub nomine Marpesius. 31) Ms.: Yzspyqav.. 32) Le 1, 51. t. 2, f. 573*. cupidos, pecuniae amatores, docentes quae non oportet, turpis lucri gratia ; elatos, idest, ostentatores suae scientiae; superbos, superbe loquentes, alios contemnentes; nihili faclentes millc Cyprianos et Augustinos; blasphemos in Deum, in Sanctos; scelestos, impios, sine aflectione erga proximum; sine pace, idest, nbsque amici'iae foedere; criininatorces, nccusatores, proditores, Iudae similes; Christi in Ecclesia subsint, minime agnoscunt; doctores et magistros Ecclesiae non noverunt, nihili faciunt mille Cyprianos, mille Augustinos, ** ipsi sunt haberique volunt veritatis assertores atque magistri, non alii.36 Hinc propter superbiam, etiam victi, profligati, protriti non cedunt ; convinci possunt, persuaderi non possunt. Patres, concilia, traditiones, Ecclesiam ipsam non curant, ?? sed semper extolluntur in peius: Superbia eorum, qui te oderunt, ascendit semper. ?8 Sunt praeterea blasphemi in Deum, in Sanctos, in Ecclesiam, quoniam increduli sunt; hinc nanque spiritu blasphemiae pleni sunt. Item scelesti, àvóotw: 39 sine sanctitate, non sancli, impii, nullo pietatis erga Deum spiritu imbuti, nullam vitae sanctitatem curant, cum sint sola fide contenti, nulla divini cultus cura tanguntur, cum ipsis credere tantum sufficiat. Atque hinc est quod sunt etiam sine affectione, &ozop(ot, f$ hoc est, benevolentiae expertes, affectu amoris erga suos carentes. Si quis aulem, inquit alibi Paulus, suorum, el maxime domesticorum curam non habet, fidem negavit et est infideli deterior. *! Haereticis autem, quibus sola fides sufficit, caritate non est opus. Propterea hic a Paulo caritate destituti appellantur et benevolentiae affectu privati. Imo addit sine pace, Xoxovy8ot. ® Significat autem čğazovĝoç Graecis?! hominem qui sibi soli vivit, absque ullo amicitiae foedere, qui nullo iure necessitatis utitur, qui foederis et amicitiae nescius est; nemini amicabilem, irreconciliabilem, hoc est, nulla caritate praediti sunt neque erga domesticos, neque erga alienos, inhumani sunt, nullo humanitatis affectu permoventur. Quis autem nescit haereticos irreconciliabiles esse Catholicis, longeque inhumanos ? Utinam autem non et foedifragos experti essemus omnisque fidei expertes sacrosanctorum foederum violatores!!* Et insuper criminalores, àtá- Boro: 5 calumnialores, delatores, accusatores falsi, qui alios iniuria traducunt in vulgus, et infami nota inurunt. Quod quidem maxime proprium 163*; Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, W. L. t. 2, f. 330*. 37) Bulla Leonis X Contra Errores M. Lutheri, W. L. t. 2, f. 55*; Asserl. Art. per Leonem X Damnatorum, ibid. f. 108*; De Servo Arbitrio, ibid. f. 469^; Praefatio De Viribus et Voluntate Hominis, ibid. t. 1, f. 49*; Comment. Post. in Epist. ad Gal. ibid. t. 5, f. 290*; Hypotyposis M. Lutheri, vol. 2, part. 1, sect. 5, Dissert. 3, pag. 227. 38) Ps 73, 23. 39) Ms.: Avootot. 40) Ma.: Aotopyot. 41) 1 Tim 5, 8. 42) Ms.: Aonovðot. 43) CI. Grimm Lezicon GraecoLatinum in Libros N. T. in hanc vocem, Lipsiae 1903. 44) Cf. Comment. De Rebus Austriae, etc. pag. 18-19. 45) Ms.: Át«foXo:. DISSERTATIO OCTAVA 235 haereticorum est omnium in Catholicos, cum primis vero ecclesiasticos. Lingua enim sunt supra modum maledica et calamo longe contumelioso ac virulento, sicut de Diotrephe ait Ioannes% quod malignis verbis garriebat in ipsum; nisi forte Paulus diabolos haereticos dicat, quemadmodum Dominus proditorem Iudam diabolum appellavit. € Incontinentes, &«pazsic; 9 est aliquando apud Graecos f? &wpatíc incontinens atque &«óAaato; 5? intemperans, sed proprie incontinens est homo affectibus impotens, qui cupiditatibus et vitiis animi superior esse nequit; 5 intemperans autem qui incontinentia et effreni libidini gaudet. Existimo autem Paulo incontinentiam et intemperantiam idem esse, cum haereticis pessimas quasque tribuat qualitates, ita ut non modo elatos, superbos, parentibus inobedientes, sive immorigeros, ingralos scelestosque dicat, verum etiam diabolos ac veluti daemones incarnatos. Daemones autem vitiorum intemperantia plurimum delectantur. Et quoniam daemones feri sunt et implacabili crudelitate, nullius prorsus boni amantes, propterea sequitur: Immiles, àvípspot 5 et sine benignilale, àpáyaðo: ® feri, non amantes boni, qui nulla bonitate delectantur, nullis virtutibus afficiuntur, et bonis viris amici nullo modo esse posse videntur. Et quoniam vitiis quidem et malis qualitatibus per omnia fere daemonibus similes facit haereticos, sequitur adhuc et dicit quod sint proditores, protervi, sivc praecipiles aut lemerarii ; itemque tumidi, sive inflati, utique opinione scientiae, de qua ait: Scienlia inflal ; * voluptatum, sive libidinum amatores, magis quam Dei. Vilissimis voluptatibus Deum longe postponunt suasque cupiditates Deo praeferunt, quod ab initio daemones fecerunt. Et quoniam salanas transfigural se in angelum lucis, 5? ut, cum revera angelus sit tenebrarum, 56 specie tamen lucis angelus videatur; ita de his ait quod homines sint speciem quidem, sive formam pietatis habentes, virtutem aulem eius abnegantes, sicut illi, de quibus ait : Confitentur se nosse rino 1908, in hanc vocem. 50) Ms.: AxoAaocto,. 51) Aristoteles Ethica Nicomachea vol. 2, lib. 7, cp. 1, pag. 16, ex Bibliotheca Scriptorum Graecorum. 52) Ms.: Avnpspot. Col 1, 13. incontinente, suis vitiis dominatos; immites, feros, sine benignitate aut bonilate; speciem pietatis habentes, virtutem abncgantes ; et ideo vitandos esse monet. Paulus dicit etiam hacreticos spiritibus dacmoniorum addictos esse, el nmentes vocat ac mente corruptos, falsi nominis scientiam profitentes; sibi sapicntes, allos stultos existimantes. Deum, factis autem negant. ®© Quoniam, cum sint daemonibus quam simillimi, non minus quam daemones ipsi adversandi declinandique sunt Catholicis omnibus, salutis suae revera amantibus ; propterea concludit, dicens: Et hos devita. Ita Paulus depingit nobis quamcumque haereticorum sectam quasi daemonum synagogam ct satanicorum hominum coetum. Alias de haereticis ad eundem Timotheum scripserat, quod discedentes a fide daturi erant operam spiritibus erroris el doctrinis daemoniorum, in hypocrisi loquentium mendacium; 58 nunc autem ipsis daemonibus simillimos vitiorum gratia facit. Lutherus solitus fuit Catholicorum academias dicere lupanaria antichristi, damnatas sectas diaboli, gymnasia daemonum et stabula insulsissimorum asinorum. 5? Paulus autem ipsos haereticos diabolos appellat, et forte etiam asinos, cum sequitur dicens : Quemadmodum Iannes et Mambres restiterunt Moysi, ila et hi resistunt veritali ; homines corrupti mente, reprobi circa fidem, sed ultra non proficient ; insipienlia enim eorum manifesía erit omnibus, *? graece est &vouu ** amentia eorum, propterea eos dicit corruptos mente, orbatos mente ac veluti communi sensu privatos, moriones, insanos. Et merito quidem, non solum autem propter ignorantiam, cuius gralia Petrus índoclos appellavit, depravatores Scripturae, 9? et Paulus dixit quod profitentur falsi nominis scientiam, ® et quod non intelligunt neque quae dicunt neque de quibus affirmant ; * sed quoniam, tales cum sint, videntur sibi esse omnium sapientissimi. Sapientes sunt, ut Isaias ait,** in oculis suis et coram semotipsis prudentes, instar morionum et amentium hominum, qui cum cerebro careant, videntur tamen sibi supra modum sapientes, sicut in Proverbiis Salomon ait: Sapientior sibi stultus videlur septem viris loquenlibus sententias, et in Ecclesiaste : In via slullus ambulans, cum ipse sit insipiens, omnes stullos existimat. 5? rum, W. L. t. 2, f. 503*-505*; Hypotgposiís M. Lutheri, vol. 2, part. 1, sect. 5, Dissert. 9, pag. 299-300. 60) 2 Tim 3, 8-9. 61) Ms.: Avota. 62) Cf. 2 Petr 3, 16. 63) 1 Tiin 6, 20. Vulg.: Scientiae. 64) Ibid. 1, 7. Vulg.: Non intelligentes neque quae loquuntur, etc. sipiens sil. DISSERTATIO OCTAVA 237 III. Ex hac autem sapientiae et iudicii vesana praesumptione oritur quod moriones aliorum omnium dicta factaque iugiter ridere solent omnesque cachinnis prosequi et irridere : lrridel, inquit Sapiens, stultus disciplinam patris sui ; 9 et item: Non recipit stultus verba prudentiae, nisi ea dixeris quae versantur in corde suo. *? Hinc est quod cum nonnisi stulte loquatur, os enim stultorum ebullit slullitiam ; °° mirum tamen in modum placent sibi in dictis suis, stultitia enim gaudium stulto est, * et propterea tam loquaces sunt atque verbosi. Quoniam, licet loquendo in proposito non persistant, sed huc atque illuc vagantes sine iudicio discurrant et sermonem convertant; videntur sibi optime et sapientissime loqui. Et hinc tandem est quod in eo quod semel conceperunt, perpetuo firmiter haerent, et quod persuasum mentlique infixum habent, nullis rationibus persuasi dimittere possunt et mutare sententiam, sed tenacissime suam tuentur vesaniam, contradicentibus autem indignati iraque et furore perciti succensent. Hinc ín Proverbiis legimus: Via stulli recla in oculis eius, qui aulem sapiens est audit consilia. Fatuus statim indicat iram suam. °? Quia, inquit, stultus quidquid agit, optime factum arbitratur, propterea non admittit aliorum consilia, quin potius indignatur et irascitur dantibus sana consilia. Haec autem omnia haereticis tam apte conveniunt quam quae aptissime. Sunt quidem ipsi insipientes, moriones, homines corrupli mente, cerebro vacui, nubes fonlesque sine aqua," sed apud semetipsos Salomone ^ et Daniele "5 sapientiores sunt; atque hinc est quod Catholicorum omnia rident, cachinnisque prosequuntur: sacras ceremonias, ritus, traditiones, decreta, canones, censuras, doctrinam omnem et leges ecclesiasticas, concilia, Patres orthodoxos, Doctores, theologos, monachos, sacerdotes, Episcopos, summosque catholicae Ecclesiae Praesules, ipsos Ecclesiae Dei Pontifices Optimos Maximos, qui unquam usque ad diem hanc fuerunt Christi Vicarii et Petri successores, omnia in unum. Sunt enim cathedra, sive habitatio irrisorum ; ?* illi sunt, de quibus Petrus vaticinatus fuit, dicens: Venienl in novissimis diebus in deceptione illusores, iuxta proprias concupiscentias ambulanVulg.: Fatuorum, loco: Stultorum. 71) Ihid. vr. 21. 72) 12, 15-16. 73) Iud 12. Ex qua praesumptione oritur aliorum irrisio, et in sua amentia obstinatio. Hinc omnia nspernantur, ceremonias, ritus, traditiones, decreta, concilin, Patres, etc. les. ? Et Iudas apostolus: In novissimo tempore venient illusores secundum desideria sua ambulantes in impielatibus. ** Etiam, quoniam sibi solis omnem sapientiam vindicant, propterea tantopere sibi placent in dogmatibus suis et placitorum suorum adeo sunt amantes tenacesque. Sunt etinm Sed et mirum in modum loquaces verbosique, nec minus gloriosi. loquaces: Gloriose admodum ac thrasonice ?? iactant seipsos de parta adversus se solos Nu M Catholicos victoria per solum purum putum verbum Dei, *^ quod ignorantiam — ipsi e tenebris in lucem asseruerunt, ®% per solas Scripturas, quas nonTERIMATSS E cael ipsi noverunt. Catholicos, quorum iugiter ignorantiam nequitiamque deplorant, nunquam non profligarunt, non vicerunt et triumpharunt, ita triumphos suos gloriose admodum canunt homines Oreste. insaniores, ® atque ita, morionum instar, nunquam ad sanam mentem redeunt. Semper in erroribus suis firmiter haerent, et ab eo quod semel consinci tueri constituerunt nullis argumentis avelli posse videntur; convinci posnt con possunt, converti nequaquam, saepeque a Catholicis et coram in conpossunt. gressibus et scriptis convicti, iidem sunt, eadem semper inculcant repetuntque, et eandem cantant cantilenam. Tantum adversariis suis magis magisque succensent odiique et livoris oestro agitati maiora convieiorum et contumeliarum plaustra in ipsos exonerant. Facilius est morionibus Minervam ingerere rudentibusque Arcadiae iumentis 9 musas, quam obstinatis haereticis catholicam fidem. Sapientes Nomine tantum christiani sunt, cetera infideles sunt, asini sunt sunt ad main leonum exuviis, simiae in purpura, et, si sapientes sunt, nonnisi ad lum; hinc vulpes etiam. malum sunt, sicut legimus: Sapientes sunt, ut faciant malum ; bene vocantur. A z aulem agere nescierunt; ** hinc appellati sunt vulpes; 9 astuti sunt, varii et versipelles, duplices corde ac veluti ambidextri. Saepe aliud in ore, aliud in corde habent ; aliud dicunt, aliud sentiunt ; verba Ditae superbia et furore plenam. Cf. Io. Perin Onomast. sub nomino Thraso. 80) Contra Henricum Regem Angliae, W. L. t. 2, f. 344*. 81) Cf. Prae/at. in Annotationes in Aliquot Capita Matthaei, ibid. t. 5, f. 1*; Harte Schrifjt und Antwort Hertzog Georgen zu Sachsen auff Vorgehende Demütige Schrifft Lutheri, W. G. t. 9, f. 233*. 82) Tradunt Mythologi Orestem cum Pylade Mycaenas petiisse, ut de Aeg!sto, interfectorc patris sui, se vindicaret, ibique in amentiam incidisse, postquam praeter Aegistum matrem propriam nesciens peremerat. Cf. Io. Perin Ononiast. sub nomine Orestes. 83) Arcadia apud antiquos laudata fuit propter magnam lumentorum copinm, quo factum est ut metaphorice sub iumentorum Arcndiae nomine, qui tardi et hebetls ingenii essent, intelligerentur. Cf. P. Mannuccii Adagia, col. 1191; Io. Perin Onomust. sub voce Arcadicus. B4) Jer 4, 22. Vulg.: Mala... agere. 85) Ez 13, 4. DISSERTATIO OCTAVA 239 vinae Legis ad sensum humanum immutant, ut sub umbra veritatis decipiant; honesta loquendi ratione utuntur, ut incautos circumveniant capiantque. Ex veritate et simulata quadam simplicitate mendacium et insidias struunt, ut per lucem ad tenebras ducant et per Christum ad antichristum ; christianos enim sub Christi nomine seducunt, sua crimina facinoraque longe teterrima miris artibus contegunt, Catholicorum vero colligunt et in vulgus quasi in scena traducunt, ut eos in odium adducant, multaque confingunt ad conflandam invidiam. Fingunt se Ecclesiae Christi condolere, ipsam clamitant propter falsam doctrinam non affligi modo, sed afflictam iam pene periisse; nec tamen nisi ruinam Ecclesiae moliuntur, dum auctoritatem ipsius minuunt, elevant, inficiantur, studioque novitatis acti addictique novam doctrinam tuentur, novam ecclesiam, novam, ut melius dicam, synagogam fovent, antiquam nihili faciunt, pessumdant atque conculcant. Quaecumque iam olim ab Ecclesia recte sancteque constituta sunt in dubium revocata prorsus abiiciunt; Episcopis, quos Spiritus Sanctus posuit... regere Ecclesiam Dei, *€ minime obedire, nulla in re morem gerere, quin resistere, adversari et pro viribus oppugnare. Sic, cum a fide et Ecclesia defecerint, in impietate proficientes contra Ecclesiam insurgunt, et tanquam muli in matrem recalcitrant; cumque absque ulla legitima vocatione ecclesiasticis rebus temere impieque se immiscuerint et iurisdictionem ecclesiasticam sibi contra omne ius et fas usurpaverint ; Dei et Ecclesiae rebelles et refugae semper in deteriora ruunt, et tandem instar fumi evanescunt et ad nihilum rediguntur. Talium hominum longe perditissimorum colluvies est omnis cuiuscumque generis haereticorum secta. IV. Praetermisimus autem unum in descriptione haereticorum, qua tam graphice descripti sunt ab Apostolo. Est autem quod ait: Ex his enim sunt, qui penetrant domos el caplivas ducunt mulierculas oneralas peccatis, quae ducuntur variis desideriis. " His enim verbis Apostolus suggillat haereticorum luxuriam vagamque libidinem. Solet enim haereticorum vita plerumque semper esse turpissimis commaculata libidinum sordibus. Fingunt se Ecclesiae condolere, dum eius ruinam moliuntur, et contra eam impie insurgunt. Addit Paulus quod captivas ducunt mulierculas ; plerumque enim eorum vita turpissima est, ut Hieronymus, Eusebius, Epiphanius et Augustinus testantur. Constantinus M. in Edicto ndpersus Omnes Haereticos vocat eos pacis labefactores, vitae hostes, internecionis auclores, etc. eorumque scelera dicit grandia et turpia. D. Hieronymus ad Ctesiphontem adversus Pelagianos scribit 9? quod Simon Magus haeresim condidit, Helenae meretricis adiutus auxilio. Hoc ipsum tradit de Nicolao Antiocheno, de Marcione, de Apelle, de Montano aliisque haereticis, et hac de causa plurimum crevisse haereticorum Pelagianorum sectam. ® Eusebius Caesariensis scribit quod Paulus Samosatenus mulierculas subornarat; S. Epiphanius de Ario tradit?! quod initio suae haereseos septingentas decepit virgines professas, per quas multorum etiam Episcoporum subvertit fidem. D. Augustinus scribens, in Parmenianum, Donatistis hanc etiam vagarum libidinum notam inurit, ? taxatque Circumcellionum eum feminis mixtiones. ?? Ex quo autem hic de haereticorum moribus in communi agimus, non committam, ut silentio praeteream quae Constantinus Magnus in Edicto adversus Omnes Haereticos de eorum moribus dixit, prout Eusebius in Vifa ipsius Constantini scribit, ! dicens quod cum x Ecclesia Dei, sublatis de medio discordiis, in tranquillo statu Imperator collocasset, inde aliud impiorum hominum genus tanquam latens venenum humanae vitae paratum comprimendum censuit. Isti corruptores quidam erant, qui honestatis specie et simulatione civitates labefactabant; eos vero pseudoprophetas et lupos rapaces Salvatoris vox divinitus vaticinando nuncupavit in hunc modum: Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, ** etc. Imperator autem in suo Edicto haereticos omnes ita compellat, dicens :?* «O veritatis inimici, hostes vitae, internecionis auctores et consiliarii, omnia apud vos veritati contraria, turpibus consentientia, maleficiis, ineptiis et commentitiis fabulis exultantia, quibus certe mendacia struitis, perimitis insontes, fidelibus veritatis lucem denegatis ; nam falsa visione et specie pietatis semper delinquentes omnia contagione vesira contaminatis, conscientias integras et labe vacuas lethalibus plagis vulneratis, ipsum diem, pene dixerim, hominum oculis adimitis. At quid attinet singula prosequi ? » etc. Item : ?*^ « Nam scelera vestra adeo grandia, adeo immania sunt, adeo etiam turpia et omni crudelitate redundantia, ut dies integer ad ea explicanda non sufficeret ». 20, 714-715). 91) Adversus Haereses, Haeres. 69, ibid. 42, 207. 92) Lib. 2, cp. 3, (P. L. 43, 53). 93) Cp. 9, Ibid. coi. 62. 94) Lib. 3, cp. 63, (P. G. 20, 1139). DISSERTATIO OCTAVA 241 Haec et multa alia his similia sapientissimus et pientissimus Imperator in Edicío adversus Omnes Haerelicos. Exprimuntur autem nominatim Novatiani, Valentiniani, Marcionitae, Pauliniani et qui Cataphrygum nomen sibi usurpaverant. ?8 Ariani omnium pessimi reperiuntur omissi. Sed hoc imperiale Edictum arianus homo recenset Eusebius, cui, tanquam haeretico Arii primario fautori et Arianorum eximio patrono, *? non potuit hac in re ob perfidiam haereseos deesse malus dolus, ac propterea, recensens pientissimi Imperatoris Ediclum* adversus Omnes Haereticos reticuit Arianos, omnium pestilentissimos et longe pessimos. Comprehendisset autem proculdubio Edictum hoc Lutheranos aliasque pestes haereticorum nostri temporis, si tunc nati fuissent. Antiquis enim haereticis ingenio tantum et eruditione inferiores sunt; impietate autem animi, perversitate doctrinae et morum improbitate longe forte superiores. Cum enim omnium antiquorum haereticorum Ariani habiti sint pessimi atque scelestissimi, propter quod non modo in Nicaeno concilio, !!? verum etiam in Sardicensi!?*! et in Ariminensi priori !'? excommunicati fuerunt, et ipsis ethnicis longe peiores ab orthodoxis Patribus habiti declaratique fuerunt ;!9 Lutherani nostri in impietate haereseos paria illis faciunt; contendunt enim ut hac in re nullis inveniantur secundi. V. Sed tempus iam est ut aliorum sectariorum iudicia sententiasque de Lutheranorum secta in medium afferamus. Accidit enim sectae huic sicut Arianorum sectae, cui perquam similem in multis saepe reperimus. Fuit autem Arianorum secta tantae impietatis, ut non modo a Catholicis male audiret, verum etiam ab haereticis aliarum sectarum, 1% quin etiam a Semiarianis ;!99 et ipsimet Ariani simularunt non semel aut iterum se Arianos non esse. 196 nasius epist. ad Episcopos Aegypti et Lybiae, ibid. 25, 547 sqq.; Theodoretus Hist. Eccles. lib. 1, cp. 11, ibid. 82, 939-946. 100) S. Athanasius Apologia contra Arianos, ibid. 25, 355; Orat. 1 conira Arianos, ibid. 26, 26; epist. ad lovianum, ibid. col. 818; Socrates Hist. Eccles. lib. 1, cp. 8, ibid. 67, 59-78; Phil. Labbeus Sacrosancta Concilia, t. 2, col. 1 sqq. cilia, t. 2, col. 623 sqq. 102) Cf. Socrates Hist. Eccles. lib. 2, cp. 37, (P. G. 67, 302-327); Phil Labbeus Sacrosancta Concilia, t. 2, col. 791 sqq. 103) Cf. S. Athnnasius Orat. 1 contra Arianos, (P. G. 26, 23-26); Orat. 3 contra Arianos, ibid. col. 355-358; Soerntes Hist. Eccles. lib. 1, cp. 9, ibid. 67, 87-90. 104) Cf. C. Baronius Annales Eccles. nn. 351, t. 4, pag. 498; an. 359, ibid. png. 647. — 105) Cf. Card. G. Hergenróther Storia Univers. della Chiesa, vol. 2, part. 1, cp. 4, png. 67-81. 106) Cf. S. Athanasius Orat. 1 contra Arianos, (P. G. 26, 27); Yin hoc Edicto omittuntur Ariani, quos Eusebius, corum fautor, in sua recensione retlcuit. At certe eomprehensi fuissent Lutherani, A- rlanis peiores, Lutheranae sectae accidit id quod nrinnae; impugnata fuit non salum a Catholicis, sed etiam ab aliis haereticis. Ariana hacresis in concilio Nicaeno damnata fuit. S. Antonius Arianos maxime detestabatur, dum eos in coclesti vislone omnia subvertentes conspexit. Et revera effectus. vislonem consecutus est, ut refert Athanasius, qu! Arianos serpentes Et quod spectat ad Catholicos, in Nicaeno concilio Arii haeresis omnium pessima iudicata fuit, ut S. Athanasius scribit, dicens :1°? «Ideo quoque universale et totius orbis concilium Arium ista loquentem eiecit ab Ecclesia et anathemate execratum est, non ferens blasphemias ; ex quo in reliquum tempus Arii error pro haeresi existimatus, quae plus mali in se haberet quam ceterae haereses, eo quod et perduellis Christi et praeambulatrix antichristi cognominata sit ». E Et in Vita S. Antonii scribit!98 quod beatissimus ille vir, Deo plenus, omnes refugiebat haereticos, praesertim vero Arianos detestabatur, adeo ut omnibus diceret, ne iuxta eos quidem esse accedendum; quod Arianorum sectam infelicissimam repererit, dicens multo deteriores serpentibus esse ipsorum sermones; quod Alexandriae pro concione Arianos publice damnaverit, dicens ultimam esse hanc haeresim et antichristi praecursorem. Ait etiam !9? quod vir sanctus, biennio antequam secta Arianorum in magnam catholicae Ecclesiae perniciem excitata fuisset, divinam de ea revelationem accepit: «Vidit enim mulorum multitudinem circa altare, qui crebris calcium ictibus omnia dissipabant. Nec mora, inquit Athanasius, visionem sequitur effectus ; nam post annos duos saeva Arianorum erupit insania. Tunc ecclesiarum fuerunt rapinae, tunc divinorum temeratio vasorum, tunc pollutis ethnicorum manibus sacra polluta sunt ministeria, tunc paganorum opificum praesidia adversus Christum comparata cum assumptione palmarum, quod idololatriae apud Alexandriam insigne est. Ad ecclesiam pergere compelluntur christiani, ut Arianorum populi crederentur. Proh scelus! Horret animus replicare quae gesta sunt: virginum matronarumque ereptus pudor, sanguis ovium Christi in templo Christi effusus veneranda respersit altaria, baptisterium pro voluntate gentilium pollutum est. Nihil defuit, visionis veritatem monstravit effectus, quod calcitranlium mulorum indisciplinatio, Arianorum esset impietas ». Et tandem de Arianorum, quos serpentes nuncupat, doctrina ait!!? quod non Apostolorum, sed daemonum et patris eorum diaboli doctrina Socrates Hist. Eccles. llb. 1, cp. B, ibld. 67, 66-78. 107) Orat. 1 contra Arianos, ibid. 26, 26. extat in calce Migne. 110) lbid. DISSERTATIO OCTAVA 243 sit, ob id per insipientiam iumentorum similis pecudum eorum expressus est animus. Ita apud omnes orthodoxos Patres Arianorum secta nonnisi tanquam omnium pestilentissima omniumque longe teterrima deterrimaque pessime semper audivit. VI. Verum, neque apud alios sectarios bene audierunt Ariani, licet ipsi alias haereticorum sectas abominati non fuerint, quinimo cum omnibus fere aliis sectis adversus Catholicos iunctis foederibus viribusque syncretismum fecerint. Nam et Meletianis manus dederunt, et Donatistas sibi associarunt, et cum Photino conspirarunt, et cum Macedonianis se coniunxerunt; invicem inimici cum sint haeretici, adversus catholicam Ecclesiam uno sensu conveniunt, !! sicut Herodes et Pilatus in Christum ; 9? sunt autem sicut vulpes Samsonis tantum caudis coniuncti, !!3 capitibus autem, hoc est, haeresum opinionibus longe divisi. A sectis autem, quae de Sanctissima Trinitate et vera Christi Deitate atque cum Patre consubstantialitate non male senserunt, Ariani semper exagitati fuerunt. Hinc a Socrate?"* et Sozomeno,!5 historicis Novatianorum sectae addictis, saepe male audiunt et traducuntur in Ecclesiastica Historia, et nunc ab omnibus fere sectariis huius tempestatis tanquam haeretici proscinduntur. 116 Sed quoad antiquos spectat, postea secta in partes divisa multum diuque digladiatum fuit inter Arianos et Semiarianos, ita ut in concilio Seleucensi Ariani a Semiarianis damnati fuerint et excommunicati, ut Socrates scribit, !? et ipsimet aliquando Catholicos se esse simulantes sectam suam damnarunt, maxime vero in concilio Nicaeno et vivente Constantino Magno;"? atque ita semper in Ecclesia Dei cum a Catholicis tum etiam ab haereticis aliarum sectarum semper male audierunt, et tanquam haeretici damnati ab omnibus fuerunt Ariani. 20-22), ubi contenditur Socratem Novalianum minime fuisse. 115) Ibid. 116) Lutherus Contra Henricum Regem Angliae, W. L. t. 2, f. 365^; De Servo Arbitrio, ibid. f. 472^; Confessio Augustana, I. L. t. 4, f. 162*. 117) Hist. Eccles. lb. 2, cp. 39-40, (P. G. 67, 149-150). ibid. col. 1027. appellat, corumque doctrinam diaboli doctrinam. Ita omnes Patres. Etiam ab aliis haereticis Ariani abominati sunt, licet contra R. Ecclesiam semper uniti essent. Ariani exagitati fucrunt 2n Novatianis, et a Semlarianis. Idem Lutheranis successit, dum Zwinglius damnat Luiherum ut Christi nbncgatorem; Tigurini Theologi hominem dicunt diabolis plenum, etc. Calvinus dicit Lutherancs caecos, phrenelicos, etc., VII. Hoc ipsum contingit Lutheranis ; ab omnibus male audiunt, ab omnibus damnantur et a Catholicis et ab haereticis ceterarum factionum, cum primis vero post Catholicos a Sacramentariis. Nam, ut Lutherus scribit in Brevi Confessione de Sacramentis, Y°! Sacramentarii Lutheranos appellare coeperunt sarcophagos, sanguinipotas, anthropophagos, theistas, capharnaitas, adorantes et colentes Deum coctum, Deum impanatum, Deum vinatum. Zwinglius, auctor primarius modernorum Sacramentariorum, multa scripsit in Lutherum et Lutheranos. Et de Luthero quidem pronunciavit!?? quod vel imperitus et rudis admodum esset theologus, vel impostor, seductor et abnegator Christi, Marcione ipso deterior. Post Zwinglium multi Zwinglianorum, maxime vero Tigurini Theologi in Lutherum Lutheranosque scripserunt. Lutherum damnarunt tanquam hominem diabolis plenum, qui monstrosa dogmata induxerit, cui proprii cerebri figmenta adeo placuerint, ut si quis ea haud secus quam divina oracula non receperit, statim sit asinus ; qui libros scripserit plenos impudicis, iracundis, impiis dicteriis, plenos daemoniis, quibus dum alios, qui ab ipso dissensere, damnare voluit tanquam sceleratissimos haereticos, seipsum potius haeresiarcham declaravit. Ista et his similia Tigurini in sua Germanica Confessione. ®* Ita irreconciliabile bellum inter Zwinglianos et Lutheranos ortum adhuc viget et ardet. Nec multo melius postea a Calvinianis audierunt, et nunc etiam audiunt Lutherani. De quibus Ioannes Calvinus Admonitione tertia ad Ioachimum Westphalum ita pronunciavit :?? « Lutherani homines sunt vertiginosi, cyclopes, superba factio gigantum, phrenetici, bestiae prodigiosae, caeci, desperate impudentes, nihil aliud quam falsarii et improbi calumniatores, protervi plus satis, bardi, fastuosi, et simul ita ignari, ut, quod pueris in catechismo traditur, id eorum veterani theologi ignorent; bruti homines, qui quid valeat, quorsum col. 78-81. 121) Wahraj[te Bekanntnnss der Dieneren der Kirchen zuo Zürich was sy uss Gottes Wort mit der Heiligen Allgemeine Christenlichen Kirchen gloubind und leerind. Getruckt zuo Zürych, by Christoflel Froschouer im Brachmonat als nach der Geburt Christi 1545 Jar, S. 3. 123-125. 134-140. 122) Op. Omn. t. 8, pag. 685-686. 698. 718-723, Amstelodami npud Io. Schipper 1667. Hnec nd litteram leguntur etium npud St. Hosium De Haeresibus Nostri Temporis, lib. 1, f. 212*, Antuerpiae, in aedibus Io. Stelsil 1566. DISSERTATIO OCTAVA 245 spectet coena nunquam gustaverunt, qui nec guttam ingenui pudoris habentes, perinde ac si toto vitae cursu nihil praeter anathemata didicissent, singulis prope scriptorum suorum versibus in nos fulminando, omnes Papae scribas et datarios superant, atque ita debacchando optimam evangelii causam se obruere posse sperant ». Alibi vero, ut scribit Conradus Schlusselburgius De Theologia Calviniana,!?* Calvinus in suis Jnstitutionibus™* Lutheranos dicit sanae doctrinae adversarios, adulterini dogmatis patronos, crassos comestores, qui, monstro in cerebris suis fabricato, evertunt totum naturae ordinem. 125 Illustribus sane titulis Lutheranos honestat nihilo minoribus Theodorus Beza, qui alter Calvinus iure dici potest, quos in sua praesertim Creophagia illustravit; ubi Tilmannum Heshusium cum reliquis suae speciei individuis asinum appellat, ?* simiam, polyphemum vegrandem, cothurnatum, pileatum asinum, canem in balneo, asinissimum sophistam, petulantissimum nebulonem, impurum sycophantam, belluam, larvam hominis, asinum bipedem et impurum, histrionieum et monstrosum, mixtum ex simiarum et onagrorum specie, animal carnivorum, cyclopem, asinariam simiam et asinum sesquipedalem ; idque omne de Heshusio et omnibus suae speciei individuis, hoc est, de hominibus lutheranis pronunciat. Ministri Genevensis ecclesiae una cum Tigurinis in Capitibus Consensionis appellant ?* Lutheranos homines «indoctos, turbulentos, omni virtute destitutos, in quibus sit confusa et insipida garrulitas. Item homines nullius pretii, qui falso praetextu decipiant multos rudes et imperitos, homines frivolos et petulantes, faces per quas excitet satan incendium, homines temulentos, bellum Sacramentariorum instaurantes ». Et, ut scribit Ioannes Iezlerus Schaphusianus De Diuturnitale Belli Eucharistici,?* cum Lutherani damnassent SacraVersutia, Calumniis, cic. f. 4» sqq. Francofurti nd Moenum 1592. 124) Ms.: Admonitione Ultima ad cundem Westphalum. S. Laurentius videtur citasse Calvinum ex Schlusselburgio, qui prius quidem Ultimam Admonitionem, in hoc tamen loco Institutiones citavit. 125) F. 896, Genevae 1561. Apud Schlusselburgium op. cit. f. 5. 126) Tractationum Theologicarum, vol. 1 Kpemgayla sive Cyclops. Dialogus de Vera Communicatione Corporis et Sanguinis Domini adversus Tilmanni Heshusii Commenta, passim, speciatim pag. 296 sqq. Genevae 1570. Cf. etiam not. 78, Dissert. Praeambula. 127) Apud Schlusselburgium op. cit. Ilb. 2, f. 3* sqq. ad verhum. 128) Lib. 1, f. 25*. 30*. 32* sqq. praesertim f. 92-93, Tiguri 1584. nec non patronos ndulterini dogmatis. Theod. Beza vocat cos asinos, simins, ctc. A Ministris Genevensis ecclesiae vocati sunt Lutherani indocti, insipientes, etc.; a Sacramentariis appellati sunt theistae, christicidae, nriolatrae, etc. Quinimo ipsi Lutherani in suos invchuntur. A. Musculus ail quod Lutherani suni ingens nebulonum turba, impostores, eic.; lac. Andrüáac testatur 246 SECTIO SEGUNDA mentarios tanquam convictos haereticos, mendaces, falsarios, sacramentiperdas, hostes sacramentorum, corruptores Testamenti Christi, daemoniacos, diabolis omni ex parte, ante, pone, supra, infra, intus, et extra plenos, omnium hominum, quos unquam terra sustinuit, deterrimos, non verbis, sed gladio civilis magistratus refellendos, arcendos a sacris et ab Ecclesia funditus extirpandos; Sacramentarii, his auditis, paria retulerunt, imo duriora rependerunt, Lutheranosque vocarunt anthropophagos, sarcophagos, hematopetas, theistas, carnifices, christicidas, artolatras, impanati Dei cultores, Nestorianos, Eutychianos aliisque multis longe infamibus nominibus Lutherani a Sacramentariis male admodum audire coeperunt, nec ullus est male audiendi finis. Ita Zwingliani et Calvinistae de Lutheranis sane pessime sentiunt. VIII. Non omittam autem referre etiam nonnullorum Lutheranorum et ipsius etiam Lutheri de sua secta iudicium, ut, ipsismet fatentibus, sciamus quale genus hominum sint Lutherani. Andreas itaque Musculus, egregius lutheranus, Sermone quodam in Dominica prima Adventus hac de re loquitur : ?? « Cum nobis Lutheranis hoc tempore ita agitur, ut si quis videre volet ingentem turbam nebulonum, hominum turbulentorum, fallacium, impostorum, foeneratorum, civitatem aliquam adeat, in qua evangelium Lutheri pure praedicatur, catervatim tales ibi reperiet. Nam meridiana luce clarius est quod hominum effrenatorum et indomitorum apud quos omnis virtus et honestas penitus extincta est et apud quos pro peccato nihil reputatur, nusquam plures ne quidem apud ethnicos, Turcas et alios infideles, quam apud evangelicos, apud quos omnia frena diabolo laxata sunt, reperiantur » Quid igitur, Musculo iudice, est Lutheranorum, sive evangelicorum hominum secta? Ingens turba nebulonum, hominum turbulentorum, apud quos omnis virtus et honestas penitus extincta est, peius quam apud Turcas et alios infideles. Pronunciat autem ita proprius ipsorum propheta. 1? Iacobus Andráae similia habet, dum et ipse in Concione quadam ita ait:!3! « Turba Germanorum suum quidem locum verbo DISSERTATIO OCTAVA 247 Dei ut praedicetur tribuit; nulla vero sentitur in illis morum emendatio, sed horrenda, bestialis, epicurea eorum vita cernitur in conversationibus, compotationibus, cupiditatibus, pompis et divini nominis profanationibus, sive blasphemiis, qua in parte volunt aeque libere et impune peccare, sicut papistae in sua idololatria. Mandat serio Deus in verbo suo, et a suis christianis requirit seriam et christianam disciplinam; haec vero apud nos novus papatus novusque monachismus existimatur. Si enim, inquiunt, didicimus modo per solam fidem in Christum salvari, qui sua morte pro peccatis omnium satisfecit, nos vero satisfacere non possumus nostris ieiuniis, eleemosynis, precationibus et aliis operibus; quamobrem sine et permitte, ut huiusmodi opera missa faciamus, cum per Christum alioquin salvari possimus, et solum gratia Dei Christique meritis nitamur, atque, ut totus mundus cognoscat eos non esse papistas nec bonis operibus quicquam fidere, illorum etiam operum nullum penitus exercent. Illorum loco commessationibus et perpotationibus nocte dieque vacant. Ubi pauperibus benigne facere oportebat, eos deglubunt et excoriant, precationes vertunt in iuramenta, blasphemias et divini nominis execrationes ; idque tam perdite, ut Christus ne ab ipsis quidem Turcis hodie tantopere blasphemetur. Demum pro humilitate passim apud illos regnat superbia, fastus, elatio, luxuria, etc. Atque hoc universum vitae genus ab illis evangelicum dicitur institutum». Quid igitur est etiam Iacobo Andràae, supremi ordinis apud Lutheranos homini, Lutheri secta ? Coetus est hominum, quorum vita epicurea et bestialis est, a quibus Christus tam perdite, quod ne a Turcis quidem tantopere blasphematur. Ad haec Ioannes Wigandus in libro De Bonis et Malis Germaniae ait! iuventutem evangelicorum fieri quotidie deteriorem et intractabiliorem, eaque vitia perpetrare quibus olim adulti vix erant obnoxii, resonare tristes querelas passim de iuventutis petulantia et malitia, ita ut incorrigibilis plane videatur. Tribuit illi effrenem et inauditam petulantiam et maledicentiam, qua a prosopolatris imbuta opus: Drei und Dreissig Predigten von den Fürnenunsten Spaltungen in der Christlichen Religion, Tubingen 1573. Concione 2, part. 1, explicat Lc 2; sed nihil habet de hac re; Concione 4, part. 1, conqueritur de Lutheranis, qui non secundum novum evangelium ambulent. In opere: Fünf Predigten von den Werck der Concordien, 'Tubingen 1580, dicit Concione 4 quod Lutherani Lutherum in doctrina et moribus minime imitantur. Sed verba a S. Laurentio relata desiderantur. eorum vitam fuisse bestialem, quia didicerant per solam fidem in Chrislum salvari; hinc nocte dieque commessatlonibus vacabant. Io. Wigandus affirmat evangelicorum iuventutem ficri quotidie deteriorem. Ph. Melanchthon dicit suos in modum epicurcorum vivere, etc. Lutherus ipse fatetur ex sua doctrina mundum deteriorem evasisse, quam sub papatu; magis atque magis quotidie furere, dira convicia in ccclesiae doctores evomere, foeda, obscena, crudelia, impia et scelerata scripta, pasquillos et picturas effundere, certare inter se impudentissimis mendaciis confingendis, qualia diabolos ipsos puderet proferre. Quales ergo sunt Wigando filii evangelicorum hominum ? Deploranda petulantia, incorrigibili malitia, impudentissima maledicentia, diabolis ipsis impudentiores. At vero ait ille: « Quo semel imbuta recens servabit odorem Testa diu ». 19? - Et Salomon ait: Adolescens iuxta viam suam, etiam cum senueril, non recedet ab ea. 1% Philippus Melanchthon super Matthaeum agnovit suos in modum epicureorum vivere, aitque : 135 «Res ipsa loquitur in his regionibus omne fere studium conviviorum apparatibus et ebrietati atque immanibus illis poculis impendi. Quare manifestum est nos a Deo variis modis puniri, ut incendio, bellis, etc., adeo delectantur immunditia, sordibus et illuvie, ut in morem suis lutulentae quaslibet res, panem, carnes, etc. corrumpere et contaminare soleant » Quomodo ergo vivunt evangelici, Philippo Melanchthone iudice? In modum suis, lutulentae suis. Quisnam est homo lutheranus ? De grege Epicuri porcus, 6 assertore insigni Lutheranorum promacho et stratego Philippo. Sed videamus tandem quid Luthero visum fuerit de secta ista ab ipso excitata. In sua Domestica Postilla Sermone altero Dominicae primae Adventus ait :'? « Mundus de die in diem multo deterior evadit, quod pessimus daemon operatur. Enimvero videmus quod hoc tempore homines sint multo peiores, truculentiores, tenaciores, libidinosiores, quam antea unquam in papatu fuerint». Ergo, auctore Luthero, Lutherani sunt multo peiores, quam papistae unquam fuerint. Habent autem antiquiores libri hoc loco : 138 « Mundus ex ista doctrina fit in dies deterior; nunc liomines sunt a septem diabolis obsessi, cum prius obsessi essent ab uno. Diabolus incurrit nunc turmatim in homines ». nufgefast, f, 6»-7*, Iehna 1597. 138) Ibid. DISSERTATIO OCTAVA 249 His similia Lutherus multa scripsit, quae a nobis alibi sunt adnotata.!9 Ex his autem manifestum est qualis sit Lutheranorum secta etiam sectariorum iudicio et ipsorum etiam Lutheranorum sententia, sane, sicut Arianorum secta, ab omnibus Catholicis itemque ceterarum factionum haereticis damnata, maledicta et anathemate iugulata. IX. Possemus iam tractatui huic de incommodis Lutheranorum moribus colophonem imponere, 4? videri enim potest satis superque dictum ; multa tamen suppetunt adhuc dicenda, quae non sunt prorsus contemnenda nec silentio supprimenda. Henricus Vill Angliae rex, cum probe nosset Lutheranorum sectam, in epistola quadam ad Saxoniae ducem, de ea ita pronunciat : 1 « Nulla unquam factio fuit ita seditiosa, pestilens, nefaria, quae sic religionem omnem tollere, leges omnes obruere, mores omnes bonos corrumpere, respublicas omnes evertere machinata sit, ut nunc ista coniuratio lutherana, quae et sacra omnia profanat et profana contaminat, quae ita Christum praedicat, ut eius sacramenta conculcet, ita Dei buccinat gratiam, ut arbitrii libertatem destruat, ita fidem extollit, ut operibus bonis detrahat et invehat peccandi licentiam, ita misericordiam sublevat, ut iustitiam deprimat et malorum omnium causam inevitabilem non in deum aliquem malum, quod Manichaei commenti sunt, sed in unicum illum vere bonum reiiciat ». Erasmus Roterodamus, qui multis annis a Luthero et Lutheranis non admodum fuit alienus, nec a Lutheri doctrina valde abhorruit, ita ut quasi vulgo diceretur: «Aut Lutherus erasmizat, aut Erasmus lutherizat », 4? de Lutheranis multa scripsit haud absimilia his, quae de eis a rege Angliae dicta sunt, multaque eorum vitia longe maxima notavit,!? praesertim vero in Hygperaspiste ^ contra ibid. t. 5, f. 413; cf. ctiam Dissert. 1, lib. 1, scct. 1, pag. 29 sqq. et Hiypotgposis M. Lutheri, vol. 2, part. 1, Dissert. 4, scct.:4, pag. 183-192. 140) Etymon a Ko2otoy, idest, finis. Colophonii olim, cum navalibus copiis tum equestribus adco abundabant, ut ubicumque bellum gereretur, quod confici non posset, Colophoniorum equitum auxilio compleretur. Unde proverbium Colophonem addere, idest, finem imponere. Cf. P. Mannuccii Adagia, col. 773-775. 141) I. G. t. 2, f. 210. 142) Erasmus Hot. Apologia ad Blasphemias lac. Stunicae, t. 8, (col. 365. 373). 1139; Diatribe scu Collalio de Libero Arbitrio, t. 9, col. 1215. 144) T. 10, col. 1249 sqq. passim. aliaque his similia dicit Lutherus iam alibi notata. Haec sulficerent, sed alia addenda sunt. Henricus VIII vocat nefariam Lutheranorum sectam, quae omnia contaminat, et sacramenta conculcat, etc. Erasmus Roterodamus his similia plurima habet. Io. Fisherus nlt Lutheranis convenire ea, qune Pnulus scribit: In novissimis diebus. etc. Cochlaeus eos vocat Amalecitas. Hier. Emrnserus cleganti et lepido carmine eos describit. librum Lutheri De Servo Arbitrio ; et in epistola ad Fratres Inferioris Germaniae; tantum non de Lutheranis dixit, 49 quod de Cretensibus legimus : Cretenses malae bestiae, ventres pigri, semper mendaces. 14 loannes Fisherus in Praefatione Confutalionis Lutheranae Asserlionis ostendit ** evidenter convenire Lutheranis ea, quae Paulus ad Timotheum scribit, dicens: In novissimis diebus inslabunt lempora periculosa, et erunl homines seipsos amantes, cupidi, elati, superbi, M8 etc. aitque quod totum illud caput Lutheranos adamussim exprimit. Ioannes Cochlaeus Lutheranos per Amalecitas, qui conlra Israel pugnarunt, *? designatos scribit!5 gentemque brutam esse et idolum suum Lutherum adorare. X. Hieronymus Emserus, vir apprime pius et eruditus, lepidique et amoeni ingenii, Lutheranorum personam agens, eleganti carmine eos descripsit, inter cetera sic dicens : 1 « His magistris licet nobis omne nefas, licet probris omnibus obstrepere, cum iubilo. Conculcare iura, leges, infamare licet reges Papamque cum Caesare, cum iubilo. Sed et ipsos irridemus Christi Sanctos et delemus eorum imagines, cum iubilo. At Priapum Lampsacenum veneramur et Silenum Bacchumque cum Venere, cum iubilo. Hi sunt veteres coloni nostri ordinis patroni, quibus ille militat, cum iubilo. Septa claustris dissipamus, sacra vasa compilamus, sumptus unde suppetat, cum iubilo. I cuculla, vale cappa, vale prior, custos, abbas cum obedientia, cum iubilo. Ite vota, preces, horae, vale timor cum pudore, vale conscientia, cum iubilo ». mendaces, etc. 147) F. 6, Antuerpiae, in aedibus Io. Stclsii 1545. 1483) 2 Tim 3, 1-5. pag. 252, ed. clt. 151) In Eurici Cordi Medici Antilutheromastigos, 1526 sIne loco. Cf. Hart. Grisar op. cit. B. 1, S. 508. DISSERTATIO OCTAVA 251 Adducit Cochlaeus quaedam carmina Polonorum, quae Lumem Paloni therum et Lutheranos graphice describunt : 15? Rad «Ille Lutherus ego, toto iam notus in orbe, Lutherum Cui vulgi improbitas nomina tanta dedit, Quidquid enim dictum damnatumque extitit ante, Nunc renovans iactor Spiritus esse Dei; Conciliis, Patribus, mori contraria scribo, Actus et huc consto non ego saepe mihi. Mystica scripta volo cum res mea postulat esse ; Nuda eadem, cum res exigit, esse volo, Nil credens, servansque nihil Christi, effero leges, Praetextu quarum carpere cuncta licet ». Et ita quidem Lutherum depingunt. Lutheranos vero in hunc modum : !53 et Lutheranos. «Dic male sacrificiis, superos contemne, probatis Moribus obtrecta, ieiunia sacra precesque Ride, conciliis obsta, Patrumque relictis Ritibus illude. ac venias, anathemata, vota Non assis facias, absit confessio culpae, Absit religio, cedant delubra popinis. Plus persuade tibi de te, quam sit deceatque : Pontifices, reges, prae te ceu stercora pendas, Scripturasque Sacras ut vis, intellige, priscos Doctores, leges, Sanctorum et gesta negato, Sis bonus impostor, sis ad convicia doctus, Praefectos traduc populo, retinacula rumpe Ordinis et fidei, cieasque per omnia turbas. Sic age sectator, qui vis probus esse Luthero ». XI. Non adiiciam aliud nisi Lutheranorum sectis haud inepte Apte igtur competere videntur, quae Dominus per Ezechielem loquitur, diconveniunt Luthcranis, cens : Milto ego te ad filios Israel, ad gentes aposlatrices, quae recesserunt quae Dominus . . A . de Israel a me; ipsi el patres eorum praevaricali sunt pactum meum usque ad diem hanc..., filii dura facie et indomabili corde sunl. 18! Itemque: Inper Ezechielem ait gentem esse apostniricem, dura cervice et indomabili cordc. creduli et subversores sunt tecum, el cum scorpionibus habitas. 15 Una enim cum Luthero, bis apostata a sacrosancta Romana Ecclesia, apostatarunt et in haeresim lapsi, una cum Luthero in haereseos perfida incredulitate duro et obstinato corde persistunt; filii Lutheri sunt et Lutheri spiritum a satana acceperunt, ita ut quaecumque de spiritu Lutheri dicta a nobis sunt, Lutheranis etiam eodem spiritu imbutis conveniunt. Adagium est: Qualis pater, talis filius; et apud Ezechielem legimus: Vulgo proverbium... : Sicut mater, ita el filia eius. 158 Lutheri autem vesana mens haeresi infecta veluti mater fuit totius haeresis, quae in universo lutheranismo reperitur. Sicut autem nunc mater, ita el filia eius ; qualis fuit Lutheri mens, conscientia, vita, talis et Lutheranorum. a d feeit py Adi fex Atem Af e Id." quid f^ et Pc Ib n Em Td [71 2 Crd fik uno (eA noti Uo. fi) nti Wis dk aaa A a te juny emigi acil o ngeba pihi gran Plana ET. Hih NOI Lett APA M frh egi pwmp p tA tl oedp oit a aL ttl oli, temas Lebi P PI ie Nares. Lead ASI Leti ran thd- H IY bieg edi pihi sna pan lcs atii La n C Abe I^ fr Loi t nl eu 0Y relon ad PAIERA: °t ` r so gs R TN met p 08 e prt At drei] ntis - / MEE 7" il annmen paut U^ mininfyne Enbet Ai ping Gn € adl deo hu den p] u~ ar Ai Apt a : "s rA AT rm a K ei wy ohotarun: pi r aa iaid hu fart Mujer M H Piet Palris tiet. phn e pe BA. Ene e oot p rh lagy diras mat quy fu gaar n~ rtf Liwy wont ilL pa P p 1 (i ; E è T Cf Gu LU potti m rav. PES deseen. HP nu te e V As d TP si we E MU ad coni diei abya a4 nily, n U Cb (4^0 FAM € 6^ Ótin Miura i l / T V cod |y ieu uN: [h V lan egot i~ Lap PAM anna rahi terr tnh " å 4. a ` pfe At ^. i vw. ap fers ta Ln PER Abe Ure tar n ia imiy m, LI. ah e Lo dart ^ one ace. Ue prha Ep es. pey ROCA, ^ Cb ARA e p j bom FR. je imp o Q^ Ae ^ har apane ye rey ia) cel ia p dti LI MTHE EN ^y > ed pre poma D MN PT ud [ P ir Ne £e heg A U Ch Lot aor p. iler vx sn. par a ai EEE R mi p qe UA p H/k Fitri Had t i rag vigle rernm ileg ir dj prh pania IP dire ameet Pit sa dt CQ ie PD ly post pa oia ka donet, ve pet JP i ud enm iar wn ajats sara Fr erar LAT CIL t ME A Po relate dug [eu oi dli pi itm FACSIMILE SCRIPTURAE S. LAURENTII EX ORIGINALI QUARTA PARTE DEMINUTO

CHAPTER 3. Sectio Prima — De Symbolo Doctrinae Lutheranae

SEU DE CONFESSIONE AUGUSTANA DISSERTATIO PRIMA AGITUR DE AUGUSTANA CONFESSIONE QUAE AMUSSIS ET REGULA FIDEI EST SYMBOLUMQUE DOCTRINAE LUTHERANAE SECTAE! I. Cum de fide lutheranae sectae sermonem instituerimus, necesse est, ut de Augustana Confessione nonnihil dicamus, ipsa enim est veluti quintum ipsorum evangelium, symbolum et regula fidei, quam lutheranae ecclesiae profitentur. Non contenti antiquissima doctrinae fidei regula, quam semper ex Sacris Litteris et apostolicis traditionibus religiose admodum catholica servavit Ecclesia, non symbolis Apostolico, Nicaeno et Athanasiano, usitato haereticorum more, praesertim vero Arianorum, novam sibi fidei normam pro suo arbitratu condiderunt, et religionis fundamentum constituerunt, ad quam omnes veluti ad sacram ancoram confugiunt, in quam omnes ministri pastoresque et doctores iurant, ut sartam tectam servent et sacrosanctam perpetuo habeant. Haec ipsorum est admirabilis Helena? vel potius Pandora,? de Helena nomine. 3) Prima mulier, ut confingit mythologia, omnium rerum genere n diis, quihus perplacuit, donata: n Pallade sapientia, a Venere forma, ab Apolline musice, n Mercurio eloquentia, etc. Proverbio dicitur de re cul construendne multi operam contulerunt, ut Confessioni Augustanae. Cf. ibid. sub nomine Pandora. Agendum nunc de Augustana Confessione, quac n Lutheranis habetur ut rceguln fidel, religionis fundamentum et divinum oraculum. Videndum igitur quinam sint auctores, quid eius continent, utrum immutata manserit. Lutherani faciunt Spiritum S. principalem nuctorem; sed perpernm, cum eius qua in Altemburgensi colloquio Lutheranorum synodus ita loquitur :* «Ad Confessionem Auguslanam secundum verbum Dei, tanquam ad fundamentum religionis nostrae nos referimus et respicimus, et ad quam leges sacrae pacis in imperio allegatae sunt, quae nobis est tanquam norma, gubernatrix et iudiciorum regula». Hanc ad unum Lutherani fere omnes tanquam divinum oraculum venerantur, super astra extollunt, effusissime laudant, quam Polycarpus noster dicit confessionem puram et incommutatam. 5 II. Nobis autem missa facienda sunt Augustanae Confessionis prodigiosa encomia, et videndum vel potius referendum, quibus auctoribus composita fuerit, quando et quomodo sacrosancta ista evangelicae fidei Confessio Lutheranis obvenerit, num de coelo lapsa ad eos fuerit, vel Lutherus eam a Deo, sicut Moyses tabulas legis divino digito scriptas, acceperit, 5 quid complectatur atque ‘contineat, et tandem, an revera pura et incommutata semper eadem manserit. Quoad primum, Lutherani Confessionis istius Spiritum Sanctum faciunt principalem auctorem, sed non intelligo modum. Scriptura enim a Deo profecta sicut a rege potest intelligi quattuor? modis: vel quia regis manu scripta subscriptaque et sigillo munita est, ita ut in ea rex mentem suam aperuerit proprio stylo et propriis characteribus; vel quia rex dictat amanuensi scripturam, sed ipse postea subscribit, et sigillo munit; vel?^' quia amanuensi, qui regi a secretis est, mentem suam aperit iubetque ut scribat, sed rex manum apponit; vel tandem quia de mandato regio scribitur aliquid et tantum regio sigillo munitur, sicut videmus in diplomatibus pontificiis. Ita Divina Scriptura primum habet modum in Decalogo, secundum in aliis legis partibus, quas Moyses Deo dictante scripsit, tertium in reliquis Scripturis; omnes enim sacri scriptores mentem Spiritus Sancti habuerunt, ê sed quisque proprio stylo usus est; quartus est in conciliis rite celebratis circa dogmata fidei, ut in concilio Apostolorum. ? Sed quinam, quaeso, horum modorum convenit Confessioni isti ? Profecto si quis rite perpendat, Augustana Confessio est sicut morae nut calami, ut ex sequentibus patet. 7*) Ms. adiungit: Tandem. 8) Cf. 2 Petr 1, 21. DISSERTATIO PRIMA . 255 Melchisedech sine patre et sine matre, 9 hoc est, cuius pater, aut mater, sive genus in Sacris Litteris ignoratur. Nullum enim praefert aut secum habet nomen auctoris, tantum Augustana Confessio nominatur. Libri autem titulus et inscriptio est : Confessio Fidei Exhibita Invictissimo Imperatori Carolo V Caesari Augusto in Comitiis Augustae Anno 1530.1 A quibus fuerit exhibita Caesari scitur, nam ad calcem libelli sunt nomina subscripta principum et statuum, qui eam exhibuerunt, in hunc modum : !? « Caesareae Maiestatis Vestrae fideles et subditi loannes dux Saxoniae elector, Georgius marchio Brandenburgensis, Ernestus dux Luneburgensis, Philippus landgravius Hessorum, Ioannes Fridericus dux Saxoniae, Franciscus dux Luneburgensis, Wolfangus princeps ab Anhalt, senatus magistratusque Nurnbergensis, senatus Reutlingensis». De auctore autem altum silentium, nihil prorsus dicitur. Habet Praefationem ad Caesarem nomine infrascriptorum principum, ? sed neque in Praefatione indicatur auctor, ac si liber de coelo fuisset ad ipsos delapsus. III. Fere autem nemo est vel ex Catholicis, vel ex ipsis haereticis, qui non Philippo Melanchthoni tanquam architectori et fabricatori primario, ex Lutheri tamen placitis, tribuat opus; ipse enim Confessionis istius insignis extitit propugnator, et in defensionem eius edidit Apologiam, quae expresso ipsius auctoris nomine una cum Confessione in lucem edita fuit. Unum invenio Davidem Lobecchium, qui in suis Disputationibus Theologicis analysim articulorum Augustanae Confessionis complectentibus ait, quod iniuriosi sunt in sanctissimos D. Lutheri manes, qui conscriptionem huius Confessionis Philippo attribuunt ». Ipse vero ait!5 quod, cum «liber iste non sit privatus, sed publicus, non unius hominis, sed ecclesiae homologeticus et ob id, inquit, ecclesiasticus et symbolicus appellatur; auctores eius non sunt unus aut alter homo privatus, sed electores principes, amplissimi ordinis imperii in Germania, magistratus civitatum et eorum theologi auctor prorsus ignoretur; et noscantur tantum ii, qui eam Caesari imperatori exhibuerunt. Generatim tamen a Catholicis et haereticis Melanchthoni tribuitur. Unus Lobecchius contradicil, affirmans plures fuisse auctores : Spiritum S. enusam praecipuam dicit, Lutherum cnusam orgnnicam principem; deinde, iudicio theologorum subiectnm, concinnatam fuisse, calamum modernnte Philippo. Etiam G. Mylius nuctorem primarium diclt Spiritum S., organicum nutem plures fuisse; Lutherum et Philippum multum adlaborasse; delnude Ecclesiae qui eam primo scripserunt et Imperatori exhibuerunt ». Postea autem, distinctius tractans de auctore Confessionis, ait!5 causam efficientem principem esse, scilicet, Spiritum Sanctum, organicam autem et amanuensem Spiritus Sancti principem fuisse Lutherum, a quo 17 Confessionis huius articuli delineati fuerunt; ad quos veluti ad archetypum concinnata fuit Confessio, accedente iudicio theologorum, qui erant in comitatu principum, et communi consilio concepta, priusquam Imperatori esset oblata, Lutheri calculo comprobata fuit. Cum enim tunc temporis Coburgi subsisteret, ibique Confessionem istam, Augustae concinnatam et conscriptam, accepisset et accurate legisset, probavit omnique censura plane sublimiorem pronunciavit. Quid ergo ? Nullae fuerunt in Augustana Confessione fabricanda Philippi partes ? Ait quod Confessio haec electorum principum et statuum imperii evangelicorum iussu deliberata et a Luthero primum omnium delineata et cum ab ipso, tum a praecipuis illorum temporum theologis exacte pensitata, gravi iudicio approbata et concinnata fuit, ut esset symbolum publicum et tessera omnium evangelicarum ecclesiarum, calamum !'* moderante Philippo. Igitur nonnisi amanuensis partes, auctore Lobecchio, egit Philippus in Augustana Confessione describenda. Georgius Mylius in Ezplicatione Augustanae Confesssionis, quam dicit!$ «ecclesiarum evangelicarum novissimi temporis augustissimum symbolum et lutheranae doctrinae lapidem vere lydium », in Prologomenis agens de auctore, scriptum istud Spiritui Sancto tanquam auctori primo et summo acceptum indubitate refert : 1° « Si vero, inquit, de organo quaeratur, a quo mediate profectum est, auctorem neque unum neque paucos, sed multos ac diversos scripti istius constituere res et veritas ipsa nos admonet. Beatum Lutherum plurimum in hoc opere praestitisse historia docet. Neque vero incertum est quantus in hac causa Philippi labor et cura fuerit, sed et ecclesia ipsa orthodoxa est, quae sibi tanti operis partem non postremam vindicat ». Deinde huius tanti operis «ecclesiae quidem tribuit ?' inventionem, Luthero autem dispositionem et Philippo elocutionem ». Quaerum cvangelicarum novissimi temporis, etc. Ienne 1596. 19) Ibid. I. 2*. 20) lbid. DISSERTATIO PRIMA 257 nam igitur erunt Spiritus Sancti partes ? Ecclesiam enim, quae tanti operis partem non postremam sibi vindicat, a Spiritu Sancto secernit, cum eam inter organa constituit. Nunc si, ut ait, ® rectissime existimabit, quisquis voluerit, ecclesiae assignandam esse inventionem, L u - thero dispositionem et Philippo elocutionem ; nullae reliquae sunt partes Spiritui Sancto. Et merito quidem ; tam enim vere Confessio ista opus est Spiritus Sancti quam alia quaecumque haereticorum Zwinglianorum, Calvinianorum similiumque aliarum pestium confessio. IV. Causam assignat Mylius,?? cur ®eózvevotov, ?3 hoc est, divinitus inspiratum opus hoc possit debeatque appellari, quia firmissimo Scripturarum Sacrarum fundamento solo totum nititur ; sed sicut aliorum quorumcumque sectariorum confessio. Hanc eandem causam assignat Lobecc hius,” quae quam vera sit postea expendetur. Sed commune dicterium est omnium novatorum confessiones suas, licet inter se pugnantissimas, solo niti fundamento Scripturarum Sacrarum. Sed non gravemur ex historia ipsa, quam, Sleidano ?5 et Chytraeo ?5 auctoribus, referunt Lobecchius Myliusque dare operam, an vel minimum reperire possimus Spiritus Sancti vestigium in Confessionis istius fabricatione. « Occasionem, inquit Lobecchius, ?' scriptioni et exhibitioni praebuit tum edictum Imperatoris tum comitiorum propositio, ut Praefatio ad Imperatorem testatur. Nam Carolus V imperator, publico diplomate comitia Augustae indicens, Bononia ad ordines imperii dimissis litteris simul protestantibus principibus scripsit, ut confessionem fidei ad comitia adferrent, ex qua de doctrina ipsorum cognosci posset..., ut, schismate sublato, concordia in religione constitueretur ». « Huic edicto ut corresponderent ordines imperii, protestantes doctrinam a Luthero repurgatam amplexi suis theologis iniunxerunt, ut ad rationem fidei reddendam confessionem in comitiis coram Imperatore et imperii statibus edendam parati essent, et summam doctriReligionis et Reipublicae Carolo V Caesare, lib. 7. png. 212-215. 219-230, typls Simonis n Bosco 1566, sinc loco. 26) Historia Augustanae Confessionis, culus nullam editonem consulere potuimus. 27) Op. cit. pag. 2. tribuit Inventionem, Luthero dispositionem, Philippo elocutionem. Quid igitur fecit Spiritus S.? Iuxta Myllum et Labecchlum ínspiratn dlcitur, quia in Scripturis fundatur; sed est dicterium omnium novnatorum. Occnsio, iuxta Lobecchium, fuil edictum Imperatoris et comitiorum propositio. G. Mylius addit quod elector Saxoniae mandavit theologis Wittembergensibus, ut formulam Confessionis conficerent, quae a Luthero 17 articulis concinnata, archetypus Con/essionis evasit. Lobecchius eadem dicit de 17 articulis, sed amplius Lutherum facit causam orgsnicam praecipuam Confessionis Augustanac. Ex dictis patet nae in suis ecclesiis sonantis scripto complecterentur; in primis vero id diligenter factum ab electore Saxoniae loanne, attestante historia [Confessionis Augustanae] », etc. V. Addit Mylius?? quod elector Saxoniae, Torgavia datis litteris, ad theologos Wittembergenses serio mandavit, ut, sepositis omnibus aliis negotiis, de certa quadam confessionis forma deliberarent eamque scripto comprehensam statim ad se Torgaviam ulterius deliberandam ponderandamque afferrent. Et post pauca:?? «Cum de conscribenda confessionis formula theologi Wittembergenses mandatum ab electore accepissent, post deliberationem habitam Luthero commissum fuit hoc negotium a theologis, ut summam confessionis paucis capitibus ipse comprehenderet. Conscripti sunt ergo articuli, quos vocant 17, quibus summa religionis nostrae comprehensa fuit, quos secum ad comitia attulit??' elector. Hoc scriptum Lutheri archetypus fuit Confessionis Augustanae; nam ad huius normam Augustae illam postea esse conscriptam », etc. Ita etiam Lobecchius de 17 articulis : «Cum, inquit, ?? iubente Imperatore, scribenda esset confessio fidei ecclesiarum nostrarum ab ipso primum Luthero articuli 17, qui tomo 5 Germ. extant, delineati sunt, quibus tota christianae doctrinae ratio eruditissime comprehenditur ». Una in rea Mylio discrepat, quod hic quidem primas [partes] tribuit ecclesiae evangelicorum, Luthero autem secundas; Lobecchius vero Lutherum principem facit organicam causam Auguslanae Confessionis : «Quae electorum, inquit, ? principum ac statuum imperii evangelicorum iussu deliberata a Luthero primum omnium delineata et tum ab ipso, tum a praecipuis illorum temporum theologis exacte pensitata, gravi iudicio approbata et concinnata fuit, calamum moderante Philippo, et auctoritate publica Imperatori exhibita est, ut esset symbolum publicum et tessera communis nostrarum ecclesiarum ». Et ita quidem ipsi Lutherani scribunt de Confessionis suae primaria origine xa? totopiay. 3? Nunc, quaeso, quid hic Divini Spiritus elucet ? Iussu Caroli V conscripta fuit, mandato electoris Saxoniae a theologis WittemberDISSERTATIO PRIMA 259 gensibus deliberata, sed ulterius deliberanda et ponderanda, a Luthero delineata, a Philippo descripta, a principibus protestantibus Caesari exhibita ; quid, quaeso, in his omnibus divinitatis est ? Sane cum ab ipsis Lutheranis ostenderimus originem Confessionis istius, perspicuum est nonnisi humanum esse inventum, neque enim ipsi divinam ei originem tribuunt, ut fuerit vel a Deo scripta sicut Decalogus, vel per Spiritum Sanctum revelata sicut omnis Divina Scriptura, vel per Angelum aut Prophetam tradita. Fuit a theologis exacte pensitata et gravi iudicio approbata; sed haud dubium spiritu non divino, sed de vino in imperialibus comitiis Germanorum, in quibus quis nescit quantum temporis poculis etiam prodigiosis exhauriendis singulis ferme diebus insumatur ? Sed fuerint theologi temperantes a vino beneque docti; num extra aleam infirmitatis humanae positi fuerunt, ut errare minime possent ? Omnes orthodoxi Patres etiam in sacrosanctis conciliis, Lutheranorum sententia, errare potuerunt cum universa Ecclesia; et theologi, sed anonymi, a quibus Augustana Confessio a Luthero delineata pensitata fuit et iudicio approbata, errare minime potuerunt? Fuit ne ipsorum istud iudicium adeo superhumanum ac superangelicum, ut esset per omnia divinum ? Alioquin Lutherus ipse? nunquam non habebat in ore:?5 Docentes doctrinas et mandata hominum ; et:?* Si quis aliud evangelizaverit etiamsi Angelus de coelo..., anathema sit. 3? Cum igitur, ipsis fatentibus, nonnisi ab hominibus pensitata et concinnata sit, neque enim Spiritus Sanctus opus habet pensitatione ista: Cum steteritis ante reges el praesides..., nolite cogitare quomodo aut quid loquamini ; 5 manifestum est quod nonnisi humana doctrina est, radix quam non plantavit Pater... coelestis, ac propterea eradicanda. ?? Mitto autem quod, sicut Lutherani Confessionem suam Caesari in Augustanis comitiis exhibuerunt a theologis suis pensiculatam et ciliis und Kirchen, W. G. t. 7, f. 467-472. 475*-4S3*. 34) De Votis Monasticis, W. L. t. 2, f. 283*; Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, ibid. f. 318°; Contra Henricum Regem Angliae, ibid. f. 337^; Adversus Papatum Romae a Diabolo Fundatum, ibid. t. 7, f. 458*. t. 2, f. 319; Comment. in Psal. 81, ibid. t. 3, f. 547^; Comment. Post. in Epist. ad Gal. ibid. t. 5, f. 276*. 37) Gal 1, 9. 8. Vulg.: Sed licet nos aut Angelus, etc. 38) Mt 10, 18-19, ut est in Brev. Rom. respons. 3 de Com. Apost. 39)Ibid. 15. 13. Spiritum S. non esse eius auctorem; fuit enim pensitata et apprabata a theologis, qui errori obnoxii erant; ideoque nonnisi doctrina humana est. Ceterum etiam Zwingllani Confessionem suam Caesari obtulerunt, causamque eius faciunt Spiritum S. Qune ergo ex duabus vera est? Quond auctoriialem, iuxta Mylium et Lobecchium, non est nequiparanda Scripturae nut symbolis catholicis. Nunc agendum est de doctrina Augustanae Confessionis, concinnatam, ita etiam Zwingliani per quattuor oratores imperialium civitatum Argentinensis, idest, Constantiensis, Memmingensis et Lindaviensis, quae Zwinglii sectam haeresimque sequebantur, a suis theologis pensiculatam et concinnatam obtulerunt Imperatori. 40 Qui ergo sciemus lutheranam confessionem a Spiritu Sancto fuisse, zwinglianam autem a satana ? Zwingliani enim asserunt suam quidem confessionem a Spiritu Sancto esse, lutheranam vero a diabolo; Catholici utramque tanquam novam damnarunt, ab orthodoxis Patribus ignoratam et catholicae Ecclesiae inauditam damnarunt: Si quis aliud praedicaverit... anathema sit. Semper enim in Ecclesia Dei quaecumque nova circa fidei doctrinam dogmata a novitate praescriptionem habuerunt, et anathemate indicto damnata fuerunt. * Aiunt autem de auctoritate Confessionis istius Mylius et Lobecchius eam non aequiparari canonicis Scripturis, imo ne symbolis.quidem catholicis, quae sunt communi omnium fidelium applausu comprobata: «Proinde, inquit Mylius,*? non alio quam symboli loco illam esse volumus, non eo gradu quo ad symbola ista catholica universus Ecclesiae grex adstrictus est, sed qui in nostrarum dumtaxat ecclesiarum usu valeat». Et Lobecchius:** «Quod vero ad symbola vetera nec illis prorsus hanc Confessionem aequamus ; illa enim universalis ecclesiae consensu et communi omnium fidelium applausu comprobata esse, nostram vero particularis ecclesiae homologeticum esse non inficiamur » Mirum quod ipsimet lutheranam ecclesiam a catholica separant, et faciunt alienam. Sed satis de auctore sit dictum. VI. De doctrina, quam continet credendamque tradit, nunc videndum. Dicitur quidem ipsa Lutheranis, ut vidimus, tantum opus; cum tamen opus ipsum, si molem consideremus, breve admodum et angustum sit, minimi voluminis libellus et sermone quidem valde simplici tenuique compositus. Sed tantum opus propter divinam, quam continet, sapientiam dicunt; sane, si divina sapientia in erroribus haeresibusque consistit et in apertis mendaciis. Lirinensis Commonit. 2, ibid. 50, 688. 42) Op. cit. f. 8. 43) Op. cit. pag. 16. Per errorem ponitur pag. 14. DISSERTATIO PRIMA 261 Est ipsa Confessio in duas partes divisa, * quarum prior continet! quac in articulos viginti et unum de doctrina fidei; posterior vero articulos septem de mutatis abusibus. Articuli prioris partis sunt per ordinem : Primus, de unitate essentiae divinae et Trinitate personarum; secundus, de peccato originali ; tertius, de incarnatione Verbi; quartus, de iustificatione peccatoris ex Christi meritis per fidem et iustitiam imputativam ; quintus, de ministerio verbi et sacramentorum ; sextus est de salute per solam fidem ; septimus, de Ecclesia et duabus Ecclesiae notis; octavus, de ministris ecclesiae, quod etiam mali possint administrare sacramenta et praedicare verbum; nonus, de Baptismo et quod etiam pueri sint baptizandi; decimus, de Coena Domini ; undecimus, de Confessione et absolutione peccatorum ; duodecimus, de poenitentia, quod lapsis post Baptismum contingere potest poenitentia ; decimus tertius, de usu sacramentorum et fine, ad quem divinitus instituta sunt; decimus quartus, de Ordine ecclesiastico et vocatione ad ecclesiastica ministeria ; decimus quintus, de ritibus ecclesiasticis et traditionibus humanis; decimus sextus, de magistratibus politicis et civilibus officiis; decimus septimus, de iudicio finali, quo Christus salvaturus est pios et damnaturus est omnes impios diabolos et homines ; decimus octavus, de libero arbitrio, quod humana voluntas habeat aliquam libertatem ad efficiendam civilem iustitiam; decimus nonus, de causa peccati, quod non Deus, sed voluntas humana sit causa peccati; vigesimus, de bonis operibus, quod non prohibeantur ab evangelicis ecclesiis; et vigesimus primus, de cultu Sanctorum tantum ad memoriam et exemplum, non autem ad invocationem et venerationem. Articuli autem posterioris partis de abusibus, ut diximus, septem | sunt : Primus, de utraque specie, quod sub utraque specie sit communicandum ; secundus, de coniugio sacerdotum; tertius, de Missa; quartus, de Confessione ; quintus, de discrimine ciborum ; sextus, de votis monasticis; et postremus, de potestate ecclesiastica. d Notandum vero est quod in Praefalione istius posterioris partis a Protestantibus dicitur :** « Cum ecclesiae, inquiunt, apud nos de nullo articulo fidei dissentiant ab Ecclesia catholica, tantum quosdam paucos abusus omittant, qui novi sunt et contra voluntatem canonum duas partes divisa esl: i Prior agit 3 de doctrina fidel, posterior de nbusibus; prior continet 21 articulos, posterior 7 articulos. In Praefatione notatur, quod ecclesiae npud eos in nullo articulo dissentiunt ab Ecclesia catholica; sed, si non sunt unitac Ecclesiae, non sunt eius partes, et idco hnereticae sunt. Cum vero in singulis ferc nrticulis dicatur: Ecclesiae apud nos magno consensu doceni, etc., ostendunt se n catholica Ecclesia separatos. At etiam falsum cst eorum ecclesias magno consensu docere; non enim fuit communibus suffragiis probata, scd a pnucis tantum, praecipue a Luthero, vitio temporum recepti; rogamus ut Caesarea Maiestas clementer audiat ». Nam, nescientes quid dicant, similes mihi videntur Caiphae prophetanti, 5 ipsimet enim dicunt ecclesias suas distinctas esse ab Ecclesia catholica propter quosdam abusus, licet in nullo fidei articulo dissentiant. Sed si non sunt cum Ecclesia catholica unitae, ipsorum ecclesiae non sunt ipsius partes, extra catholicam Ecclesiam sunt, extra arcam Noe. Ecclesia autem, quae catholica non est sub nomine christianae professionis, haeretica est; et cum Ecclesia ista catholica, a qua ecclesias suas in nullo fidei articulo dissentire asserunt, non possit esse alia quam Romana, a qua propter abusus aliquos sese diviserant et schismate separarant, ipsimet dicunt Ecclesiam Romanam esse Ecclesiam catholicam, quae cum in nullo fidei articulo erret, non potest non esse catholica. Voluimus autem hoc adnotare, quoniam in Confessione ecclesiae istae a catholica Ecclesia separatae sunt, quae fidei doctrinam tradere per summam auctoritatem dicuntur. Ita enim primus articulus incipit: 4 «Ecclesiae magno consensu apud nos docent decretum Nicaenae synodi de unitate essentiae divinae et de tribus personis verum et sine ulla dubitatione credendum esse ». Et postea in singulis fere articulis dicitur: « Item docent, item docent, item docent », videlicet ecclesiae superius dictae. Ostendunt itaque Augustanam Confessionem doctrinam esse ecclesiarum a catholica Ecclesia separatarum, hoc [est], schismaticarum et haereticarum. VII. Quam verum autem sit quod aiunt: «Ecclesiae apud nos magno consensu docent», ipsi viderint. Si enim Confessio ista in generali aliquo evangelicorum concilio communibus omnium suffragiis composita subscriptaque fuisset, non longe a vero dicerent in doctrinam istam magno consensu omnes evangelicas ecclesias convenire ; sed nonnisi a paucis theologis Wittembergae, iussu principis electoris, meditata fuit. Nec tamen ab ipsis fuit composita, sed Luthero eam componendi cura commissa fuit, sicut ex Mylio et Lobecchio paulo ante notavimus. Lutherus autem summus Confessionis istius architeDISSERTATIO PRIMA 263 ctus, septemdecim articulis, qui adhuc inter ipsius opera extant, 48 simul collectis, veluli archetypum Confessionis construxit. Ita totam fere a fundamentis ad culmen usque fabricatus fuit, quattuor 4® tantum articulis exceptis. Fuit itaque a paucis hominibus, maxime vero a Luthero composita. Quomodo ergo dicitur quod «ecclesiae maguo consensu docent ?» Est autem meridiana luce clarius omnibus, qui mentis oculis minime capti sunt, nec omnino caeci, Lutherum in doctrina ne sibi ipsi quidem consensisse, sed multis in rebus a seipso dissensisse. Testis sit liber De Servo Arbitrio in Erasmum Roterodamum ab ipso sceriptus, *? quam bene consentiat cum articulo Confessionis istius de libero arbitrio, ut mittam controversiam longe maximam inter Lutheranos rigidos et molles circa articulum de libero arbitrio. 5° Ubi igitur est magnus iste ecclesiarum consensus, tantopere praedicatus ? VIII. Sed res istas leviculas missas faciamus; quod spectat ad articulos ipsos dicendum nunc est minime in omnibus ecclesias istas a catholica Ecclesia dissentire. Sicut enim ex elenchtica censura Caesaris et aliorum catholicorum principum in Augustanam Confessionem, quae extat in Harmonia Confessionis Augustanae Andreae Fabricii Leodii, perspicuum est in primo articulo de unitate essentiae divinae et Trinitate personarum * nullam nobis Lutherani contestati sunt litem, nec in tertio de mysterio incarnationis et passionis Christi, * neque in octavo de ministris Ecclesiae, quod etiam mali ministri possint administrare sacramenta, 9 nec in nono de necessitate Baptismi et Baptismo parvulorum, ** non in decimo sexto de rebus civilibus et politicis magistratibus, 5 nec in decimo septimo de finali iudicio, ** non in decimo octavo de libero arbitrio, ë neque in decimo nono de causa peccati. 58 Sunt etiam nonnulli alii articuli, qui, si tantum verba spectentur, nihil prorsus videntur adversus catholicam fidem continere incommodi, veluti undecimus de Confessione, duodecimus de communione et decimus tertius de usu sacramentorum, si rite intelligantur prout in elenchtica censura explicatur, sed propinant saepe haeretici mellita venena, latetque anguis sub herba. 5? ger Die Reformation, B. 3, S. 437-466 passim. 51) Pag. 10, Coloniae 1587. 52) Ibid. pag. 32. qul inconstans fut, pracsertim in articulo de libero arbitrio, Quad autem non dissentiant in articulis fidei cum Ecclesia catholica, etiam falsum est. Equidem in aliquibus articulis plane concordant; in aliquibus concordant quoad verba, sed venenum propinant; in aliis demum mnnifesti errores continentur, iam pluries damnati; ideoque Confessio Augustana in imperiali conventu non fuit probata, et sic ab universo orbo christiano damnala. Quod etiam Melanchthon fatetur et ipse Lutherus de hoc conqueritur. Reliqui omnes articuli exploratos continent errores profligatasque et iam olim damnatas haereses. Cuius rei gratia ab omnibus theologis longe doctissimis, ab omnibus catholicis academiis Italicis, Hispanicis, Gallicis, Belgicis atque Germanicis ac tandem ab universa universum per christianum orbem catholica Ecclesia magno, mirabili, unanimi consensu, nemine contradicente, damnata fuit. Quin praeterea in ipso Augustano conventu imperiali, in quo Caesari exhibita fuit, nonnisi ab uno tantum Saxoniae electore, sex principibus et duabus civitatibus liberis subscripta et probata fuit; ab imperatore autem Carolo V, a quinque electoribus et quinque supra centum principibus ecclesiasticis et saecularibus, et tandem triginta novem liberis civitatibus damnata et reprobata fuit, sicut ex Ioanne Cochlaeo patet in Actis Lutheri,9? atque ita ab universo christiano orbe Augustana Confessio damnata reperitur. Quare Philippus Melanchthon, qui in Augustanis comitiis Lutheranorum causam, absente Luthero, egit et tanquam eorum promachus moderatus fuit, scribens ad loannem Obernburgerum, qui Carolo V a secretis [erat], ait : * « In comitiis Augustanis tristi et atroci sententia damnati sumus ». Sed et Lutherus, cum intellexisset sententiam Augustanorum comitiorum de sua Confessione, impotenti ira percitus, insano et furibundo clamore, in sua Praemonitione ad Dileclos Germanos suos ostendit quam bene tunc temporis Augustae audierit, dum ait : * «O infelices omnes qui ex parte Papae Augustae fuistis, pudori eritis cunctis successoribus et posteris vestris, qui non poterunt iucunde audire nomina vestra, quod habuerint tam infelices maiores! O turpem diaetam imperialem, qualis nunquam vel celebrata vel audita fuit, nec unquam celebrabitur aut audietur propter tam turpem actionem, quam oportet cunctis principibus totique imperio sempiternam esse maculam, quae nos Germanos omnes et coram Deo et coram toto mundo rubore confundit!» Haec et multa alia ibi Lutherus in vituperationem Augustanorum horum comitiorum, in quibus a toto fere imperiali conventu reprobata damnataque fuit ista Confessio. DISSERTATIO PRIMA 265 IX. Damnata etiam ab haereticis, cum primis Calvinianis est. Nam Calvinus, epistola 313: «Augustana, inquit, *' Confessio, ut scis, fax est vestrae furiae ad excitandum incendium, quo confiagrat tota Gallia. Sed quaerendum est quorsum obtrudatur, cum semper eius mollities cordatis displicuerit, auctorem eius poenituerit et in plerisque locis accommodata sit ad peculiarem usum Germaniae. Omitto quod eius brevitas et obscura et praeteritis quibusdam maximi momenti capitibus mutila est ». Theodorus Beza epistola prima De Confessione Augustana: «Fateor, inquit, 4 illam nobis in quibusdam non satisfacere atque adeo in nonnullis ac praesertim in capite de Coena Domini non probari nisi commoda interpretatione leniatur, quod etiam eruditissimos quosque videmus facere ». Denique auctor quidam anonymus in libro, cui titulus est: Animadversiones in Novum Doctrinae Corpus, ita pronunciat : 55 « Confessio Augustana neque fuit primo conscripta generali omnium principum ordinumque Germaniae nomine et consensu, sed septem dumtaxat principum et duarum civitatum, neque postea nisi paulatim, modo ab his, modo ab illis approbata fuit. Itaque sine ecclesiastica disquisitione et examine admitti non debet. Nec unquam fuit recepta ab ecclesiis Helvetiorum vel eorum, qui iis foedere iunguntur. Ergo non potest esse symbolum ecclesiarum reformatarum ; et, si esset, subiaceret adhuc ecclesiae universali exarnini et iudicio per verbum Dei». Atque ita quidem etiam ab haereticis Augusiana Confessio nigro est signata lapillo. X. Cum igitur tantopere confutata opus non habeat alia confutatione, videndum tantum est an tam solide sit in verbo Dei fundata, quam a Lutheranis iactatur, quod solum firmissimo Scripturae divinitus inspiratae fundamento nitatur. Sciendum autem est quod, cum Scriptura divinilus inspirata utilis est ad docendum et ad arguendum, ** sive convincendum ; duplex est ex Divina Scriptura docendi ratio: altera quidem demonstrativa t. 3, png. 189, excudebat Eust. Vignon 1582, sine loco. 65) Non Invenimus hoc opus. Damnata etlam fuit a Calvino, a Theod. Beza, ab auctore librl Animadversiones in Novum Doctrinae Corpus. Inquirendum nunc quam solide sit in verbo Dci fundata. Duplex est Scripturae docendi ratio: altera demonstrativa, altera critica. Endem docendi ratio invenitur in Augustana Confessione. Quod ad criticam speetat, non argumentis Scripturae utuntur, sed propria auctoritate; adhibent enim verba: Damnant, vel improbant secus docenLles. Quare haec pars testimoniis Scripturue minlme fundatur. veritalis, quae didascalica dicitur, eaque fidei et pietatis nostrae veritatem divinis Scripturarum oraculis comprobamus ; altera vero critica atque censoria, quae dicitur elenchtica, qua errores et falsa dogmata veritati fidei contraria Spiritus Sancti testimoniis confutamus. Hinc Paulus, ad Titum scribens, iubet Episcopum esse amplectentem eum, qui secundum doctrinam est, fidelem sermonem, ut polens sit exhorlari in docirina sana el eos qui contradicunt arguere, *' hoc est, argumentis revincere. Augustana quidem Confessio ita composita est, ut plerique articuli fere omnes duabus partibus constent, quarum altera didascalica est, tradens quid sit credendum ; altera vero elenchtica, qua errores confutantur. Sed quibusnam Divinarum Scripturarum argumentis, viderint ipsi. Sane quod spectat ad confutationem errorum haeresumque nulla prorsus alia quam propria auctoritate utuntur; tantum dicunt: 58 «Damnant, scilicet ecclesiae, omnes haereses, ut in primo articulo de Trinitate, contra hunc articulum exortas: Manichaeos, Valentinianos, Arianos, Eunomianos, Mahumetistas, et omnes harum similes, damnant et Samosatenos », etc. Ita in secundo articulo de peccato originali: «Damnant, inquiunt, °° Pelagianos et alios, qui vitium originis negant esse peccatum ». In quinto articulo damnant ** Anabaptistas. In articulo octavo damnant" Donatistas et similes, qui negabant licere uti ministerio malorum in Ecclesia. In articulo decimo de Coena Domini tantum dicunt regio verbo: ? «Improbant secus docentes ». Et in hunc quidem modum propria tantum auctoritate damnant haereses quascumque, nullis adductis apodicticis argumentis, nullis ex doctrina sana validis rationibus, nullis Divinarum Scripturarum testimoniis. Quare quod spectat ad elenchticam Confessionis istius partem, manifestum est, quod nullo prorsus nixa est Scripturae divinitus inspiratae fundamento, cum nonnisi propria auctoritate ac verbo veluti regio haereses quascumque damnent : «Sic volo, sic iubeo, sit pro ratione voluntas ». ?? DISSERTATIO PRIMA 267 XL. Sed forte pars didascalica fulta erit Spiritus Sancti oraculis fundataque solidissimo fundamento solius verbi Dei ex Scripturis Divinis. Hoc explorandum nobis est, maxime vero in praestantissimis articulis, de quibus non sane minima fuit olim et adhuc in praesentiarum est inter Catholicos et haereticos controversia. Sunt autem articuli de Trinitate, de incarnatione Verbi, de Coena Domini, Corporis scilicet et Sanguinis Christi in Sacramento. At vero in Confessione Augustana articulus de Trinitate nonnisi auctoritate Nicaeni concilii fulcitur, Scripturis omnino silentibus, in hunc modum : « Ecclesiae magno consensu apud nos docent decretum Nicaenae synodi de unitate essentiae divinae et de tribus personis verum et sine ulla dubitatione credendum esse, videlicet, quod sit una essentia divina, quae et appellatur et est Deus aeternus, incorporeus, impartibilis, immensa potentia, sapientia, bonitate, creator et conservator omnium rerum visibilium et invisibilium, et tandem tres sint personae eiusdem essentiae et potentiae et coaeternae: Pater, Filius et Spiritus Sanctus. Et nomine personae utuntur ea significatione, qua usi sunt in hac causa scriptores ecclesiastici, ut significet non partem aut qualitatem in alio, sed quod proprie subsistit. Damnant omnes haereses », etc. Articulus itaque, qui aliorum omnium radix et caput summum est, nonnisi auctoritate concilii Nicaeni fulcitur. Articulus vero de incarnationis mysterio auctoritate tantum symboli Apostolici nititur: « Item docent ^ quod Verbum, hoc est, Filius Dei, assumpserit humanam naturam in utero B. Mariae Virginis, ut sint duae naturae divina et humana in unitate personae inseparabiliter coniunctae, unus Christus vere Deus et vere homo, natus ex Virgine Maria, vere passus, crucifixus », etc. iuxta symbolum Apostolorum. Quare etiam in articulo isto, sane gravissimo et summe controverso, Scripturae Divinae silentium plusquam pythagoricum ?5 servant. Et articulus de Coena Domini nulla auctoritate fultus invenitur, tantum enim ita habet: "$ «De Coena Domini docent, quod Corpus et Sanguis Christi vere adsint et distribuantur vescentibus in Coena Domini, et improbant secus docentes». Sed et alii plerique articuli in Confessione ista absque ulla prorsus auctoritate sunt positi, nisi quod ecclesiae ita docent, et propterea ita credendum est. Nec pars didascalica Spiritus S. oraculis fulcitur. Et quidem articulus de Trinitate in sola auctoritate concilii Nicaeni fundatur. In articulo de incarnatione. adducitur tantum symbolum Apostolicum; et pro articulo de Coena Domini tantum traditio. Sue vides? XII. Adduximus autem tres articulos omnium praestantissimos, a t na : : : : nus qui aliorum omnium veluti bases sunt et fundamenta primaria. Quod quaenam sit sonetas m si fundamenta ista super arenam iacta sint, non autem super solidam is i: rum trium petram, totum aedificium necesse est ut sit sane ruinosum. Videndum nrticulorum, qui omnium itaque quam bene fundatus sit primus vel maxime articulus, qui primum stantis- 1 acude : : an praestantimaximummque christianae fidei continet dogma. Non est autem nisi simi sunt, uie ur auctoritate Nicaeni concilii firmatus et roboratus. Tanta autem est 1 e Trinitate. aedificii soliditas quanta est fundamenti et basis, cui innititur ; diruto enim sublatoque fundamento, corruit aedificium, et,si arenaceum infirmumque fuerit, non potest aedificium solide consistere. Aueléritos Et quidem apud Catholicos gravissima fuit semper maximique concillorum gravissima ue a ciliis rite celebratis, maxime vero generalibus, in quibus Spiritus n omomenti sacrorum conciliorum auctoritas. Scimus enim quod in conlicos; Sanctus praesidet, per unanimem Patrum orthodoxorum consensum Christus ipse Spiritu suo Ecclesiam docet... omnem veritatem. ?* non ita tamen Sed dicant Lutherani quanti faciant conciliorum auctoritatem. apud Summum apud ipsos axioma est: Quidquid manifestis et expressis Scripturae testimoniis non probatur, illud in evangelicis ecclesiis miet Lutherum, nime creditur, sed inter humanas doctrinas computatur. ?? Conciliis nden new, AUtem, Luthero patriarcha summo Lutheranorum auctore, non est habenda fides, quoniam errare potuerunt et errarunt. * Ita Lutherus ab omnibus conciliis et Patribus ad solas Scripturas provocavit. Lutheranos eaque damnat XIII. Quanti autem fecerit concilia Lutherus ex multis perspi- M e rca cuum est. Primo quidem in libro De Ministris Ecclesiae Instituendis Ee aset ad Pragenses, ubi omnes nervos intendit ad probandum quod in Novo Testamento sacerdos non fit, sed nascitur, non ordinatur, sed creatur, sciens omnia sacra concilia sibi hac in re adversari: «Sacerdotium, inquit, * commune erit, ut nihil valeant adversus haec divina fulmina, innumera concilia, aeterna consuetudo, universi mundi multitudo ; nec habent papistae quod his opponant nisi Patres, concilia, consuetudinem » Quam nihili facit hic Lutherus innumera concilia! t. 2, f. 108*-109*; Comment. Post. in Epist. ad Gal. ibid. t. 5, f. 88*; Defensio Verborum, etc. ihid. t. 7, 1, 380*; Corpus Reform. vol. 12, col. 1018-1022, apud L. Pastor Storia dei Papi, vol. 5, > cp. 1, pag. 48 et 51. 80) Io. Roffensis Assert. Lutheranae Confutatio, f. 268-273; Von den Conciliis und Kirchen, W. G. t. 7, f. 473*. 81) W. L. t. 2, f. 364*-395*. 82) ibid. f. 395*. DISSERTATIO PRIMA 269 LJ Sane quoniam ipse, magistro satana, melius intellexit divina fulmina Scripturarum quam concilia innumera. In libro Adversus Regem Angliae de conciliis ita loquitur : 9 « Tu vide, lector, cuius spiritus fuerint sacrilega illa ct abominanda concilia, quae adversus tanta totius Scripturae fulmina apertissimasque sententias ausa sunt sibi Pontificibus arrogare ius iudicandi et imperandi et condendi canones. Absque dubio satanae fuerunt istae cogitationes ». Et de concilio Nicaeno ita pronunciat: ?! «Non nego ius rapti iuris tyrannidem ultra annos mille durasse ; nam in ipso concilio Nicaeno omnium optimo iam tum incipiebant leges condere et ius istud sibi vindicare, atque ab eo tempore invaluit. At hic vides sacrilegium et impietatem esse adversus evidentissimas et invictas Scripturas Dei. Quare si tantus error et tale sacrilegium in illo concilio regnavit adversus veritatem Dei tanta longitudine temporis, tota multitudine » etc. Ut mittam quod in libro, quem inscripsit Confulatio Rationis Latomianae, accusat *5 Patres concilii Nicaeni quod receperint vocem homousion, quae in Scriptura non reperitur, et indulgendum esse Patribus illis condonandumque hunc errorem. In libro De Conciliis in parte prima libri ait 5 se non posse intelligere Spiritum Sanctum fuisse in concilio Nicaeno, cum concilium in uno canone statuat non esse ad sacerdotium aptos eos qui seipsos castrassent, et in alio prohibet sacerdotes ne habeant uxores. Affirmat etiam ®% errasse concilium in canone, quo statuit Paulinianos haereticos esse rebaptizandos, et praeterea in canone quo visum est damnare militiam. Et ita Lutherus statuit omnia concilia errare potuisse et errasse. Sane ita est ; omnes homines, omnes Sancti Patres, concilia omnia errarunt; solus Lutherus sine errore fuit, adeo ut ausus etiam [dicere] fuerit concilium Apostolorum non fuisse sine errore. Ait enim in Asserlione Articuli 29 *9* quod in concilio lerosolymitano lacobus mutavit Petri sententiam. * Et in libro De Conciliis multa dicit * de lege, qua ab Apostolis cautum fuit in concilio, ut gentes ad fidem conversae Horum. 89) Cf. Act 15, 13-21. 90) W. G. t. 7, f. 468*. et In libro Adversus Regem Angliae. Speciatim autem Invehitur in concillum Nicaenum, in libris: Conjutatio Rationis Latomianae et De Conciliis, Quin etiam ausus [uit dlcere, quod nec Apostolorum concilium fult sine errore. Igitur, cum nulla sit infallibilis auctoritas conciliorum apud Lutheranos, nrticulus de Trinitate solido fundamen!o caret. In Confessione Augustana nonnulla inepte probantur per rationem negativam, ut in articulo de cultu Sanctorum. abstinerent a fornicatione, ab immolatis simulacrorum, suffocato el sanguine,?' aitque legem istam non posse defendi nisi dicatur concilium minime obligare. Ita Lutherus concilia omnia pessumdedit, ** nec concilio Apostolorum pepercit. Si itaque tam facili negotio cuiusque concilii auctoritas tanquam humana negari potest; profecto et articulus divinae Trinitatis negari poterit, cum in Confessione nonnisi auctoritate concilii Nicaeni nitatur. Nec possunt Lutherani articulum hunc ex Scripturis manifestis probare, cum Lutherus ex suis bibliis expunxerit ? illud Ioannis: Tres sunt qui testimonium dant in coelo: Paler, Verbum el Spiritus Sanctus; el hi tres unum sunt. Quare necesse est ut apud Lutheranos vel nulla sit Trinitatis fides, vel quam infirma, quam a novis Arianis et Trinitariis, qui concilia nihili faciunt, tueri nullo modo possint. Expugnato autem hoc articulo, qui aliorum fundamentum est, totius fidei aedificium in terram corruit ; et in hunc quidem modum Augustana Confessio ad perdendam prorsus omnem fidem non minime valet, ad hoc enim viam planam brevemque et perquam facilem omnibus stravit. XIV. Nonnulla praeterea sunt in Augustana Confessione, quae nonnisi ineplissime probantur, nunc quidem per auctoritatem, ut aiunt, negativam, quod, ut dialectici norunt, ineptissimum est et insulsissimum argumentandi genus. Ita in articulo vigesimo primo de cultu Sanctorum : ** «Scriptura non docet invocare Sanctos aut auxilium petere a Sanctis». Miror cur etiam non prohibeant ne Christum in spiritu el veritale adoremus ; 5 neque enim alicubi Scriptura ita praecipit, ut Christum adoremus, nam Pater ait: Hic est filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui ; ipsum audite. ** Non dixit: Ipsum adorate. Sed pulcherrimum est quod sequitur : ?' « Quia unum Christum nobis proponit mediatorem ». Sed dico: Ergone omnis, qui orat pro alio, mediator ipsius est ? Omnes fideles, qui pro invicem orant, erunt mediatores? Et Paulus, qui non raro seipsum commendavit orationibus fidelium, *8 multos voluit habere praeter unum Christum mediatores ? DISSERTATIO PRIMA 271 XV. Aliquando Confessio ista Scripturas ineptissime adducit, veluti in articulo quarto : °? « Docent quod homines non possint iustificari coram Deo propriis viribus, meritis aut operibus, sed gratis iustificantur propter Christum per fidem, cum credunt se in gratiam recipi et peccata remitti propter Christum, qui sua morte pro nostris peccatis satisfecit. Hanc fidem imputat Deus pro iustitia coram ipso, Romanis 3 et 4». Nec adducit ullum verbum Pauli ex tertio aut ex quarto capite, ubi Paulus dicat quod hanc fidem, qua quis credit se in gratiam recipi, Deus imputat pro iustitia coram ipso. Et in articulo sexto : 1% « Quod fides quidem debet bonos fructus facere propter voluntatem Dei, non ut confidamus per eam iustificationem coram Deo; nam, inquit, remissio peccatorum et iustificatio fide apprehenditur, sicut testatur vox Christi: Cum feceritis haec omnia..., dicite : Servi inuliles sumus ». Mirabilis sane probatio! Christus ait : Cum fecerilis omnia quae praecepla sunt vobis, dicile : Servi inutiles sumus; ™™ ergo non est confidendum in bonis operibus ad iustificationem; ergo non est verum quod Paulus ait quod factores legis iuslificabuntur ; 1%? et: Reposita est mihi corona iusliliae, quam reddel mihi Dominus... iuslus iudex!" Cum tamen Dominus ibi non loquatur de operibus bonis in genere, sed de operibus bonis praeceptis. Docet enim quod homo, etiam si omnia divina praecepta servaverit, gloriari non debet veluti de praestanti sanctitate et perfectione virtutum, sicut servus qui in cultu domini sui nonnisi, quod ex necessitate obligationis incumbit, operatur, non potest apud dominum praestantem aliquam vel gratiam vel laudem praeter mercedem ex conventione mereri, quam utique mereretur, si ex animi affectu supra debitum in domini sui gratiam multa praestaret. Ostendit Dominus quod quisquis tantum divinorum praeceptorum observatione contentus est, non est praestanti laude dignus, quia facit, sed vituperatione dignus esset, nisi faceret; non enim laude digna sunt, nisi quae egregia, praestantia, singularia videntur. Solent domini ob laborem praestitum omnibus servis dare mercedem ex pacto debitam ; at vero non omnibus ex liberalitate et gratia in signum specialis favoris dare aliquid supra mercedem, sed tantum melioribus et diligentioribus. Et Aliquanda inepte Scriptura adducitur, ut in articulo de iustificatione; et in articulo de iustificatione sine bonis operibus, ubi citantur verba Christi: Cum feceritis, etc.; quae non recte exponuntur. Ibi enim docet Dominus quod homo, etiamsi omnia praecepta servet, non debet gloriari, nec magna laude dignus est, qui praeceptorum observatione contentus est. Igitur sententia Christl maxime distat a docirina Conlessionis Augusianag. Inepte etiam adducitur ibi S. Ambrosius, nam textus est dubius; et si essel certus, Ambrosii sententia manifesta apparet ex Commentariis in Episi. ad Hebraeos, ubi docet quod magna quidem res est fides, sed sola non sufficit, eum necessarin sit etiam wita condigna. revera servi inutiles, homines nauci nihilique aestimantur, qui nonnisi praecepta servitia faciunt; nec tamen mercede privantur, sed cumulum ac veluti corollarium mercedis non recipiunt. Ita autem intellecta Christi sententia, manifestum est quod toto coelo distat a Confessionis sententia, quod non sit confidendum in operibus, quae Deus ipse et Christus per Spiritum suum operantur in nobis ad iustificationem ; nam qui facit iustitiam iustus est, sicut el ille, Deus, iustus est ; 1* et : Qui iustus esl, iuslificetur adhuc. !95 XVI. In eodem articulo alia per transennam inspicienda nobis probatio est; sequitur enim et ait :1% « Idem docent et veteres scriptores ecclesiastici »» Quinam, quaeso ? Unum tantum adducit, dicens: « Ambrosius enim inquit: Hoc constitutum est a Deo, ut qui credit in Christum, salvus sit sine opere, sola fide, gratis accipiens remissionem peccatorum ». Unum tantum adducit Ambrosium in Commentario Epistolae ad Romanos, !*' super illud : Credenti autem in eum, qui iustificat impium, reputatur fides eius ad iustitiam. '*5 Est autem Ambrosius probatissimae fidei auctor; sed an Commentarii illi in Paulum ipsius sint a viris doctis dubitatur. *°° Sed, ut demus esse Ambrosii, ex alio loco in iisdem Commentariis in Epistolam ad Hebraeos, ad illud: Festinemus ergo ingredi in illam requiem, !? patet non eam fuisse Ambrosii sententiam, quam affingit ei Confessio ; ait enim : 1"! « Magna quidem res est fides et salutaris, et sine hac non est salvari possibile alicui, sicut dictum est: Sine fide... impossibile est placere Deo.!? Sed sola fides non sufficit, operari per dilectionem 9? fidem necessarium [est] et conversari digne Deos, et praeterea: « Festinemus, inquit, quoniam non sufficit fides; sed debet addi et vita fidei condigna, et multum studium debet adhiberi, ne fides sit otiosa». Quare manifestum hinc est quod Ambrosius non loquitur de fide absque omnibus operibus bonis, sed de fide sine operibus legis. Sed hoc hic per transennam; alibi Deo dante copiosius. !' pars proxime edenda. DISSERTATIO PRIMA 273 XVII. Praeter ineptas autem et futiles probationes non desunt in Augustana Confessione mendacia, quale est illud : 95 « Falso accusantur ecclesiae nostrae quod Missam aboleant ; retinetur enim Missa apud nos, et summa reverentia celebratur; servantur et usitatae ceremoniae fere omnes ». In capite sequenti, ubi agitur de Confessione peccatorum, aliud habetur huic simile; ait enim :?!!* «Confessio in ecclesiis apud nos non est abolita ; non enim solet porrigi Corpus Domini nisi ante exploratis et absolutis ». Ita sane Missa et Confessio Catholicorum apud Lutheranos non sunt abolitae, sed sicut abolita non sunt sacrificia mosaicae legis. Nec desunt his similia mendacia. Sed insigne illud est, quod in conclusione prioris partis de articulis doctrinae fidei habetur, dum dicitur :!!? « Haec fere summa doctrinae est apud nos, in qua cerni potest nihil inesse quod discrepet a Scripturis, vel ab Ecclesia catholica, vel ab Ecclesia Romana quatenus ex scriptoribus nota est ». Quod etiam in peroratione posterioris partis replicatur : 398 « Tantum recitata sunt ea, quae videbantur necessario dicenda esse, ut intelligi possit in doctrina ac ceremoniis apud nos nihil esse receptum contra Scripturam aut Ecclesiam catholicam, quia manifestum est nos diligentissime cavisse, ne qua nova et impia dogmata in ecclesias nostras serperent ». Sane ita est, nihil prorsus Augustana Confessio continet contra catholicam et Romanam Ecclesiam, et nulla nova dogmata evangelicae ecclesiae receperunt ! Sed si haec mendacia non sunt, nescio quidnam poterit iure appellari mendacium. Atque in hunc quidem modum Augustana Confessio quasi Pandorae pyxis, cui omne malorum genus inerat? et quasi vas illud aureum in manu apocalypticae Babylonis plenum abominationum ??? veluti synopsis est haeresum, errorum, falsitatum, mendaciorum et ineptiarum longe insulsissimarum ; ita ut confusio babylonica multo verius dici possit quam Confessio Augustana. XVIII. Nunc nonnihil dicendum de mutatione et quam vere Polycarpus noster eam incommutatam dixerit, sive impermutaIpsius sponso, nperta fuit, statimque omnia mala, quibus terra exundat, erupisse. Cf. Io. Perin Onomast. sub Pandora nomine. 120) Cf. Apc 17, 4. In Confessione Augustana inveniuntur etiam mendacia, quando nsseritur quod Missa et Confessio non sunt nbolitae; et praescrtim in peroratione prioris partis, ubi dicitur quod nihll In Confessione reperitur contra Scripturam et Ecclesiam Romanam. Ergo Confessio Augustana est synopsis haeresum et mendaciorum. Nunc dicendum de mutatione ConJessionis Augustanae. Et primum quidem cditio an. 1540 nmpliar est ca, quac facta fuit an. 1530. Snxonici theologi conqueruntur quod priora exemplnria non haberent genuinam Con/essionem Auguslanam. In Praefafione peraniiqui exemplaris dicitur, quod depravatn fuit a typographo, tam. Sed forte per antiphrasim impermutatam dixit, alioquin longe notissimum est quam saepe fuerit mutata, variata, cocta, recocta, cusaque atque recusa. Nam, ut mittam quod Augustana Confessio, quae edita fuit anno 1540 duplo et amplius maior est ea, quae edita fuit anno 1530 et in Augustanis comitiis Carolo V exhibita fuit, ut manifestum est ex duobus exemplaribus, quae in Harmonia Augustanae Confessionis Andreae Fabricii Leodii habentur,?! de multiplici variatione theologi Saxonici plurimum conquesti fuerunt in Colloquio Altemburgensi, dicentes : ? « Non possunt multi pii fasciculum illum librorum Philippi, quem corpus doctrinae appellat, sine discrimine pro norma doctrinae accipere.., primo quia priora exemplaria non habent veram et germanam Confessionem Augustanam. Substituta est enim alia quaedam, quae neque scripta neque exhibita est Augustae, neque a statibus Augustanae Confessionis unquam approbata. Posteriora vero exemplaria confundunt ipsa collatione praepostera veram cum falsa. Non enim habuit auctor potestatem corrigendi quod alii suum fecerint subscriptione et exhibitione... Praeterea Philippus adeo subinde mutare ausus est Confessionem, ut tandem Sacramentariis fenestram aperuerit, qua in eam irrepserunt », Indicant theologi isti statim a principio corruptam fuisse Augustanam Confessionem, dum dicunt quod priora exemplaria non habent veram et germanam Confessionem Augustanam, substituta enim est, etc. Habeo ego apud me perantiquum exemplar Confessionis istius impressum Wittembergae anno 1530, in cuius Praefatione ad Leclorem sic dicitur: ?! « Haec Confessio prorsus ignorantibus principibus, qui eam Caesari exhibuerunt, ab avaro aliquo typographo ante duos menses 14 publicata est, et ita excusa est, ut multis in locis appareat de industria depravatam esse. Cum autem principes, nec si velint, queant eam nunc e manibus hominum extorquere, et tamen periculum sit ne mendae illae primae editionis pariant novas calumnias, necesse pressionem an. 1578 factam, cuius titulus est: Confessio Fidei Ezhibita Invictissimo Imperatori Carolo V in Comitiis Augustae 1530, edita vero an. 1531; nunc ex vero exemplari impressa sine loco 1579. Ad Lectores, f. 1. Praefatio ab Auctore cilata invenitur etinm inter Opera Melanchthonis, Corpus Reform. vol. 26, col. 259-260. 124) Editio nostra hahet: Ante semestre, loco: Ante duos menses. DISSERTATIO PRIMA 275 fuit recognitam et emendatam denuo edere, quia non solum ad existimationem principum, sed etiam ad religionem pertinet praestare ne ipsorum titulis spargantur in vulgus huius generis mendosa scripta. Quare nunc emittimus probe et diligenter descriptam Confessionem ex exemplari bonae fidei ». Sed homo iste, qui in Prae/alione ista ita loquitur, voluit latere in tenebris, anonymus est, nec appositum est nomen typographi. Qui male agit, odit lucem et non venit ad lucem, ut non arguantur opera eius. ??5 Aiunt praeterea Saxonici theologi quod non modo priora, verum etiam posteriora exemplaria minime habeant veram germanamque Confessionem, quoniam praepostera collatione confundunt veram cum falsa. Quare ab ipsis Lutheranorum coryphaeis Altemburgi in plena synodo longissima et molestissima disputatio habita est de Augustana Confessione, quaenam sit vera et germana, his unam, illis aliam praeferentibus. Et tandem hac veluti coronide concluserunt : ?$ « Tam frequentem mutationem Confessionis scandalum obiecisse infirmioribus, ut dubitarent de fundamentis religionis, et sine dubio multos absterruisse ne suae isti Confessioni se adiungerent ». Georgius Mylius in sua Emzplicatione Confessionis Auguslanae, Praeludio Tertio agnoscit variam mutationem Confessionis, dicens: !?* « Vix usa decennio libertatis suae privilegio haec nostra Confessio servitutem pati indignam coepit. Nam, cum iuri dicata publico iudicio privato quovis longe debuerit esse superior, liber legis !?8 virgulam huius censoriam experta varie mutata fuit. Coepit haec licentia anno ipso post promulgationem primam decimo, cui quamvis anno statim sequente proximo frenum iniectum est in Ratisbonensi colloquio, ruptis tamen postea iterum repagulis, sic invaluit ut nulla fere tandem nova eius editio in lucem prodiret, prodiit autem non infrequens, quin novae aliquid mutationis attulerit ». Et postea :!2?? «Ex his mutationibus, inquit, id secutum fuit, ut pessime a pontificiis audiret nostrarum ecclesiarum Confessio, quasi quae nihil certi haberet et in singulos annos esset mutabilis » Quare ipse in singulis articulis, qui utcumque mutati sunt, prius ponit verba cp. 3 De Mutatione Confessionis, f. 5*-6*. 128) In textu G. Mylii adiungitur: «4 Reg. 23; 2 Paralip. 30, Liber legis ». 129) Ibid. f. 6*. sed novus editor anonymus manere voluit. Theologi Saxonici Item dicunt non tantum priora, sed etiam posteriora exemplaria corrupta fulsse. G. Myltus de hac mutatione vehementer conqueritur, quia ex hac mutatione Conjessio Augustana male audivit apud pontificlos. Et non tantum in locutionibus, sed in rebus mutatio facta fuit, uti testatur Lobecchius, Harum mutationum nuctor fuit Melanchthon; ideo a Luthero obiurgatus, ut referunt Mylius et Lobecchius. Ceterum Melanchthon prototypi, deinde mutationem, maxime vero posterioris editionis, quae facta fuit anno 1540, sicut in Harmonia Augustanae Confessionis Andreas Fabricius Leodius [ait]. 1 Et, quoniam non desunt qui dicant mutationem factam esse tantum in locutionibus, non in rebus ipsis, David Lobecchius in suis Disputationibus Theologicis super Articulis Augustanae Confessionis eos redarguens, dicit ! quod id responso vix dignum est, diversum enim lippis et tonsoribus [est]. Quod probat ex pluribus articulis quarto et decimo et decimo octavo, subditque : 13 « Hinc pessime a pontificiis Confessio nostra audivit, quasi quae nihil certi haberet, utpote cuius nulla fere nova editio in lucem prodiret, quae non aliquid novae mutationis adferret. Hinc, inquit, calumniae illae sunt secutae Augustanae Confessionis socios et patronos de sua confessione adeo esse incertos eamque toties mutasse, ut nec principes nec theologi scirent quidnam genuinum et imperatori Carolo V exhibitum Augustanae Confessionis exemplar esset ». ` XIX. Tantarum autem mutationum Confessionis istius auctorem omnes Philippum Melanchthonem faciunt, inscio Luthero; quin habet Mylius loco superius indicato quod Philippus propter Confessionis mutationem a Luthero graviter fuerit obiurgatus: x Lutherus, inquit, ^ aliquoties ipsum Philippum compellavit, ut relinqueret Confessionem invariatam, abstineret a mutatione, imo etiam hoc nomine cum ipso expostulavit, dicens: Quis hoc tibi mandavit ? » Probat autem hoc Mylius 95 ex instructione electoris Saxoniae ad D. Gregorium Pontanum, quae in Saxonicis archivis extat, quaque jussus fuit Pontanus, ut nomine electoris Philippum coram obiurgaret propter mutatam Confessionem. Lobecchius autem ex historia Confessionis Augustanae affirmat! quod Lutherus acriter reprehenderit, et saepe quidem factum mutationis et eo nomine cum Philippo expostulaverit. Quam verum autem sit, ipsi viderint ; extat enim epistola Philippi Melanchthonis ad Lutherum die 22 Maii anni 1530, in De Mnultatione, pag. 7. 132) Hor. Satir. lib. 1, Satir. 7, vr. 3. 133) Ibid. pag. 7-8. DISSERTATIO PRIMA 277 qua sic loquitur: 1 « Quotidie multa mutamus; articuli enim fidei subinde mutandi sunt atque ad occasionem accommodandi ». Dixit, et factum est ; saepe mutavit articulos fidei Augustanae Confessionis, ut esset lutheranae ecclesiae fides versatilis, quovis cothurno longe versatilior. Fides enim Philippo et suis non una est, certa et infallibilis veritas, quae mutari nullo modo potest, sed haeresis est quae instar Protei!3$ et Vertumni?? in mille mutatur formas. Fides apostolica semper eadem fuit, nunquam vel minimum quid in aliquo articulo mutata. : Visus est autem Philippus admodum studuisse, ut Augustana Confessio quasi regula quaedam Lesbia 4^? ad omnes haereses sese accommodare posset, essetque omnium quidem non modo medicamentorum, sed venenorum narthecium. Exemplum huius rei illustre est in articulo decimo de Coena Domini, nam in prototypo habetur: 1 « De Coena Domini docent quod Corpus et Sanguis Domini vere adsint et distribuantur .vescentibus in Coena Domini, et improbant secus docentes » Et hic quidem articulus in Germanica Confessione habetur paulo expressior in hunc modum :!€? « De Coena Domini sic docetur, quod verum Corpus et Sanguis Chrisli veraciter sub specie panis et vini in Coena praesens sit, et ibi distribuatur ac sumatur; idcirco et reiicitur doctrina contraria » At vero Confessio mutata et variata articulum istum sic habet:!? «De Coena Domini docent quod cum pane et vino exhibeantur Corpus et Sanguis Christi vescentibus in Coena Domini ». Ubi perspicuum est quod, ut sese accommodaret Sacramentariis, dempta sunt illa verba ex Confessione, quod « Corpus et Sanguis vere adsint», et illa: «Improbant secus docentes». Nam ` quod in Coena Domini in pane et vino exhibeantur Corpus et Sanguis Christi etiam Sacramentarii docent. sed in figura et imagine tantum. 1% Ita in articulis longe gravissimis mutata et variata reperitur Aumulta mutamus... Subinde enim mutandi sunt [articuli] atque ad occasionem accommodandi ». animalium, modo arborum, ctc., prout opportunius sibi videbatur. Cf. Io. Perin Onomast. suh nomine Proteus. 139) Deus originis Etruscae, sed cultus ctiam a Sabinis atque Latinis, qui credebatur in omnigenns formas se vertere, ut de Proteco Graeci sentiebant. Cf. ihid. sub Vertumnus nominc. 140) Cf. Dissert. 4, sect. 2, not. 101, lib. 1 hulus vol. 141) I. L. t. 4, f. 162^, 142) Corpus Reform. vol. 26, col. 559-560. 143) Phil. Melanchthon Op. Omn. part. 4, f. 40*. 144) Defensio Verborum Coenae Domini, elc. W. L. t. 7, f. 381^ sqq. ad Lutherum scripserat an. 1530: Quotidie multa mutamus; ariiculi, ad occasionem mutandi sunt; studuitque Augustanam Confessionem nd omnes haereses accommodare, ut patet ex nrticulo de Coena Domini, qui alius est in prototypo, nlius in Confessione Germanica, nlius in Confessione variata. Dicunt immutatam Confessionem eam, quae Carolo V exhibita fuit; scd, si cerla res erat, cur tot controversiac ? Quomodo ex isto prototypo tol Confessiones exortae sunt? Ipsa Germanica Confessio Inter Lutheri opera existens non parum discrepat a prototy po. gustana Confessio. Et tamen Polycarpus audet eam non modo puram, verum etiam immutatam dicere; sed sane ita pura sicut et immutata est. XX. Dicunt autem immutatam Confessionem illam, quae in prototypo exhibita fuit Carolo V a principibus; ad hanc enim omnes tanquam ad sacram ancoram confugere et ad cam solam provocare videntur. Sed nugae sunt longe nugacissimae. Si enim extabat ista vera et germana, pura, immota, incorrupta Confessio; unde illa tam cruda controversia et sanguinaria digladiatio inter Saxonicos theologos in colloquio Altemburgensi de vera et germana Confessione Augustana ? 45 Ubinam, quaeso, tunc erat istud tam certum et tam indubitatae fidei prototypum ? Quid opus fuit ut Lutheranorum coryphaei de re tam certa et indubitata longissima et molestissima concertarent disputione ? Si tam certa res esset, non erat sane quod dubitarent quaenam esset vera puraque Augustana Confessio. Et quomodo ex uno tam solido fidei prototypo tam variae confessiones prodierunt, ut alia Confessio esset Augustae, alia Norimbergae, alia Ratisbonae, alia Wesaliae, alia Argentorati, alia Wittembergae, alia Ienae ? ** Sunt autem varietates longe notissimae, multis semper verbis et particulis inflexis, ablalis, additis, immutatis et novo sensu per quam alieno indutis. Inter opera Lutheri extat Augustana Confessio Germanica, !*? quae in multis discrepat ab ea, quam iuxta prototypum indubitatae fidei editam dicunt, praesertim vero in articulo quarto de iustificatione, 4? in articulo duodecimo de Poenitentia '*? et aliis.!5? Inter articulum vigesimum et vigesimum primum duo integra capita posita sunt: alterum de fide, et alterum de bonis operibus; 1% et in peroratione prioris partis, ubi dicitur: 1? « Haec fere summa est doctrinae apud nos, in qua cerni potest nihil inesse quod discrepet a Scripturis, vel ab Ecclesia catholica, vel ab Ecclesia Romana », omissa est particula de Ecclesia Romana. !5* Ita Augustanae Confessionis multiplex mutatio, imo transmutatio et transformatio lippis etiam et tonsoribus notissima est. thon Op. Oimn. part. 4, f. 42*-45*. 152) I. L. t. 4, f. 164. 153) I. G. t. 6, f. 387 sqq. DISSERTATIO PRIMA 279 XXI. Et tamen boni viri immutatam volunt, iactantque in Augustanis comitiis longe auguslissimis non modo exhibitam, sed et probatam fuisse. Et Lutherum lego in epistola quadam ad Ezrpulsos Lipsienses Consolatoria scripsisse, '* quod doctrina ista Augustae coram Caesare confessa et agnita sit, quod in Scripturis sit fundata et quod ipsi adversarii coacti sint fateri quod per Sacram Scripturam confutari non queat. Quam verum autem sit, quod tam confidenter affirmant, non opus est pluribus demonstrare. Saxonici theologi in Allemburgensi Colloquio 22 Decembris palam asserunt, 155 quod invictissimo imperatori Carolo V Augustana Confessio ita displicuit, ut neque nomen illius audire aequo animo posset. Sed praeterea ad arguendum tantum mendacium extat Elenchlica in Augustanam Confessionem Caesaris et catholicorum principum Censura. € Et Lutherus ipse eo tempore scripsit epistolam ad Cardinalem Archiepiscopum Moguntinum, *? in qua declarat Psalmum : Quare [remuerunt genles, el populi meditati sunl inania? 55? quasi Augustam convenissent principes adversus Christum et Evangelium eius. Et manifestum est colloquium Augustae in comitiis institutum inter septem Catholicos et septem Lutheranos, qui delecti fuerunt, ut super contentiosis articulis inter se invicem benigne et amice tractarent, si quomodo possent concordiam invenire; et, ut Cochlaeus scribit in Actis, 5? primo die colloquii in undecim articulis Confessionis ex uno et viginti, qui ad fidem spectant, concordarunt, sequenti vero consessus die in aliis quattuor concorditer convenerunt, ita ut habuerint quindecim articulos concordis fidei, in tribus mansit ex parte discordia et tres alii ad posteriorem Confessionis partem de abusibus remissi fuerunt. Atque ita saepe usque ad comitiorum finem disputatum semper fuit, facta aliquando in publico consessu ad omnes principes ordinesque imperii relatione actorum in disputatione et colloquio. Et cum circa septem articulos de abusibus durius diutiusque laboratum fuerit, in nullo ad plenum concordia reperta fuit; convinci Cochlaeus op. cit. an. 1533, pag. 251. 155) Op. cit. f. 206*. 156) Corpus Reform. vol. 27, col. 5-40 latine, germnnice 39-47. 157) Ein Brieff an den Cardinal Erzbischoff zu Meinz, W. G. t. 9, f. 435*-437*, 158) Ps 2, 1. 159) An. 1530, pag. 211-212. Lutherani et Lutherus affirmant ngnilam fuisse ct probatam in Augustanis comitiis. Scd falsum est, ut patet ex assertione theologorum Saxonicorum in Altemburgensi Colloquio, ex Elenchtica Censura in Confessionem Augustanam ; ex epistoln Lutheri ad Card. Moguntinum ; et maxime ex historia Auguslani colloquii; in quo acriter disputatum semper fuit. Imperator vero iussit, ut edita Lutheranorum Conjessio n Catholicis contutaretur. Praeter haereses eliam calumniae inveniuntur in Augustana Confessione ; ut cum dicitur falso accusari Lutheranos, quod opera bona prohibeant; cum affirmatur apud Catholicos de justitia fidei altum esse silentium; potuerunt Lutherani et confundi a Catholicis in illo colloquio, non autem persuaderi. Sed tantum abest ut fuerit Augustana Confessio probata, ut fuerit validissime et verissime confutata reprobataque; Caesar enim, Lutheranis sine concordia discedentibus, cum omnibus aliis electoribus principibus et ordinibus imperii in publico recessu firmiter conclusit, ut omnes in sua prisca maiorum suorum religione et fide permanerent. Tunc, ut subiungit Cochlaeus, 1° Lutheranorum Confessio per typographos divulgata fuit, et antequam solveretur principum conventus Augustae!8^ typis excusa venit. Quare Caesar quoque theologis quibusdam commissum esse voluit, ut confutationem eius Augustae typographo alicui excudendam traderent. Quod si hoc probasse Confessionem istam dicendum est, etiam maxime reprobata quaeque dicenda erunt probata. Sed dicant et iudicent viri, quibus nonnihil est cordis, nec sunt, sicut apud Osea m legimus: Ephraim factus est quasi columba seducla, non habens cor | 1€ XXII. Multa alia dicenda suppetunt de Augustana ista Confessione maxime quoad doctrinam peslilentem, quam tradit; nam praeter errores et haereses, praeter falsitates et mendacia, quae supra tantum attigimus, multas continet in Catholicos haud leves calumnias, multa blateramenta sane perquam virulenta. Demus rei istius illicem. In articulo vigesimo de bonis operibus habet:!€ «Falso accusantur nostri, quod bona opera prohibeant». Quasi vero ignota sit Lutheri doctrina quod «iustus in omni opere bono peccat» quod «omne opus bonum, etiam optime factum, est suapte natura peccatum mortale, sed misericordia Dei veniale ». 18? Si igitur ex Lutheri doctrina omne opus bonum est suapte natura peccatum mortale, dignum iudicio Dei, morte aeterna; quomodo doctrina ista non prohibentur opera bona ? Habet in eodem articulo quod apud Catholicos altissimum fuerit de iustitia fidei silentium, in concionibus tantum doctrinam operum versatam fuisse in ecclesiis. 1654 Verissimum est de iustitia fidei lutheranae, hoc est, novitiae, fictitiae, commentitiae, haereticae altissiDISSERTATIO PRIMA 281 mum fuisse silentium ; falsissimum autem de iustitia fidei catholicae, apostolicae, christianae, quae nondum exortam lutheranam fidem prorsus ignoravit. In articulo de Missa cum insigni mendacio coniuncta est insignis eum dicitur Lutheranos falso accusnri, aboleant; retinetur enim Missa apud nos, et summa reverentia celegear aholcant; calumnia : 165 « Falso, inquit, accusantur ecclesiae nostrae, quod Missam bratur, servantur et usitalae ceremoniae fere omnes ». O dignum regia corona mendacium ! Itane Lutherani retinent Missam, prout ante Lutherum in ipsa etiam Saxonia et per universam Germaniam sicut et in toto christiano orbe celebrabatur ? Dicant ipsimet ex publico facto et praxi ecclesiarum suarum. Scio habere Lutheranos in Saxonia umbram quandam Missae catholicae, sed vix umbra est. Quid autem Lutherus, cuius doctrinam tenent, de Missa Cà- quas non tholica senserit, quidve docuerit, manifestum est ex libro De Abroset notis simum quid ganda Missa Privata, 1% in libro De Abominaltione Canonis Missae, 18? Lutherus de in libro De Confessione Coenae Domini adversus Zwinglium et Oecosaepissime lampadium, 98 ubi inter cetera ait quod super omnes abominationes SP tenebat Missam et quod nihil magis dolebat quam quod tam sanctus monachus fuerit et tot Missas celebraverit.!5$? Tandem in libro De Missa Angulari el Unctione Sacerdotum, in quo non erubuit dicere se a diabolo edoctum fuisse, quod Missa sit maxima idololatria, "° mirisque modis Lutherus summaque impietate Missam blasphemavit. Multa sunt alia in Confessione ista mendacia, ut puta quod! ana mendacia communio sub altera specie sit contra mandatum Dei, contra Seri- , "nentur in Augustana pturam, contra veteres canones et contra exemplum Ecclesiae; 171) Confessione; ? ut de comquod caelibatus sacerdotum sit contra mandatum Dei, et prohibere munione sub sacerdotibus nuptias sit doctrina daemoniorum; !? item quod in Ep articulo de Confessione ait : 13 « Confessio in ecclesiis apud nos non est prohibita ; non enim solet porrigi Corpus Domini, nisi antea exploratis et absolutis » Sane perquam verum est non esse abolitam apud Lutheranos catholicam peccatorum Confessionem. O hominum impudentiam! In articulo de ciborum discrimine, quod prohibitio cit. 7, f. 384^ sqq. 168) Ibid. et W. G. t. 2, f. 206*. 170) W. L. t. 2, f. 228-229. Conclusío. Agendum nunc de Apologia Confessionis Augustanae Ph. Melanch- 1honis. Voluit Deus ut Ecclesia habcret semper optimos defensores. Tales fuerunt Stephanus, Paulus, etc. borum sit doctrina daemoniorum, quia pugnat cum Evangelio ; 14 et tandem in articulo de votis monasticis tam multa sunt mendacia cum virulentis calumniis coniuncta, Yë ut referre pigeat taedeatque. Nunc, ut finiam, quis sanae mentis homo existimabit Confessionem istam tot mendaciis consarcinatam posse esse regulam veritatis in doctrina fidei ? DISSERTATIO SECUNDA DE AUGUSTANAE CONFESSIONIS APOLOGIA A PHILIPPO MELANCHTHONE PRO EA ADVERSUS CATHOLICOS ASSERENDA NON MINIMIS IMPOSTURIS FABRICATA ! I. Quoniam una cum Augustana Conf[essione coniuncta est, et a Lutheranis omnibus et habetur iugiter prae manibus, et legitur Philippi Melanchthonis Apologia; nonnullius operae pretium esse duximus de ipsa etiam Apologia nonnihil dicere, haec enim Lutheranis videtur esse turris David.., quae aedificata est cum propugnaculis,? tutissimum et securissimum Augustanae Confessionis praesidium. Voluit Deus ut vera fides semper optimos habuerit defensores, sicut in Cantico Canticorum sub eleganti metaphora legimus: En lectulum | Salomonis, sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel; omnes tenentes gladium el ad bella doctissimi.? S. Stephanus invictissimus fuit christianae fidei adversus Iudaeos Ierosolymis propugnator. * Post ipsius autem martyrium vocavit Christus Paulum, 5 et Stephani spiritu replevit ad propugnandam ubique gladio spiritus, quod est verbum Dei, ® sanctissimam Christi fidem. Post Apostolos Iustinus martyr Apologiam Christianae Fidei edidit," Tertullianus Apologeticum, * librum sane aureum; et ita semper omnibus saeculis 327 sqq. 8) P. L. 1, 258 sqq. DISSERTATIO SECUNDA 283 fuerunt in Ecclesia Dei homines sane fortissimi et ad huiuscemodi bella doctissimi. Sed quoniam haeretici sunt Catholicorum simiae, ecce tibi Augustanae Confessionis Apologiam, a praestantissimo scilicet theologo Philippo Melanchthone fabrefactam. ? II. Hic homo, qui tandem, ut fama notum est, sicut a catholica Ecclesia ad Lutheri partes transivit, iuvenis cum csset, ita senex a Luthero ad Calvini castra transfugit,!" cum Augustanae Confessionis, veluti Pandorae?! operosissimus paranymphus, postquam eam novo veluti stybio lenocinatam et purpurissa fucatam rethoricando fecerat mundo commendatiorem ; suscepit eius patrocinium et in defensionem novi symboli novae fidei lutheranae librum apologeticum composuit, et in lucem dedit, sane dignissimum qui una cum ipsa Confessione Vulcano traderetur emendandus,?? tantis plenus est erroribus atque haeresibus, sed et mirabili quadam theologia. Nam accidit quasi miraculum, ut grammateus homo, sine theologia theologus, apologiam theologicam scriberet ; 1° non enim sine miraculo asina Balaam locuta lingua humana fuit. Nunc autem purus grammaticus lingua theologica locutus invenitur. Est autem non multo aptior criticus litterator et grammatistes ad altissima sacrosanctae theologiae pertractanda mysteria quam rude animal ad lyram. 5 Testatur autem Lutherus in Praefatione primi tomi Operum suorum 1f vocatum fuisse Philippum Melanchthonem a Friderico duce Saxoniae Wittembergam ad docendas litteras graecas. Non negamus hominem fuisse graece et latine doctum, sed humanis tantum non divinis litteris imbutum, nec theologiae nec philosophiae studiis operam, ut par est, navasse, sed e grammaticorum pulvere in theologicam cathedram se recepisse. Mirabile dictu! Heri grammacp. 19, pag. 212. 11) Cf. not. 3, Disser!. 1, sect. 1 huius libri. 12) Vulcanus, deus ignis, Venerem in uxorem duxit. Quam, cum aliquando una cum Marte in adulterio deprehendisset, ambos retibus et invisibilibus catenis ita colligavit, ut neuter abire posset, donec ab omnibus diis et deabus visi et derisi essent. Ita Melanchthon, qui primam Confessionem Auguslanam novo stylo concinnatam adulternavit, eadem poena dignus censetur. Cf. Io. Perin Onomast. sub Vulcanus nominc. 13) Card. G. Hergenróther Storia Univers. della Chiesa, vol. 6, part. 1, cp. 1, pag. 30. 14) Cf. Nm 22, 28-30. 15) Hoc proverbio notantur ii, qui se scire dicunt et tractant, quae non intelligunt, vel ea ad quae sunt natura ipsa impedili, Cf. P. Mannucci] Adagia, (col. 245. 144)8. 16) W. L. t. 1, f. IlI.. Lutherana secta habuit Melanchthonem, qui Augustanae Confessionis Apologiam scripsit, erroribus plenam; cum Melanchthon grammaticus fuerit repente theologus iactus; more omnium haereticorum. Lutherus laudat McJanchthonis opcra, suisque praeferre videtur, imo eum Paulo proximum Iacit, eiusque Locos Communes dignos essc alt, ut in ticus, hodie theologus admirandus, ut omnes mirari potuerint, dicentes : Quomodo hic litteras scil, cum non didicerit ? ? Sed propria est haereticorum àza£ía,!3 sicut Tertullianus in Praescriptionibus adversus Haerelicos scribit, dicens: !? « Omnes tument, omnes scientiam pollicentur. Ante sunt perfecti catechumeni quam edocti», hoc est, priusquam edocti et instructi fuerint, sunt perfecti, sua ipsorum opinione, divinarum scientiarum magistri. Videmus hoc in dies, et obstupescimus, quam multi apud novos evangelicos etiam ex cerdonibus, ex sutoribus statim in theologos, in doctores et magistros fidei, in praedicantes mirabili metamorphosi, qui e suggestis et pulpitis ad populos evangelium crepant, sed maxime omnium in Philippo Melanchthone, Lutheri parastata. Tam subitanea ista transformatio ex grammatico in summum theologum mirabilis fuit ! Lutherus in Praefatione citata socium facit laboris sui in theologia, et subiungit, dicens?? quod «quid operatus sit Dominus per hoc organum non in litteris tantum, sed etiam in theologia, salis testantur eius opera ». Quae quidem opera suis etiam operibus Lutherus in eadem Praefatione visus est praeferre, dicens: ?! « Multum diuque restiti illis, qui meos libros, seu verius confusiones mearum lucubrationum, voluerunt editas, tum quod nolui antiquorum labores meis novitatibus obrui et lectorem a legendis illis impediri, tum quod nunc Dei gratia extent methodici libri quam plurimi, inter quos Loci Communes Philippi excellunt, quibus theologus et episcopus pulcre et abunde formari potest ». Praefatione vero Commentariorum Philippi in Epistolam ad Romanos ipsum facit ?? Paulo proximum, asseritque quod prae Philippi explicationibus Hieronymus et Origenes meras naenias scribunt. Alibi vero, dum adversus Erasmum scribit De Servo Arbitrio, affirmavit ?? Locos Communes Philippi dignos esse, qui in canonem recipiantur. Tantus fuit theologus Luthero Philippus! Doctissimus sane, sicut etiam iuxta novum evangelium sanctissimus sua tantum opinione, qua universam etiam theologorum scholam ausus script. 9. cp. 41, (P. L. 2, 56). 20) W. L. t. 1, f. IIIs. 21) Ibid. f. II*. 22) Inter opera Melanchthonls, t. 1, png. 285, Basilea apud Io. Hervngium 1541. Cf. etiam Iac. Gretzerus Op. Omn. t. 13, pag. 140, Ratisbonae, typis Io. Lang 1730. 23) W: L. t. 2, I. 457*. DISSERTATIO SECUNDA 285 fuit perstringere, ^ summa sane litteratoris hominis non licentia et audacia, sed impudentia, cum sacram theologiam ne extremis quidem labris degustasset. TII. Sicut autem qui iniquam causam tuentur, necesse est ut verbose et loquaciter rethoricentur, inepta sophismata ad fucum faciendum adducant et mendaciis imposturisque et sycophantiis utantur ; ita sane Philippus in Augustanae Confessionis Apologia multa verbositate garrit, inepte admodum argumentatur et egregie multa mentitur. Verbositas loquaculo grammatistae ignoscenda est, eamque homini tanquam naturalem et propriam facile condonamus ; mendacia et imposturas condonare non possumus. Inepta argumenta uno tantum adducto exemplo indicabimus. In articulo de iustificatione ad probandum quod remissionem peccatorum sola fide in Christum consequamur, ita argumentatur : ?5 « Consequi remissionem peccatorum est iustificari, iuxta illud : Beati quorum remissae sunt iniquitates.?* Sola fide in Christum, non per dilectionem aut propter dilectionem aut opera, consequimur remissionem peccatorum, etsi dilectio sequitur fidem. Igitur sola fide iustificamur, intelligendo iustificationem ex iniusto iustum effici seu regenerari». Hoc est Philippi argumentum in re gravissima plane levissimum et ineptissimum. Non loquor de forma syllogistica, cum nullam habeat, informe enim sophisma est. Possemus autem propositionem admittere, nisi obstaret sensus et intellectus haereticus, quo novi dogmatistae volunt iustificationem in sola remissione peccatorum consistere; nullam enim agnoscunt iustitiam formalem, nisi imputativam tantum per remissionem peccatorum, cum peccata ipsa non imputantur. Novum monstrum et inauditum in Ecclesia Dei ante Lutheri haeresim figmentum! Christus enim sol iustitiae appellatur,” quoniam ita iustificat, sicut sol illuminat. Unde et Paulus ait quod Deus, qui dixit de tenebris lumen splendescere, ipse illuxit in cordibus nostris per illuminalionem scientiae claritatis Dei,?* ita ponens illuminationem symvera in hoc libello multas invectivas iacit in universns Catholicorum scholas. Cf. etiam De Officio Principum, t. 1, pag. 441-442; Loci Communes, De Lege Divina, t. 2, pag. 476. 25) I. L. t. 4, f. 170°, 20) Ps 31, 1. 27) Mal 4, 2. 28) 2 Cor 4, 6. Vulg.: Ad iliuminationem. canonem recipiantur. Apologia Melanchthonis verbositate, inepta argumentatione et mendaciis laborat. Inepte nrgumentatur, dum vult probnre lustificationem ex soln fide, citans verba: Beati quarum, etc., intelligens Iustiflcationem in sola pecentorum remissione consistere, quod falsum est; Christus enlm infusione grntine peccata remittit, non e converso. In Scripturis vero beatitudo tribuitur etinm innocentine, bonis operibus, etc. Ergo nulla est probatio ex Scriptura. Adducit etinm nlios Scripturae texlus, qui probant fldem esse necessariam, non aulem solam fidem, bolum iustificationis. Sol autem, dum illuminat, non expellit tantum tenebras et obscuritatem, verum etiam lumen infundit ; imo nonnisi per illuminationem, hoc est, infusionem luminis tenebras expellit, sicut ignis nonnisi per communicationem caloris expellit frigus. Sic itaque nonnisi per infusionem gratiae et caritatis divinae per Spiritum Sanctum fit peccatorum remissio. Quare propositio in sensu Philippi falsissima est. Et beatitudo non tribuitur tantum remissioni peccatorum, verum etiam innocentiae, timori Domini aliisque virtutibus et bonis operibus : Beati immaculati in via.?? Beati omnes qui timent Dominum. ® Beati pauperes spiritu... beali miles..., beati qui lugent..., beati qui esuriunt el siliunt iusliliam..., beati misericordes..., mundo corde..., pacifici..., et qui patiuntur perseculiones propler iusliliam, 9?! multisque aliis virtutibus et operibus bonis. Nemo autem potest esse sine iustificatione beatus. Quare probatio propositionis per illud Psalmi: Beati quorum remissae sunt iniquilales, futilis est; nam ibi etiam innocens dicitur beatus, cum subditur : Beatus vir, cui non imputavit Dominus peccatum, 9? hebraice, non cogitavit Dominus peccatum, hoc est, quem Deus iudicat sine peccato esse; Dei enim cogitare indicare est et scire, cum Deo non succedat nova cogitatio. Igitur beatus praedicatur, qui a Deo cogitatur esse sine peccato, unde ait: Nec est in spirilu eius dolus, sicut de Nathanaele Dominus affirmavit : Ecce vere Israelita, in quo dolus non est. ? Sed videamus quam bene probet optimus dialecticator et tanti argumenti fabricator assumptum, quod per solam fidem consequamur remissionem peccatorum. Ad hoc probandum multas undequaque ex Sacris Litteris corradit, et consarcinat auctoritates, ?5 quibus asseritur fide homines iustificari atque salvari. Sed ad quid tantus auctoritatum cumulus, Philippe? Quis Catholicorum negat necessariam cum primis esse fidem ad nostram iustificationem ? Probandum est quod per solam fidem. Dicas: Ubinam dicit Scriptura homines per solam fidem iustificari ? Persecutiones, etc. 32) Ps 31, 2. 33) Ibid. 34) Io 1, 47. 35) I. L. t. 4, f. 179-181. DISSERTATIO SECUNDA 287 Agit hic Philippus ut olim Ariani ad probandum quod Christus homo non item Deus esset, corrogabant undique magnas auctoritatum Divinae Scripturae sarcinas, quae de Christi humanitate loquuntur. 39 Saltabant extra chorum, neque enim Catholici humanitatem Christi inficiabantur. Errorem autem suum, quem per Scripturas probare summis viribus conabantur, quod Christus non Deus verus, sed homo tantum esset et credi oporteret, nunquam probare potuerunt, licet multa, sicut hic Philippus, rethoricarentur et dialecticarentur. Quare lignea, ut dicitur, serra vires suas hac in re fatigavit Philippus, et in hunc modum nonnisi ineptissime in Apologia argumentari solet ac veluti ex arenulis funiculos nectere et ex aranearum filis retia texere. Quae enim falsa sunt, veritatis patrocinio destituta, argumentis veris probari nullo modo possunt. Hoc nanque est, quod legitur: Qui nititur mendaciis, hic pascit ventos, idem autem sequitur apes volantes. ™ Impotens et elumbis est falsitas adversus veritatem. IV. Non intermittam autem unum, quam mirabilis sit Philippus in interpretandis Scripturis, quas adducit ad probandum assumptum de iustificatione per solam fidem. Inspiciamus, quaeso, primam probationem. Supponit unum, quod in remissione peccatorum oportet in cordibus vinci terrores peccati et mortis aeternae. Sed ubinam scriptum hoc est? Sicut, inquit, Paulus testatur, dicens: Aculeus... mortis peccatum est, potenlia autem peccati lex. Gratia autem Deo, qui dat nobis victoriam per... lesum Christum.?* Idest, inquit,?? peccatum perterrefacit conscientias, id fit per legem, quae ostendit iram Dei adversus peccatum, sed vincimus per Christum. Quomodo ? Fide, cum erigimus nos fiducia promissae misericordiae per Christum. Ex hoc autem supposito probat minorem, dicens: «Sic igitur probamus minorem : Ira Dei non potest placari, si opponamus nostra opera, quia Christus propositus est propitiator, ut propter ipsum fiat nobis placatus Pater. Christus autem non apprehenditur mediator nisi fide. Igitur sola fide consequimur remissionem peccatorum ». etc. Textum refert ex Melanchthono. 39) I. L. t. 4, f. 179». Arianos imitans, qui, ut probarent Christum non esse Deum, textus corrogabant de humanitate Christi tractantes. Inepta ergo sunt ísta argumenta. Male etiam interpretatur verba Pauli: Aculeus mortis, ctc., per en intelligens terrores consclentiae, ut probet quod per solam fidem consequimur remissionem peccatorum. Sed ibi Paulus non de terrorlbus agit, sed de morte temporali, cuius causa fuit peccatum. Quid hoc nd rem? Fides nec nominatur a Paulo. Nec melius interpretatur verbn Petri: Huic omnes, etc. et Paull: Iustiflcati, etc. Optima sane demonstratio atque plusquam potissima, sed suppositum falsum est. Ibi enim Paulus non loquitur de terroribus mortis aeternae, sed mortis temporalis, quae in universali resurrectione absorbenda penitus est. Ait enim: Mortui resurgent incorrupii, et nos immutabimur. Oporle! enim corruptibile hoc induere incorruptionem et mortale hoc induere immortalitatem. Cum autem mortale hoc induerit immortalitatem, tunc fiet sermo qui scriptus est : Absorpta est mors in victoria. Ubi est mors victoria tua? Ubi est mors stimulus tuus? Stimulus autem mortis peccatum est, virtus vero peccati lex. ** Ubi sunt hic terrores conscientiae et mortis aeternae ? Loquitur per prosopopeam de morte veluti de Bellona, * cuius telum, quo in nos armata est, dicit esse peccatum, sane quia si non fuisset peccatum, mors nullum habuisset ius in humanum genus. Legem autem dicit vires praebuisse peccato, quoniam, ut Paulus ad Romanos ait, ubi non est lex et mandatum, ibi non est praevaricatio. 4 In resurrectione autem mortuorum nulla erit amplius lex, nullum peccatum, ac propterea neque mors, atque ita mors mortua iacebit, et, ut Paulus ait, novissime... inimica destruetur mors.*! Loquitur itaque Paulus de victoria mortis, quoniam per Christum data nobis est gratia, qua mortem vincere possumus. Quid hoc ad rem, quam intendit Philippus? Et tamen, cum in hoc loco Paulus fidem non nominet, acutissimi ingenii homo fidem hic vidit et solam fidem, per quam iustificemur, et quam mirabili metamorphosi transformat in fiduciam, et cum Luthero fidem transmutat in spem. Ita sane perquam optime per suam grammaticen interpretatur Scripturas. Adducit illud Petri in Actis: Huic omnes Prophetae testimonium perhibent remissionem peccatorum accipere per nomen eius omnes, qui credunt in eum,'** et subiungit : ** « Quid potuit clarius dicere?» Nihil sane; sed ad quid? Ubi hic sola fides? Illud Pauli ad Romanos : lustificali... ex fide pacem habeamus ad Deum,** interpretatur:*? « Habemus conscientias tranquillas et laetas coram Deo». Quod Paulus ait habere pacem cum Deo, hoc est, per gratiam 7 sqq. 43) 1 Cor 15, 26. Vulg:. Novissima. 44) 10, 43. 45) I. L. t. 4, f. 180*. DISSERTATIO SECUNDA 289 iustificationis reconciliatos et pacificatos Deo esse, ipse ait habere tranquillas conscientias. Praeterea illud ad Romanos: Corde enim creditur ad iustitiam : *9 «Hic, inquit, ° pronunciat fidem esse iustitiam cordis». Et ista est optima et elegantissima interpretatio, sicut si dicamus confessionem esse salutem oris. Nam, cum dixisset Paulus : Hoc est verbum fidei quod praedicamus ; quia si confitearis in ore tuo Dominum Iesum el in corde tuo credideris, quoniam illum Deus suscitavit a mortuis, salvus eris ; subiunxit : Corde enim creditur ad iustitiam, ore autem confessio fit ad salutem, 59 docens quod per fidem et confessionem, qua Christum confitemur, iustitiam et salutem consequimur, fidem autem esse non fiduciam, qua confidimus, sed persuasionem mentis, qua firmiter tenemus, sentimus, credimus Christum a Deo suscitatum, hoc est, esse Messiam Filium Dei. Philippus autem fidem fiduciam et iustitiam ipsam facit. Ita ad interpretandas Scripturas grammaticus iste sicut ad lyram asinus aptissimus est. Nec contentus homo corruptus mente et reprobus circa fidem 5! Scripturas falsa interpretatione depravare, quod haereticorum omnium proprium et solemne est, voluit etiam manifeste falsificare, dum ex Isaia falsum testimonium adducit : 5? Notitia eius iustificabit mullos. « Quid est autem notitia Christi, inquit, nisi nosse beneficia Christi ?» Sed ubi invenit grammatologus in Isaia dictum istud ? Citat caput quinquagesimum tertium; sed ibi Isaias non ita loquitur, legitur cnim : Zn scientia sua iustificabit ipse iustus servus meus mullos, et iniquitates eorum ipse portabil ; 9 ct ita est etiam in fonte. ** Philippus itaque Scripturae falsificator ad imponendum simplicioribus infami nota falsarii inurendus est. V. Nunc ipsius mendacia, imposturas et calumnias in Catholicos videamus. Nolumus autem ad vivum omnia resecare ; mittimus critici litteratoris superbam audaciam, vel, ut mitius dicam, parum christianam modestiam, qua saepe theologos catholicos perstringit, sophistas dicit suo more ineptos, 55 eisque non modo iudicium, verum etiam scitavit. 51) Cf. 2 Tim 3, 8. 52) I. L. t. 4, f. 180*. 53) Vr. 11. 54) Migne Scripturae Sacrae Cursus. Completus, t. 18, col. 1480-1482. 55) Cf. Diserimen Legis ac Evangelii, t. 1, pag. 24; epist. nuncupntoria ad Aibertum Moguntinum Archiep. praemissa ad et alin: Corde enim, ctc., ubi contra mentem Pauli fidem facit flduciam et iustitiam. Sed et Scripturas falsificat, ut illud Isaiae: In scientia sna, etc. Nune ad illius mendacia deveniendum est. Mentitur Philippus, dum contra Scripturas nit theologos dnmnnasse aliquot frticulos, nc tribuere naturae vires integras ad summe diigendum Deum; postea vero sibi contradicit. Mentitur, dicens 1heologos de originali peccato Joquentes omittere candorem animi deesse, saepissime adversarios nominat Catholicos omnes. $$ Ita nanque semper haeretici Catholicos adversarios suos dixerunt, sicut fures et latrones magistratus sibi adversarii dicunt, et lupi de fidelibus canibus tanquam adversariis conqueri hac ratione possunt. Primum mendacium esto, quod habet in Praefatione Apologiae ad Lectorem quod theologi, qui confutationem Confessionis Augustanae adornarunt, articulos aliquot contra manifestam Scripturam Spiritus Sancti damnaverint. Sed quinam sint isti aliquot articuli contra manifestam Scripturam damnati, silet omnino. Mendacium est, calumnia et impostura est. Circa articulum secundum simili modo et calumniatur et mentitur, dicens quod theologi scholastici tribuunt humanae naturae integras vires ad diligendum Deum super omnia, ad facienda praecepta Dei quoad substantiam actuum. 55 At vero haec sententia non scholasticorum, sed Pelagianorum haeresis est, ab omnibus theologis uno ore damnata ; sciunt enim quod Dominus ait: Síne me nihil potestis facere, ® et quod Paulus: Non sumus sufficientes cogitare aliquid a nobis quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo esl. *! Et ipse Philippus, sui immemor, oportet autem mendacem esse memorem, €? in eodem articulo, agens de notitia Dei, de fiducia erga Deum, de timore et amore Dei, ait: '? « Et ipsi theologi in scholis tradunt ista non effici sine certis donis et auxilio gratiae ». Quomodo ergo tribuunt naturae humanae vires integras ad diligendum Deum super omnia et servanda praecepta divina ? Adhuc in eodem articulo inscite admodum et mentitur, et calumniatur, et falsum docet, dum ait% quod theologi, cum de peccato originis loquuntur, graviora vitia humanae naturae non commemorant, scilicet ignorationem Dei, contemptum Dei, vacare metu et fiducia Commentarios in Epist. ad Rom. t. 2, pag. 4; De Iustificatione coram Deo, ibid. pag. 182, et alibi passim. 56) I. L. t. 4, f. 170*»-171*, 172»-173*. 57) Ibid. f. 171*. 58) Ibld. f. 12*. 59) S. Augustinus epist. 176, (P. L. 33, 763); epist. 179, ibid. col. 774-775; De Gestis Pelagii, ibid. 44, 355-357; De Gratia Christi, cp. 18, ibid. col. 309-316; Contra Duas Epist. Pelagianorum, lib. 3, cp. 8, ibid. col. 6068; Denzíinger n. 106. 176-183. 60) Io 15, 5. titur, semper sibi constet, nisi summa memoria polleat. Est enim fictarum rerum memoria diftflcilior quam verarum. Cf. S. Hieronymus Apologia adversus Libros Rufini, (P. L. 23, 487); P. Mannuccit Adagia, col. 795. 63) I. L. t. 4, f. 172». 64) ibid. DISSERTATIO SECUNDA 291 Dei, odisse iudicium Dei, fugere Deum iudicantem, irasci Deo, desperare gratiam, etc., haec enim omnia vult bellissimus iste theologus in originali peccato, quatenus est carentia originalis iustitiae, contineri. Sed quod ait theologos, dum de peccato originis loquuntur, non commemorare vitia humanae naturae graviora, mendacium est; loquuntur enim et de concupiscentia et de ignorantia et de infirmitate et de malitia perquam seriose. Quod autem ait originale peccatum continere vitia, quae enumerat, insania est. Quis enim sanae mentis culpet infantem recens natum quod non cognoscat, non amet, non timeat Deum, nec ei fidat, cum nondum liceat per aetatem ? Aut quis dicat infantes odisse Deum, fugere, centemnere Deum, irasci Deo, gratiam desperare ? Sed indoctus litterio, qui, cum ne assem quidem theologiae haberet, voluit theologiam per summam audaciam superbe tractare, nesciens vitia ista effectus esse peccati originalis, morbosque et plagas sive vulnera naturae ex illo peccato; existimavit contra omnium theologorum sententiam pertinere ad peccati originalis essentiam et naturam, cum, sicut etiam ipse fatetur, 95 peccatum originis nihil aliud sit quam privatio sive carentia iustitiae originalis debitae; dimisso autem per gratiam Christi in Baptismo huiuscemodi debito et reatu, iam est ablatum peccatum. Sed non mirum si hallucinatus Philippus erravit; errantem enim Lutherum secutus est caecusque caecum ductorem ; si aulem caecus caecum ducat, ambo, etc. 99 VI. Adhuc autem in eodem articulo mentitur cum calumnia Philippus, dum ait: %7 « Hic flagellant adversarii etiam Lutherum, quod scripserit peccatum originis manere post Baptismum; addunt hunc articulum iure damnatum esse a Leone X. Sed Caesarea Maiestas in hoc loco manifestam calumniam deprehendet, sciunt enim adversarii, in quam sententiam Lutherus hoc dictum velit: Quod peccatum originis reliquum sit post Baptismum; semper ita scripsit quod Baptismus tollat reatum peccati originalis, etiamsi materiale, ut isti vocant, peccati maneat, videlicet concupiscentia ». t. 4, f. 172-173", , graviora vitla, ut concupiscentiam, ete.; loquuntur enim de veris consequentils peccati originnlis; alia crimina trihuere peccato orlginali insania est, ignorantiae Melanchthonis concedenda. Mentitur, dum negat Lutherum affirmasse post Baptismum manere peccutum, Lutherus enim clare hoc docet, dum sacpius nffirmat concupiscentiaum essc vere ac proprie peccatum, ui ipse Philippus posten fatetur. Mentitur, dicens Augustinum scripsisse Sed, ut manifestum fiat Philippi mendacium, ipsum Lutherum loquentem audiamus. In articulo 2 sic loquitur:5* «In puero post Baptismum negare remanens esse peccatum est Paulum et Christum simul conculcare ». Dico: In puero recens nato quidnam aliud quam originale peccatum reperiri potest ? Infantes enim, sicut in Deuteronomio legimus, nesciunt quae sit distantia boni et mali,"? et, sicut Deus lonae prophetae dixit, ignorant quid sint inter dextram et sinistram. "? Si igitur post Baptismum remanet in infante peccatum ; ergo Baptismus non tollit originale peccatum. At, inquit, Lutherus in hanc sententiam dixit reliquum esse peccatum post Baptismum, quia remanet concupiscentia. Ad quid ergo tam horrisona verborum tonitrua, quod «negare peccatum in puero post Baptismum est Christum cum Paulo conculcare ? » Quis unquam negavit in hominibus etiam baptizatis concupiscentiam? Quod si iuxta mentem Catholicorum locutus fuit tantum de concupiscentia, quae est veluti materiale originalis peccati, cur in Asserlione istius Articuli non ita mentem suam declaravit, sed pertinacissime contendit " ostendere concupiscentiam revera esse peccatum ? Et ex ista quidem doctrina dixit in tertio articulo quod fomes peccati, etiamsi nullum adsit actuale peccatum, moratur a corpore animam ab ingressu coeli,?? quasi vero etiam in anima separata a corpore esset concupiscentia carnis, qua caro adversus spiritum concupisceret. ?? Legenti autem totam 2 Articuli Asserlionem tam notum est quam quod notisimum esse Lutheri sententiam, quod concupiscentia sit suapte natura proprie ac vere peccatum aeterna damnatione dignum, nisi quod non imputatur. ^ Et ipsemet Philippus paulo post ait adversarios disputare concupiscentiam poenam esse non peccatum, Lutherum autem defendisse peccatum esse. ?5 VII. Sed addit aliud mendacium, nempe Augustinum definiisse peccatum originis quod sit concupiscentia, et subiungit : 7° « Expostulent cum Augustino, si quid habet incommodi haec sententia ». Vulg.: Nesciunt quid sit inter dexteram. 71) W. L. t. 2, f. 102*-105*. 42) Ibid. f. 105*. t. 4, f. 1735. 76) Ibid. DISSERTATIO SECUNDA 293 Sed ubi, quaeso, Augustinus definivit ita peccatum originis? Silet. Petrus Lombardus, cognomento Magister Sentenliarum, alicubi dixit peccatum originale esse concupiscentiam et fomitem peccati." Augustinus ubi hoc dixerit non reperitur, nec a Philippo aut manipularibus suis notatus locus invenitur, bene autem quod sit poena peccati. Scribens enim in Iulianum haereticum : « Concupiscentia, inquit, "?* poena peccati est, quia reddita est meritis inobedientiae ». Et Contra Duas Epistolas Pelagianorum ?? itemque libro De Nupliis et Concupiscentia idem docet. Ait autem praesertim : 8? « Homo primus, Dei lege transgressa, aliam legem repugnantem suae menti habere coepit in membris, et inobedientiae suae malum sensit, quando sibi retributam dignissime inobedientiam suae carnis invenit ». Ita cum D. Augustino theologi omnes docent concupiscentiam poenam esse peccati, non autem peccatum; licet aliquando a Paulo dicta sit peccatum, € sed per tropum, per metonymiam, quia effectus peccati est, sicut scriptura dici consuevit manus scriptoris et loquela hominis appellatur lingua. Ita Augustinus docet, *? dicens: « Concupiscentia etiamsi vocatur peccatum, non utique quia peccatum est, sed quia peccato facta est, sic vocatur; sicut scriptura manus cuiusque dicitur, quod manus eam fecerit». Quod etiam docet in libro De Nuptiis et Concupiscenlia, addens posse etiam dici peccatum, quia est causa peccati, sicut frigus dicitur pigrum, quia facit homines pigros. 8 Semperque Augustinus constanter docet concupiscentiam carnis, qua oriuntur carnalia desideria, quae militant adversus animam, * non esse verum peccatum, sed fomitem originemque peccati, sicut D. Iacobus ait: Unusquisque... tentalur a concupiscentia sua, abstractus et illeclus. Deinde concupiscentia, cum conceperit, paril peccalum. ?5 : Quare quod addit Philippus,* Lutheri vestigiis insistens, illud Pauli : Concupiscentiam nesciebam csse peccatum, nisi lex dicere : Non concupisces, ® mera impostura est. Primum enim in Paulo non est: Nesciebam esse peccatum, sed tantum : Concupi- 18. 20. 82) Contra Duas Epist. Pelagianorum, lib. 1, cp. 13, (P. L. 44, 563). t. 4, f, 173*. 87) Rom 7, 7. peccatum originale esse concupiscentiam; dum e converso eam dicit pocnam peccati originalis. Augustinum omnes theologi sequuntur. Corrumpit etinm Philippus Scripturam, nam verbis Pauli: Concupiscentiam nesciebam nddit: Esse peccatum. Falsificat etiam cum Luthero textum Augustini, ut deducat Augustinum docuisse peccatum post Baptismum manere; dum Augustinus de concuplscentia loquitur, quam constanter docet esse poenam et eflectum peccati, quam ctiam languori comparat. scenliam nesciebam ; sed ex Luthero hoc addit. ** Deinde aequivocationem imponit; non enim loquitur ibi Paulus de potentia, sed de actu concupiscendi; hinc ait: Nisi ler diceret: Non concupisces, et loquitur de concupiscentia non quidem naturali, sed voluntaria et animo deliberato. Sed, cum iniquam causam foveat, necesse est ut imposturis ad eam sustentandam utatur. VIII. Necdum finis mendaciorum in hoc uno articulo, quem cum primis defendendum suscepit. Ex Lutheri officina in Assertione 2 Articuli ® adhuc mendacium profert, quo probet concupiscentiam carnis proprie esse peccatum, renatis per Baptismum non imputatum : « Ad eundem, inquit, ® modum loquitur et Augustinus, qui ait: Peccatum in Baptismo remittitur non ut non sit, sed ut non imputetur ». Sed ubi dicit hoc Augustinus? Silentium. Una cum suo impostore Luthero crimen incurrit falsi; nusquam enim reperitur dixisse tale quid Augustinus. Sed in libro primo De Nuptiis et Concupiscentia, verba faciens de concupiscentia, ait?! quod per Baptismum in renatis dimittitur, non ut non sit, sed ut non imputetur. Miror quod ex eodem Luthero non et aliud insigne mendacium fuerit mutuatus, quo Augustinum asserere ait?? peccatum in Baptismo reatu transire, actu vero manere. Sed Augustinus in eodem quidem libro hoc etiam de concupiscentia, non de peccato affirmat, ° nam, sicut diximus, Augustinus in renatis concupiscentiam nunquam affirmavit esse peccatum, sed causam, sed effectum, sed poenam peccati. Quemadmodum etiam in libro Retractationum priore ait : * « Hoc peccatum, de quo sic est locutus Apostolus, ideo peccatum vocatur, quia peccato factum est, et poena peccati est ». Et alibi concupiscentiam similem facit languori, quem febris relinquit; ita enim scribit : 95 « Quemadmodum aliud est carere febribus, aliud ab infirmitate, quae febribus facta est, revalescere; itemque aliud est infixum telum de corpore demere, aliud vulnus, quod eo factum est, secunda curatione sanare; ita prima curatio est causam cp. 25, (P. L. 44, 430). 92) W. L. t. 2, f. 104*. 93) Cp. 28, (P. L. 44, 430). DISSERTATIO SECUNDA 295 removere languoris, quod per omnium fit indulgentiam peccatorum, secunda ipsum sanare languorem, quod fit paulatim proficiendo in renovatione huius imaginis. Quae duo demonstrantur in Psalmo, ubi legitur: Qui propiliatur omnibus iniquitatibus iuis, qui sanal omnes languores tuos ». ® Docetque in Baptismo dimitti omnes iniquitates, languores vero sanari quotidianis accessibus. Quod etiam in libro De Continentia tradit, " et alibi non semel aut iterum. ?? IX. Replicat insuper Philippus *? mendacium, quod scholastici doceant hominem propriis viribus posse mandata Dei facere. Et alia superaddit,!?? quod concionatores sui de materia peccati originalis nihil novi tradiderunt, sed Sanctam Scripturam et Sanctorum Patrum sententias proposuerunt; quod adversarii puerilibus et frigidis cavillationibus articulum istum calumniati sunt; quod ipsi cum catholica Christi Ecclesia recte sentiunt, scilicet Lutherani; quod sententiam Sanctorum Patrum sequuntur; quod adversarii in hac causa magna ex parte non intelligunt quid loquantur, et saepe pugnantia dicunt. Theologica nanque melius per suam grammaticam Philippus intelligere potuit quam theologi in his rebus versatissimi eruditissimique, tam enim ingeniosus fuit, ut Scripturas subtilissime interpretatus fuerit. Nam, ut probet !! naturam humanam in peccati originalis poenam non solum morti et aliis corporalibus malis fuisse subiectam, sed eliam regno diaboli, subtilissima interpretatione ait: « Nam ibi fertur haec horribilis sententia : Inimicitias ponam inter te et mulierem el inler semen tuum et semen illius ».19? Quis autem unquam intellexit per hanc sententiam genus humanum subiectum fuisse diabolo? Philippus acutissimus gymnasiastes novit sententiam a Deo in diabolum latam transferre in genus humanum, atque ita quidem theologica melius ipse quam theologi quique intellexit. Non pauca autem haec mendacia, quae ex unius tantum articuli defensione adduximus, ostendere possunt quam cara fuerit Philippo fides, et quam religiose coluerit circa doctrinam fidei veritatem. Nec ibid. 38, 819; De Continentia, cp. 8, ibid. 40, 362; De Natura et Gratia, cp. 26, Ibid. 44, 261. Mentitur, dicens quod scholastici doccant homincm posse ex propriis viribus mandata Del servare. Scientia theologica Philippi eruitur ex inepta interpretatione textus: Inimicitias ponam, ctc. Hacc adnotasse sufficeret, scd crassiora indicanda sunt. In articulo de iustificatione scribit Catholicos tribuere iustificationem meritis opcrum sine fide. Supponit vero Scripturam dividi in Icgem ct promissiones. Quod suppositum est evidenter falsum; nnm in Scriptura sunt quidem promissiones, sed ctiam exhortationes, historiae, etc. est necesse omnia quae in aliorum articulorum defensionibus habet longe plura, huc afferre; indicabo tantum nonnulla alia crassiora, quibus magis magisque mendax, imposlor verusque sycophanta revincatur. X. Et quidem in defensione articuli de iustificatione, quae omnium longissima est, semper haeret in luto, dum per summam calumniam el impudentem sycophantiam, ut suis imponat, scribit 1% Catholicos iustificationem tribuere meritis operum sine fide, et sexcentis falsitatibus conatur ostendere, nonnisi ex sola fide iustificationem nobis contingere. Praesupponit autem unum, quod hominis inscitiam manifestissimam facit; est autem praesuppositum !! quod universa Scriptura in duos locos praecipuos distribui debet: in legem et promissiones. Per legem autem Decalogum intelligit; ait enim : « Vocamus autem legem in hac disputatione Decalogi praecepta ». Mirabile sane suppositum hominis versatissimi in Sacris Litteris! Quo ergo loco reponenda sunt dogmata et doctrina fidci innumeraque mysteria? D. Paulus novum istud Philippi suppositum non agnovit; sed ad Romanos scribens, ait quod quaecumque... scripla sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt, ul per palienliam el consolalionem Scripturarum spem habeamus.!?*5 Et ad Timotheum ait: Ab in- [antia Sacras Litteras didicisti, quae te possunt insiruere ad salutem, per fidem quae est in Christo Iesu. Omnis... Scriptura divinilus inspirata ulilis est ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum, ad erudiendum in iustitia, ut perfectus sit homo Dei ad omne opus bonum instructus. 10e Nihil dicit de Decalogo, nihil de promissionibus, cum de ScripLura agit, sed de doctrina fidei et bonorum operum. Sunt quidem in Scriptura promissiones, sed sunt eliam comminationes; sunt exhortationes ad virtutes et dehortationes a vitiis; sunt praemia bonorum et punitiones malorum; sunt historiae cum exemplis virtutum sanctorum virorum, quae nos ad imitationem provocant, et mille alia saluberrima documenta. Philippus tamen, optimus scilicet scripturista, sed lutherisla, tantum duo haec praccipua capita decem praeceptorum et promissionum invenit in Scripluris; catechismum et articulos fidei non invenit, praecepta duo DISSERTATIO SECUNDA 297 caritatis non invenit. Et talem doctorem post Lutherum optimum maximum Lutherani suspiciunt, mirantur, sequuntur, praesertim vero in Apologia Augustanae Confessionis. Sed proprio nomine dicenda foret Apologia non Confessionis Auguslanae, scd confusionis babylonicae, tam multis est plena mendaciis, blasphemiis, calumniis, dicam quod res est, haeresum pestilentissimarum venenis, propter quae tantopere stomachum bilemque mihi movet, dum eam lego, ut vix temperare mihi possim. XI. In articuli 12 de Poenitentia defensione veluti fascem mendaciorum sarcinamque coegit:!?? quod per bona opera extra gratiam facta mereamur ex pacto divino gratiam ; quod per attritionem mereamur gratiam; quod ad delclionem peccati sola detestatio criminis sufficiat; quod propter contritionem, non fide in Christum consequimur remissionem peccatorum; quod potestas clavium valeat ad remissionem peccatorum non coram Deo, sed coram Ecclesia ; quod susceptio sacramenti Poenitentiae ex opere operato sine bono motu utentis, hoc est, sine fide in Christum, consequatur gratiam; et alia id genus mendacissime impingit scholasticis theologis et canonistis; ita ut neminem nominet. Sed, si sub crimine falsi probanda haec P hilippo fuissent, proculdubio tanquam infamis nebulo ab aequis iudicibus damnatus fuisset. Sed bono viro impunitatis confidentia egregie mentiri nulla prorsus fuit religio, ac propterea nobilis impostor et sycophanta tam multa scholasticis theologis imposuit. Sed, ut dixi, qui causam iniquam fovet, mendaciis opus habet. Falsum dogma in Confessione traditum tueri voluit, 1° nempe quod Poenitentia duabus tantum partibus proprie constet: contritione, hoc est, terroribus incussis conscientiae, agnito peccato, ct fide, quae concipitur ex Evangelio. Inauditum in Ecclesia dogma quod fides sit Poenitentiae pars, cum causa sit, basis et fundamentum omnium virtutum et bonorum operum, ac, ut Paulus ait, substantia sperandarum rerum, argumentum non apparentium.1? Et Divina Scriptura manifeste distinguit poenitentiam a fide ; Dominus enim ait : Poenitentiam agite, et credite Evansubstantia rerum. In artículo de Poenitentia mendacia in scholaslicos consarcinat. Falsum dogma tradit, affirmans Poenitentiam constare contritione et fidc, cum fides non sit Poenitentiae pars. Figmentum inducit, dicens terrores conscientíne esse partem Pocnitentiae. Calumniatur Catholicos, vocans cos iudaizantes, quia trnditiones servoant, gelio. ®® Paulus etiam ait in Actis: Testificans Iudacis atque gentilibus in Deum poenitentiam et fidem in Dominum nostrum Iesum Christum. 11 Novum etiam figmentum est terrores conscientiae incussos, agnito peccato, esse Poenitentiae partem, !!! hi enim potius inducunt hominem ad Poenitentiam. Sicut Paulus, cum propter gravem obiurgationem Corinthios perterrefecisset, ostensa gravitate peccati, et pudefactos contristasset, ait: Nunc gaudeo; non quia conlrislali estis, sed quia contristati estis ad poenitentiam. Contristati enim estis secundum Deum, ut in nullo detrimentum patiamini... Quae enim secundum Deum tristitia est poenitentiam in salutem stabilem operatur. 9? Sic tristitiam animi ex agnitione peccati Paulus causam, non partem Poenitentiae facit. Ad tuendam igitur novam istam de duabus hisce partibus Poenitentiae doctrinam in Ecclesia Dei inauditam, Sanctis Patribus ignotam, revera falsam, opus fuit multis mendaciis. Multa alia in eodem loco egregie mentitur; sed non omnia numeranda sunt. XII. In Apologia articuli 15 de traditionibus ecclesiasticis simul calumniatur et mentitur, dum ait!4 quod adversarii observantes traditiones ecclesiasticas ad placandum Deum, ad promerendam gratiam, ad satisfaciendum pro peccatis, iudaizant, aperte obruunt Evangelium doctrinis daemoniorum. Tunc enim Scriptura vocat traditiones doctrinas daemoniorum, quando docetur quid sint cultus utiles ad promerendam remissionem peccatorum et gratiam. Sed ubi, quaeso, Scriptura ita loquitur ? Ubi dicit quod audire Ecclesiam, quam qui non audit ethnicus est et publicanus, !5 servare leges ecclesiasticas praeceptaque sanctae matris Ecclesiae, et propterea ieiunare, orare, poenitentiam facere et id genus alia ad placandum Deum, sicut Ninivitae ex mandato regis, Y6 sit doctrinas daemoniorum servare, iudaizare, Evangelium Christi aperte obruere ? Sed Philippus inimicus est omnis iustitiae !? cum suo Luthero, nec nisi putativam, hoc est, falsam iustitiam docet. Haec autem doctrina revera doctrina daemoniorum est, Paulus enim errores DISSERTATIO SECUNDA 299 circa fidem et haereses doctrinas daemoniorum appellavit : Discedent, inquit, quidam a fide, attendentes spiritibus erroris el doclrinis daemoniorum, 9 hoc est, doctrinis erroneis, falsis haereticorum, qui satanae spiritu ducuntur loquunturque, satanas enim spiritus mendax esti? in ore pseudoprophetarum. Nusquam autem Divina Scriptura ecclesiasticas traditiones damnat; nam Ecclesia... columna est el firmamentum veritatis ; '?? quin Paulus ad Thessalonicenses ait: Itaque, fratres, state el tenete traditiones, quas didicistis sive per sermonem sive per epistolam nostram.!?! Est autem proprium haereticis omnibus et solemne contemnere et damnare ecclesiasticam traditionem ; est enim lapis lydius, quo sane perquam facile dignoscitur verum fidei aurum itemque adulterinum haereseos. XIII. In defensione articuli 18 praeclare sycophantatur cum magna calumnia, dicens : ?? « Quid interest inter Pelagianos et adversarios nostros ? Cum utrique sentiant hominem sine Spiritu Sancto posse Deum diligere et praecepta Dei facere quoad substantiam actuum, mereri gratiam ac iustificationem operibus, quae ratio per se efficit sine Spiritu Sancto ? » Quod quam apertum mendacium sit, testantur innumeri Catholicorum libri adversus Pelagianos scripti. In articulo 21 de cultu et invocatione Sanctorum habet insigne mendacium,?? quod « veteres scriptores ante Gregorium nullam fecerunt mentionem invocationis Sanctorum ». Et praeterea agens de libro S. Hieronymi Adversus Vigilantium, nomen suum ipse Catholicis tribuens, ait:!? «Nec vident isti asini apud Hieronymum contra Vigilantium nullam extare syllabam de invocatione». Quod rationibus non potest, calumniis, mendaciis et malis artibus tueri conatur iste Momus. !?5 Sed non est opus ista confutare mendacia, non enim desunt viri doctissimi, qui adductis apertis testimoniis Augustini, Ambrosii, Hieronymi, Gregorii Nazianzeni aliorumque antiquissimorum Patrum, qui Sanctos invocarunt et invocandos docueex patre Somno et matre Nocte prognatus, cui mos erat nihil quidem operis edere, sed aliorum deorum opera curiosis oculis contemplari, et, si quid esset omissum aut perperam factum, id summa cum libertate carpere, Cf. P. Mannuccii Adagia, col. 321. quas tnmen Scriptura commendat. aceto em mt Item calumniatur Catholicos, vocans eos Pelagianos. Mentltur, negans scriptores ante Gregorium quicquam scripsisse de Invocatione Sanctorum, imo ipsum Hieronymum. Non est opus haec mendacia refuinre; Hieronymus enim in libro Adversus Vigilantium clarissime tuetur invocationem Sanctorum. Impingit adhuc nobis Philippus divinitatem iribuamus. Affirmat communionem sub ulraque specie laicis dandam esse ex instituto Christi, cum nullibi inveniatur hoc praeceplum. runt, Philippum manifesti mendacii convicerunt. 18 In eo autem quod ait in libro Hieronymi Adversus Vigilantium nullam extare syllabam invocationis Sanctorum, nescio quid dicam de tanto magistro in Israel isto novo. Vigilantius enim, referente Hieronymo, docebat quod tantum dum vivimus, mutuo pro nobis orare possumus, post mortem autem nullius pro alio sit exaudienda oratio.!? Negavit igitur ille intercessionem Sanctorum. Quis autem adeo tardus est, ut hinc non intelligat eum docuisse Sanctos non esse invocandos ? Ad quid Sanctos in coelo ut pro nobis orent invocare, si non possunt intercedere ? Postquam autem Hieronymus errorem istum conífutavit, ad Vigilantium ait:"5 «Post haec de barathro pectoris sui coenosam spurcitiam evomens, audet !?** dicere: Ergo cineres suos amant animae martyrum, et circumvolant eos, semperque praesentes sunt, ne forte, si aliquis precator advenerit, absentes audire non possint ?» Dicat haereticus, qui a partibus Philippi stat et Apologiam tuetur, quid est quod ait: « Ne forte, si quis precator advenerit, absentes audire non possint?» An aliud est precari Sanctos, aliud invocare, ut animae Sanctorum possint audire precantem, non autem invocantem ? Multa alia mendacia habet in defensione huius articuli Philippus, impingitque!?? nobis quod Sanctis divinitatem tribuamus, et Christo aequales faciamus. Necdum mendaciorum finis; quanta quanta est, tota mendaciis scatet. — XIV. In defensione articuli de communione sub utraque specie habet"? non minimum mendacium, quod adversarii contra mandatum Christi prohibeant laicis communionem sub utraque specie, sicut a Christo institutum fuit venerabile Sacramentum. Sed ubi, quaeso, reperitur praeceptum istud communicandi sub utraque specie ? Scimus institutum fuisse sacramentum sub utraque specie, sed scimus etiam quod aliud est institutio sacramenti et aliud usus sacramenti, sicut aliud est creatio rerum comestibilium, aliud usus. Creavit Deus omnes cibos ad humani generis utilitatem, nec tamen praecepit ut comestibilia omnia ab omnibus comederentur. Dixit quidem Christus : Bibite pag. 335 sqq. 127) P. L. 23, 345. 128) Ibid. col. 346-347. 128*) Ms.: Audes. DISSERTATIO SECUNDA 301 ez hoc omnes ; !! sed Marcus ait quod biberunt ex illo omnes, 1% ut sciremus dictum illud fuisse Apostolis tunc cum Christo coenantibus. Praeceptum Christi est, ut audiatur Ecclesia, non ut sumatur Sacramentum sub utraque specie, cum Paulus ad Corinthios agens de usu Sacramenti indigne sumpti, sub alternativa locutus sit, dicens : Si quis manducaverit panem hunc, vel biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis el sanguinis Domini.!** Mendacium itaque est, quod contra mandatum Christi prohibita sit communio sub utraque specie. Premit?* insulsus sophista Sacramentum institutum pro tota Ecclesia, quasi vero alia sacramenta non fuerint pro tota Ecclesia instituta. Sacerdotium institutum a Christo fuit pro tota Ecclesia ; num propterea omnes debent esse sacerdotes, omnes celebrare, omnes a peccatis absolvere, omnes verbum Dei praedicare ? XV. In articulo de coniugio sacerdotum, bone Deus, quam impudenter mentitur quamque virulenter calumniatur Catholicos homo iste revera illius filius, qui mendax fuit ab initio ! 33 Theologos appellat homines nihili, Sardanapalos, nebulones, qui Curios simulant et bacchanalia vivunt. 30 Mentitur, asserens legem de caelibatu clericorum in nullo concilio reperiri, sed a solo Romano Pontifice contra synodorum sententiam inductum esse. 1? Bone Deus, quantum mendacium! Quod hominis vel summam imperitiam ostendit, vel summam malitiam. Ait legem caelibatus esse contra ius divinum, contra ius gentium, contra ius naturale et contra sacros canones. ° Mirum cur non dixerit quod Christus summus sacerdos, quia caelibem vitam duxit, omnia divina humanaque iura transgressus fuerit. Et ubi est divinum istud praeceptum, ut, qui Deo perpetuam castitatem voverunt, contra fidem Deo datam uxores ducant et votifragi seipsos incestis libidinibus polluant? Hoc quidem loco Philippus mirum in modum rethoricatur, et egregium patronum agit turpissimarum libidinum. Multa perbelle mentitur. Unum tantum adhuc ex isto articulo referam. Ait Catholicos affirmare coniugium haeresim esse et quod, Ioviniani haeretici tempore, f. 214*. 138) Ibid. f. 213^. 215*. Urget hoc Sacramentum esse institutum pro tota Ecclesia, quasi alia sacramenta non sint instituta pro tota Ecclesia. In nrticulo de coniugio sacerdotum ait legem caclibatus in nullo concilio reperiri, esse contra ius divinum et naturale, ete., Catholicos vero affirmare coniugium haeresim esse; dum e contra docent Mntrimonlum esse sacramentum. In articulo de Missa mentitur, dicens theologos docere sacrificium Missae conTerre gratiam ex opere opernto; et S. Franciscum unam constituisse Missam quotldiannm in singulis domibus. In articula de votis monasticis multa mundus nondum noverat legem de perpetuo caelibatu.!3? O impudentem ! Et ubi dicunt Catholici coniugium esse haeresim, cum Matrimonium doceant esse sacramentum? Dicunt Ioviniani haeresim fuisse doctrinam, qua contra caelibatum docuit virginitatem aut continentiam apud Deum nihil praestare nuptiis, 4? et, ut scribit D. Hieronymus,* Catholicos appellabat Manichaeos, quod prohiberent nubere. Sed hac de re in causis schismatis lutherani, ™? ut sciatur quam vere asserat non novisse mundum perpetui caelibatus legem tempore loviniani, hoc est, aetate S. Hieronymi. XVI. Multa mentitur in articulo de Missa,!? maxime vero impingit theologis quod doceant sacrificium Missae conferre gratiam ex opere operato ; quod proprium sacramenti est, non sacrificii, quod suapte natura non est nisi genus orationis. Oratio autem impetrat, non confert gratiam ; unde et sacrificium crucis non contulit gratiam mundo, sed impetravit et meruit. Mentitur etiam, quod S. Franciscus constituerit ut singula collegia una tantum communi Missa contenta quotidie essent. 144 Sed constitutio ista a Franciscanis prorsus ignoratur. Epistolam quandam hac de re scripsisse fertur, sed dubiae fidei est. 45 Mitto hic hominis imperitiam, qua duas tantum, non plures facit sacrificii species, propitiatorium et eucharisticum. ^* Ignoscenda grammatico Sacrarum Litterarum inscitia, sed non insolens petulansque audacia. Sacrificiorum species in Levitico manifeste traditae sunt: viclima pro peccato, ^? hostia pacifica '** et holocaustum, 1** quod tantum in reverentiam divinae Maiestatis offerebatur-» XVII. In articulo tandem de votis monasticis tam multa comminiscitur, tam multa mentitur et tam virulenter calumniatur, ut manifeste totum pectus suum aperiat, spiritumque nequissimum, qui in nationis rationem et nuthenticitatem, cf. S. Francisci Opuscula, t. 1, png. 8-9, ed. a Wndding-De La Haye, Lugduni 1653; L' Ideale di S. Francesco del P. Ilnrino da Lucerna Ord. Min. Cap. vol. 1, cp. 3, pag. 63, not. 3. Vers. ital. del P. Leone da Lavertezzo dello stesso Ordine, Firenze, Libreria Editrice Fior. 1925. 146) I. L. t. 4, f. 217*. 147) 6, 25. 30; 10, 19. 148) Ct. ibid. 3, 1-9. 149) Ibid. 1, 3-17. DISSERTATIO SECUNDA 303 ipso hospitabatur, prodat, tam malignum est ipsius calumniandi monachos studium! Opera vitae monasticae appellat!5 non modo adiaphora, verum etiam invidiose admodum et contumeliose observationes fatuas, pharisaicas atque ctiam mahumeticas, simulationes hypocritas, etc. Dicit !!! professionem monasticam esse traditionem humanam recens excogitatam ; monasteria olim fuisse scholas doctrinae christianae, nunc vero degenerasse velut ab aureo genere in ferrum; locupletissima quaeque monasteria 1€ tantum alere ociosam turbam, quae ibi falso praetextu religionis helluetur. Sed quis enumeret hic Philippi portentosa mendacia semper autem cum perpetua calumnia? Quod doceamus monasticen esse cultum Dei, quo mereamur remissionem peccatorum, iustificationem et gratiam !9 paremque faciamus Baptismo. Calumniatur D. Thomam dicens : 154 « Illa blasphemia nullo modo ferenda est, quae apud Thomam legitur, professionem monasticam parem esse Baptismo » Diris etiam maledictis invehitur !55 in theologos, Confutationis Augustanae Confessionis auctores, quod doceant fictitias religiones mereri iustificationem et gratiam, quae nonnisi fide consequi possumus. Sed neque D. Thomas unquam docuit monasticen parem esse Baptismo, nec monastica vita instituta est ad consequendam remissionem peccatorum, quam per Poenitentiam consequimur, sed ad serviendum Domino cum Anna, quae non discedebat de lemplo, ieiuniis et orationibus serviens Domino. !5* Nec separamus monasticam professionem a fide, sine qua impossibile est placere Deo ; ™? sed lutheranam haeresim execramur de sola fide iustificante. Sic, ut finiamus, Apologia Confessionis Augustanae multis et longe magnis consarcinata est mendaciis calumniisque. Orationibus. 157) Hebr 11, 6. mendacia evomlt, et calumniatur theologos et D. Thomam, quod professionem parem fnciant Haptismo; quod falsum est. Concluslo. Deus non cst nuclor dissidii et schisquae oriuntur, dum attenditur doctrinis daemoniorum, matis; Paulus docet. DISSERTATIO TERTIA LUTHERANOS AUGUSTANAE CONFESSIONI ADDICTOS ET A ROMANA ECCLESIA SEPARATOS NON MINUS ESSE SCHISMATICOS ATQUE HAERETICOS ANTIQUIS ARIANIS ! I. Cum Deus, ut Paulus ait, non... sit Deus dissensionis, sed Deus pacis,? non potest auctor esse dissidiorum et schismatum haeresumque, quae idem Paulus enumerat inter opera carnis, quae hominem a regno Dei excludunt. Cum enim, ad Galatas scribens, enumerasset opera carnis adversus spiritum concupiscentis, ait: Quae praedico vobis, sicut et praedixi, quoniam qui talia agunt, regnum Dei non consequentur,? sive ut graece est, non hereditabunt. Recensens autem opera carnis, non solum adulteria, fornicationes, impudicitias, ebrietates, commessationes et his similia ponit, verum etiam contenliones, acmulationes..., dissensiones et seclas,* graece ócjootaaíat, aipéos. 5 Est autem Graecis * ŝıyooctacia dissidium, discordia, divisio, quando, ut Poeta ait, « Scinditur incertum studia in contraria vulgus ». ? Unde ortae sunt, et in dies oriuntur in Ecclesia Dei sectae et haereses, dum homines attendentes, ut Paulus ait, spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum, discedunt a fide,8 hoc est, ab Ecclesia Dei. Et Ioannes ait: Ez nobis prodierunt, sed non erant ex nobis ;? non enim nisi corrupta iam mente !?^ ef veritate intrinsecus privati, t factique reprobi circa fidem, '? separant se ab Ecclesia catholica. Hinc Iudas apostolus ait: Hi sunt, qui segregant semetipsos, animales, spiritum non habentes.?? Et haereticos comparat illis hominibus qui, facto in populo Dei schismate, in contradictione Core perierunt. Habemus autem in Sacris Litteris schismatis veluti emblema in veste Ahiae prophetae scissa in duodecim partes. !5 Stephanus Thesaurus Graecae Linguae; et C. Schenkl Vocabolario Greco-lMaliano sub hac voce. 11, 29-31. DISSERTATIO TERTIA 305 Ita docet vir sanctissimus et aeque doctissimus [Cy prianus]! diabolum esse auctorem schismatum et divisionum in Ecclesia Dei, quae per Spiritum Sanctum unita unaque facta ab initio fuit, multitudinis enim credentium erat cor unum et anima una,” sicut oravit Christus ad Patrem: Rogo... Paler..., ul sint unum, sicul el nos unum sumus.!? Nam ad hoc Christus mortuus est, ut filios Dei, qui erant dispersi, congregarel in unum. !? Scriptum est enim : Ecce quam bonum et quam iucundum habitare fratres in unum! ?? Paulus apostolus summus fuit ecclesiasticae unitatis praedicator. Hinc ad Ephesios ait : Obsecro ilaque vos ego vinclus in Domino, ul digne ambulelis vocatione, qua vocali estis, cum omni humilitate et mansuetudine, cum palienlia, supporlantes invicem in caritate, sollicili servare unilalem spiritus in vinculo pacis: unum corpus..., unus spirilus, sicul vocali eslis in una spe vocationis vestrae ; unus Dominus, una fides, unum Baplisma ; unus Deus el Pater omnium.? Et ad Romanos scribens, rogat ut declinarent disseminatores zizaniorum et discordiarum, dicens :?? Rogo... vos, fratres, ut observelis eos, qui dissensiones óryootaoíac, qua voce usus est ad Galatas,” el of[fendicula tà oxávðaha, *5 praeler doclrinam, quam vos didicistis, faciunt, et declinate ab illis. Huiusmodi enim Christo Domino non serviunt, sed suo ventri, el per dulces sermones cel benedictiones seducunt corda innocentium. O utinam haec Pauli monita attendissent Germani, cum Lutherus coepit tanquam novus Seba contra David, unctum Dei, ?* schisma in Ecclesia contra Romanum Pontificem excitare, non lapsi fuissent in haeresim multo plurimi! II. Schisma nanque, licet non fidei, sed caritati contrarium sit, salva nanque doctrinae fidei veritate pacem conturbat, et unitatem Ecclesiae scindit in factiones et partes; facile tamen in haeresim transit. Novatiani enim haeretici tempore S. Cypriani primum fucrunt schismatici, auctore Novato Carthaginensi presbytero, qui Romae, mortuo Fabiano Romano Pontifice, cathedram Petri invadere conatus, Cornelio, Fabiani legitimo successori, per summam invidiam insidias 11, 52.. 20) Ps 132, 1. 21) 4, 1-6. 22) 16, 17-18. Vulg.: Huiuscemodi, loco: Huiusmodi. Cyprianus dicit diabolum essc auctorem Schismatum in Ecclesin. Paulus fuit summus unitatis Ecclesine praedicator, ut patct ex epist. ad Ephesios et ad Romanos. S1 Pauli monitis nttendissent Germani, n schismate ín hneresim non lapsi fuissent. Nam schisma facile in haeresim transit, ut accidit Novato et Ario. qui prius fuit schismaticus cum Meletio, et postea haereticus sanc pessimus, Quod etiam Luthero uccidissc compertum est. struens, magnum schismatis excitavit incendium, et sub praetextu sanctioris disciplinae queritans dissolutam esse ecclesiasticam disciplinam et nimis facilem lapsis reditum esse ad Ecclesiam per unicam exhomologesim, schismati manifestos errores adiecit. Post Baptismum enim Poenitentiam negavit, secundas nuptias prohibuit, et baptizatos ab orthodoxis rebaptizandos docuit, atque in hunc modum schisma transivit in haeresim.?? Ita de Meletianis,?8 de Luciferianis, ?? de Donatistis 3? legimus, quod ex schismaticis evaserint haeretici. De Ario similiter legimus, quod prius fuerit schismaticus; Meletio enim episcopo auctori magni schismatis adhaesit studuitque.?' Cuius rei gratia a Petro, Alexandrino episcopo et martyre sanctissimo, a quo, ut Sozomenus scribit, ? ordinatus fuerat diaconus, eiectus ab Ecclesia fuit, non quidem ob haeresim, in quam nondum inciderat, sed propter schisma, quod a partibus Meletianorum staret, cum Meletius a Petro fuisset ab episcopatu deiectus ob sua scelera, ut etiam S. Athanasius auctor est, ? et post Athanasium Socrates litteris consignavit. *! Post schisma autem factus fuit haereticus sane pessimus et pestilentissimus. Quam ob causam, sicut in Aclis martyrii huius S. Petri legimus, ?5 vir sanctissimus a Domino, qui paulo ante martyrium discissa veste apparuerat ei in carcere, monitus fuit ne ullo modo Arius in Ecclesiam reciperetur, eo quod ipse Domini vestem, quae est Ecclesia, ita scidisset ac dilacerasset. Ita infelix Arius, cum a schismate, cuius causa a Petro proscriptus fuerat ab Ecclesia, minime ex animo resipuisset ; in haeresim lapsus satana impellente fuit. Et ex una tam modica scintilla tam magnum haereseos incendium excitatum fuit, ut pene universus christianus orbis eius flammis conflagrarit. 3e Perinde autem et Luthero accidisse comperimus. Fuit ipse in primis in Ecclesia Catholica auctor schimatis indulgentiarii, et non parvo cum scandalo populorum contra loannem Tetzelium et universum Praedicatorum Ordinem irreconciliabile schisma bellumque accendit. 3? (P. L. 3, 795 sqq.). 28! S. Epiphanius Adversus Haereses, Haeres. 68, (P. G. 42, 183 sqq.). centlus Lirin. Commonit. 1, ibid. 50, 642-643. 37) Hypolyposis M. Lutheri, vol. 2, part. 1, DISSERTATIO TERTIA 307 Quod, cum mirum in modum ipsomet in causa crevisset, brevi in magnam longeque pestilentem haeresim evasit. III. Autumant autem Lutherani non parvas, nec paucas causas habuisse separandi sese a catholica Romana Ecclesia. Georgius Mylius, agens de sensu et intellectu Confessionis Augustanae, ait, quod «proprius et germanus sensus conscripti istius symboli ex consilio et scopo perspicue colligitur »; scopum autem duplicem esse: « prior... ut non tantum cum priscis haeresibus, sed cum recentibus etiam Sacramentariorum et Anabaptistarum furoribus nihil sibi commune esse ecclesia lutherana hoc scripto ostenderet; posterior vero, ut iustas sibi esse divortii ab Ecclesia Romana causas eadem commonstret ». Theologi academiae et ecclesiae Wittembergensis in Confessione Doctrinae suae, quam propositionibus 130 comprehensam anno 1570 ediderunt in lucem, asserunt?? se necessarias causas habuisse, quibus se pontificiis coetibus seiunxerint, et ab Ecclesia, quae toto fere christiano orbe Romanum Pontificem agnoscit pastorem, separaverint. Assignant autem sex causas : Prima est, quod Catholici colunt idola et non bene docent de peccato originali, de iustificatione, de fide; secunda, quod prohibent coniugia quodque damnant Matrimonium et thorum immaculatum; tertia est, quod docent falsam panis transubstantiationem; quarta, quod pani tribuant adorationem; quinta, propter sacrificium Missae quod Catholici Deo offerunt; et sexta, quoniam laicis communio sub utraque specie sacrilege sit erepta. Sunt autem hae causae pleraeque omnes ex Augustana Confessione excerptae. Prima enim causa continetur in articulo postremo prioris partis, in quo agitur de cultu et veneratione Sanctorum ; *? in posteriori autem parte agitur de coniugio sacerdotum, de Missa, de communione sub utraque specie.?! Et hae quidem causae visae sunt iustae et necessariae tanti schismatis et separationis a Romana Ecclesia, quamquam in Augustanis comitiis, cum Caesar dixisset ProSect. 4, Dissert. 1, pag. 137-140, et not. 14. 38) Confessionis Augustanae Prolegomena, cp. 2, T. 4b., 39) Agitur certc de opere, cul titulus: Propositiones Compleclentes Summam Praecipuorum Capitum Docirinae Christianae sonnntis in Academia et Ecclesia Wittebergensi, de quibus Con/essionem suam ediluri sunt: Moller, Widebram, etc. Witebergae 1570. Notatur apud Hosenthals Antiquaridt, München, Katalog 70, nr. 18612. Opus tamen invenire non potuimus. Lutheraní asserunt sec graves causas habuisse separntionis nb Ecclesia. Assignant generatim sex Causas, quarum pleraeque expositae sunt in Augustana Confessione, Ostenditur has causas nec necessarias, nec iustas fuissc. Et primo quidem doctrina Conjessionis Augusianar non discrepat iuxta illos a doctrina R. Ecclesiae; tantum pauci nbusus in hac inveniuntur. Si itn est, quomodo pauci nbusus fuerunt cenusa schismalis ? At omnes schismatum nuclores abusus praetestantibus quod maxime timere deberent conscientiis suis, eo quod recederent ab unitate Ecclesiae et magis crederent apostatis quam Romanae Ecclesiae, Sanctis Patribus et generalibus conciliis; negaverunt, ut Cochlaeus scribit, ^ quod separaverint se ab Ecclesia generali. Non est autem necesse has causas, a tam multis viris sane doctissimis tantopere confutatas, hic amplius confutare ineptasque et vanas ac perquam falsas demonstrare. Sed, ne lacunam aliquam et locum vacuum relinquere videamur; tantum ostendemus causas istas tanti divortii neque necessarias, neque iustas fuisse, cum nulla solida veritate nitantur. Et quidem quod spectat ad doctrinam ipsi principes, qui Augustanam Confessionem in Augustanis comitiis Caesari exhibuerunt, loquantur. In peroratione nanque et conclusione prioris partis ita aiunt:** « Haec fere summa est doctrinae apud nos, in qua cerni potest nihil inesse quod discrepet a Scripturis, vel ab Ecclesia catholica, vel ab Ecclesia Romana, quatenus ex scriptoribus nota est; sed dissensio est de quibusdam abusibus, qui sine certa auctoritate in ecclesias irrepserunt ». Et in epilogo ad calcem Confessionis dicunt ** se in doctrina nihil recepisse quod sit contra Scripturam vel contra Ecclesiam catholicam. Sed et in Praefatione posterioris partis Confessionis, in qua de abusibus agitur, ita loquuntur : ** « Cum ecclesiae apud nos de nullo articulo fidei dissentiant ab Ecclesia catholica, tantum paucos quosdam abusus omittant, qui novi sunt et contra voluntatem canonum vitio temporum recepti ». Nunc, quaeso, dicant Lutherani, cum, ut ipsi quidem autumant, in nullo fidei articulo ecclesiae ipsorum dissentiant ab Ecclesia catholica, prout asseritur; quomodo pauci quidam abusus potuerunt esse tanti schismatis necessariae causae? IV. Omnes quidem schismatum auctores, ad turpem causam suam honestandam, solitos fuisse Ecclesiae abusus praetexere perquam notum est in ecclesiasticis historiis et Sanctis Patribus. Core, Dathan DISSERTATIO TERTIA 309 et Abiron contra Moysen et Aaron seditionem in populo et schisma non minimum excitantes, superbiam et usurpatam auctoritatem dominiumque tyrannicum sanctorum illorum principum praetexere conati fuerunt. Sed Deum fallere minime potuerunt, nec iram Dei iudiciumque iustissimum quidem, sed formidabili severitate plenissimum, evadere nequaquam valuerunt: 46 Horrendum est incidere in manus Dei viventis! * Nunquam autem legimus, nisi a similis farinae hominibus excitatum in Ecclesia Dei schisma. Tempore Ioathan et Achaz regum Iuda, cum prophetarunt Isaias, 1$ Amos, *? Oseas, 5? Michaeas *' et alii viri, Spiritu Dei pleni, longe magni erant abusus in populo Dei. Eos Isaias in principio suarum revelationum, Dei veluti personam indutus, Dei nomine et recenset, et arguit: Audite, coeli, inquit, e! auribus percipe, ferra, quoniam Dominus locutus est : Filios enutrivi et exaltavi, ipsi autem spreverunt me. Cognovit bos possessorem suum, et asinus praesepe domini sui; Israel autem me non cognovit..., populus meus non intellexit. Vae genti peccatrici, populo gravi iniquitate, semini nequam, filiis sceleratis ! Dereliquerunt. Dominum, blasphemaverunt sanclum Israel, abalienati sunt retrorsum. Super quo percutiam vos ultra addentes praevaricalionem ? Omne caput languidum, et omne cor maerens, a planta pedis usque ad verlicem non esl in eo sanitas. $? Et postea : Nisi Dominus... reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus et quasi Gomorrhae similes essemus. Audite verbum Domini, principes Sodomorum; percipite auribus legem Dei nostri, populus Gomorrhae: Quo mihi multitudinem viclimarum vestrarum, dicit Dominus? * Et postea: Manus.., inquit, vestrae sanguine plenae sunt.9! Et iterum : Quomodo facla est meretrix civilas fidelis, plena iudicii ? Iustitia habitavit in ea, nunc autem homicidae. Argentum tuum versum est in scoriam, vinum tuum mixtum est aqua, principes tui infideles, socii furum. Omnes diligunt munera, sequuntur retribuliones. 5 Hos et multos alios abusus in populo Dei recenset Isaias multo maximos, nec tamen aut ipse aut aliquis alius aequalium suorum Prophetarum tales tantosque abusus existimavit necessarias causas schismatis faciendi. texucrunt, ut Core, etc., sed a Dco puniti sunt. Fuerunt abusus temporc Ioathan et Achaz, eosque Isaias arguit; et tamen causas necessarias schismatis non existimavit. Idem dicendum de temporibus leremiac, Eline et Elisei. Item tempore Apostolorum; tempore Cypriani; et non tantum in fidelibus, sed ctiam in Episcopis; tamen Cyprianus non movit schisma. Nullus orthodoxus Pater propter abusus divisiones excitavit. Epiphanius Abusus in eodem populo Dei tempore Ieremiae prophetae, a matris utero sanctissimi, 5€ praeter librum ipsius 5? apertissimo sermone recenset Sacra Regum Historia, 55 nec tamen vir Deo plenissimus propter eos schisma aliquod excitavit. Quis est autem, qui vel a limine Sacras Litteras salutavit, qui ignorare possit abusus intolerandos in regno Israel iniquissimis temporibus vel maxime regis Achabi et Iezabelis ? 5 Num propterea schisma aliquod instituit Elias propheta divinissimus ? Aut post ipsum Eliseus eodem spiritu Eliae donatus ? 6° In Novo autem Testamento a tempore Apostolorum coeperunt in populo christiano abusus et multi et longe magni, quos in epistola priore ad Corinthios digna severitate castigat Apostolus.$* D. Cyprianus in commentario, quem scripsit De Lapsis, ostendit € quod suo tempore ante persecutionem Decii in Ecclesia christianae disciplinae vigor plane enervatus et corruptus erat. Et non modo populum christifidelium, verum etiam Episcopos haud levibus vitiis laborasse perditosque christianorum mores in causa fuisse crudelissimae sub Decio imperatore persecutionis Ecclesiae, iuxta illud Psalmi : Si... dereliquerint... legem meam et in iudiciis meis non ambulaverint, si iustitias meas profanaverint et praecepta mea non cuslodierint ; visitabo in virga inquitates eorum et in verberibus peccata eorum.9 Neque tamen propter abusus tales Cyprianus, vir sanctissimus et doctissimus, excitavit schisma; sed Novatianus, facinorosus presbyter, praetexens corruptam ecclesiasticam disciplinam, auctor fuit magni schismatis, turbasque in Ecclesia movit. *! V. Et quidem mirabile est quod nunquam legimus aliquem orthodoxum Patrem, doctrina et sanctitate praestantem, propter quosvis abusus schisma aliquod in christiano populo excitasse, [nisi] de uno tantum Meletio, Lycopolis episcopo in /Egypto, qui schisma et haeresim Meletianorum, fautore Ario, conflavit. S. Epiphanius refert 55 quod fuerit vir bonus, nec a fide 24, 17-20. 59) Cf. 3 Rg 16, 30 sqq. 60) Cf. 4 Rg 2, 15. 61) Cf. 5, 1-5. bius Caesar. Hist. Eccles. lib. 6, cp. 43, (P. G. 20, 615 sqq.); S. Cyprianus epist. 12, (P. L. 3, 795 iqqJ- 65) Adversus Haereses, Haeres. 68, (P. G. 42, 183-190). DISSERTATIO TERTIA 311 discesserit, licet fecerit sectam , quod una cum S. Petro, episcopo Alequidem retert, H . H , . B H d xandrino, in persecutione Christum confessus fucrit et zelo severioris raean disciplinae asseruerit eos, qui in persecutione lapsi fuissent et idolis cod sacrificassent, recipiendos facile non esse ad poenitentiam, sed post aliquot temporis spatium probatos in Ecclesiam colligendos. At vero, quoniam Pctrus, vir sanctissimus, misericordia praeditus et. velut pater ovium existens, lapsos recipiendos esse decernebat; Meletius cum suis separavit se a Petro, et ecclesiam constituit, quae dicta fuit martyrum ecclesia ; at Petri nomen retinuit Catholicorum. Sed, ut Cardinalis Baronius in suis Annalibus scribit, 95 sed deceptus hac in re S. Epiphanius deceptus ab aliquo Meletiano scria pLore fuit, a quo nesciens, historiam hanc minime veram mutuatus, a scopo veritatisaberravit. Sanctus enim Athanasius, vicinus illorum temporum, longe aliter scribit. Ita enim ait: €? « Petrus, apud nos ante persecutionem episcopus A et in persecutione martyr declaratus, Moeletium, episcopum Egypti ^'haessius asseril nominatum, multis convictum criminibus et in primis quod idolis NA sacrificasset, in communi Episcoporum synodo deposuit. Meletius minibus conautem non ad aliam synodum confugit, neque eorum successoribus se iru e studuit purgare, sed schisma fecit, adeo ut illius sectatores ctiam nunc pro christianis Meletiani vocitentur, ac iam tum in Episcopos convicia dicere incoepit, et primum Petrum, deinde eius successorem Achillam et post Achillam Alexandrum, idque magna cum calliditate exemplum ab Absalone mutuatus, €: ut pudorem depositionis suae calumniis innocentium ulcisceretur ». Simili modo de isto Meletio Socrates scridem retert bit, ? quod tempore persecutionis idolis immolavit, quod a Petro TUS munere episcopatus abdicatus fuit, quod ducem haeresis se praebuit Petrumque maledictis conviciisque incesserit ac lacerarit. Legimus in ecclesiasticis historiis" etiam Luciferum Calaritamuam Lueiter num, in Sardinia episcopum, fuisse aliquando pium et pro catholica jos uiquazfide multa passum; nam a Constantio imperatore ariano una cum % Ff" S. Eusebio Vercellensi episcopo in exilium relegatus fuit, pro eo quod nos, (P. G. 25, 355). 63) Cf. 2 Rg 15, 1 sqq. 69) Hisl. Eccles. lib. 1, cp. 6, (P. G. 67, 54). 70) Sozomenus Hist. Eccles. lib. 5, cp. 12, ibid. col. 1250-1251; Thcodorctus Hist. Eccles. lib. 2, ep. 2, ibid. 82, 1087-1090. sed in hnercsim lapsus, separavit se nb Ecclesia et haercticus mortuus est, ut rcfert Euscbius Caesar. Nullus ergo, doctrina et sanctitate clarus, schisma suscitavit propter abusus; lantum perditi viri, ut Donntus, etc. hoc fecerunt. ln exponendis causis schismatis boc firmiter tenendum: non esse quaerendam puriorein religionem, sed Patres esse sequendos, el meminisse verborum Nicaenam fidem damnare noluerit. Cuius rei gratia a S. Hilario in libro Adversus Constantium Augustum honorifice nominatur, ^! et a S. Hieronymo in Dialogo adversus Luciferianos beatus nuncupatur. 7? Sed postea in errorem lapsus, ut auctor est Sulpicius," separavit se a communione eorum, qui Episcopos, Arimini lapsos, Antiochiae sub satisfactione receperant, et, ut Rufinus Aquilejiensis ^"! scribit, ** mortuus haereticus fuit. Eiusque sectatores, Luciferiani dicti, eo impudentiae devenerunt, ut dicerent in sola Sardinia esse veram Christi Ecclesiam, universum mundum esse diaboli factum de Ecclesia lupanar, et familiare eis erat hoc dicere, ut S. Hieronymus in vestibulo libri adversus eos scribit. 76 Nunquam itaque reperimus a viro aliquo praestanlis doctrinae et sanctitatis, quales fuerunt Irenaeus, Cyprianus, Athanasius, Basilius, Nazianzenus, Hieronymus, Ambrosius, Augustinus, schisma aliquod in populo christiano conflatum, virique prudentissimi et pientissimi iniquissimis etiam temporibus nunquam invenerunt necessarias imo ne iustas quidem schismatis faciendi causas. Tantum viri perditissimi Novatus, Donatus, Meletius, Arius similesque, iustissimas scilicet causas invenerunt, et post hos omnes, Lutherus una cum suis asseclis e£ manipularibus, apud quos longe plus valuit unus excucullatus monachus quam mille, quin etiam decies et centies mille Cypriani, Ambrosii, Hieronymi, Augustini. 7? Nos autem, ut parumper expendamus iustissimas et necessarias tanti schismatis causas, unum cum primis dicimus nolle nos pane triticeo meliorem quaerere, non fidem et religionem puriorem, quam prudentissimi, doctissimi, pientissimi sanctissimique maiores et parentes catholicae religionis sacrosanctae Romanae Ecclesiae habuerunt. Sufficit nobis Sanctorum Patrum in via salutis, in fide et religione sequi [vestigia]. Satis nobis est quod Paulus, ad Hebraeos scribens, praecipit incunctanter et absque ulla haesitatione tenere: Mementote praepoIn antiquis editionibus Historia Rufini ut complementum Euscbil habebatur. Cf. Euscbil Op. Omn. t. 3, pag. 170-171, Basileae 1542. 75) Hist. Eccles. lib. 1, cp. 3, (P. L. 21, 500-501). DISSERTATIO TERTIA 313 sitorum vestrorum, qui vobis locuti sunt verbum Dei, quorum intuentes exitum conversationis imilamini fidem. lesus Christus heri el hodie, ipse el in saecula. Doctrinis variis el peregrinis nolile abduci ; optimum est enim gralia stabilire cor."* Nolumus transgredi lerminos..., quos posuerunt patres nosíri,"? sed audire disciplinam palris nostri et non dimittere legem matris nostrae. 9? VI. Dicunt cultum et venerationem Sanctorum esse idololatricam superstitionem ; * hanc nobis impingunt calumniam etiam Iudaei et Mahumetani. * Sed Sanctissimi Patres nostri Sanctos Dei, in coelo cum Deo beato aevo fruentes, honorarunt, venerati sunt, coluerunt, adorarunt, et Vigilantium ® aliosque hagiomachos, ** infami haereseos nota inustos, nigro lapillo signarunt, damnatosque anathemate diris devoverunt. Cumque per universum christianum orbem catholica Ecclesia cum in occidente, tum etiam in oriente ab antiquissimis temporibus Sanctos et Electos Dei tanquam Dei servos, amicos, filios heredesque, Christi autem fratres et coheredes a Deo et Christo honoratos, exaltatos, gloria et honore in coelo coronatos venerata fuit, coluit, invocavit, basilicis, imaginibus, festis, vigiliis, votis multisque alis modis pie honoravit; cum S. Augustino 55 dicimus quod dubitare, an faciendum sit, quod ubique sancta facit Ecclesia, insolenlissimae insaniae est. Prima igitur ratio non apodicticum argumentum, sed insolentissimae insaniae deliramentum est. Scimus dixisse Ioannem: Fugile idola; ** sed scimus fugiendam docuisse gentilium idololatriam, hoc est, cultum summe impium daemonum, non piissimum cultum Sanctorum Dei. Scimus non esse a Deo per expressum aliquod praeceptum mandatum nobis, ut Sanctos colamus ; sed scimus etiam non esse prohibitum, ut honoremus eos, de quibus dicitur : Nimis honorati sunt amici tui, Deus ; nimis confortatus esl principalus eorum. 9 Apud BI. Ugolinum Thesaurus Antiquitatum Sacrarum, vol. 27, col. 613-620.668-692. Quod vero ad Mahumetanos spectat, cf. Lud. Maraccius Refutatio Alchorani, Refut. in Suram 2, vr. 22, vol. 2, pag. 10. 17-18, Patavii, typographia Seminarii 1698. 83) S. Hieronymus epist. 109, (P. L. 22, 906-907). 84) Denzinger n. 984-988. 85) Epist. 54, cp. 5, (P. L. 33, 202). Pauti: Mementote praepositorum vestrorum, ctc. Dicunt ergo Lutherani cultum Sanctorum essc idololatriam; sed hic est error in Vigilantlo a Patribus damnatus. Universa Ecclesia orientis et occidentis Sanctos semper coluit. Ioannes quidem dicit: Fugite idola, sed intelligit de cultu daemonum. Cultus Sanctorum non est praeceptus, sed commendatus. Calumnia est dicere, quod Ecclesia Dei doceat homincs posse instituere cultus Dci; cum sit Spiritus S., qui Ecclesiam docet. Item calumnia est, quod non recle docceal de peccata orlBinali, etc. Mendacium est dicere quod R., Ecclesia prohibeat coniugium; docel enim Matrimonium esse sacramentium. Dnmnat vero ul sacrilegium coniugium clericorum, qui se Domino devoverunt. Quod autem Romana Ecclesia doceat? posse homines cultus Dei instituere, ® calumnia est, non enim homines, sed Spiritus Sanctus, qui in Ecclesia catholica Sanctos Dei docet omnem verilalem, 9? instituit speciales quosdam cultus secundum pietatem non praeceptos in lege Dei, sicut antiquos patres ante legem Moysi docuit sacrificiis et aliis piis actibus colere Deum. ®% Sufficit nobis quod calumnia ista minime nova est, nam antiqui hostes Ecclesiae calumniabantur christianos, quod homines mortuos pro diis colerent, sicut patet cx Cyrillo libro 6 Adversus Iulianum *? et libro etiam 10,93 ex Eusebio libro 4 Historiae [Ecclesiasticae], % et libro 8,95 et ex Augustino Contra Faustum, %® et ex S. Hieronymo Contra Vigilantium. 9?? Calumnia item putida est, quod non bene doceat de peccato originali, iustificatione et fide, cum non aliter doceat quam Sanctissimi et doctissimi Patres ab initio semper hisce de rebus docuerunt. VII. Secunda causa est, quod Romana Ecclesia prohibeat coniugium. Mirabile dictu! Magnum mendacii monstrum! Causa est a veritate quam alienissima. Quomodo, quaeso, Romana Ecclesia prohibet coniugia, quae constantissime docet Matrimonium esse de numero sacramentorum Christi ? Si docet coniugia esse sacramenti divinitus instituti officia, praedicatque Matrimonium opus Dei speclare ad cultum Dei, imo esse sacramentum Dei; quomodo, quaeso, prohibet quod tantopere laudat, commendat, praedicat? Sed de clerogamia loquuntur, de coniugio sacerdotum et monachorum, qui seipsos castraverunt propler regnum coelorum. ?* At vero nos aliud putamus esse coniugium, aliud sacrilegium. Non prohibetur legitimum honorabileque coniugium, sed turpe et longe infame sacrilegium, ne quis fidem Deo datam frangat et damnationem sibi acquirat, ut serventur vota Deo facta iuxta illud : Vovele el reddite Domino Dco vesiro. ® Quod si omne coniugium apud Deum et homines honorabile Sacrae, t. 5, col. 231; S. Io. Chrysostomus Hom. 18 in Genesim, (P. G. 53, 155); S. Augustinus Liber De Sex Quaest. cantra Pasjanos, Quaest, 3, (P. L. 33, 377); De Civitate Dci, lib. 10, cp. 4, ibid. 41, 281. 92) P. G. 76, 795. 93) Ibid. col. 1015. 1023. 94) Cp. 15, ibid. 20, 355-362. DISSERTATIO TERTIA 315 est, cur multa Deus in lege vetavit coniugia ? 1% Cur non igitur coniugium inter fratrem et sororem ? Inter patrem et filiam, inter filium et matrem ? In Luthero? Iovinianus revixit, qui nuptias virginitati fecit aequales. 1°? Quo auctore, ut Augustinus scribit, !? sanctimoniales quaedam nupserunt, et, ut Hieronymus testis est,!^ Catholicos dicebat Manichaeos, quod prohiberent nubere. Primam asserebat 1°95 esse Dei sententiam: Crescile el mulliplicamini.!*5 Revixit et Vigilantius, qui neminem nisi uxoratum ad sacros ordines admittebat, ut D. Hieronymus litteris consignavit. !?? Episcopi, qui eius sceleris fuere consortes, nulli caelibi credebant pudicitiam, ac propterea diaconos non ordinabant, nisi prius duxissent uxores. Sed quid de clericorum caelibatu vetus Ecclesia senserit, vel unus Hieronymus, in Vigilantium scribens, palam faciat. Cum enim obiurgasset Vigilantianos episcopos, qui nonnisi uxoratis Christi sacramenta tribuebant, ait: 199 « Quid facient orientis ecclesiae ? Quid JEgypti et Sedis Apostolicae? Quae aut virgines clericos accipiunt, aut continentes, aut, si uxores habuerint, mariti esse desistunt ? » Et ad calcem posterioris libri in Iovinianum ait : 1% « Christus virgo, virgo Maria, utriusque sexus virginitatem dedicavere, Apostoli vel virgines vel post nuptias continentes, Episcopi, presbyteri, diaconi aut virgines eliguntur, aut vidui, aut certe post sacerdotium in aeternum pudici ». Sed quid, quod Patres concilii Carthaginensis II testificati fuerunt, quod Apostoli docuerint et antiquitas servaverit caelibatum ? «Omnibus, inquiunt, ™° placet ut Episcopi, presbyteri, diaconi, vel qui sacramenta contrectant, pudicitiae custodes etiam ab uxoribus se abstineant, ut, quod Apostoli docuerunt et ipsa servavit antiquitas, nos quoque custodiamus » Cumque hoc dixisset Aurelius episcopus, ab universis Episcopis dictum est: «Omnibus placet», etc. Quod si, ut aiunt, sacerdotum caelibatus iusta causa est schismatis Cor. W. L. t. 5, f. 107. 102) S. Hicronymus Contra lovinianum, lib 1, (P. L. 23, 212- 213); S. Augustinus De Haeresibus, Haercs. 82, ibid. 42, 46. 103) Ibid. col. 45-46. Apologeticus ad Pammachium pro libris Contra Iovinianum, ibid. 22, 510. 110) Can. 3-4, Ibid. 67, 186-187. In Luthero rcvixerunt lovinianus cet Vijilantius, ab Ecclesia damnati. Ecclesiae doctrinam de clericorum caclibatu exponit Iicronymus, in Vigilantium et Iovinianum scribens. Patres concilii Carthazinensis nsserunt, quod Apostoli docuerunt et antiquitus caclibatum servuvit. Sophismnata pro clcrogamia non sunl reicrenda, quia putida. Tertin causa est doctrina transubstantiationis, quam Lutherus introductam dicit a S. Thoma. Sed haec vox adhibita fuit in concilio Lateranensi sub Innocentio 1II. Ipse Melanchthon ait, quod Romana ct Graeca Ecclesia iransubstantiationem lenucrunt ct tenent, et separationis ab Ecclesia, cur, quaeso, Sanctissimi Patres virique doctissimi Athanasius, Basilius, Gregorius, Hieronymus, Ambrosius, Augustinus aliique istam ob causam non excitarunt in Ecclesia schisma, sed potius ad exemplum Christi caelibem vitam duxerunt, et religiosissime coluerunt ? Non est autem animus referre putida haereticorum sophismata, quae pro clerogamia adducunt, neque enim opus est. Satis sit ostendisse non iustam nec veram esse schismatis causam, sed meram calumniam, qua, uti diximus, tempore D. Hieronymi Iovinianus calumniabatur Catholicos, quod nuptias prohiberent sicut Manichaei. VIII. Inspiciamus tertiam causam. Est autem quod fingamus conversionem panis in Corpus Christi eamque novis et prodigiosis vocabulis nominamus. At vero nec Lutherus quidem transubstanLiationem fecit iustam schismatis causam. In libro nanque De Caplivitale Babylonica, ubi de Eucharistia agit, liberum cuique facit, ?!! ut credat vel non credat transubstantiationem, dicens non esse articulum fidci, sed thomistarum opinionem ac S. Thomae inventum. Ubi etiam asserit 3? quod «Ecclesia ultra mille ducentos annos recte credidit, nec usquam, nec unquam, ait, de ista transubstantiatione, portentoso scilicet vocabulo et somnio, meminerunt Sancti Patres, donec coepit Aristotelis simulata philosophia in Ecclesia grassari in istis trecentis novissimis annis ». Viderit Lutherus an D. Thomas fuerit auctor huius sententiae, cum transubstantiationis apertissima fiat mentio in Lateranensi concilio, ? quod sub Innocentio III celebratum fuit, priusquam D. Thomas nasceretur, viderit etiam an transubstantialionis mentio facta sit ante annum 1200. 14 Philippus in defensione articuli 10 de Coena Domini, ad probandam praesentiam veram Corporis Christi in sacramento; ait : !5 « Comperimus non tantum Romanam Ecclesiam affirmare corporalem praesentiam Christi, sed idem et nunc sentire et olim sensisse Graecam ecclesiam, id enim testatur canon Missae apud illos, in quo aperte orat sacerdos, ut, mutato pane, ipsum Corpus Christi fiat ». Confess. Augustanae, Corpus Reform. vol. 27, col. 534. 115) Ibid. DISSERTATIO TERTIA 317 Et in hanc sententiam, Theophylactum adducens, ait: « Bulgarius scriptor, ut nobis videtur non stultus, diserte inquit panem non tantum figuram esse, sed vere in carnem Christi mutari. Et quidem quod nos dicimus transubstantiationem Theophylactus transmutationem vel transformationem dicit». Vixit autem Theophylactus nono saeculo sub Michaele et Theodora.?? Scribens autem in Matthaeum in illud : 318 Hoc est corpus meum, ait : 3? « Non enim dixit : Hoc est figura corporis mei, sed : Hocest corpus meum ; ineffabili enim operatione transmutatur, etiamsi nobis videatur panis». Quem locum ad eundem modum etiam Euthymius Zigabenus interpretatus fuit : 12° « Panem, inquiens, et vinum ineffabiliter transmutat in ipsum Corpus et Sanguinem suum ». Idem Theophylactus in Marcum scribens, ait??! quod panis convertitur in Corpus Christi. Et in Ioannem inquit :!?? «'Transformatur arcanis verbis panis ile per mysticam benedictionem et accessionem Spiritus Sancti in carnem Christi» Ante Theophylactum S. Joannes Damascenus hac de re ita loquitur:!?' «Panis vinumque et aqua per invocationem et adventum Spiritus Sancti supernaturaliter transmutatur in Corpus et Sanguinem Christi ». Sed, ne causentur non adeo vetustos esse praenominatos auctores, cuius rei gratia Hugonem Victorinum intermittimus, qui ante D. Thomam docuit, 1 «quod vera panis et vera vini substantia per verba sanctificationis in verum Corpus et Sanguinem Christi convertitur, sola specie panis et vini remanente et substantia in substantiam transeunte»; audiant Patres antiquissimos. D. Ambrosius ait:??5 «Panis iste panis est ante verba consecrationis; ubi accesserit consecratio, de pane fit Corpus Christi ». S. Cyrillus Ierosolymitanus: «Aquam, inquit, ?* aliquando mutavit in vinum ; et non erit dignus cui credamus, quod vinum in Sanguinem transmutarit ? » Itemque :!?? «Sub specie panis datur tibi Corpus, et sub specie vini datur tibi Sanguis ». Et praeterea : 128 « Hoc Dissert. De Aelate, Gestis, Scriptis ac Doctrina Theophylacti, (P. G. 123, 9 sqq.). 123, 650. 122) Ibid. col. 1307. 123) De Fide Orthodoza, llb. 4, cp. 13, ihid. 94, 1146. ibid. 16, 439-440. 126) Catechesis Mysiagogica 4, (P. G. 33, 1098). 127) Ibid. col. 1099. cilans nd hoc Theophylactum, qui hanc doctrinam proponit, sicut etiam Euthymius Zigabenus et Damasccenus, item Ambrosius, Cyrillus leros. Cyprianus ct fere omnes, qui interpretati sunt verba Dominl: Hoc est corpus meum. Displicet Lutheranis nomcn transubstantiationis, sicut displicuit Arianis homousion et Nestorianis theotocos. Doctrina Lutheri de reinanentia panis cum corpore Christi damnata fuit In concilio Romano. sciens et pro certissimo habens panem hunc, qui videtur a nobis, non esse panem, etiamsi gustus panem esse sentiat ». Cyrillo antiquior Cyprianus in Sermone De Coena Domini ait :1°9 «Panis iste, quem Dominus discipulis porrigebat, non ` effigie, sed natura mutatus, omnipotentia verbi factus est caro». Nec pluribus antiquorum Patrum testimoniis opus esse existimo ad veritatem hanc comprobandam, cum omnes, qui verba Christi interpretati sunt : Hoc est corpus meum, manifeste agnoverint et confessi fuerint conversionem panis in corpus Christi. 189° Non est igitur res nova, sed perquam vetus, omnibus Sanctis Patribus agnita, praedicata, celebrata. Sed forte vocabulum transubstantiationis displicet tanquam novum, ac propterea inauditum, prodigiosum, monstruosum eis diciLur. Sed ita displicuit Arianis nomen homousion?? et Nestorianis nomen theotocos.! Causa itaque ista tertia tanti schismatis non modo iusta non est, sed prorsus nulla est, falsissima est, mendaciis nititur, et mera calumnia est. Et Lutheri quidem ac Lutheranorum communis sententia, quod panis cum corpore Domini in coena revera maneat,!? damnata fuit in concilio Romano sub Nicolao II% et in concilio item Romano sub Gregorio VII, 35 in quibus damnata fuit haeresis Berengarii tempore S. Anselmi, sicut ipse testatur in epistola De Corpore Domini, dicens : 13€ « Panis substantiam post Domini Corporis consecrationem in 6, 427-130); S. Io. Chrysostomus Hom. 68 in Matth. ibid. 58, 507-508; Hom. 82 in Matth. ibid. col. 743-744; Tertullianus Adversus Marcionem, lib. 4, cp. 40, (P. L. 2, 460); S. Gaudentius Sermo 2, ibid. 20, 858-859; S. Hieronymus Comment. in Evang. Matth. lib. 4, ibid. 26, 195; S. Augustinus Enarrat. in Ps. 33, ibid. 36, 306-308; S. Eligius Hom. 8, Ibid. 87, 625. S. Ambrosius De Fide, lib. 3, cp.. 15, (P. L. 16, 614). 132) Cassianus De Incarnatione, lib. 2, cp. 2, (P. L. 50, 31-32); Vincentius Lirln. Commonit. 1, ibid. col. 654-655; S. Cyrillus Alex. epist. 13, (P. G. 77, 95); Nestorius epist. 1 ad Coelestinum Papam, (P. L. 50, 438-441); Socrates Hist. Eccles. lib. 7, cp. 32, (P. G. 67, 807-811). 133) M. Lutherus Defensio Verborum Cocnae Domini, eic. W. L. t. 7, f. 382^» sqq.; Confessio Augustana, art. 10: « De Coena Domini docent quod cum pane et vino vere exhibeantur Corpus et Sanguis Christi vescentibus In Coena Domini ». Phil. Melanchthon Op. Omn. part. 1, f. 40*. Et idem in Apologia Confessionis Augustanae ait: « Hanc sentenliam constanter defenderunt nostri concionatores, scilicet: Confitemur nos sentire quod in Coena Domini vere et substantialiter adsint Corpus et Sanguis Christi, et vere exhibeantur cum illis rebus, quae videntur, pane et vino, his qui sacramentum nccipiunt ». Ibid. f. 83*. 134) Phil. Labbeus Sacrosancta Concilia, t. 9, col. 1101-1102. S. Anselmo attribuebatur, nunc autem Guillelmo Abbati S. Theodorici vindicatur. Cf. Praefat. DISSERTATIO TERTIA 319 altari superesse semper abhorruit pictas christiana, nuperque damnavit in Berengario ». IX. Sed de tertia ista causa schismatis satis sit dictum ; discutiamus quartam, quod pani tribuamus adorationem, et àptohatpetay 1?? doceamus. Et quidem Luthero vehementer displicuit adoratio divini sacramenti Eucharistiae, et in libro ad Waldenses multa dicit ??* contra processionem, quae fit in die Corporis Christi, damnatque adorationem omnino, licet credat in Eucharistia esse Corpus Domini. Nescio autem quomodo causa haec cum superiore cohaereat. Ibi obiurgabamur, quod non crederemus verum panem in sacramento, sed doceremus totam substantiam panis converli in Corpus Christi ; hic autem accusamur, quod adoremus panem. At quomodo adoramus panem, cum non credamus ibi esse panem, sed Corpus Domini vivum verumque ? Mittam quod Lutherus ipse articulo decimo sexto contra Lovanienses dicit!3?? S. Eucharistiam non modo venerabilem, sed eliam adorabilem, et quod ipsi Lutherani in actione coenae cantant : 140 « Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, miserere nobis», et: «Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, dona nobis pacem », ex veteri more Ecclesiae catholicae in Missa. €* Tantum dico ad convellendam istam calumniam, quod nos orthodoxorum Patrum doctrinam obtinemus. Gregorius Nazianzenus in oratione De Gorgonia sorore sua ait!^? quod cum ipsa, pietatis omnis levissimum speculum, gravi morbo laboraret, in ecclesiam se proripuit, et eum, qui super altare colitur, adoravit, et pie precata exaudita fuit et sanitatem consecuta. Quod quidem exemplum manifeste ostendit indubiam tunc etiam temporis fuisse Ecclesiae fidem Christum Domini in Eucharistia esse adorandum. D. Augustinus interpretatur !?? illud Psalmi : Adorate scabellum pedum eius,!'* de Christi carne in Eucharistia adoranda. Itemque in Opera B. Guillelmi, ibid. col. 202-203. 137) Ms.: ApxoAapetaxv. 138) Von Anbeten des Sacraments, W. G. t. 7, f. 341*-342. 139) Cf. Contra XXXII Articulos Lovanicnsium Theologistarum, W. L. t. 2, f. 503*. 140) Cf. M. Luthers Ein Weise Christliche Messe zu halten, W. G. t. 7, f. 365*. 368*; Deudfsche Messe und Ordnung Gottes Diensts, ibid. f. 374*. fuit an. 687-701; quamvis alil. censeant tribuendum esse concilio Nicaeno. (P. L. 89, 28-29, not. d). 142) Orat. 8, (P. G. 35, 810). 143) Enarrat. in Ps. 98, (P. L. 37, 1274-1275). Quarta causa est, quod panem adoramus in Eucharistia. Sed quomodo hoc dici potest, si non credimus ibi esse panem? Lutherus ipse et Lutherani Eucharistiam adorabilem tenent. Gregorius Naz. narrat, quod soror sua Gorgonia graviter inborans, Eucharistinm adoravit, et sanitatem , consecuta est. Augustinus et Ambrosius verba: Adorate scabellum, etc., de Eucharistia adoranda interpretantur. Fadem doctrina exhibetur ab Origene. Si idololatria est Christum in Eucharislia adorare, idololatrica fuit adoratio Magorum. Quintn cenusa est, quod dicimus Missam esse sacriflcium, quod n Luthero nbominatio dicitur. Scd n diabolo hoc didicit. illud : Manducaverunt el adoraverunt omnes pingues terrae, 5 de Eucharistia exponit ; 1 quod veniunt ad mensam, manducant et adorant. S. Ambrosius alicubi versans illud: Adorale scabellum pedum eius: «Per scabellum, inquit, terra intelligitur, per terram caro Christi, quam hodie quoque in mysteriis adoramus, et quam Apostoli in Domino Iesu adoraverunt ». Origenes: «Cum, inquit, 18 manducas et bibis Corpus et Sanguinem Domini, tunc Dominus sub tectum tuum ingreditur. Et tu ergo, humilians temetipsum, imitare hunc centurionem, et dicito: Domine, non sum dignus, ut intres sub lectum meum ; ^? ubi enim indigne ingreditur, ibi ad iudicium ingreditur accipienti ». 15° Ex his autem manifesta est fides veteris Ecclesiae et mos adorandi Christum in Eucharistia. Nec tamen ullus Patrum improbavit, aut iustam causam schismatis et separationis ab Ecclesia arbitratus fuit. Bone Deus! Christum vivum verumque Dominum et Deum nostrum in Eucharistia adorare idololatricum est ? Cur idololatricum non fuit Magis ipsum in praesepio adorare ? 151 r — X. Quintam causam brevi examinemus. Est autem quod fingamus Missam esse sacrificium, cum non sit nisi testamentum Christi, et sacramentum ac nullibi in Sacris Litteris dicatur sacrificium. Et quidem Lutherus multa admodum fuse et furiose scripsit contra Missam in libro De Capltivitate Babylonica,!*? in libro De Missa Privala, !93 in libro Adversus Regem Angliae, !** in libro Adversus Canonem Missae,155 in libro De Verbis Coenae Domini contra Zwinglianos, !56 in libro De Confessione sua,!5" ubi ait supra omnem abominationem se habere Missam et nihil magis dolere quam quod per annos quindecim more Catholicorum celebraverit Missas, et tandem in libro De Missa Privata et Unclione Sacerdotum. 158. ¿Sed unde, quaeso, didicit Missam esse magnam abominationem ? Ait ipse in novissime memorato libro a diabolo se hoc didicisse et lb. 3, cp. 11, ibid. 16, 794-795. 148) In Diversos N. T. Hom. 6, part. 2, pag. 441, Basileae 1571. 149) Mt 8, 8. 150) Cf. 1 Cor 11, 29. 151) Cf. Mt 2, 1-12. 263». 267-309. 155) Ibid. f. 421-422. 156) Ibid. t. 7, f. 415-417. 157) Bekentnis vom Abendmal Christi, W. G. t. 2, f. 206^. 158) W. L. t. 7, f. 236-237. 246. DISSERTATIO TERTIA 321 quinque argumentis convictum fuisse.!5? Nos autem diabolum sequi nulla in re volumus aut habere magistrum, scimus enim quod mendax est et mendacii pater. 1°° Ecclesiam sequimur et Sanctos Patres Divino Spiritu afflatos. Sancti autem Patres Missam saepe dicunt sacrificium secundum ordinem Melchisedech, !9* victimam, hostiam, quae offertur, immolatur, sacrificatur Deo a sacerdote super altare in Ecclesia Christi. 1€ Quod cum probe nosset Lutherus, Patribus omnibus valedixit. In libro nanque De Captivitate Babylonica, loquens de dictis Patrum, ait :1° «Tutius est omnia negare quam Missam sacrificium esse concedere » Et in libro De Abroganda Missa : 1€! « Profiteor in primis quod adversus eos, qui clamaturi sunt quod contra ritum Ecclesiae, contra statuta Patrum docuerim, nihil horum me auditurum». Et in libro De Missa Privata quam arrogantissime : 165 « Hic non moramur, inquit, si clament papistae: Ecclesia, Ecclesia; Patres, Patres; quia, ut dixi, hominum dicta aut facta nihil in tam magnis causis curamus, scimus enim ipsos Prophetas lapsos esse adeoque Apostolos. Verbo Christi iudicamus Ecclesiam, Apostolos adeoque ipsos Angelos » Ita sane Lutherus diabolum audire et sequi maluit quam Sanctos Patres, quam Ecclesiam, quam Prophetas, Apostolos, Angelos ipsos. ` y Et ubi, quacso, dicit, Scriptura, quam tantopere iactat, Missam non esse sacrificium ? Sine Scriptura docet Missam esse sacramentum, 166 et tam vehementer improbat quod sit sacrificium ea potissimum de causa quod in Scriptura non appellatur sacrificium. Sed ubi appellatur sacramentum ? / (P. G. 8, 1370-1371); S. Io. Chrysostomus in Genesim, Hom. 35, lbid. 53, 328; Hom. 36, ibid. col. 336-337; S. Cyprianus epist. 63, (P. L. 4, 375-376); S. Ambrosius De Mysteriis, cp. 8, ibid. 16, 403; De Sacramentis, lib. 5, cp. 1, ibid. col. 445-446; S. Augustinus epist. 177, ibid. 33, 769; De Civitate Dei, lib. 16, cp. 22, ihid. 41, 500; Alcuinus epist. 90, Ibid. 100, 289; Rabanus Maurus De Clericorum Institutione, lib. 1, cp. 31, ibid. 107, 321. 162) S. Iustinus Dialogus cum Tryphone ludaco, (P. G. 6, 743-746); S. Irenneus Contra Haereses, lib. 4, cp. 17-18, ibid. 7, 1019-1029; S. Cyrillus Ieros. Catechesis Mygstagogica 5, ibid. 33, 1115-1118; S. Io. Chrysostomus Adversus Iudaeos, ibid. 48, 918-019; De Proditione Iudae, Hom. 1, ibid. 49, 380; S. Cyprianus epist. 63, (P. L. 4, 376. 385-386); S. Ambrosius Ezrposit. in Lucam, cp. 1, ibid. 15, 1542; epist. 65, ibid. 16, 1223-1224; S. Augustinus Confessionum, lib. 9, cp. 13, ibid. 32, 778; Enarr. in Ps. 39, ibid. 36, 441-442; De Civitate Dei, lib. 10, cp. 6 et 20, ibid. 41, 284. 298; S. Fulgentius ad Monimum, lib. 2, cp. 6, ibid. 65, 184-185. 163) W. L. t. 2, f. 76*. 164) Ibid. f. 257*. Wider die X X X11 Artickel der Theologisten zu Lóuen, ibid. t. 12, f. 340*. Nos Patres sequimur, qui unanlmiter docent Missam esse sacrificium; quod probe noverat Lutherus. Ideo Patribus valedixit, et maluit diabolum sequi. Sine Scriptura docet Eucharistiam esse sacramentum, et negat esse sacrificium. Doctrina Ecclesiae conlirmatur ex liturgiis totius christinni orbis. Sexta causa esl, quod Inicis negamus communionem sub utraque specie. Dicendum quod Sancti Patres sagpius sub una specic Eucharistiam ministrarunt, Communio sub una specio est consuetudine introducta in Ecclesia occidentali. Ecclesia damnavit novatores Boihemos, qui hanc consuetudiUsum autem Missae in Ecclesia catholica toto christiano orbe ostendunt liturgiae Sanctorum Patrum Chrysostomi, 17 Basilii, 188 et etiam Iacobi apostoli. 16° Hoc nobis sufficit ; nam, uti diximus, fidem, quam in Ecclesia Dei Sancti Patres tenuerunt, tenere volumus, nec cum Novatoribus quaerere meliorem et cum ipsis in haeresim incidere. Nemo Sanctorum Patrum Missam vituperavit, omnes summa cum pietate et coluerunt et venerati sunt tanquam divinissimum mysterium et gratissimum Deo sacrificium. Unus vel maxime haereticorum omnium Lutherus, auctore et magistro diabolo, horrenda summeque blasphema in Missam coniecit maledicta, unde patet quomodo auctores lutherani Missam faciant iustam causam sacrilegi et parricidalis schismatis.s XI. Nunc demum sextam postremam causam paucis expendamus strictimque retundamus. Est autem quod laicis alteram Coenae partem sacrilega impietate eripiamus contra institutionem et mandatum Christi, quo ait: Bibite ez hoc omnes. ° Sed in hac sacrilegii causa non solum nos huius temporis Catholicos criminantur, sed universam pene priscorum Patrum antiquitatem impie blasphemant ; manifestum est enim Sanctos Patres sub una specie S. Eucharistiam administrasse. Unde evincitur non fuisse unquam illa Evangelii verba : Bibile ex hoc omnes, a Patribus orthodoxis in eam sententiam accepta. Seipsos etiam constituunt gravissimi criminis reos, nam, contempto Ecclesiae antiquissimo usu, contra decretum Ecclesiae sibi sumunt utramque speciem, ubi moris non erat. 1! Et quidem haec ab haereticis tantopere suggillata communio sub una specie non est aliqua Ecclesiae catholicae lege introducta, sed pio christiani populi in multis partibus usu, maxime in occidentali Ecclesia, nam in orientali ob studium antiquae consuetudinis etiam nunc utramque speciem sumunt, nec tamen ea de causa a quoquam male audiunt aut damnantur. Sed, quia Novatores quidam in Boihemia usum communionis sub altera tantum specie damnare coeperunt et sacrilegii accusare, sacrosancta Dei Ecclesia catholica audacem t. €, col. 1 sqq. Parisiis 1589. 170) Mt 26, 27. 171) Card. G. Hergenróther Storia Univers. della Chiesa, vol. 6, parl. 2, ep. 5, pag. 350-351. DISSERTATIO TERTIA 323 istum sacrilegumque conatum in Constantiensi concilio retundere et frangere decrevit ; 1? ita tamen ut declararit licere utramque speciem sumere ubi moris est et ex consensu atque arbitrio suorum praepositorum probatum fuerit. 13 Mera igitur calumnia est quod nos laicis alteram Coenae partem sacrilego more eripiamus, et contra Christi praeceptum faciamus, cum nullum prorsus extet Christi praeceptum communicandi vel sub altera vel sub utraque specie, sicut Lutherus ipse non semel atque iterum litteris consignavit. 14 Antiquissimum autem Ecclesiae catholicae morem fuisse communicandi sub una tantum specie maxime in laica communione ignorare, longe magnae inscitiae est. Nam, ut mittam quod non una tantum vice in Evangelio, verum etiam pluries in Aclis Apostolorum a Luca panis fractio appellatur communio. 5 et quod Dominus ait: Qui manducat hunc panem vivet in aelernum ; ^ et: Si quis manducaverit ez hoc pane vivet in aeternum; !? et: Qui manducat me..., vivet propter me; ™! et: Hic est panis de coelo descendens, ut, si quis ex ipso manducet, non moriatur ; ° habemus apertissima antiquitatis exempla. Notissimum est exemplum Serapionis senis, quod scribit Eusebius libro Historiae ex epistola Dionysii Alexandrini ad Fabium Antiochenum ;!*? exemplum quod scribit Sozomenus libro 8 Hisloriaet* et Nicephorus libro 13!? de femina quadam haeretica macedoniana, quae, Chrysostomo sacris operante, accepit in manibus sacram Eucharistiam cum ceteris Catholicis, ut seipsam simularet catholicam ; exemplum Satyri, fratris germani S. Ambrosii, qui secum Sacram Eucharistiam detulit, navigans, in orario repositam ; 18 notissimum exemplum apud Leonem Papam, !* quod Manichaei Romae, ut haeresim suam tegerent et catholicam fidem simularent, soliti fuerint panem Eucharistiae cum Catholicis sumere, non tamen calicem bibere, arbitrabantur enim vinum esse fel Utraquistis concessus fuit n Pio IV. Cf. Lud. Pastor Sforia dei Papi, vol. 7, cp. 7, png. 353 sqq. Ecclesia Wittembergensi, ibid. f. 386*. 175) Ct. 2, 42. 48; 20, 7. 11. 176) Io 6, 59. lib. 13, cp. 7, ibid. 146, 954-955. 183) S. Ambrosius De Ercessu Fratris sui Satyri, lib. 1, (P. L. 16, 1303-1305). 184) Sermo 52, cp. 5, ibid. 54, 279-280. nem sacrilegam dicebant; declaravit tamen licere communlonem sub utraque specie, ubi moris erat. Et hace ergo calumnia est. Antiquus est mos communicandi sub una specie. Sacpius In Evangelio et in Actis frnctlo panis communia dicitur. Notissimn sunt exempla a Patribus et scriptoribus adducta. Addendum quod nullus Patrum Manichneos, sub una specic Eucharistinm sumentes, ex hoc capite damnnvit. Postremo dicunt Lutherani se n R. Ecclesia seiunxisse, quia tria priora symbola integra non Aenet, quod falsum est. Nulin ergo fuit iusta cenusa schismatis, Connexio cum sequentibus. draconum... et venenum aspidum insanabile.!55 Unde manifestum est quod, si omnes Catholici semper sub utraque specie communicassent, Manichaei nullo modo latere potuissent. D. Hieronymus in Apologia pro Libris adversus Iovinianum scribit!9* quod Romae fideles solerent sacram Eucharistiam in domos suas deferre et ibi, cum magis liberet, communicare. Unum adhuc dicam quod, cum Manichaei nonnisi sub specie panis Eucharistiam sumerent, et quidem ex errore, quoniam arbitrabantur Christum non habuisse verum sanguinem ; !?? nemo tamen orthodoxorum Patrum, qui in eos scripserunt, eos sacrilegii coarguit, quod contra Christi institutum et mandatum sub altera tantum specie communicarent. Et cum ab antiquissimis temporibus multi tantum sub una specie communicarint, nemo Sanctorum Patrum communionem hanc ullo modo damnavit, nemo scivit tantum esse sacrilegium, ut esset iusta causa schismatis et separationis ab Ecclesia catholica. XII. Dicunt autem boni viri se membra esse catholicae Ecclesiae nec nisi a Romana Ecclesia seipsos seiunxisse.!99 Catholicam Ecclesiam autem definiunt quae integra retinet tria symbola: Apostolicum, Nicaenum et Athanasianum,!59? quasi vero Ecclesia Romana non haberet tria ista symbola et non illibata et integerrima servaret. Nunc, ut concludamus, manifestum est nullam iustam nec veram quidem habuisse Lutheranos causam discedendi et separandi sese ab Ecclesia Romana ac propterea revera crimen schismatis et haereseos incurrisse et in eo statu esse, in quo Paulus una cum multis aliis impietatis cultoribus schismaticos et haereticos constituit, dicens quod qui talia agunt, regnum Dei non consequentur. Sed, iam cum pro instituto satis dixerimus, cum de Lutheri persona tum etiam de lutheranismo ab ipso excitato, hoc est, de arbore et fructibus eius, de parente et filiis; doctrina ipsius, quam veluti de coelo allatam Lutherani omnes suspiciunt, mirantur tuenturque, inspicienda nobis est, et a fundamentis qualis qualis sit ostendenda. Deus fortunet opus, ipse enim adiutor noster est in aeternum. °° De Ecclesia et de Authoritate Verbi Dei, t. 1, pag. 445; Confessio Augustana, nrt. 21, t. 3, pag. 18, ed. Basileae 1541. 189) Ct. Praefat. Phil. Mclanchthonis ad 2 t. Op. Lat. M. Lutherl, W. L. t. 2, f. V*; Phll. Melanchthon Loci Theologici, t. 1, f. 149* ed. postrema an. 1545. 190) Pa 61, 9. [cm as Mavra Las ICRI AP IN M vay Urb. y PU e dania njem 4-72. o Du eiie ird od Mori iat * [o ^. pae. (c / Lo en Ko P Aere b. III Me Anl Mte Lu jp HÀ bn: Ze bisart ene p d G bis d ENS lidaerret AH, iin Pene pa y pan » Lc plaun: p Ido sad bd pes 6 o geriet, ee Ry My coo dg Eniri duet] porta miss dej benn LH et tai tgp E Leni e^ - dein Hb pex ptit dae, y. pote were baberi hg! H a A Foe ial gioi] al aisy ponti di, n Heel x Publ D DN granie" D. T de^ td al; ipe. dj lcd udo e£ nian Diis t oa: ; Zye ten e yan er fhtrin fon tran Jy ey QAM Kf JP ^ di t de aa dp tag A wh ul. uhe Wm uaru: ety ilt Feet ez 4 L Arili nhi Li. TIEN JP Ih DE wd MUI tay. eat roh] hanw Affen dur Aduné "" Ite potay enl Pie Hp bawe: Dhed an tll a ix hy Loy ioun. nnd JL bo a D agn á k mint olr tnam ur iior qu $^ Leg its p» ^ AH hinin S bye Let tern Linny JOMA. m, (e On Bio YA m F^ ipa imun, sounj Auta q. nar gtradiad 4 juo tanit fite] rite mbi met tp: 49. js bou eel fehl UC OL VP t. Ur Loy Argen al Lat in re hrg ue helan iparar: Pm bur ee PE vyjettam- T fi dp 6^ Lg e ulo: FACSIMILE SCRIPTURAE S LAURENTII EX ORIGINALI QUARTA PARTE DEMINUTO

CHAPTER 4. Sectio Secunda — De Doctrina Et Ingenio M. Lutheri

DISSERTATIO UNICA DISQUIRITUR AN MARTINUS LUTHERUS REVERA HOMO SOLERTI INGENIO FUERIT ET PRAESTANTI DOCTRINA REFERTUS 1 I. Mirum quam magnum scientiae thesaurum tribuant proto- Lutherani H eS 5; : extollunt parenti suo Lutherani; non enim tantum encyclopaediam, hoc est, jim et omnium artium, disciplinarum doctrinarumque perfectam scientiam, e aoi M " ira E s B utheri inagi verum etiam divinam quodammodo sapientiam ipsum autumant quam consecutum, cum ipsi soli longe magis quam omnium orthodoxorum a Patrum aliorumque omnium Doctorum choro fidendum existimaverint, atque ita, relictis ac pessumdatis omnibus, uni tantum Luthero adhaeserunt. ? Quin Lutherus ipse tantum sibi tribuit scientiae et doctrinae, aim: Eds ut omnes alios omnium saeculorum ecclesiasticos Doctores quasi My- MEE sorum ultimos? longe maxime contempserit ; tantaque tumuit scien- Praetert, tiae opinione, ut academias omnes et nobilissima quaeque in christiano orbe litterarum emporia nonnisi asinorum stabula, doctoresque omnes, praesertim vero scholasticos theologos, non modo doctorellos, magistrellos, sophistas, sed asinos porcosque diceret ; 4 novus Carpocrates, auctor, novus Carpout Irenaeus scribit, ë Gnoslicorum, qui sibi solis scientiam om- "e vin 395, Hamburgi 1728. 3) Populus, qui Asiae regionem incoluít finitimam Hellesponto et Propontid!, n Romanis sublectus et ab ipsis ut abicctissimus omnium populorum habitus. Cf. Io. Perin Onomast. sub nomine Mysi. 4) CI. S. Laurentius Hypolyposis M. Lutheri, vol. 2, part. 1, sect. 5, Dissert. 9, pug. 296 sqq. 5) Adversus Haereses, lib. 1, cp. 25, (P. G. 7, 680-685). dicans sibi soli scientiam; nlter Eunomius, tribuens sibi perfectam cognitionem Dei; novus Nestorius, vindicans sibi soli scientiam Scripturarum. Fuit Lutherus nrdentis ingenii, sicut generatim omnes haeresiarchace; nem vindicabant, cum revera homines essent maxime sordidi; quare et Borboritae, quasi coenosi, propter eorum execrandas turpitudines dicebantur, turpissime enim vivebant, ut Epiphanius refert. * Lutherus autem esse voluit maximus Gnosticorum, dum uni sibi soli scientiam omnem usurpavit ; alter veluti Eunomius, qui ut D. Basilius tradit, 8 princeps tolius haeresis apparere concupivit, et, ut Theodoretus tradit,? ausus fuit dicere nihil se ex rebus divinis ignorare, eandemque de Deo se habere cognitionem, quam de seipso habet ipse Deus ; novus Nestorius, qui affirmabat se primum et solum Sacram Scripturam [intelligere], omnesque eos, qui magisterii munere praediti ante Divina Eloquia tractassent, Sacras Litteras ignorasse, totamque semper errasse Ecclesiam, quae nonnisi ignaros erroneosque doctores secuta erat, quemadmodum de ipso narrat Vincentius Lirinensis.!? Talis tantaque fuit hominis scelerata praesumptio et execranda impiae mentis arrogantia! Sed hac in re longe est Luthero inferior; neque enim ille divinam sibi scientiam tribuit, neque dixit unquam certum se esse quod dogmata sua haberet e coelo. Œ Quod res est dicimus, nihil per amplitudinem exaggeramus; philosophice, non oratorie scribimus. IL Quod verum est non inficiamur: primum quidem fuisse Lutherum hominem ardentis ingenii. Nam, ut D. Hieronymus, in Oseam scribens, ait,? «haereticorum terra fecunda est, qui, a Deo acumen sensus et ingenii percipientes, ut bona naturae in Dei cultum verterent, fecerunt sibi ex his idola. Nullus enim potest haeresim struere, nisi qui ardentis ingenii est, et habet dona naturae, quae a Deo artifice creata sunt». Ipsa autem Lutheri scripta testatissimum faciunt ardorem ingenii; eius nanque oratio et ardentissima et vehementissima ac longe acerrima est, maxime cum in adversarios suos invehitur, in quos iugiter furenter potius quam ardenter oratione W. L. t. 2, f. 357*. 369^; Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, ibid. f. 329-330*; Comment. Post. in Epist. ad Gal. ibid. t. 5, I. 229°; Sendbrif vom Dolmetschen und Fürbitt der Heiligen, Y. G. t. 5, f. 162^-163*; cf. etiam Grisar op. cit. B. 2, S. 664; B. 3, S. 438 sqq. cp. 3, Ibid. 83, 419. 10) Commonit. 2, (P. L. 50, 683). 11) Contra Henricum Regem Angliae, W. L. t. 2, f. 357*. 12) Lib. 2, (P. L. 25, 902). DISSERTATIO UNICA 327 incurrit; tamque potens est in exaggerationibus, ut semper paratragoediare videatur. f Scripta etiam Lutheri, et multa et varia, ostendunt ipsum non mediocri valuisse ingenio. Scripsit multa ĉacxahxá! atque õoypatıxá, multos doctrinales libros De Fide, De Sacramentis, De Operibus, De Gralia, De Libero Arbitrio, De Discrimine Legis et Evangelii aliisque doctrinae articulis et capitibus ; multa èkeyytızá, ** libros multos eristicos, contentiosos, veluti scepticorum Pyrrhoniorumque philosophorum more ; !5 nisi quod non solum, ut illi, aliorum decreta impugnavit, et perpetuo in inquisitione veritatis versans videri voluit, sed multa definire, astruere et constituere in doctrina fidei ausus fuit; censoria virgula quasi ex tripode multa pronunciavit; veritatisque non modo inquisitor et considerator, verum et inventor assertorque ab omnibus haberi concupivit, atque contendit. Multa praeterea scripsit &&w(qux&;!9* exposuit enim multos libros cum Veteris tum Novi Testamenti copiosasque enarrationes in prophetica et apostolica scripta: in Genesim, in Deuteronomium, in Psalmos, in Isaiam, in Prophetas Minores, in Matthaeum, in Epistolam Pauli ad Galatas Commentarios duos, aliasque multa Divinorum Voluminum expositiones edidit in lucem; et utrumque Testamentum in germanicum conversum, novus interpres, Germanis suis dedit. In quod opus utinam non multum luti et lethalis veneni infudisset! Tandem multa scripsit rapawetrxá, !? multas conciones et adhortationes ad populum; in quibus tamen longe plurima prx !8 sunt, hoc est, censurae, criminationes, accusationes, utinam etiam non calumniae et contumeliae longe maximae in omnes Catholicos, praesertim vero in ecclesiasticos, in monachos, in sacerdotes, in Episcopos et maxime omnium in Romanum Pontificem, in Dei Ecclesiae Christi Vicarium. : Ita Lutherus multa edidit scripta, multa reliquit ingenii sui monumenta ; in quibus orbi ostentare voluit doctrinam scientiamque Elidensis an. 360 a. Chr. conditor fuit scepticismi. Docebat enim cuilibet propositioni contrariam posse opponi aeque probabilem ac proinde sapientem esse, qui de omnibus dubitat, et omnin meditatur ct expendit, iudicium de qualibet re suspensum teneus. Eius discipuli Pyrrhonii nppellabantur. Cf. Io. Perin Onomast. sub Pyrrho nomine. 16) Ms.: Efeynuxa. plurima seripsit: didascalica, dogmalica, clenchtica, exegetica, paraenctica et critica, in quibus ostentare voluit scientiam suam et omnibus insultare, ut scribit Erasmus. Mirabilis sane res, quod Lutherus sapiens etiam suos sapientes reddat; adeo ut, qui cum ipso sentit, statim sapiens efficiatur; qui secus, nsinus! Multa scripsit Lutherus, sed non magni valoris, quia verbosissimn, mirabilem ac longe maximam, et seipsum pro phoenice theologorum doctorumque omnium venditare, aliisque omnibus non modo theologis, doctoribus, scholis, academiis, Episcopis, Pontificibus, verum etiam orthodoxis Patribus omnibusque omnium saeculorum universalibus conciliis scientiam omnem detrahere. Qua de re Lutherum Erasmus HRoterodamus in suo Hygperaspiste merito suggillavit, dicens:!? «Quis unquam sapuit, qui vel latum, ut aiunt, digitum dissensit a tuis dogmatibus? Omnes, quamlibet antea docti, protinus ut tibi contradicere coeperint, patiuntur hanc metamorphosim, ex lynceis vertuntur in talpas, ex hominibus in fungos ». Res est, ut mihi quidem videtur, dictu mirabilis. Accepit Salomon a Deo ingentem ac pene infinitum sapientiae thesaurum ; ?? nec tamen potuit hominibus sapientiam vel auferre vel dare. Lutherus, acceptis dogmatibus suis e coelo, discipulis suis etiam occitantibus potuit Minervam ingerere, corvos in luscinias, asinos in homines transmutare, et rudentia Arcadiae pecora fidibus apta reddere, quin etiam novus Deucalion °! lapides in homines divina quadam virtute convertere. Quisquis enim cum Luthero sensit, statim atque cum ipso sentire coeperit, Daniele?? sapientior factus est, dissentiens autem Nabalo insipientior, ? ex homine in lapidem veluti a Medusa conversus. ^ Hinc Luthero Catholici omnes, licet a teneris unguiculis nonnisi litteris optimis optime navarint operam, asini sunt; tam invitum omnes habent Apollinem, °% ut ne malleis quidem et dolabris ingenia sua acuere et perpolire possint. III. Sed videamus, quaeso, inspiciamusque parumper qualia sint tanti doctoris tam multa scripta tantaque volumina. Non tam multa scripsit Salomon; de eo nanque narrat Sacra Regum Historia non quidem quod scripserit, sed quod locutus fuerit tria millia parabolas el carmina quinque el mille; et disputavit super lignis a cedro, quae esl in Libano, usque ad hyssopum, quae egreditur de pariete ; el dissetidis in Thessalla, qui, cum Iupiter ingens diluvium ob immania hominum scelera in mundum immisisset, ad reparandos homines lapides ex consulto oraculi post tergum Magnao Matris cliciebat qui statim in homines vertebantur. Cf. Io. Perin Onomast. sub nomine Deucalion. quisquis eam vidisset, deflgeretur; Idco fictum est quod homines in lapides mutaret. Cf. Io. Perin Onomasí. sub nomine Medusa. 25) Apollo habctur ut pater lucis et claritatis, ideoque artium et scientiarum. Cf. Ibid. sub nomine Apollo. DISSERTATIO UNICA 329 ruit de iumentis, et volucribus, el replilibus el piscibus.?* Non habemus autem nisi tres tantum libellos Salomonis indubitatos. ? L utherus autem tam multa scripsit, ediditque tam magna volumina, sed sane verbosissima. Doctrina enim haereticorum, ut Hieronymus, in Isaiam scribens, ait,?8 «non in sensu, sed in multiloquio et clamore versatur ». Multa scripsit, sed non puto attendisse ad illud: Sat multa, si sat bene. «Si quis enim, ut Erasmus Hoterodamus scribit in Purgalione adversus Epistolam non Sobriam Marlini Lutheri,?? e libris ipsius tollat hyperbolas, convicia, facetias, tautologias, ectragodismos, asseverationes, ad haec quae illi conveniunt cum loanne Husso et Ioanne Wicleffo aliisque nonnullis; fortasse non multum restabit, quo veluti proprio glorietur ». Qua de re etiam in Hyperaspisle adversus Lutheri librum De Servo Arbitrio idem Erasmus ita loquitur:3? « Quam multa, inquit, sunt in isto tuo libro prorsus aprosdionysa! Quam multa supervacanea! Quot in locis communibus morae! Quantum convitiorum! Quam multa manifestae vanitatis ! Quantum stropharum! Quam multa parum prudenter detorta ac depravata et ex depravatis tragicae conclusiones ! » Et in pleniori Responsione ad eundem librum, quam in Hyperaspiste promiserat:?! « Videor, inquit, * hoc mihi in Lutheri scriptis animadvertisse : non semper est intentus iis quae scribit, nec id fleri potest ut hominis animus perpetuo sit intentus alicui negocio ; semper tamen illi currit calamus. Itaque, quo crescat volumen, plurima incidunt, quae nihil aliud quam chartas explent. Nunc repetit plus decies dicta, commutatis tantum verbis, nunc concionatur, versans in locis communibus, nunc asseverationibus explet chartas, nunc ineptis salibus et infacetis facetiis eximit tempus, nunc quidquid offertur, aut succurrit animo, quocumque modo detorquet ad causam suam. Ac, praeter convicia, quibus natura scatet, habet verba quaedam veluti magica, quae non ratione, sed vehementia quadam afficiunt lectoris animum, col. 614; R. Cornely Compendium Introduclionis in Scripturae Libros, Dissert. 5, cp. 4-6, pag. 488-506, ed. Aug. Merk S. I. Parisiis, P. Lethielleux 1927. 28) Lib. 7, (P. L. 24, 268). lib. 2, ibid. eol. 1422. ct testimonio Erasmi mulla habet inutilia et non sun, multa etiam repetita et concionatoria; multa convicia verhaque magica. mE aaa V/————— ——————— ——————— à Etiam ex testimonio ipsius Lutheri scripta propria confusa sunt, rude ci indigestum chaos, cum iudicio legenda, erroribus ct intilogiis plena, tempori et impceritiae tribuendis, vel imbecillem vel parum eruditum. Irenaeus tradit? arte simili plurimis imposuisse Valentinum et Marcionem. Habebant verba quaedam barbara, incognita, vehementia, imperiosa. Ea mira fiducia pronunciantes, terrificabant iudices, et infirmos rapiebant in suam sententiam. Huiusmodi, inquit, ?* vocibus cum omnes Lutheri libri, tum hic praecipue scatet». Addit «aeris Dodonaei loquacitatem aut si quid illo est loquacius » Atque hic quidem et huiusmodi aliis quam multis ostendit Erasmus qualia sint scripta Lutheri. IV. Sed non opus est hac in re testimonio Erasmi; habemus Lutheri ipsius de scriptis et libris suis iudicium latamque sententiam. In Praefatione nanque ad primum tomum Operum suorum ita loquitur:35 «Multum diuque restiti illis, qui meos libros, seu verius confusiones mearum lucubrationum voluerunt editas, tum quod nolui antiquorum labores meis novitatibus obruere et lectorem a legendis illis impediri, tum quod nunc Dei gratia extent methodici libri quam plurimi, etc. Mei autem libri, ut ferebat, imo cogebat rerum gerendarum nullus ordo, ita etiam ipsi sunt quoddam rude et indigestum chaos, quod nunc nec mihi ipsi sit facile digerere. His rationibus adductus, cupiebam omnes libros meos perpetua oblivione sepultos, ut melioribus esset locus». Et postea: «Sed ante omnia, inquit, oro pium lectorem, et oro propter ipsum Dominum nostrum Iesum Christum, ut ista legat cum iudicio, imo cum multa miseratione, et sciat me fuisse aliquando monachum et papistam insanissimum, cum istam causam aggressus sum », etc. Deinde:?" «Ita invenies, inquit, in istis meis scriptis prioribus quam multa et magna humillime concesserim Papae, quae posterioribus et istis temporibus pro summa blasphemia et abominatione habeo et execror. Dabis ergo hunc errorem, pie lector, vel, ut ipsi calumniantur, antilogiam, tempori et imperiliae meae. Solus primo eram, et certe ad tantas res tractandas ineptissimus et indoctissimus ; casu enim, non voluntate aut studio in has turbas incidi, Deum ipsum testor». Et ad calcem Praefationis eiusdem : « Haec, inquit, ?? €ol. 917-918. 34) T. 10, lib. 2, col. 1422. 35) W. L. t. 1, f. II*. 36) Ibid. 37) Ibid. DISSERTATIO UNICA 331 ideo narro, optime lector, ut si lecturus es opuscula mea, memor sis me unum fuisse, ut supra dixi, ex illis, qui, ut Augustinus de se scribit, 3? scribendo et docendo profecerint, non ex illis, qui de nihilo repente fiunt summi, cum nihil sint ». Qualia igitur sunt scripta Lutheri, ipsomet teste et iudice ? Humana, hominis, qui scribendo et docendo profecit, quibus antiqua multo sunt meliora, confusa, absque ullo ordine, rude indigestumque chaos, erroribus, qui tempori et imperitiae tribuendi sunt, plena, et talia, ut ipsemet auctor cuperet omnes libros suos esse perpetua oblivione sepultos. Sciendum est autem Lutherum Praefationem istam scripsisse non longe antequam ex humanis excederet. Nam, ut Philippus Melanchthon?*? in Praefatione ad secundum tomum Operum Lutheri scribit, editionem secundi tomi antevertit fatum Lutheri, et ea de causa non habetur praefatio Lutheri ad secundum tomum neque ad sequentes alios, quoniam mortuus fuit, priusquam secundus tomus ederetur in lucem; cum tamen typographi praeceptum haberent a duce Saxoniae, ut editionem Operum Lutheri urgerent et matLurarent, sicut ipsemet Lutherus in Praefalione sua ista.“ Quod quidem et ipse cupiebat, ne, si post mortem suam edita fuissent, ex una confusione, ut ait,?? fierent multae confusiones. Si igitur Lutherus, iam senex et morti vicinus, de scriptis suis tale iudicium fecit; quomodo, quaeso, audent Lutherani scriptis omnium orthodoxorum et Sanctorum Patrum anteferre longeque praestantiora habere ? Aut quomodo audent scriptis tam confusis et, fatente Luthero, erroribus plenis, propheticum et apostolicum spiritum attribuere, eaque tanquam coelestia divinaque oracula venerari ? V. Sed aiunt Lutherum, si non propheta, non apostolus, non evangelista, virum fuisse longe doctissimum theologumque omnium praestantissimum eminentissimumque. Esto, fuerit inter theologos ipse sicut gigas inter pygmaeos, unus ex Énachim, quorum comparatione Hebraei videbantur locustae ; ? fuit tamen homo, qui legendo et docendo profecit. Homo fuit, errare potuit et in haeresim labi. f. IIs. 41) Ibid. t. 1, f. II*. 42) Ibid. 43) Cf. Nm 13, 34. utpote quia legendo et scribendo profecerat. Testimonium hoc Lutherus morti proximus dedit, cupiens ceditionem opcerum quam primum maturari, ne ex una confusione multae exorirentur. Quomodo ergo Lutherani scripta omnia Lutheri maximi faciunt? Etsi pracstuntissimus fuerit theologus, errare potuit et huereticus lieri, quod, teste Lirinensi, non semel necidit Nestorio, Photino, Apollinari, Origení Vincentius Lirinensis, pertractans illud, quod in Deuteronomio legitur : * Si surrexerit in medio lui propheta, aul qui somnium vidisse se dical, el praedixerit signum atque portentum, et evenerit quod locutus est, el dixerit tibi : Eamus el sequamur deos alienos, quos ignoras, el serviamus eis; non audies verba prophelae illius aut somniatoris, quia tentat vos Dominus Deus vester, ut palam fiat utrum diligatis eum an non, in toto corde vesiro et in lota anima vestra ; docet *5 Ecclesiam Dei passam fuisse grandem tentationem, cum viri magni et omni doctrinarum genere praestantissimi in haereses lapsi sunt. In exemplum autem adducit Nestorium, Constantinopolitanum patriarcham ; Photinum, apud Pannonios ecclesiae Sirmitanae episcopum, cuius praeclaras inquit fuisse dotes: quod esset ingenii viribus valens, doctrinae opibus excellens, et eloquio praepotens, quippe qui latino et graeco sermone copiose et graviter disputaret et scriberet, sicut, inquit, monumentis librorum suorum manifestatur ; Apollinarem, $° admirandae praestantiae virum, de quo ait: « Nam quid illo praestantius acumine, exercitatione, doctrina ? Quam multas ille haereses multis voluminibus oppresserit, quot inimicos fidei confutaverit errores, indicio est opus illud triginta non minus librorum nobilissimum ac maximum, quo insanas Porphyrii calumnias magna probationum mole confudit. Longum est universa ipsius opera commemorare, quibus profecto summis aedificatoribus Ecclesiae par esse potuisset». His addit Origenem, «cuius, inquit, * tanta fuit vis ingenii, tanta doctrinae ac totius eruditionis magnificentia, ut pauca forent divinae, pene fortasse nulla humanae philosophiae, quae non penitus adsequeretur ». D. Hieronymus, ad Pammachium el Oceanum scribens, de Origene ait,“ quod «Scripturas memoriter tenuit, et in studio explanalionis earum diebus desudavit ac noctibus. Mille et eo amplius tractatus, quos in Ecclesia locutus est, edidit, innumerabiles praeterea commentarios, quos ipse appellavit tomos et quos nunc praetereo, ne videar operum cius indicem texere. Quis nostrum potest tanta legere, quanta ille conscripsit ? » Ita sane Origenes ad miraculum usque omniiuga doctrina et eruditione refertus habitus fuit. 45*) Ibid. col. 653. 46) Ibid. col. 660. 47) Epist. 84, ibid. 22, 750. DISSERTATIO UNICA 333 Tandem in exemplum adducit ** Tertullianum, de quo ait, quod « sicut Origenes apud Graecos, ita hic apud Latinos nostrorum omnium facile princeps iudicandus est. Quid enim, inquit, hoc viro doctius ? Quid in divinis atque humanis rebus exercitatius ? » Huius laudes etiam D. Hieronymus passim, data occasione, eloquitur, de quo in epistola ad Magnum oratorem ait :*^° « Tertulliano quid acutius ? Quid eruditius ? » Fuere praenominati viri doctrina et eruditione praestantissimi ; eliam tamen errare potuerunt, errarunt, et in haereses teterrimas deterrimasque lapsi fuerunt. Possunt igitur etiam viri doctissimi diaboli opera haeretici fieri ; quare profecto et Lutherus, etiam si theologus fuerit omnium praestantissimus. An non Lucifer, Angelorum omnium praestantissimus, factus fuit daemonum omnium pessimus ? 5° Non omittam autem hic ex eodem Lirinensi causam adducere, propter quam Origenes in haereses lapsus fuerit; adeo ut D. Hieronymus, in epistola ad Pammachium et Oceanum de Origenis erroribus, in qua eos confutat, 5 qui Origenem ab haeresi excusant, asserentes ab haereticis et malevolis hominibus ipsius libros fuisse corruptos, dicat 5 Origenem fuisse Arii fontem, et cum damnatus fuit Arius, latenter damnatum fuisse et Origenem. Et S. Epiphanius in epistola ad loannem lerosolymitanum Episcopum Origenem non modo patrem Arii, verum etiam aliarum haereseon radicem parentemque appellat. 53 Tanti itaque lapsus causa Vincentius ita exponit, dicens : ** « Quamobrem hic Origenes tantus ac talis, dum gratia Dei insolentius abutitur, dum ingenio suo nimium indulget sibique satis credit, cum parvipendit antiquam christianae religionis simplicitatem, dum se plus cunctis sapere praesumit, dum, ecclesiasticas traditiones et veterum magisteria contemnens, quaedam Scripturarum capitula novo modo interpretatur, meruit ut de se quoque Ecclesia Dei diceret: Si surrexerit in medio tui propheta, non audies verba prophelae illius, quia tentat vos Dominus Deus vester ». Visus est autem mihi Vincentius graphice admodum hoc loco non Origenem, sed Lutherum describere et ad naturale coloribus suis depingere. 2 Petr 2, 4. 51) Epist. 84, (P. L. 22, 751). 52) Ibid. col. 746. 53) P. G. 43, 383. et Tertullíano, qui omnes mirabili ingenio et eruditione referi! in haeresim lapsi sunt. Causne, ob quas Origenes in haereses Incidit, optime quadrant in Lutherum; nempe quod ingenio nimla indulgens, sibi credidit, alios parvipependit, novas interpretationes Scripturae invexit. Quamvis ardenti ingenio el polvgraphus, Lutherus non videtur fuisse praestaniis doctrinae et eruditionis. Ad hoc ostendendum, percurrenda essent singula ipsius scripta; at probari posset ex communi nota hacreticorum; ex consensu Catholicorum et multorum sectariorum, praeseriim Calvinistarum et Zwinglianorum; ex quibus Stanearus pluris facit unum MaoVI. His autem veluti per excursum et digressionem dictis, videndum nunc est an revera Lutherus praestanti doctrina et eruditione refertus fuerit, sicut Apollinaris, Origenes, Tertullianus, an potius sicut Nestorius fuerit, de quo idem Vincentius ait,55 quod, «licet summo populi favore celebraretur, et quotidie palam divina tractaret eloquia, in eo tamen plus admirationis fuit quam utilitatis, plus famae quam experientiae, quem opinione vulgi aliquandiu magnum humana magis fecerat gratia quam divina ». Nos Luthero ardens ingenium, quo etiam daemones maxime pollent, facile dedimus, et polygraphum diximus. De doctrina autem praestante valde dubitamus, et videbimur quidem Lutheranis dubitare vel de candore nivis, aut de calore ignis, aut etiam de luce solis. Sed, cum nonnisi ex ipsius scriptis possimus de doctrinae praestantia iudicium facere, oporteret hic vasta scriptorum eius volumina tota percurrere, aut in unum cumulum congerere, et ad libellam ac veluti lapidem lydium examinare. Esset autem immensum. Possemus, laboris et temporis usuram facientes, brevibus Lutherum haereticum iam demonstratum, ** ex communi haereticorum in Sacris Litteris nota indoctum ostendere. Haeretici nanque insipientes, indocti, ®© errantes et in errorem mittentes dicti sunt ; 58 volentes esse legis doclores, sed non intelligentes neque quae loquuntur neque de quibus affirmant, 5* qui promittentes falsi nominis, sive falso nominatam scienliam, a fide exciderunt, *? aberraruntque. Sadducaei sunt, qui errant, nescientes Scripturas neque virtutem Dei. ® At vero, licet haeretici in intelligentia Divinarum Scripturarum errent, possunt tamen alioqui esse viri doctissimi et omni disciplinarum genere instructissimi, quales cum primis fuerunt Origenes et Tertullianus. Talis vero tantaque de Lutheri doctrina existimatio aut opinio apud Catholicos quidem nunquam fuit, nec est apud multos sectarios, praesertim vero Zwinglianos et Calvinistas. Unus ex novis dogmatistis Franciscus Stancarus, inter Novatores post Lutherum non ignobilis, uni Magistro, quem dicunt, SentenLiarum, plus doctrinae tribuit quam centum Lutheris. In libro pag. 150-199. 57) 2 Petr 3, 16. 58) 2 Tim 3, 13. 59) 1 Tim 1, 7. 60) Ibid. 6, 20-21. Vulg.: Falsi nominis scientiae... circa fldem. 61) Mt 22, 29. DISSERTATIO UNICA 335 enim De Trinitate et Medialore ita pronunciavit: ? « Ego, inquit, iudico unum Petrum Lombardum pluris esse quam centum Lutheros, ducentos Melanchthones, trecentos Bullingeros, quadringentos Petros Martyres et quingentos Calvinos; qui omnes, si in mortario contunderentur, non exprimeretur una uncia verae theologiae, praesertim in articulo de Trinitate, incarnatione, mediatore et sacramentis ». Ita Stancarus. Quid hic dicam? Inimici nostri sunt iudices. ® Possemus, ipsius etiam Lutheri confessione, nostram sententiam comprobare ; fassus est enim reperiri in scriptis suis multos errores. Cuius rei gratia voluisset omnes libros suos perpetua oblivione sepultos, tribuitque errores tempori et imperitiae suae. Et quidem ignorantiam fontem, radicem matremque esse errorum nullum est dubium. Sed confessio ista tribuetur Lutheri modestiae; fuit enim modestissimus homo et corde humillimus, tam vere scilicet quam corvus est albus. Aliam igitur necesse est, ut ingrediamur viam. VII. Praemittimus autem ex Divinis Litteris scientiam atque doctrinam posse homini contingere vel ex Dei mirabili dono, absque ullo humano studio, qualis fuit sapientia Salomonis et creata in Christo; sapientia atque doctrina, de qua ait: Mea doctrina non est mea, sed eius qui misit me,® hoc est, non est cur dicatis mirantes: Quomodo hic litteras scit, cum non didicerit ? 5 Mea enim doctrina non est humanitus comparata, sed divinitus tradita, qualis fuit doctrina Salomonis, Danielis, Prophetarum omnium. Talis fuit etiam doctrina Apostolorum per Spiritum Sanctum coelitus ipsorum mentibus infusa 5 iuxta Christi promissum : Paraclitus autem Spiritus Sanctus, quem miltet Paler in nomine meo, ille vos docebit omnia ; ** et iterum: Docebit vos, sive deducet vos in omnem veritatem. *?* Et quoniam Sacra Scriptura doctrinam continet divinitus revelatam; rite intellecta nullum docet errorem, Deus enim veritas est,9? et ipsius sermo similiter veritas est. ™ Sicut enim sol nullam admittit obscuritatem tenebrarum, ac proinde nec radius solis, ita nec Deus, nec sermo ipsius aliquam falsitatem erroris. coviae 1562. 63) Dt 32, 31. 64) Io 7, 16. 65) Ibid. vr. 15. 66) Cf. Act 2, 1-4. gistrum Sententiarum quam centum Lutheros. Item probari posset ex confesslone ipsius Lutheri; sed nlia via ingredienda est. Duplex est modus acquirendi scientiam: vel divina infusione, ut in Salomone, E vel humano studio, ut profecit Moyses. Concessum iam est nb aliis et nb ipso Luthero suam docirinam non fuisse divinitus infusam, sed labore acquisitam. Atqui ad comparandam doctrinam longe praestantem, 336 : SECTIO SECUNDA Praeter doctrinam autem divinitus infusam datur doctrina humano studio comparata; de qua legimus, quod Moyses edoctus fuit in omni sapientia Aegyptiorum, et Paulus secus pedes Gamalielis eruditus iuxta veritatem paternae legis,"? et Timotheus ab infantia Sacras Litteras didicit. * De illa legimus : Beatus homo, quem tu erudieris, Domine, et de lege tua docueris eum ! ** De hac vero : Docentes doctrinas et mandata hominum. ?5 Lutheri autem doctrinam non fuisse divinitus infusam, qualis fuit doctrina Prophetarum et Apostolorum, manifestum est; nec tantum a Catholicis verum etiam a sectariis luculentis rationibus probatum est. Nam Theologi Casimiriani in Admonitione de Concordia Bergensi ex Lutheri scriptis hoc evidenter evincunt. *5 Et Lutherus ipse ad excusandos errores, qui in scriptis suis reperiuntur, ait unum ex illis fuisse, qui docendo et scribendo profecerit, non ex illis qui repente fiunt summi. In scholis ab infantia versatus fuit, studio et labore doctrina comparavit, et more solito lauream doctoralem adeptus fuit. ?? VIII. Ad comparandam autem doctrinam longe praestantem praeter ingenium, diuturno opus est tempore, magno studio improboque labore; hinc enim proverbium illud: «Dii laboribus omnia vendunt », ?? et illud Hesiodi:?? «Ante omnia praeclara dii posuere sudorem ». Unde est etiam illud Lyrici Poetae: ® «Qui studet optatam cursu contingere metam multa tulit, fecitque puer, sudavit et alsit ». Hine Demosthenes apud Stobaeum 9? dixit oratoriam facultatem sibi comparasse assiduo studio, quo plus in vita sua olei quam vini insumpserat. 3, 15. 74) Ps 93, 12. 75) Mt 15, 9. 70) De Libro Concordiae Admonitio Christiana, cp. 6 De Auctoritate Lutheri, png. 197 sqq., Neustadll 1581. 77) Hypotyposis M. Lutheri, vol. 2, part. 1, sect. 2, Dissert. 2, pag. 51-55. 78) Est apud Graecos proverbialis sententia, qua saepe utuntur, ut significent nullam rem sineacura et exercitatione peragi posse, Huc respicit etiam illud Virgilii in Georg.: a Labor omnia vincit Improbus, et duris urgens in rebus egestas ». serm. 29 De Assiduitate et Diligentia, png. 453, Lugdun! 1555. DISSERTATIO UNICA 337 At vero, cum natura nostra sit laborum et difficultatum inimica, nisi animus ardenti scientiarum desiderio incitatus vires suppeditet, succumbit homo studiorum labori; et vel, scientiarum cursum penitus intermittens, musis valedicit, vel, a summis artium et scientiarum gradibus despondens animum, mediocritate quadam contentum se esse velle statuit. Quid si quis animum sortitus sit, qui nobiles artes contemnat, et scientiarum veluti inimicus sit? Licet homini insita quaedam vel potius innata cupiditas scientiae sit, 9? doctrinae praestantiam assequi nulla ratione potest; eam enim vix consequuntur ii, qui etiamsi magno sint ingenio, nullis laboribus parcunt, et in cursu ad propositam studiorum metam freno potius quam calcaribus opus habent. In Lutheri autem scriptis, ut ad rem veniamus, comperisse mihi visus sum hominem bonarum artium et scientiarum contemptorem potius et inimicum quam magnum aestimatorem et ex animo amicum. Hinc in scriptis suis scholasticas doctrinas et disciplinas non modo non laudavit, verum etiam vituperavit, suaque vituperatione de earum dignitate et auctoritate plurimum detraxit. Scribens in Latomum ait : 8 « Meum consilium dixi, ut adolescens vitet philosophiam et theologiam scholasticam ut mortem animae suae ». Quasi vero philosophia et theologia scholastica continerent venena lethalia, data epistola ad Langum augustinianum ait : * « Mitto has litteras ad eximium D. Iodocum Ysenacensem, plenas quaestionum adversus logicam, philosophiam et theologiam, idest, blasphemiarum et maledictionum contra Aristotelem, Porphyrium et sententiarios ». In libello ad Nobilitatem Germanicam De Reformatione Chrislianae Reipublicae, ubi agit de academiis reformandis : « Suadeo, inquit, 55 ut libri Aristotelis Physicorum, Metaphysicae, De Anima, Ethicorum, qui hactenus omnium optimi habiti fuere, penitus aboleantur et exterminentur cum omnibus illis, qui rerum naturalium explicationem et cognitionem se tradere profitentur, cum ex illis nihil vel naturalium vel spiritualium rerum disci vel doceri queat ». Ubi, post redditas istius assertionis sive consilii sui nonnullas futiles rationes, Mb. 13, cp. 11, (P. L. 32, 849). 83) Confutatio Rationis Latomianae, W. L. t. 2, f. 256*. necessarium est imprimis ardens scientlarum desiderium et amor. Sed Lutherus potius contemptor sclentiarum fult. quam ex nnimo amicus; vituperavit enim omnes sclentins, ut patet ex. libello in Latomum, et ex epistola ad Langum. Vituperavit bonas artes, ut apparet ex libro ad Nobilitatem Germaniae. Vituperavit dialecticam, ut manifestum est ex epistola ad Spalatinum, et quidem futilibus rationibus ductus. Parvipendit 338 SECTIO 'SECUNDA ait ® quod figulus plus scientiae habet de rebus naturalibus quam in aristotelicis supradictis libris contineatur. «Spectatum admissi risum teneatis, amici ! » 8 Scribens ad Spalatinum parastatam suum: «Quaeris, inquit, 99 quatenus utilem dialecticen arbitres theologo. Ego sane non video, quomodo non sit noxia potius dialectice vero theologo ». Et postea : 9? «Si ulla necessaria est dialectica, naturalis illa ingenita sufficit ». Et iterum : * « Ego saepius cum amicis disquisivi, quidnam nobis videretur utilitatis accessisse ex tam anxiis studiis philosophiae et dialecticae. Et certe uno consensu admirati, imo lamentati nostri ingenii sortem, nihil utilitatis, totum autem nocentiae pelagus invenimus ». Probat autem Lutherus suam sententiam ratione sane optima, ne dicam tanto viro digna demonstratione potissima, dicens : *! «Prosit tibi dialectica ubi potest; in Sacris Litteris etiam nocebit. Quomodo prodest dialectica, cum, postquam accessero ad theologiam, id vocabuli, quod in dialectica sic significabat, cogar reiicere, et aliam eius significationem accipere ? Corpus in arbore Porphyriana significat rem constantem materia et forma. At tale corpus non potest homini contingere, cum in Scriptura corpus nostrum solam materiam significet, non etiam formam, ut ibi: Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere ». ® Optime sane et quam doctissime! Quasi corpus in Scriptura Sacra nihil aliud significet quam hominis materiam, nec legamus corpora coelestia et corpora terrestria, 9 corpus Ecclesiae, * umbram futurorum, corpus aulem Chrisli, 5 et corpus rotarum plenum oculis, ut semel et iterum ait Ezechiel, %8 et multis aliis in locis non sumatur corpus pro toto homine: An nescitis quod corpora vestra membra sunt Christi?” Zóparta ** enim Graecis usitate personas significant, *? unde est illud : In quo inhabitat omnis plenitudo divinitalis cwpatzõç 1? corporaliter, hoc est, personaliter. 1% Pergit autem Lutherus, et ait!? quod «nullus usus sit Scriguae et C. Schenkl Vocabolario Greco-ltaliano sub voce ad« ; F. Prat S. I. La Teologia di S. Paolo, part. 2, lib. 3, cp. 3, pag. 148 et 153, not. 20. Vers. ital. I. Albera, Torino 1928. DISSERTATIO UNICA 339 pturae hominem vocari sensitivum, rationalem, corporeum, animatum. Et breviter, inquit, totum illud commentum arboris Porphyrianae dixi, et adhuc dico, minus quam anile figmentum esse, aut somnium aegrotantium esse, deinde et praedicamenta et nonnulla alia philosophiae tantum theologiae nocere». Loquitur Lutherus ut doctissimum et sapientissimum virum decet; sed qui solus sibi sapit, et plus sapit quam oportet sapere. 193 Scribens ad Iodocum Ysenacensem ait :'9* « Ego simpliciter credo quod impossibile sit Ecclesiam reformari nisi funditus canones, decretales, scholastica theologia, philosophia, logica, ut nunc habentur, eradicentur, et alia studia instituantur » Voluit Lutherus 1% philosophiam ab Apostolo damnatam fuisse, cum ad Colossenses ait: Nemo vos seducat per philosophiam et inanem fallaciam ; 1% ac propterea omnes humanas disciplinas inventa esse diaboli et daemonum retia. Totam aristotelicam philosophiam appellat!9?? diabolicam ; Aristotelem ipsum nunc logodaedalum et logomachum dicit, nunc illusorem ingeniorum et animarum carnificem, nunc ex professo publicum veritatis hostem et piae doctrinae vastatorem, Proteum, Cerberum, Geryonem, Momum, !?? bestiam similem hydrae in Lerna. 1°? In epistola ad Ioannem Langum, quam superius adduximus, de Aristotele agens, ita loquitur : !? « Nil ita ardet animus quam histrionem illum, qui tam vere graeca larva Ecclesiam lusit, multis revelare ignominiamque eius cunctis ostendere, si ocium esset. Habeo in manibus commentariolos in primum Physicorum, quibus fabulam Aristaei denuo agere statui in meum istum Protea, illusorem vaferrimum ingeniorum ; ita ut nisi caro fuisset Aristoteles, vere diabolum eum fuisse non puderet asserere». Hoc itaque animo fuit Lutherus in humanas disciplinas dialecticen et philosophiam. Sed quo animo in scholasticam theologiam? Philippus Melanchthon in Praefatione ad secundum tomum Operum Lutheri ait, !! quod «non prorsus reliquit sententiarios, ita quod Gabrielem et Cameracensem pene ad verbum memoriter recitare poterat », W. L. t. 2, f. 256*. 106) Col 2, 8. Vulg.: Ne quis vos decipiat. 107) Condemnatio Librorum, etc. W. L. t. 2, f. 191*; Confutatio Rationis Latomianae, lbid. f. 243^. 108) Cf. not. 125, Dissert. 2, sect. 1 huius libri. 109) Ct. not. 52, Dissert. 4, sect. 2, lib. 1 huius vol. logicam et metaphysicam nc totam philosophiam, quam nb Apostolo damnatam dicit, et diabolicam appellat. Aristotelem vero histrionem vocat et quasi diabolum. Sed super omnin scholusticam theologiam insectatus est, consulens adolescentibus, ut eam ianquam animae mortem fugiant; et in omnes scholasticos theologos, praesertim in D. Thomam debacchntur, Academias per idolum Moloch figurntas putat. Alexandrum Halensem vel polius D. Thomam et quod «diu multumque legit scripta Occam, cuius acumen anteferebat Thomae et Scoto ». At vero Lutherus ad calcem Confutalionis [Rationis] Latomianae consilium suum esse ait, ®? ut adolescens fugiat studium scholasticae theologiae tanquam mortem animae suae. Et postea : « Iterum moneo cum Apostolo: Videle ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem fallaciam. Hanc ego scholasticam theologiam interpretor fortiter et cum fiducia » Et ita saepe saepius Lutherus similia de scholastica theologia deblaterat. IX. Et in scholasticos theologos nunquam non furiose conviciis debacchatur, nec D. Thomae, eminentissimo omnium et qui scholasticae theologiae summum est culmen et columen, vel minimum parcit. Loco proximo indicato de S. Thoma sic loquitur : !à3 «De Thoma Aquino an damnatus vel beatus sit, vehementissime dubito ; citius Bonaventuram crediturus beatum. Thomas multa haeretica scripsit, — sed Luthero dicenti bonum malum et malum bonum, ponenti lucem in tenebras et tenebras in lucem, ™4 — et auctor est regnantis Aristotelis, vastatoris piae doctrinae ». In Hesponsione autem ad Ambrosium Catharinum multo blasphemiora in S. Thomam iactat convicia. In duodecima nanque antichristi facie invehitur in academias et universitates, !5 quas dicunt christiani orbis, quas dicit chaos et ianuam patentem inferni, et per idolum Moloch!!5 figuratas putat, videturque sibi quod haec facies sit omnium nocentissima, et quod praedicta fuerit in Apocalypsi, ubi dicitur : Et quintus Angelus tuba cecinit. Et vidi stellam de coelo cecidisse..., et data est ei clavis putei abyssi." Ubi per Angelum, qui tuba canit, intelligit Romanum Pontificem decreta condentem, quoniam per Angelos in Apocalypsi intelliguntur Episcopi, ut cum dicitur Angelo Ephesi, 8 Angelo Smyrnae, !? etc. Sed quid per stellam de coelo lapsam ? «Stella, inquit, ??? de coelo in terram lapsa vel Alexander de Hales, vel, quod magis credo, S. Thomas fuit, qui, post universitates approbatas et tubam huius ponentes tenebras lucem et lucem tenebras. 115) W. L. t. 2, f. 153*. 116) Ct. Lv 18, 21; 20, 2-5; 3 Rg 11, 7. 33. 117) Apc 8, 1. 118) Cf. ibid. 2, 1. 119) Cf. ibid. vr. 8. DISSERTATIO UNICA 341 Angeli, vel primus vel maximus fuit auctor invehendae in orbem christianum philosophiae, solus aristotelicissimus ac plane Aristoteles ipse; in quam velut in terram de coelo a Christo cecidit, fretus auctoritate impiissimi illius Angeli eiusmodi studia probantis. Accepit autem clavem putei abyssi, et aperuit et eduxit nobis mortuam iam dudum ac damnatam per Apostolum philosophiam. Et inde ascendit fumus istius putei, idest, verba mera ac opiniones Aristotelis et philosophorum, sicut fumus fornacis magnae; invaluit enim, et late patens facta est philosophia, ut Christo Aristotelem aequarit quantum ad auctoritatem et fidem pertinet. — Prodigiosum Lutheri mendacium ! — Hinc obscuratus est sol iuslitiae et veritatis Christus, pro fide inductis moralibus virtutibus, — delirat hic Lutherus, — et pro veritate opinionibus infinitis; ef aer de fumo pulei, ut intelligatur non fuisse solis eclipsis, sed obscuritas aeris et solis e fumo inferni ascendente, hoc est, humanis doctrinis Christum et fidem eius, quac est aer et spiritus, obscurantibus ». Ita bonus Lutherus D. Thomam facit omnium istorum malorum in Ecclesia Dei praecipuam et principalem causam. Sed quid de scholasticis theologis post D. Thomam ? Designari dicit !?* per locustas, quae exierunt de fumo pulei, quae habebant faciem instar hominum et capillos instar mulierum, sed dentes leonum el caudas scorpionum ferreasque loricas et coronas quasi aureas in capitibus suis. 12 Haec omnia Lutherus, subtilissimo ingenio et sensu, si superis placet, optimo, de theologis scholasticis interpretatur. Regem autem harum locustarum angelum abyssi Aristotelem dicit, esseque ait !?3 «rectorem generalissimum omnium universitatum; non Christum, non Spiritum Sanctum, non Angelum Domini». «Et certum est, inquit, Aristotelem, mortuum et damnatum, esse doctorem hodie omnium universitatum magis quam Christum, quia auctoritate et studio Thomae elevatus regnat, resuscitans liberum arbitrium, docens virtutes morales, quarum Lutherus inimicus, et philosophiam naturalem » quam Lutherus ignoravit. Unde necesse est ut patiatur ipse quam aliquando tulit legem, dicens : ** « Stante ignorantia velle theologiam tractare est aliud nihil super : Dominus lesus Heri ct Hodie, etc. ibid. t. 1, f. 412°. stellam Apocalypsis dicit de coelo in terram lapsam, ad omne malum in Ecclesia inducendum. Similiter sensit de theologis post D. Thomam, vocans eos locustas A- pocalypsis, quarum rex est Aristoteles. Hinc demum scholasticam theologiam falsam dicit, illusoriam, crucis inimicam. Sic vero scholasticos male habuit, quia primi omnium suas haereses damnarunt, utens stralagemate regis Macedonum contra Athenienses, et luporum ndversus canes. quam asinum velle lyra canere». Hinc autem deducitur quam bonus fuerit theologus Lutherus. Denique de scholastica theologia ita pronunciat, in Parisienses scribens : 1 « Theologia scholastica est falsa Scripturae et sacramentorum intelligentia, et exulem nobis facit veram et sinceram theologiam » «Quo tempore coepit theologia scholastica, idest, illusoria, eodem evacuata est theologia crucis ». ?* Hinc ipse non theologiam appellare solet, ?? sed theologistriam, nec scholasticos ipsos theologos, sed theologastros, magistrellos, marcolfos, sophistas, asinos, porcos, stipites. Quid vero ita Lutherus male affectus in scholasticos theologos ? Quoniam haereses ipsius scholastici theologi cum primis adverterunt, scriptisque exagitarunt, atque damnarunt. Quare necesse fuit ut Lutherus in ipsos eo animo fuerit, quo lupus in canes a pastoribus ad gregis ovium suarum custodiam deputatos. Ususque est Lutherus stratagemate, quo usus fuit rex Macedonum, qui, ut Plutarchus in Vita Demosthenis scribit, ?8 cum insatiabili cupiditate Atheniensibus inhiaret, belloque eos infestaret, causam inimicitiarum et belli in Atheniensium peroratores, maxime vero in Demosthenem et Charidemum coniecit, quod dissidiorum ipsi essent auctores. Quare, missis ad Athenienses legatis, postulavit ut sibi declamatores istos dederent. Sed, cum Demosthenes fraudem subolfecisset, in concionem prodiens, et causam talis postulationis subindicans, Aesopi fabulam??? enarravit: Quod cum olim lupi oves bello infestarent, canes autem, ovibus subsidio venientes, lupos a caulis stabulisque arcerent; lupi ab ovibus per legatos canum deditionem flagitarunt, quod ipsi essent bellorum et inimicitiarum in causa. Ita sane Lutherus tanquam lupus et luporum antesignanus in scholasticos theologos, post Episcopos, cum primis ululat atque deblaterat, ut oves Christi, canum horum praesidio destitutae, rapacium luporum dentibus paterent, ac miserrime interirent. Nunc, cum Lu - therus tantopere scholasticam theologiam contempserit, non potuit in ea principem locum obtinuisse. 214*; Contra Henricum Regem Angliae, ibid. f. 356^-358*. 361*; Wider die X XXII Artickel der Theologisten zu Lóuen, W. G. t. 12, f. 340-341*. 128) Le Vite degli Uomini Illustri, t. 1, pag. 43-45. Vers. ital. Conte Pompei, Padova 1818. 128) Aesopi Phrygis et aliorum Fabulae, Dc Lupis et Ovibus, f. 73, Venetiis ad signum Seminantis 1575. DISSERTATIO UNICA 343 X. Sed forte theticam theologiam Lutherus optime omnium assecutus fuit. Consistit autem in cognitione exacta et scientia Sacrarum Litterarum, lucubrationum Sanctorum Patrum et ecclesiasticarum historiarum antiquarumque traditionum. Haec autem fuit veterum theologia ante scholasticam ; a qua tamen scholastica non essentia, quod spectat ad substantiam rerum quae docentur, sed tantum ratione differt. Eadem est theologica disciplina, quae nunc in scholis traditur, cum ea quae tradita a Sanctis Patribus fuit; sed in scholis traditur servata methodo, ordine, ratione, adscitis in subsidium naturalibus humanisque scientiis, quae ad veritatis illustrationem conferre nonnihil possunt, et theologica dogmata subtiliore quadam et accuratiore discussione tractantur. Hanc autem theticam theologiam Lutherus supra modum jactavit; nam, quod spectat ad cognitionem Sacrarum Litterarum, notius est quam ut dicatur. Et ipse in Praefatione ad primum tomum Operum suorum ait : 1 « Ego iam Sacras Litteras diligentissime privatim et publice legeram, et docueram per septem annos, ita ut memoriter pene omnia tenerem ». Lectionem etiam Sanctorum Patrum ; in Con[utatione nanque Rationis Lalomianae ait:??' « Augustinum, Hieronymum, Ambrosium, Gregorium, Bernardum novi, ut frustra mihi tot nubes obieceris». Et non raro in scriptis suis sicut Sanctos Patres ita et Sacras Historias citat ad sua placita comprobanda. Sed, si Lutherus Sanctos Patres diligenter exacteque et candido animo legisset, profecto haereticus fieri [non] potuisset. Sed quam diligenter operam in Sanctis Patribus navare potuit, cum eos tanquam Mysorum ultimos !? superbissime contemneret, et nihil faceret mille Augustinos, mille Cyprianos?!* Sic nonnisi ad solas provocavit Scripturas, solum Dei verbum iactavit,!'* quasi haeretici non possint esse in Sacris Litteris versatissimi. Vincentius Lirinensis ostendit multos antiquorum haereticorum nihil unquam pene de suo sine Scripturis protulisse : « Hic fortasse, inquit, ?* aliquis interroget an et haeretici Divinae Scripturae testimoniis utantur. Utuntur plane, et vehementer quidem. Nam Henricum Regem Angliae, W. L. t. 2, f. 369. 134) Epist. ad Leonem X, ibid. f. 2», Neque praestantiam doctrinae quoad theticam theologiam Lutherus nssecutus est; quamvis tantopere inctaverit cognitionem Scripturae et Sanctorum Patrum, quos tamen superbe contempsit. Sacras Scripturas utique saepissime citavit, sed more haereticorum, ut. facilius venenum animis infunderet, absque vera earum intelligentia, ut^ Hebracorum rabbini, propriam interpretationem, non Ei sensum ; * Wi antiquorum secutus. videas eos volare per singula quaeque Sanctae Legis volumina, per Moysi, per Regum libros, per Psalmos, per Apostolos, per Evangelia, per Prophetas. Sive enim apud suos, sive alienos, sive privatim, sive publice, sive in sermonibus sive libris, sive in conviviis, sive in plateis, nihil unquam pene de suo proferunt, quod non etiam Scripturae verbis adumbrare conentur. Lege Pauli Samosateni opuscula, Priscilliani, Eunomii, Ioviniani, reliquarumque pestium; cernas infinitam exemplorum congeriem, prope nullam omitti paginam, quae non Novi et Veteris Testamenti sententiis fucata sit et colorata. Sed tanto magis cavendi et pertimescendi sunt, quanto occultius sub Divinae Legis umbraculis latitant. Sciunt enim foetores suos nulli fere cito esse placituros, si nudi et simplices exhalentur, atque idcirco eos coelestis eloquii velut quodam aromate aspergunt, ut ille, qui humanum facile despiceret errorem, divina non facile contemnat oracula ». His autem Vincentii exemplis addi a nobis potest Ioannes Calvinus, qui in peritia Divinarum Scripturarum nemini secundus videri voluit. 18 An propterea non est Calvinus Lutheranis haereticus ? Sunt et Hebraeorum rabbini peritissimi Scripturarum, qui incredibili studio improboque labore nihil aliud per diem et noctem agunt quam Sacras Litteras meditari, et rari sunt qui non omnes Veteris Testamenti libros memoriter teneant. Quid inde ? Num propterea veri theologi habendi sunt ? Num, quia Scripturas memoriter tenent, divinam earum veritatem mente sunt assecuti? Ex his itaque tam fuse dictis manifestum est Martinum Lutherum nulla fuisse doctrinae praestantia. Non negamus versatum fuisse in Divinis Scripturis ; sed eo modo, quo olim impius Arius et nostro saeculo Ioannes Calvinus, propriam semper interpretationem secutus, non maiorum traditionem more Sanctorum Patrum. De Basilio Magno et Gregorio Nazianzeno legimus, !3? quod cum Athenis in omni disciplinarum genere essent eruditi, ad studia Sacrarum Litterarum conversi, in eis sese tredecim annos in coenobio exercuerunt, illarum sententiam non ex proprio ingenio, sed ex maiorum ratione et auctoritate interpretantes. Nam Petrus ait: Hoc primum intelligentes, quod omnis prophetia Scripturae propria interpretatione non fit ; non enim voluntate humana allata est aliquando Hist. Eccles. lib. 2, cp. 9, (P. L. 21, 518). DISSERTATIO UNICA 345 prophetia. 8 Lutherus autem nonnisi propriam interpretationem sequi voluit, Scripturas proprio ingenio ac proprio, ut dicitur, marte interpretari. Sanctos autem Patres adeo neglexit, ut etiam si eos aliquando in suppetias venire iusserit, perperam et falso citaverit. Testis est ipsius Confutatio Latomiana, quae nos mentiri non patitur; ut ex uno libello de ceteris scriptis ipsius iudicium vel coniecturam faciamus. Contendit contra Latomum Lutherus, quod in doctrina fidei nullo utendum sit verbo, quod ab Apostolis positum non sit: « Nec est, inquit, °? quod mihi homousion illud obiectes, adversus Arianos receptum. Non fuit receptum a multis iisque praeclarissimis, quod et Hieronymus optavit aboleri, adeoque non effugerunt periculum hoc invento vocabulo, ut Hieronymus queratur nescire, quid veneni lateat in syllabis et litteris ». Optime sane citat Hieronymum! At non loquitur Hierony mus de voce homousion, imo per ipsum homousion rogat Damasum Papam, sed de voce hypostasis, an recipienda esset; sub ea enim suspicabatur latere quid veneni. 140 In eadem Confutatione Lutherus S. Augustinum falso adducit, ubi, contendens quod Baptismus non tollat peccatum, sed quod post Baptismum remaneat in homine peccatum secundum substantiam, ait :14 « Nec ego solus aut primus ex hominibus post Apostolos haec dico. Augustini verba sunt: Remittitur in Baptismo universum peccatum non ut non sit, sed ut non imputetur. Audis ? Est peccatum eliam post remissionem, sed non imputatum ». Quam audacter adducit Lutherus Augustini sententiam! Sed Augustini verba sunt in libro primo De Nuptiis et Concupiscentia ad Valerium, '*? ubi non de peccato, sed de concupiscentia asserit quod «in Baptismo remittitur. non ut non sit, sed ut non imputetur »; alioquin citet Augustini locum ubi hoc dixerit. Nam et alibi adducit hanc Augustini sententiam, quam pulcherrimum verbum dicit, 13 sed nec ibi locum citat. Est autem solemne Luthero ita Sanctos Patres adducere, nullis locis citatis, nisi quam rarissime. Sed satis superque dictum est de doctrinae Lutheri praestantia ; videamus doctrinae ipsius partes atque principia, et quam solidis rationibus fulta sit. 2, f. 105*. Sanctos Patres vero aut vilipendit, aut perpcram et falso adducit, ut locum Hierony mi de homousion ct Augustini textum de coucupiscenlia. Connexio materiae. Cum Lutherus muita scripseriL de fidei dogmatibus, videnda sunt eius doctrinae fundamenta, nam omnis scientia habet sua principia.

CHAPTER 5. Sectio Tertia — De Principiis Et Partibus Doctrinae M. Lutheri

DISSERTATIO PRIMA DE PRINCIPIIS ET PARTIBUS DOCTRINAE LUTHERI CIRCA FIDEM ET RELIGIONEM ! I. Diximus? Lutherum hominem fuisse polygraphum, scripsisse multa ad novum suum evangelium plantandum et confirmandum. Multa scripsit de Deo, de Christo, de homine, de Ecclesia, de sacramentis, de legibus divinis et humanis, de peccato et gratia ; et haec quidem sunt praecipua doctrinae ipsius capita quoad fidei dogmata et theologicas tractationes. Cum primis autem videnda nobis sunt lutheranae doctrinae axiomata ac veluti principia, ut aiunt, prima, quae sunt totius doctrinae bases et fundamenta, imo quasi radices et fontes. Nam, ut auctor est Aristoteles,’ omnis doctrina omnisque disciplina ex praeexistente fit cognitione, veluti in mathematicis disciplinis apud Euclidem ^* post definitiones sive suppositiones et postulata sive petitiones axiomata sunt, quae et pronunciata dicuntur sive dignitates, qualia sunt: 5 Omne totum maius est sua parte, et omne totum aequale est suis partibus simul sumptis ; quae eidem sunt aequalia, et inter se aequalia sunt; si aequalibus aequalia pag. 326-328 huius libri. 3) Analyticorum Posteriorum, lib. 1, cp. 1, vol. 1, pag. 121, ed. cit. * DISSERTATIO PRIMA 347 adiiciuntur, ipsa tota sunt aequalia; ê et si ab aequalibus aequalia demantur, quae remanent sunt aequalia, ? aliaque huiuscemodi quam plura. Ex quibus positis et concessis mathematici suas propositiones, problemata et theoremata confirmant. Sic omnis scientia habet sua principia, quibus nititur. ? Sacrae autem theologiae principia cum primis sunt articuli fidei, qui in Apostolico symbolo continentur, ? ex quibus omnia fere, quae ad fidei et pietatis doctrinam pertinent, certo consequio deducuntur ac veluti enascuntur. Lutheri doctrina habet sua quaedam principia; sed quam vera, quam solida viderint Lutherani. II. Sed priusquam de principiis doctrinae Lutheri disseramus, non erit ab re, ut nonnihil de lutheranismi principiis breviter dicamus. Sunt autem cum primis quod Lutherus, tanquam divinus homo, propheta de coelo, alter Elias, 1° currus Israel et auriga eius, ® Scripturas Divinas ex tenebris papatus in lucem assertas?? optime omnium intellexit. Quare in exponendis Sacris Scripturis soli Luthero credendum, papistis prorsus nihil. Item quod solus Lutherus, ut alter Elias, Divino Spiritu afflatus, ^ optime omnium vertit Sacra Biblia, Vetus quidem Testamentum ex hebraico, Novum vero ex graeco in germanicam linguam, ac propterea contemnenda est vetus latina Editio Vulgata, itemque interpretatio Septuaginta Virorum, nullaque alia quam Lutheri translatio legenda, nec aliam quam Lutheri versionem Lutherani prae manibus habent. 15 Praeterea in canone Sacrarum Scripturarum praeferendum esse iudicium Lutheri iudicio tottus Ecclesiae; ita ut quaecumque in pag. 130-132. 9) Denzinger n. 54. 86. 10) Io. Mathesius D. Martini Luthers Lcben in Siebzehn Predigten, Vorwori, S. 3; Predig! 15, S. 363-397 et passim, ed. O. Buchwald, Leipzig, sine anno; N. Amsdorfius Praefat. Op. Omn. Germ. Lutheri, Ichna 1555; Phil. Melanchthon Pracfat. ad 2 t. Op. Lat. Lutheri, f. IV; N. Selneccerus Historica Oratio von Leben und Wandel des Ehrwürdigen Herrn und Thewren Mannes Goites D. M. Lutheri, 1. 3; Io. Aurifaber Luthers Tischreden, Vorrede, Eisleben 1566; Io. Fabricius op. cit. png. 374-385. 11) 4 Rg 2, 12. etc. ibid. t. 7, f. 380*; Schuler-Schulthess Huldreich Zwinglis Werke, B. II, 2, S. 19. 21. 37. 63. 74-86; Io. Cochlaeus De Actis et Scriptis M. Lutheri, an. 1526, pag. 129. 13) Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, W. L. t. 2, f. 329-330*; Contra Henricum Regem Angliae, ibid. f. 369^; De Abusu Missae, I. G. t. 2, f. 49; Prior Concio ad Funus Friderici Ducis Saxoniae, ibid. 1. 519. 14) Cf. 3 Rg 17, 1; 18, 1. 8. 15) Cf. Io. Fabricius op. cit. pag. 147-193; P. Laiserus Chris!ianismus, Papismus et Calvinismus, das ist: Drey Unterschiedliche Auslegung des Caiechismi Lutheri, S. 300, Wittenberg 1623; Io. Mathesius op. cit. Predigt 13, S. 302-335. Prius tamen de lutheranismi principiis aliquid dicendum. Praecipua sunt hacc: Lutherus, ut divinus propheta, optime omnium intellexit Scripturas; Lutheri versio Scripturarum sola adhibenda; cius iudicium de canone Scripturarum iudicio Ecclesiae praeferendum; Luthero soli credendum, eius dogmata e coclo sunt. Hacc vero principia Lutheranis certissima sunt, ct indemonstrabilia. Multa fuerunt, quac hominibus divinam quandam conciliarunt Suctoritatem: favor Dci, Eloria operum, sapientia, etc.; 348 E TERTIA Sacris Bibliis censuit Lutherus hagiographa esse et authentica, ea tantum pro talibus habeantur ; quaecumque autem tanquam apocrypha et notha reiecit, prorsus reiiciantur, atque in hunc modum illud tantum in Divinis Scripturis sacrosanctum est, quod est Lutheri iudicio comprobatum; tandem quod Lutheri dogmata circa fidei et religionis doctrinam de coelo sint, ac propterea religiose tenenda ac sacrosancta habenda esse; oracula divina sunt per prophetam Germaniae mundo tradita. 19 Haec quidem sunt praecipua lutheranismi principia et effata communesque animi conceptiones, nec immerito principia, quae scientiis et disciplinis indemonstrabilia sunt; nulla enim scientia, ex sententia philosophorum, * principia sua demonstrat, sed tanquam certa et indubitata supponit. Quare et lutheranismi ista principia hoc privilegio gaudent, ut absque ulla demonstratione aut argumento sint Lutheranis certo certiora et maxime omnium indubitata. III. Multa legimus, quae iam olim hominibus divinam quandam conciliarunt apud mortales auctoritatem : Patriarchis quidem divinus favor et magna erga eos benevolentia,!? Moysi?? et Eliae? ingens gloria operum divinorum, Salomoni infinitus prope coelestis sapientiae thesaurus cum divino quodam supra omnes mortales ingenii acumine,?! Ioseph patriarchae? et Danieli prophetae’? revelatio divinorum mysteriorum, Ieremiae divina quaedam sanctitas, quae in vita et moribus ipsius elucebat cum spiritu prophetiae infallibilis veritatis, 4 Ioanni Baptistae praeter miracula, quae in ipsius conceptu et exortu contigerunt,?5 admiranda vitae plane coelestis ratio et sanctitas numeris omnibus absoluta, qua a Domino dictus fuit propheta et plusquam propheta, angelus Domini?! et lucerna ardens el lucens.?* Apostolis conciliavit divinam auctoritatem admirabilis gratia Spiritus Sancti, qua fuerunt veluti in divinos homines ac veluti in deos transformati, tanta fuit in eis accepto in die Pentecp. 12-24. 28-35. 19) Cf. Ex 3, 4 sqq. 20) Cf. 3 Rg 17, 1-22; 18, 1 sqq. 21) Cf. ibid. 3, 5-15. 22) Ct. Gn cp. 40-41. 23) Cf. Dn 2, 25-40; 4, 1; 4, 30. 24) Ct. Ier 1, 4 sqq. DISSERTATIO PRIMA 349 costes Spiritu Sancto, divinae virtutis et potentiae manifestatio, tanta operum divinorum magnificentia et gloria.? Legimus etiam nonnullos, quibus diabolicae artes conciliarunt auctoritatem. Talis olim fuit temporibus Moysi Balaam, ?? talis aetate Apostolorum Simon Magus, quem Samaritani magiis ipsius dementati dicebant, quod esset virtus Dei magna; *" opera enim quae daemonum potestate et arte faciebat, cum supernaturalia viderentur, divinae virtuti tribuebantur. Lutherus autem nullo prorsus claruit miraculo vero aut falso, ?! nullo divino testimonio declaratus, nullis divinarum virtutum ornamentis excultus ; ? quomodo in tantam apud Germanos plerosque auctoritatem emerserit, ut unius ipsius sententia tot saeculorum praeiudiciis, tot aetatum testimoniis, tot gentium et nationum, tot academiarum et doctorum hominum eruditissimorumque virorum iudiciis, totius denique christianae reipublicae anteferatur, 9 capere vix possem, nisi Arii et Mahumetis exempla comperta omnibus essent, quibus, sicut ante ipsos Epicuro, libertas carnis summum auctoritatis gradum fecit. ™ Habent autem Lutherani cum Mahumetanis commune principium indemonstratum quidem et tamen indubitatum ; utrique enim existimant auctorem suum prophetam esse magnum divinitus missum, atque ex isto principio tota religionis utriusque sectae ratio pendet. Et si lutheranus rogatus sententiam fuerit aut rationem aliquam assignare compulsus, cur propter unum Lutherum deseruerit totius christiani orbis societatem et communionem, cur maiores suos omnes atque adeo omnes christianarum nationum, omnium saeculorum, omnis memoriae homines cum universa Ecclesia catholica nefariae infidelitatis condemnet, cur unius solius Lutheri iudicium et auctoritatem praeferat iudiciis et auctoritati omnium Sanctorum et orthodoxorum Patrum, conciliorum, academiarum, theologorum omnium aetatum et nationum ac proinde totius Christi Ecclesiae longissime anteponat; tantum respondebit, quia propheta magnus surrexit in Lutheri, vol. 2, part. 1, sect. 3, Dissert. 6, pag. 118-119; Card. G. Hergenróther Storia Univers. della Chiesa, vol. 6, part. 1, cp. 10, pag. 144-145. 32) Hypotyposis M. Lutheri, vol. 2, part. 1, sect. 5 De Vita et Moribus M. Lutheri in Officio Pseudoapostolatus, png. 200-305. M. Lutheri, vol. 2, part. 1, sect. 5, Dissert. 6, pag. 285-268. quibusdam etiam magicae nries, etc. Lutherus nullo testimonio aut virtutum ornatu emersit ; et tamen eius auctoritas est basis totius lutheranismi, Principia doctrinae Lutheri: Primum, nihil credendum quod non sit in Scriptura manifeste expressum; hinc Scriptura est sola fidel reguln, iudex in omnibus controversiis, quin clarissima et apertissima suiipsius interpres; hinc testimonia Patrum nihil facienda. Israel, * Lutherus. Principium indemonstrabile est Lutheri apud suos auctoritas, sicut et omnium haeresiarcharum apud sectarios suos. IV. Sed iam ad principia doctrinae Lutheri veniamus. Primum autem et maximum axioma est: nihil omnino credendum esse quod non sit in Sacra Scriptura manifeste expressum; solam Scripturam esse veram fidei christianae regulam, certissimam et infallibilem credendi normam. Lutherus in Epistola ad Galatas ad illud: Si quis?9 vobis evangelizaverit praeter id quod accepistis, anathema sit, *'* ait quod 39 hoc clarissimo textu Paulus simpliciter seipsum « Angelum e coelo, doctores in terra et quidquid est magistrorum totum rapit et subiicit Sacrae Scripturae; haec regina debet dominari, huic omnes obedire et subiacere debent ; non eius magistri, iudices seu arbitri, sed simplices testes, discipuli et confessores esse debent, sive Papa, sive Lutherus, sive Augustinus, sive Paulus, sive Angelus e coelo. Neque alia doctrina in Ecclesia tradi et audiri debet quam purum Dei verbum, hoc est, Sancta Scriptura». Somniabat autem Lutherus, cum haec scriberet Paulum loqui de Scriptura, cum nonnisi de praedicatione Evangelii, quod ipse Galatis praedicaverat, verba faciat. 39 Praedicaverat autem non ab hominibus scriptum Evangelium, sed a Deo per revelationem acceptum. *? In Praefatione Assertionis Articulorum a Leone X Romano Pontifice Damnatorum, hac de re ita scribit : ! « Oportet Scriptura iudice hic sententiam ferre, quod fieri non potest nisi Scripturae dederimus principem locum in omnibus, quae tribuuntur Patribus ; hoc est, ut sit ipsa per sese certissima, facillima, apertissima suiipsius interpres, omnium omnia probans, iudicans et illuminans, sicut scriptum est: Declaratio, seu, ut hebraeus proprie habet, apertum, seu ostium, sermonum tuorum illuminat et intellectum dal parvulis ». ? Et in eadem Praefatione paulo ante: « Primum, inquit, ^ scire contestatosque esse eos volo me prorsus nullius quantumlibet Sancti Patris [testimonio] cogi velle, nisi quatenus iudicio Divinae Scripturae fuerit probatus », f. 288*. 39) Cf. Gal 1, 6-7. 40) Ct. ibid. vr. 12. 41) W. L. t. 2, t. 100*. DISSERTATIO PRIMA 351 Et in libro Adversus Henricum Regem Angliae : « Ego vero, inquit, ** adversus dicta Patrum, hominum, Angelorum, daemonum pono non antiquum usum, non multitudinem hominum, sed unius Maiestatis Aeternae verbum. Hic sto, hic sedeo, hic maneo, hic glorior, hic triumpho, hic insulto papistis, thomistis, sophistis et omnibus portis inferi; nedum dictis hominum quantumlibet sanctorum aut consuetudini fallaci. Dei verbum est super omnia, divina Maiestas mecum facit, ut nihil curem, si mille Augustini, mille Cypriani, mille ecclesiae henricianae contra me starent. Deus errare et fallere non potest; Augustinus et Cyprianus, sicut omnes electi, errare potuerunt et errarunt». Et saepe passimque in scriptis suis Lutherus *5 in hunc modum Scripturis omnia tribuit, Ecclesiae nihil. Scriptura sola audienda est, sola Scriptura fidei regula et magistra est, sola Scriptura tanquam iudex et domina iudicare debet de dogmatibus fidei controversis. Scriptura est super omnia ; maior est auctoritas Scripturae quam Ecclesiae, quam conciliorum et omnium Sanctorum et orthodoxorum Patrum. Scriptura errare et fallere non potest; omnes autem Sancti Patres tanquam homines ac proinde omnia concilia cum tota Ecclesia errare potuerunt, et errarunt. Scriptura Sacra apertissima et clarissima est, facillima intellectu, interprete non eget, ipsa suiipsius optima interpres est, fidelium quilibet potest eam non modo legere, verum etiam intelligere et interpretari et adamussim Scripturarum examinare quamlibet in causa fidei doctrinam, etiam definitiones Ecclesiae et sacrorum conciliorum, etiam maxime generalium. Est etiam Lutheri axioma multis in locis, quod non habet expressum mandatum in Scripturis, nullatenus est admittendum. 46 Ex quo quidem axiomate statim Lutherani nuncium remiserunt valedixeruntque omnibus traditionibus, canonibus et sanctionibus ecclesiasticis humanisque legibus, institutis monasticis et quibuscumque sanctioris vitae praeceptis, de quibus in Scripturis non extat expressum mandatum. notat. in Aliquot Capita Matthaei, ibid. t. 5, f. 53*. 46) Contra Henricum Regem Angliae, ibld. t. 2, f. 369^; Defensio Verborum Coenae Domini, etc. ibid. t. 7, f. 380*; Erasmus Roterod. epist. 594 ad Bombasium, t. 3, col. 664-665; epist. 679 ad N. Evperardum, ibid. col. 798. Maior est Scripturae auctoritas quam Ecclesiae, conciliorum, omnium Patrum, quia errare potuerunt, Secundum, nihil admittendum quod non sit mandatum in Scriptura; ideo legibus, traditionibus, etc., valedlcendum. Tertium, fides est libera, idest, nullis temporibus wel locis, etc. alligata; ideo non catholica, sed invisibllis, Alia plura sunt principia; sed duo praecipua haec sunt: Sola Scriptura est ndmittenda; sola fides est ad iustitiam necessaria. Hinc universa doctrina LuInter axiomata computari potest illud, quod passim Lutherus habet, quod veritas Evangelii ac proinde fides vera, libera sit, *? nullis alligata vel locis, vel temporibus, vel personis; adeo ut non teneatur esse catholica. Nec ad veritatem fidei demonstrandam Ecclesiae universalis consensus a tempore Apostolorum per continuam temporum successionem necessarius est, quoniam fides Dei... donum est. **5 Et Ecclesia, quae per fidem creditur et invisibilis propterea est, nunc quidem hic latitat, nunc autem illic ; hic penitus extincta iacet, illic resuscitatur. 1? Multa sunt alia lutheranae doctrinae principia, nulla quidem ratione probata, sed Lutheranis indubitatissima : quod Papa sit purus putus antichristus, 5 quod omnes Episcopi Papae subiecti ministri sint antichristi et persecutores evangelii, 5 quod Ecclesia Romana sedes sit antichristi, € quod Missa abominanda sit idololatria, 5 quod religio catholica tota sit idololatrica et superstitiosa, * aliaque id genus. Sed prima maximaque totius doctrinae axiomata duo sunt: alterum quidem de solis Scripturis admittendis, alterum vero de sola fide ad iustitiam et salutem aeternam consequendam necessaria. 5 Hi sunt duo cardines, circa quos vertitur totius doctrinae lutheranae machina, origines atque ` fontes, ex quibus omnia Lutheri placita, hoc est, errores et haecreses derivantur. V. Est autem Lutheri doctrina propemodum tota quanta, quanta, est negativa et doctrinae catholicae destructiva. Catharinum, W. L. t. 2, f. 141*; Phil. Melanchthon Loci Communes Theologicl, t. 2, png. 557-558, Basileae 1341. 50) Hypotyposis M. Lulheri, vol. 2, part. 1, sect. 5, Dissert. 9, pag. 298. 302-303. 51) Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, W. L. t. 2, f. 3125-313*. 320*-321*. 52) Hypotyposis M. Lutheri, vol. 2, part. 1, sect. 5, Dissert. 9, png. 303-304; Adversus Execrabilem Antichristi Bullam, W. L. t. 2, f. 96; Contra Henricum Regem Angliae, ibid. f. 357*. 53) De Captivitate Babylonica, W. L. t. 2, ft. 66 sqq.; De Missa Privata et Unctione Sacerdotum, ibid. t. 7, f. 298*-299*; De Confessione Coenae, I. G. t. 3, f. 557*. Psalm... wider den Grossen Feind desselben des Bapst und Menschen Lere, verdeudscht durch Doct. M. Luther, W. G. t. 7, f. 254*-261*. 55) De Votis Monasticis, W. L. t. 2, f. 296°; Adversus Falso Nomínatum Ordinem Episcoporum, ibid. 1. 347*; Praefat. in Comment. Post. in Epist. ad Gal. W. L. t. 5, f. 269*; Disputatio utrum Opera faciant ad Iustificationem, ibid. t. 1, f. 371*-372*; epist, ad Card. Caictanum, Epist. t. 1, I. L. f. 88° sqq.; Confessio Augustana, Inter opera Phil. Mejanchthonis, t. 3, pag. 12-15. DISSERTATIO PRIMA 353 Haeretici nanque, ut. Tertullianus in suis Praescriptionibus ait, 55 «nostra destruere moliuntur, ut sua aedificent ». Ex priore autem principio de solis Scripturis in causa fidei et religionis admittendis innumera deducuntur lutherana dogmata plane negativa, ut puta: nullas doctrinas humanas esse admittendas, nullas traditiones, antiquas licet et apostolicas, extra Scripturam esse recipiendas, nullis canonibus ecclesiasticis, nullis definitionibus conciliorum, nullis decretis et mandatis Episcoporum aut Summorum Pontificum, * nullis legibus regum, imperatorum aut principum cuiuscumque ordinis pro conscientia parendum obtemperandumque esse, 5? non esse sacerdotes maiores laicis, 5 nec Episcopos sacerdotibus superiores, " non esse Romanum Pontificem Christi Vicarium, Petri successorem, supremum Ecclesiae caput secundum Christum, 5! non esse septem Ecclesiae sacramenta, € nec conferre sacramenta aliquam graliam, * per Baptismum non remitti peccata, 5* non esse faciendam sacerdoti auricularem peccatorum confessionem, 55 non esse sub una tantum specie communicandum, ** non esse in Ecclesia sacrificium Missae nec propitiatorium nec eucharisticum, 9? non esse purgatorium, 98 non orandum pro defunctis, $? Sanctos non esse invocandos, ?? reliquias Sanctorum non esse venerandas," eorum imagines non esse colendas, nec festa in honorem ipsorum celebranda, aut templa in divorum gloriam sub ipsorum nominibus Deo dicanda, ?? non esse statuta Ecclesiae ieiunia servanda, *? non horas canonicas recitandas, ^* n. 766-769. 58) De Libertate Christiana, W. L. t. 2, f. 10*. 59) Ad Pragenses de Ordinandis et Instituendis Ministris Ecclesiae, W. L. t. 2, f. 395*; De Captivitate Babylonica, ibid. f. 89-90%; Assert. Art. 13, ibid. f. 109; De Abroganda Missa Privata, ibid. f. 259-261*. rum, ibid. f. 344*-345*, 61) Annotat. in Aliquot Capita Matthaei, W. L. t. 5, f. 62*-64*; Denzinger n. 765. 62) De Captivitate Babylonica, W. L. t. 2, f. 6S*. 86*. 92*, 63) Ibid. f. 79*; Assert. Arti. 1, ibid. f. 101^; Denzinger n. 741. 64) Denzinger n. 742. 65) Concio de Conjessione, etc. W. L. t. 1, f. 77*-78*; Confessio Augustana, Inter opera Phil. Melanchthonis, t. 3, pag. 10. 66) De Captivitate Babylonica, W. L. t. 2, f. 67. 67) De Missa Privata et Unctione Sacerdotum, ibid. t. 7, f. 228*-229*, 68) Denzinger n. 777. 69) M. Luthers Wideru/f vom Fegfcwer, W. G. t. 7, f. 408*. 70) Von Anbeten des Sacraments, I. G. t. 2, f. 2295. Exaltat. S. Crucis, f. 439*-441*, Argentorati 1535. 72) Sermo De Rebus Mediis et Simulacris, W. L. t. 7, f. 277; Sermo De Simulacris et de Ciborum Delectu, ibid. f. 278; Omnibus Christianis et Praedicatoribus Erfurdiae, W. G. t. 7, f. 500*-501*. 73) Confessio Augustana, inter opera Phil. Melanchthonis, t. 3, pag. 27-31; De Volis Monasticis, W. L. t. 2, f. 300^». 74) M. Luthers Von Guten Wercken, W. G. t. 7, f. 63°. theri est negativa. Sic ex priore nxiomate innumera dogmata negativa deducuntur, ut puta, traditiones, etiam apostolicas, non esse admittendas, nullis definitionibus parendum, etc. Ex posteriori deducitur: Decalogzum non pertinere ad christianos, nullum esse praeceptum evangelicum, consilia evangelica, ieiunin, orationes, ete. nullius esse meriti. Nunc, si prius axioma est verum, posterius falsum erit, cum nullibi dicatur in Scriptura, quod sola fides necessarin sit. non sacerdotibus et monachis coniugium prohibendum, 75 non vota monastica permittenda aliaque id genus longe plurima. 7° Nec minora ex posteriore axiomate: sola fides est ad iustitiam et salutem necessaria christiano homini per evangelium. Hinc deducitur Decalogum non pertinere ad christianos," nullum esse praeceptum evangelicum ad salutem necessarium, ?? consilia evangelica nullius emolumenti esse, ^? omnia opera bona: orationes, ieiunia, eleemosynas, vota, peregrinationes pietatis et religionis gratia, vitam monasticam et quaecumque divinissiimarum virtutum opera nullius apud Deum esse meriti, nullam expectare mercedem, ® nulla peccata nocere homini habenti fidem, ** praeter fidem nulla homini opus esse alia gratia sanctificante, * nulla opus esse remissione peccatorum per sacerdotes et ministros Ecclesiae, 9 sacramenta non esse ad salutem necessaria, * nec Baptismum quidem quoquo modo requiri necessario ad salutem aeternam, 5 non iustificari hominem quibuscumque bonis operibus etiam optime factis, christianumque nullis vel humanis vel divinis legibus obligari, modo fidem habeat. ?! Hacc et alia id genus multa Lutheri dogmata ex posteriore isto axiomate tanquam ex radice exoriuntur et pullulescunt. VI. Suo autem loco, Deo dante, examinaturi sumus posterius istud axioma ; ® hoc unum tantum in praesentiarum dicimus, quod si prius axioma verum est, posterius istud non potest non esse falsum ; nullibi enim in Sacris Litteris reperitur, quod sola fide iustificatur homo et quod sola tantum fides sit ad salutem necessaria, quinimo contrarium. D. enim Iacobus apostolus ait: Quid prodest, fratres mei, si fidem quis dicat se habere, opera autem non habeat ? Nunquid polerit fides salvare eum ? 8 Et iterum: Videtis quoniam ex ope- 35-38; De Votis Monaslicis, W. L. t. 2, f. 286* sqq. 77) M. Luthers Von Guten Wercken, W. G. t. 7, f. 64*-65*; Comment. Post. in Epist. ad Gal. W. L. t. 5, f. 275*. 78) M. Luthers Von Guten Wercken, W. G. t. 7, f. 62». 63*-64. 79) W. L. t. 2, f. 61*; De Votis Monasticis, W. L. t. 2, f. 271?-272*. 80) De Votis Monasticis, lbid. f. 269*. 277*. 283*, 81) De Captivitate Babylonica, ibid. f. 74*; Assert. Art. 2, ibid. f. 99^; Epist. t. 1, I. L. f. 345. t. 5, f. 307-308». 83) Ibid. f. 79*-81*; Assert. Ari. 5, ibid. f. 100^-101*, 84) Bulla Leonis X conira Errores M. Lutheri, ibid. f. 54*; Assert. Art. 1, ibid. f. 96^. 85) De Captipitate Babylonica, ibid. f. 73*-74*. 86) De Libertate Christiana, ibid. f. 10*. 87) Ct. pars 3 proxime edenda. 88) 2, 14. Vulg.: Quid proderit, etc. DISSERTATIO PRIMA 355 ribus iuslificatur homo el non ez fide tantum ? ® Quomodo igitur axioma istud lutheranum verum est, si non modo in Scripturis non est, verum eliam contra Scripturas est ? Pari autem ratione nec prius verum esse potest. Nullibi enim scriptum in Sacris Litteris reperitur nihil aliud credendum esse, nisi quod scriptum in Divinis Voluminibus est. Quare sententia ista seipsam interimit et enecat. Cum enim extra Scripturas sit, in causa fidei admittenda non est. VII. Dogma autem istud, nequis hic mihi Lutheri miretur ingenium, non est recens ortum, aut a Luthero primum inventum, sed ex veteri priscarum haereseon lacuna haustum et ad imperitae plebi fucum facilius faciendum adhibitum. D. Augustinus, in Maziminum Arianum Episcopum scribens, haereticum illum ita dicentem refert : % «Siquid de Divinis Scripturis protuleris, quod commune est cum omnibus, necesse est ut audiamus ; hae vero voces, quae extra Scripturam sunt, nullo casu a nobis suscipiuntur ». Itemque : ?! « Oro et opto discipulus esse Divinarum Scripturarum ». Et : * «Nos Divinarum Scripturarum optamus inveniri discipuli» Tertullianus in suis Praescriplionibus ait, * quod haeretici Scripturas obtendunt; et ad hanc rem multa scribit Vincentius Lirinensis in suo Commentario de Haerelicis, * quantopere abusi fuerint Divinis Scripturis, sicut et ipsorum magister satanas.?5 Bona est lez, inquit Paulus, sed si quis ea legilime ulatur ; ** ita, inquam, bona est Scriptura, sed ex Scriptura perperam intellecta astu et arte diaboli natae sunt omnes haereses, et longe notius est quam ut dicatur haereticos quosque perpetim Scripturas crepare et Scripturae sententias verbaque sine sensu in ore habere. Quod Lutherus optime in Sacramentariis expertus fuit. ?? Autumavit, et statim ab excitato schismate choragus ??* funestissimae tragoediae istius docere coepit Scripturam perfectam esse, omnia ad salutem necessaria luce clarius continere ac si non atramento, sed radio solis scripta esset, Scripturam omnium controversiarum esse t. 7, f. 382^ sqq. 97*) Ms.: Choregus. Sed etlam prius in Scripturis non invenitur. Hoc axloma non est a Luthero inventum, sed ex antiquis hsereticis mutuatum, qui eo tantopere abusi sunt, ut refert Lirinensis, cet Lutherus in Sacramentariis expertus est. Ceterum ea, quae de Scripturis docuit Lutherus, in Scripturis non sunt. Si Lutherani solam Soripturam normam fidel habent; cur priora symbola admittunt ? Cur Augustanam Confessionem ut regulam fidei tenent ? Utique admittimus Scripturam rite intellectam esse veritatis regulam, sed non solam; Sancti Patres adiunxerunt traditionis H- neam. normam unicam, regulam infallibilem, certissimum canonem, supremum et universalem iudicem. °° Sed si verum est principium, axioma, inquam, de solis Scripturis admittendis, haec omnia corruunt, falsa sunt, quoniam in Divinis Voluminibus scripta non sunt. VIII. Vociferantur Lutherani, et sonora voce iugiter proclamant se in rebus ad doctrinam, fidem, cultum et salutem pertinentibus aliam regulam, canonem atque normam, quae certa sit et indubitata, practer scriptum Dei verbum ignorare, solam Scripturam magistram, per quam Deus, Christus, Spiritus Sanctus loquitur, velle sequi; et tamen non solum cum Catholicis praeter Scripturam admittunt symbola: Apostolicum, Athanasianum, Nicaenum, *? verum etiam Pandoram 1% illam suam Augustanam Confessionem !'! et Bergensem nympham, Concordiae, inquam, Formulam,1*? quibus praedicantes omnes subscribunt, aliosque ad subscribendum impigre cogunt. Et Augustanam Confessionem cum primis dicunt symbolum esse normamque doctrinae ecclesiarum suarum. 1° Qualis, quaeso, norma et regula ? Vera, certa, indubitata ; an falsa, incerta, dubia ? Si dubia, incerta, fallax ; cur ei sub iureiurando subscribunt, et eodem sacramento alios ad subscriptionem adigunt ? Si autem vera, certa, indubitata regula est veritatis et doctrinae fidei; quomodo Divina tantum Scriptura est sola, est unica, indubitata et certa regula doctrinae ? Scimus, nec inficiamur Scripturam Sanctam rite intellectam esse normam et regulam rectissimam veritatis, sed non solam; Sancti enim Patres, ut Lirinensis scribit, 1% canoni Divinarum Scripturarum adiunxerunt lineam ecclesiasticae traditionis. Ecclesia enim, [quae] columna est et firmamentum veritatis, ?*5 sustentat auctoritatem Sacrarum Litterarum : « Ego, inquit Augustinus, 1 Evangelio non crederem, nisi me catholicae Ecclesiae commoveret auctoritas ». Non minoris auctoritatis existimamus verbum Dei scriptum Spiritu Dei vivi in Ecclesiae corde, quam scriptum atramento in codice. Neque Lutheri, W. L. t. 2, f. V*; Loci Thcologici, t. 1, f. 149*, ed. postrema an. 1545. 100) Cf. ibid. DISSERTATIO PRIMA 357 enim atramentum in papyro dat verbo Dei auctoritatem, sed fides Ecclesiae, et verbum Dei scriptum in codice nonnisi a verbo Dei scripto in corde suam habet auctoritatem : Dabo enim, inquit, legem meam in visceribus eorum, el in corde eorum scribam eam. 19? Sancti enim Prophetae ea litteris consignarunt, quae a Deo per internas cordium inspirationes acceperunt; Apostoli et Evangelistae, quae corde prius crediderunt vel per traditionem acceperunt, sicut Lucas manifeste ait se scripsisse Evangelium : Sicul, inquit, tradiderunt nobis, qui ab inilio ipsi viderunt el ministri [uerunt sermonis. 198 Et quidem canonem ipsum Sanctarum Scripturarum proculdubio non a Scriptura, sed ab Ecclesia habemus ; nullibi enim docet Scriptura quinam et quot sint libri canonici. Quare si extra Scripturam nihil credendum est, neque Divinorum Librorum canon credendus est. Sed non necesse est plura in praesentiarum dicere ad confutandum convellendumque axioma istud insania plenum ; nam, praeterquam quod ex Lutheri discipulis nonnullus est, cum primis autem Brentius, !? qui fateri coactus est credendam tenendamque extra Scripturam esse traditionem, qua a maioribus nostris per manus accepimus Divinos Libros cum omnibus, quae in eis continentur, Lutherus ipse ab Anabaptistis pressus, ut ex Scripturis ostenderet Baptismum parvulorum, compulsus fuit de gradu cedere et ad traditionem ecclesiasticam confugere. "° Et in Augustana Confessione absque ulla Scriptura asseritur Baptismus parvulorum. !t simi Principis nc Domini D. Christophori Ducis Wirtembcrgensis, cte. per legatos cius dic 24 mensis lanuarii an. 1552 Congregationi concilii Tridentini proposita cst. Tubingae, sine anno. Haec Confessio a Iirentio composita est. Cf. Pracjalio A. 3, De Ecclesia H. 5, ubi affert traditionem, licet protestetur sine iudicio accipiendam non esse ut divina testimonia. Brentius fatetur tenendam esse traditionem, Rd quam ipse ' Lutherus, ab t Anabaptistis 1 "C'cempulsus, confugit. Sacra Seriptura summa auctoritate pollet, qula Deum habet auclorem; proinde ipsi auctoritatem denegare summa dementia est. Attamen, cum hic de sensu Seripturae agatur, DISSERTATIO SECUNDA DISCUTITUR SENTENTIA HAERETICORUM AC PROINDE IPSIUS POLYCARPI QUA ASSERITUR NONNISI PER SCRIPTURAS DIRIMENDAS ESSE IN ECCLESIA CONTROVERSIAS FIDEI! I. Cum Sacra Scriptura Deum ipsum auctorem habeat, non enim voluntate humana allata est aliquando prophetia; sed Spiritu Sancto inspirati loculi sunt sancti Dei homines;? plane ipsius summa est auctoritas, summa maiestas. Doctrina enim ab auctore auctoritatem sumit; Scriptura autem doctrina Dei est, qui auctor est omnis scientiae, doctrinae et veritatis.? Propterea omnes Prophetae, a Deo missi, ad populum sic loquebantur : Dicit Dominus, * verbum Domini, 5 locutus est Dominus ; ê ita saepissime Moyses,"ita David, 2 Regum : Spiritus Domini locutus est per me, el sermo eius per linguam meam; ita Isaias etiam in persona Christi:? Spiritus Domini super me; eo quod unzit... me, evangelizare pauperibus misil me. Hinc Paulus ait quod omnis Scriptura divinitus inspirata utilis est, cum laudaret Timotheum quod ab infantia Sacras Litteras didicerat, quae poterant eum instruere ad salutem. 1? Sacras Litteras negare nonnisi hominis ethnici est ac pene athei, ipsisque vel tantillum auctoritatis denegare vel abrogare insolentissima dementia est. Attamen, quoniam cum de Sacris Litteris agitur, plane non de characteribus et elementis litterarum et syllabarum dictionumque, sed de sensu earum agitur; haereticorum sententia,!?? qua Divinam Scripturam solam faciunt iudicem omnium fidei controversiarum, non potest non esse hominum communi pene prorsus sensu carentium. Nam, ut secundum hominem dicam, 9* sententia ista est firmiter et 12. 17; 31, 2-37; Agg 2, 8-12. 5) Ier 31, 10; Mich 1, 1; Sopb 1, 1; Agg 2, 21; Zach1, 1: Mal 1, 1. 6) Ct. Is 1, 2. 20; 16, 13-14; Ier 10, 1; 13, 15; 16, 10; Bar 2, 7; Ez 5, 13-17. 23, 1-44; Nm 3, 1-44; Dt 32, 48. 8) 23, 2. 9) Lc 4, 18. 10) 61, 1. Auctor refert textum ex Septuaginta. 11) 2 Tim 3, 16. 12) Cf. ibid. vrr. 14-15. DISSERTATIO SECUNDA 359 incunctanter tenenda tanquam divinum oraculum, an humana tantum doctrina et opinio est ? Si humana opinio et doctrina, quid eam tanti faciunt haeretici, ut per eam omnes hominum doctrinas et mandata evertant ? Nunquam non habent in ore dicterium 14 in Doctores catholicos : Docentes doctrinas et mandata hominum.!5 Sed sententia eliam haec, cui universa ipsorum innititur fides et religio, nonnisi doctrina humana et opinio si dicatur, innitentur et ipsi baculo arundineo conífracto. Sed si divinum oraculum est, ac proinde firmissime credendum ac nullatenus dubitandum ; quomodo, quaeso, credendum firmissime est quod nullibi in Sacris Litteris reperitur ? Destruit sententia ista seipsam. Ubi, quaeso, legitur quod Sacra Scriptura iudex sit controversiarum fidei? Ubi vel quid simile? II. Divinae Scripturae in Sacris Litteris testes dicuntur, non iudices : Serutamini Scripturas..., ipsae enim testimonium perhibent de me ; 19 et: Si... crederetis Moysi, crederelis forsitan el mihi, de me enim ille scripsit ; ? et: Huic omnes Prophetae testimonium perhibent. 18 Evangelium Ioannis appellatur festimonium semel, et iterum : Qui vidit, testimonium perhibuit, et verum est testimonium eius, !? et : Hic est discipulus ille, qui testimonium perhibet de his, el scripsit haec, et scimus quia verum est testimonium eius.?? Quapropter etiam Apostoli, Christum praedicantes testes appellantur, ° sicut et Ioannes Baptista.?? Scripturae igitur Divinae in Sacris Litteris saepe dictae sunt lesies, ?* nunquam nuncupatae sunt iudices. Testes autem non iudicant, sed, ipsis auditis et testimoniis legitime examinatis discussisque, secundum ea iusti iudices sententiam ferunt et pronunciant. Testes autem iudices existimare hominis est communi sensu carentis. Dicam adhuc aliud quod, [si] nihil omnino credendum esset praeter quam quod in Scriptura Sacra expresse traditum est; esset plane Scriptura ad fidem atque salutem summopere necessaria, cum fidei esset basis et fundamentum. At vero Scriptura utilis quidem legitur, ut Paulus ait: Omnis Scriptura divinitus inspirata utilis Regem Angliae, ibid. f. 336*-337*. 340*; Interpretatio Papascelli per Phil. Melanchthonem, ibid. f. 395*-396*. 18) Mt 15, 9. 16) Io 5, 39. Vulg.: Et illae sunt quae, ctc. 17) Ibid. vr. 46. 18) Act 10, 43. 19) ío 19, 35. 20) Ibid. 21, 24. 21) Act 1, 8; 10, 39. 22) CI. Io 1, 15. 19. 34. 23) Cf. Lc 24, 27; Io 1, 45; 12, 41. ipsa constitui nequit iudex controversiarum, ut Novatores autumant. Scripturae quidem nppellantur testes, non judices ; atqui testes non iudicant, scd testimonium dant. Insuper, si nihil esset credendum, nisi quod in Scriptura, haec essct ad salutem necessaria; sed Scriptura nullibi dicitur necessaria. Non essc nulem necessariam probatur ex hoc, quod non semper fuit; et mandatum est ut pracdicaretur Evangelium, non ut scriberctur. Quinimo in Deulteronomio praecipitur, in controversiis dc lege ndcundos essc sacerdotes, non Scripturam. Exegesis textus Deuteronomii: Si difficile et ambiguum, etc. est ad docendum, ad arguendum, etc.; sed necessaria nunquam legitur. Quomodo ergo secundum sententiam istam necessaria credi potest, cum non legatur ? Sed non esse necessariam ad fidem et salutem manifestum est, quoniam Patriarcharum tempore ab Adam usque ad Moysen fuit Ecclesia, fuit religio cultusque Dei, fuit fides, qua Sancti illi placuerunt Deo,” cum tamen nulla extaret Scriptura. Quid quod nullum prorsus legitur divinum mandatum, ut scriberetur, sed bene ut praedicaretur Evangelium ??5 Quo ergo firmo nixa est in Sacris Litteris sententia ista fundamento ? Non solum autem sententia ista nulum vel minimum habet a Sacris Litteris suffragii testimonium, nullum vel arenaceum, cui innixa sit, fundamentum ; quin etiam testimonia habet, quae ei mirum in modum incommodant et refragantur. Nam Deuteronomio’? manifeste iubetur ut, si inter iudices alicuius civitatis orta esset aliqua circa legem controversia, adire debeant sacerdotes levitici generis et iudicem eis in lerusalem praesidentem et ab ipsis requirere iudicii veritatem. Non iubentur iudices, ut nunc haeretici et verbis blaterant et opere faciunt, adire Scripturas easque invicem conferre, ac ita per seipsos veritatem indagare, sed summum sacerdotem adire. Quoniam vero scitu dignissimus locus est, explicandum suscipimus. Cum Moyses Deuteronomio legem tulisset in hominem ex Hebraeis, qui peccatum aliquod idololatriae commisisset, statuens in eum capitalem poenam ut lapidibus obrueretur; sed discussa diligenter causa in iudicio riteque cognita perspectaque criminis veritate, reo per testes legitime convicto, quoniam multa intervenire possunt in iudicio, quae causam reddunt ad iudicandum difficilem, maxime apud iudices pedaneos et inferioris ordinis, sicut ipse cum aliquandiu universum populum solus iudicasset; ad consilium letro soceri sui constituit multos iudices et magistratus, qui populum iudicarent, ita tamen ut difficiliores causas, maxime vero ad religionem spectantes sibi reservaret;?" ita legem statuit perpetuis temporibus observandam, ut si apud iudices pedaneos, qui in singulis civitatibus ad regimen populi constitui deberent, difficultas aliqua gravis circa legem oriDISSERTATIO SECUNDA 361 retur, summum supremumque tribunal adirent, ita dicens: Si difficile el ambiguum apud le iudicium esse perspexeris inler sanguinem el sanguinem, causam el causam, lepram el lepram, et iudicum inler portas tuas videris verba variari. ?8 Hebraica est hic phrasis ?? quaedam similis ei, quae est in Psalmo 139: Mirabilis facta est scientia tua ex me ; confortata est el non potero ad eam.?" Loquitur de arte mirabili et incomprehensibili, qua Deus hominem plasmat in utero matris. Mirabilis, inquit, est sapientia, qua me formasti ex me, ardua, recondita, difficilis, adeo ut intellectus mei superct vires; excelsa est el non polero ad eam, utique comprehendendam, pertingere. Ita hic: Si mirabile ex te, hoc est, supra te, fuerit verbum ad iudicandum inter sanguinem et sanguinem, in causa scilicet criminali, inler litem el litem, in causa civili, infer plagam el plagam, generalis lex est, ponunturque species pro toto genere, in quacumque causa difficili ad iudicandum, a pedaneis iudicibus particularium civitatum ; alludit enim ad id, quod dixerat : Iudices el magistros constilues in omnibus portis tuis, quas Dominus Deus tuus daturus est libi per singulas tribus tuas uL iudicent populum iusto iudicio, ! hoc est, secundum legem divinitus traditam ad iudicandum ; videris autem iudicum inter portas tuas verba variari, hebraice verba contentionum in portis tuis, in rebus, inquit, controversis, contentiosis, in quibus non manifeste perspicitur quid lex divina decernat; surge et ascende ad locum, quem ele- "gerit Dominus Deus..., veniesque ad sacerdotes levilici generis, et ad iudicem qui fueril illo tempore, quaeresque ab eis,?? qui indicabunt libi iudicii veritatem, *' hebraice verbum iudicii, hoc est, quid sit in causa illa decernendum, quid iudicandum, quomodo pronunciandum. Quid clarius dici potuit ad docendum, quod in controversiis legis non ad Scripturam recurrendum est, sed ad sacerdotem et principem sacerdotum ? Princeps enim sacerdotum constituitur iudex huiuscemodi controversiarum cum sacerdotum senatu ; unde ait: Si quis... nem hebraicam, vr. 6. ndhibetur adiect. fem. nx os, ex verbo: N2D res mirabilis, abscondita, Y ot: Yt supra vires. Hic in textu Deuteronomii ndhihetur futurum formae niph: s?21 mirabile, absconir ditum, supra vires tuas juerit. Plane eodem sensu ac in Psalmo supra cit. Cf. de hac re Io. Buxtorfius op. cit. sub vocibus: N75 et nN 9D. 30) Vr. 6. 31) 16, 18. Vulg.: Dederit, laco: Daturus. 32) Ms.: Ad. 33) Dt 17, 8-9. In quo textu clarissime statuitur in controversiis recurrendum esse ad principem sacerdotum, cui omnino obediendum sit prnecipitur. Lutherus conatur eludere vim huius loc!, dicens hlc ng! de causis politicis; sed falsum est. Aliud quaesivit effugium, affirmans per hoc praecipi sacerdotibus docere iuxta legem; at conira stat veritas textus. Ubi etiam apparet mala fides Lutheri, qui, cum hoc bene nosset, superbierit, nolens obedire sacerdotis imperio, qui eo tempore ministrat Domino Deo tuo et decreto iudicis morielur.* Atque ad hoc alludens Malachias ait: Labia... sacerdotis custodient scientiam, et legem requirent ez ore eius... Angelus enim Domini ezercituum est. 35 III. Lutherus in suo Commentario in Deuteronomium, capite 17, omnem se versat in partem, ut hunc locum eludat; dicit non agi hic de dubiis religionis, sed de causis politicis. ™% Sed si ita est, cur mittuntur ad sacrum tribunal sacerdotum, non autem ad principem politicum ? Nam, ut legimus 2 Paralipomenon, erant lerosolymis distincta tribunalia: unum pro rebus quae ad Deum spectant, et aliud pro rebus ad regem spectantibus.?" Hic autem sententia definitiva non principi politico, sed sacerdoti tribuitur. Nec iubet lex, ut adeatur tribunal politicum, sed sacrum sacerdotum. Quaesivit Lutherus et aliud effugium, dicens?! quod sacerdotes non proprio spiritu, sed iuxta praescriptam sibi a Deo legem docere debebant, quia ait: E! docuerint ie iuxta legem eius.?? Sed quidnam, quaeso, est quod hic Lutherus Vulgatam Editionem sibi contemptissimam sequitur ? Bene noverat, sicut ex germanica ipsius translatione conspicuum est, ?? quod in textu hebraico illud: Secundum legem eius non coniungitur cum verbis illis : Docuerint te, sic enim habet: Observa, ut facias secundum omnia quae le docuerint.*! Et hic per soph pasuq clauditur sententia, et nova periodus incipit, dicens : Iuzía os legis, quam docuerint te et iuxta iudicium quod dicent tibi facies. Non declinabis a verbo, quod indicabunt tibi ad dexteram sive ad sinistram. *? 'Tribuit veluti per prosopopeiam legi os, sicut Paulus ad Romanos: Scimus... quia quaecumque lex loquitur, his qui sub lege sunt loquitur. 3 Sed tribuit legi os, quia iudex non debet esse nisi lex viva. Lutherus autem, cum probe nosset, contra conscientiam suam locutus est, ut falleret simplicibusque, egregius Sacrarum Scri- W. L. t. 3, f. 62*. 37) 18, 11. 38) Annotat. in Deuteron. W. L. t. 3, f. 62*. Hamburgi 1598. 41) Cf. La Sainte Bible Polyglotte F. Vigouroux; in ed. autem Bibliae Hebraicae Kittel h. ]. non clauditur sententia a soph pasug, scd per minorem pausam zageph qatan, quod 1n casu perinde est. 42) Dt 17, 10-11. Ex hebraico. 43) 8, 19. Vulg.: Iis qui in lege sunt. DISSERTATIO SECUNDA 363 pturarum corruptor, imponeret. Cum enim Deus ipse hic pontificem cum sacerdotum senatu iudicem constituat in dubiis legis, ipse vult homines constituere iudices sententiae summi Pontificis contra expressum Dei verbum, ut iudicent homines utrum sacerdos secundum legem Dei iudicaverit. Post Lutherum autem etiam Brentius, eiusdem farinae homo, secutus hac in re Vulgatam Editionem, facit divinum hoc mandatum conditionale praeceptum, ut standum sit iudicio sacerdotis, si divinae legis testimonium protulerit. 4 Sed manifeste loquitur contra veritatem ; nam non agitur hic de causis quibuscumque, sed de difficillimis, quas iudices inferioris ordinis et particularium civitatum non poterant iudicare. Si enim poterant ipsi secundum legem iudicare, non opus erat summum sacerdotem adire. Quod si tale esset hoc praeceptum, nempe standum esse summi sacerdotis iudicio, si tamen secundum legem pronunciaverit; quis non videt quod tunc non sacerdos a Deo constitutus esset iudex supremus, sed homines, qui de sententia lata iudicaturi essent an secundum legem esset pronunciata ? Et, cum hoc divinae legis decretum constitutum fuerit ad quietem et serenitatem conscientiarum ; quis non videt quod, [si] conditionem istam annexam haberet, homines multo magis ambiguos dubiosque et perplexos redderet ? Sed haeretici sunt [cameli] 45 equi, qui nonnisi turbidam aquam bibere volunt, ac propterea claram aquam pedibus, priusquam bibant, turbidam faciunt. ^% Sed turbent, ut volunt, nunquam efficient, ut divinum hoc decretum non summum sacerdotem, sed Scripturam constituat iudicem in dubiis legis. IV. Sicut et in Novo Testamento factum legimus Actis, cum orta esset gravissima controversia de lege Moysi, servanda ne esset christianis, necne; Paulus et Barnabas... constituerunt ut ascenderent... Ierosolymam ad Apostolos et presbyteros super hac quaestione. * Non recurrunt ad tribunal Seripturarum, sed ad tribunal Apostolorum. Cum autem convenissent Apostoli et seniores videre de verbo hoc siculi transIntio. Tuhingac 1576. 45) Ms.: Cameli, alia manu. 46) 1Iugo de S. Victore De Aestiis el Aliis Rcbus, lib. 3, cp. 20, (P. L. 177, 90). 47) Act 15, 2. Vulg.: Statuerunt ut ascenderen! Paulus et Barnabas... ad Apostolos et presbyteros in lerusalem, ctc. locutus est contra sonscientiam. Simili modo Brentius, exponens hunc locum Deuteronomii, contra veritntem loquitur. Amplius ín Actis dicitur, quod, orta controversia de servanda lege Moysi, conposita fuit non per Scripturas, sed auctoritate Petri et Aposlolorum; ct in decreto dicitur: Visum est Spiritui Sancto el nobis. Paulus ipsc, quamvis acccpisset Evangelium per revelationem, tamen illud contulit cum Apostolis, ne in vanum curreret. Novatores affirmant et magna conqguisitio fieret, vidcamus, quaeso, quomodo ea coniroversia terminata fuit, profecto nonnisi sola Petri auctoritate et sententia : Surgens, inquit, Peírus dixit ad eos : Viri fratres, vos scilis, quoniam ab anliquis diebus Deus in nobis elegit, per os meum audire genles verbum Evangelii el credere. *9 Sic sua tantum auctoritate hanc litem diremit, et, nemine contradicente latae ab ipso sententiae, coniroversiam totam composuit. 5? Nulla prorsus adducta Scripturarum auctoritate, Petrus, tanquam supremus iudex in hac fidei et religionis gravissima causa, pronunciavit. Iacobus quidem, suo calculo comprobans Petri sententiam, ostendit concordare iudicio Petri voces Prophetarum, 9! sed Scripturam iudicem minime constituit ; quin in decreto et sententia totius concilii super hac causa nulla prorsus fit mentio Scripturarum, sed tantum dicitur : Visum est... Spiritui Sancto el nobis. * Num ignorabant Apostoli ct cum cis Paulus et Barnabas divinum istud oraculum sectariorum, quod nonnisi Scriptura iudicare debet de controversiis religionis et fidei ? Ab Apostolis autem et universo concilio supremoque omnium iudice Petro in re gravissima, sine Scripturis iudicatum fuit, Spirituque Sancto agente et praesidente, pronunciatum. Et D. Paulus, cum Evangelium per revelationem accepisset, 53 essetque Spiritu Sancto plenus, et praeterea in Divinis Scripturis optime instructus ; * ascendil tamen cum Barnaba el Tilo Ierosolymam ad Petrum, Iacobum et Ioannem apostolos, et cum eis contulit... Evangelium, quod praedicabal in gentibus, ne forte, inquit ad Galatas, in vanum currerem aul etiam cucurrissem. 55 Sic voluit doctrinam suam, licet divinitus acceptam, Apostolorum auctoritate confirmari, el maxime Petri, 55 ad quem secundum revelationem *? ascendit. Non autem ad Scripturas se contulit, ut Scripturae de suo Evangoclio iudicarent; Apostolos iudices esse voluit. V. Novatores autem hoc Pauli spiritu minime ducuntur; sed, dum Scripturas praetexunt, ipsi iudices esse volunt, ac propterea Vulg.: Ascendi Ierosolymam cum Barnaba et Tilo..., e! cum illis contuli... quod praedico... in vacuum, ctc. 56) Cf. Ibid. 2, 9. 57) Ct. ibid. vr. 2. DISSERTATIO SECUNDA 365 Scripturam facillimam et apertissimam faciunt, Luthero auctore atque magistro in Prae[alione Assertionis Arliculorum a Leone X Damnatorum ; ibi enim Scripturam facit certissimam, clarissimam, apertissimam sui interpretem, omnia probantem, iudicantem, illuminantem. 55 Et in libro De Servo Arbitrio de sua ipsius Scripturarum intelligenlia superbissime loquitur, dicens : ê « Omnes sophistae, agite et producite unum aliquod mysterium, quod sit in Scripturis adhuc obscurum. Quod vero multis multa manent obscura, non hoc fit Scripturae obscuritate, sed ipsorum caecitate et socordia, qui non agunt, ut clarissimam veritatem videant ». Plane Lutherus tantus vir fuit, ut Scripturas pedibus intelligeret, saepe illud iactans:5? Lucerna pedibus meis verbum tuum, el lumen semitis meis. *' In epistola tamen nuncupatoria suorum Commentariorum in Psalmos ad Fridericum ducem Saxoniae ait: € « Scio esse impudentissimae temeritatis eum, qui audeat profiteri unum librum Scripturae a se in omnibus partibus intellectum ». Et profeclo qui in ea est sententia, ut existimet facilem esse intellectu Divinam Scripturam, non potest non mentis inopia laborare, ita ut in eo communis etiam sensus prorsus desideretur. Nam praeter obscurissima vaticinia, qualia sunt apud Ezechielem 9 et in Apocalypsi Yoannis,** in ipsis Scripturis manifeste dicitur esse in ipsis, quae sunt difficilia intellectu, sicut Petrus dixit de epistolis Pauli; 55 et Isaias "5 ait: Erit vobis visio, idest, prophetia omnis sicut verba libri signati. Unde Dominus dicitur aperuisse Apostolis sensum, ut intelligerent Scripturas. 9 D. Hieronymus epistola ad Paulinum ait:9* «Lex spiritualis est, et revelatione opus habet, ut intelligatur, ac revelata facie Dei gloriam contemplemur. Liber in Apocalypsi septem sigillis signatus ostenditur, 9 quem si dederis homini scienti litteras, ut legat, respondebit tibi: Non possum ; signatus est enim. Quanti hodie putant se nosse litteras, et tenent signatum librum, nec aperire possunt, nisi ille reseraverit, qui habet clavem David, qui aperit et nemo claudit ; De Servo Arbitrio, ibid. f. 474. 61) Ps 118, 105. 64) W. L. t. 3, I. 134*. 63) CI. cp. 33-48. 64) 4, 1 sqq. 65) 2 Petr 3, 15-16. 66) 29, 11. Vulg.: Omnium. Scripturam esse facillimam et clarissimam, ut scribit Lutherus in Assertione, etc. ct in libro De Servo Arbitrio, licet alibi contrarium daceat. Revera Scriptura non est facilis, ut patet ex vaticiniis Ezechiells, Apocalypsis, et ex epistolis Pauli. Hierany mus ait legem opus habere revelatione et Apocalypsim esse librum signatum. Sic David Dominum orabat, ut legem intelligere posset. Ditficil!limn est Scripturn, quia de altissimis agit; quia innumeras habet locutiones figuratns; lingua ipsa hebraica difficilis est. Exemplis demonsiraniur difficultates linguae hebraicae. claudit et nemo aperit ». ?" Subiungit autem Hieronymus exemplum de eunucho reginae Candacis, ™ dicens : ?? « Cum librum teneret et verba Domini cogitatione conciperet, lingua volveret, labiis personaret; ignorabat eum, quem in libro nesciens venerabatur. Venit Philippus et ostendit ei lesum, qui clausus latebat in littera ». Ita Hieronymus in Divinis Litteris exercitatissimus et in exponendis Sacris Scripturis doctor maximus.” Quid quod Regius Vates saepe orabat : Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua ? ?* Da mihi intellectum, et scrutabor legem tuam,*5 ut sciam testimonia tua ? "8 Sed, ne sine ratione loqui videamur, dico: Quomodo, quaeso, facilis est Divina Scriptura? Quia facilia intellectu sunt quae docet, an quia facili planoque sermone methodoque omnibus obvia et aperta tradit quae docet ? Qui prius affirmat homo est plane dementissimus ; nam Divina Scriptura tractat de Deo, de Trinitate, de praedestinatione, de creatione mundi, de Angelis, de incarnatione, de iustificatione, de sacramentis deque aliis rebus altissimis, ac proinde intellectu difficillimis. Qui vero affirmat posterius, quid loquatur prorsus ignorat ; nam, praeter innumeras locutiones figuratas, tropos, schemata, metaphoras, aenigmata, parabolas, praeter dialectos et phrases linguarum originalium, praeter infinitas eclipses et reticentias verborum, manifestum est quod Vetus Testamentum hebraice scriptum fuit et sine punctis, quas motiones dicunt, et pro vocalibus serviunt, ita ut sacpe divinare opus sit, quomodo movenda sit dictio in textu sine punctis ; puncta autem textui a rabbinis addita sunt. Res fiet exemplo illustrior; una enim haec dictio hebraica 3231 sine punctis posita multis modis legi potest, nam potest esse nomen et verbum. Si nomen, sub aliis atque aliis punctis significat verbum, sermonem, eloquium, significat rem, causam, negocium, significat etiam pestem, mortem; et, cum verbum est, potest esse tertia persona praeteriti, cum perfecti, tum etiam imperfecti et plusquam perfecti modi indicativi, item secunda persona imperativi. Potest eliam esse verbum modi infiniti, ita ut aliquando significet, locutus est, vel fuit; Hom. Oratio in Festo S. Hieronymi. 74) Ps 118, 18. 75) Ibid. vr. 34. 76) Ibid. vr. 125. DISSERTATIO SECUNDA 367 aliquando loquebatur, aliquando locutus erat vel fuerat, aliquando loquere, aliquando loqui. Et notissimum est quod variatio unius tantum puncti in lingua hebraica, manente integra dictionis substantia, sensum efficit diversissimum, ut Isaiae wap" legi potest passive: Et vocabitur, sicut Septuaginta?! et noter Vulgatus Interpres ?? habent ; et active, sicut Hebraei erronee intelligunt "? ad pernegandam Christi nativitatem. Et Ieremiae 1x3p** potest interpretari: Vocabunt eum, el vocabit eum, sensu diversissimo. Nec modicam difficultatem parit Wau hippuch, * quod praeteritum tempus convertit in futurum et futurum in praeteritum. Cum autem figura minime differat a Wau, quod tantum copulativum est, minime autem conversivum, divinare oportet quando sit conversivum, quando vero minime. In nominibus etiam magna est difficultas, cum omnia sint indeclinabilia unius et eiusdem terminationis, nullumque discrimen est, nisi tantum inter singulare et plurale, nec habent articulos, quibus dignosci possit casus a casu, nisi tantum in dativo, accusativo et ablativo. Suntque aliae innumerae in lingua hebraica difficultates. Unde orta est tam magna diversitas translationum et interpretum, quae magnam confusionem parit. Praeter enim veteres antiquorum interpretum editiones: Septuaginta Virorum, Symmachi, Theodotionis, Aquilae et Hieronymi, nostro saeculo post Sanctem Pagninum et Franciscum Vatablum fere innumerae translationes haereticorum interpretum emerserunt: Lutheri, Sebastiani Munsteri, TigurinaZ winglianorum, Sebastiani Castalionis, Ioannis Calvini et aliorum, quae omnes profitentur ne latum quidem unguem ab hebraica veritate distare, et si invicem conferantur, sunt differentissimae. Nec adhuc finis est novarum editionum et versionum, ut nullus videatur modus terminusque futurus. Quod etiam Lutherus in Praefatione sua ad Commentarium de Novissimis Verbis David queritur; ? voluisset enim scientiam ipsius tantum sacrosanctam haberi, ut ego quidem existimo. re H. Gismondi S. I. Linguae Hebraicae Grammatica, nr. 72-74 De Wau Conversivo. Ex his dilficultatibus orta est magna diversitas translationum, de qua conqueritur ipse Lutherus. Alia ratio huius diversitatís oritur ex varietate punctuationum. Difficultas interpretandi Scripturas probatur ctiam ex verbis eunuchi reginae Candacls ad Philippum. Novatores confugiunt ad collationem textuum Scripturae, sed est petitio principli; nlioquin multi sunt textus, qui conferri nequeunt. Praxis haereticoruni proCausa tamen talis tantaeque varietatis est, quoniam textus hebraicus, praeter verborum amphibologias vocesque plurium sensuum capaces, patitur varias punctuationes et distinctiones, ita ut, sicut dici solet, non Davo, sed Oedipo ® sit opus ; aenigmata enim refert et carmina sibyllarum. * Unde ergo haeretici tantam facilitatem somniant in Divinis Scripturis intelligendis ? Eunuchus Candacis reginae Aethiopum in Scripturis versatus, cum Isaiam legeret, Philippo dicenti: Pulasne intelligis quae legis... ? Respondit : Quomodo possum intelligere, nisi aliquis oslenderit mihi? 55 Manifeste indicavit quod Scriptura Divina interprete opus habet et expositore ; non enim nisi declarata et intellecta menti nostrae dat sapientiae lumen : Declaratio sermonum tuorum illuminat, el intellectum dat parvulis. 96 Reperierunt Novatores miserum quoddam effugium collationis Scripturarum, ** quod dum invicem conferuntur Scripturae, declarantur loci difficiles per faciliores, veluti quod est Matthaeo: Qui peccat in Spiritum Sanctum non remittetur ei neque in hoc saeculo neque in futuro, ® declaratur per id, quod dicitur Marco: Non habet remissionem in aeternum. ® Sed multa sunt, quae semel tantum reperiuntur in Scripturis, adeo ut non habeant cum quibus conferre? possint similes locos. Deinde quí sciam id, quod Marcus habet, declarationem esse eius, quod Matthaeus dicit, et non e contra ? Acternitas enim potius declaratur, dum dicitur: Neque in hoc saeculo neque in futuro, quoniam hae sunt duae partes aeternitatis. VI. Et quidem hac in re haeretici videntur habere vocem lacob et manus Esau ; ** verbis unum dicere, factis aliud. Semper, haeretici nendis ac dissolvendis aenigmatibus, in quo tam excellens evasit, ut sphyngis Thebanae problemata dissolverit, et ideo in proverbium cessit de perspicacis et praestantis mentis homine. fuerunt celebres mulieres, quae, ut nominis etymon indicat, occulta deorum consilia manitesiabant. Ex quibus notissima fuit apud Romanos sibylla Cumana, quae divina oracula et responsa prius arborum foliis scribebat, delnde ea interpretabatur. Unde ortum: proverbium de aenigmate et carmine slbyllarum ad significandas res intellectu difficilllmas. Cf. Virg. Aeneid. lib. 3, vrr. 4411-452; P. Mannucci! Adagia, col. 467; Forcell. Lezicon Tot. Latin. sub voce sibylla. t. 2, f. 95-96*. 88) 12, 32. Vulg.: Qui autem dizerit contra Spiritum Sanctum, etc. DISSERTATIO SECUNDA 369 eundem volvunt et revolvunt lapidem, eandem cantilenam canunt : quod Scriptura sit clara et facilis, ac propterea eam faciunt fidei regulam et amussim, lapidem lydium et exactam libram. Cum tamen dicant facillimas esse Scripturas, nunquam tamen finem faciunt in eam expositiones verbosissimas longissimasque edendi, imitati antesignanum Lutherum. Si tam clara est, quid opus est tot expositionibus ? Facto ostendunt Scripturam interprete opus habere. Quomodo potest ergo de omnibus iudicare ? Est nunc maxima controversia etiam inter haereticos Confessionistas et Sacramentarios ®% de verbis consecrationis, contendentibus his figurate dictum : Hoc es! corpus meum, *? illis autem nullam figuram agnoscentibus. Quomodo Scriptura hanc litem dirimat, ut pro alterutra parte aperte pronunciet ? Et quidem Lutherus, istius axiomatis auctor, urgentibus Anabaptistis, ut ex Scriptura ostenderet expressam sententiam quod parvuli sint baptizandi ; compulsus fuit ad ecclesiasticam traditionem confugere, hostibus turpiter dare terga et veluti de scommate fugam apparare. ? In Appendice Colloquiorum Mensalium habetur quod Lutherus biduo ante mortem, anno 1546, scripserit haec verba: 9: « Virgilium in Bucolicis nemo potest intelligere, nisi fuerit quinque annis pastor; Virgilium in Georgicis nemo potest intelligere, nisi fuerit quinque annis agricola ; Ciceronem in epistolis nemo integre intelligit, nisi viginti annis sit versatus in republica aliqua insigni; Scripturas Sanctas sciat nemo se gustasse satis, nisi centum annis cum Prophetis, ut Elia, Elisco, Ioanne Baptista, Christo et Apostolis ecclesias gubernarit ». VII. Quid quod Scriptura ne de se ipsa quidem iudicare potest ? Ubi enim tradit numerum canonicorum librorum ? Ubi dicit quinque esse libros Moysi et quattuor tantum Evangelia ? Annon traditio ecclesiastica basis et fundamentum est Scripturarum ? Ecclesia est..., ut Apostolus ait, columna el firmamentum veritatis. °% « Non crederem Evangelio, inquit Augustinus, ?5 nisi catholicae EcChristliche Nutzliche Tischreden Doctoris M. Lutheri, Appendix, cp. 1, f. 5575, Ihenn 1581. bat Scripturam non esse claram; nam quotidie edunt nova commentaria. Probatur etiam ex controversia cum Sacramentariis de verbis consecratlonis; ex facto quod Lutherus contra Anabaptistas confugit ad traditionem; ex eiusdem confessione in Appendice Colloquiorum. Ceterum canon Scripturarum cognosci nequit, nisi ex traditione, Sicut docet Augustinus. Quae argumenta si Polycarpus relleint, alferat fontem, ex quo suam sententiam deducat. clesiae me moveret auctoritas » Et scribit idem in libro De Unitate Ecclesiae ?' quod, deficientibus Scripturis, audienda est Ecclesia, cui Christus testimonium perhibuit. ?* Veluti quia non legitur, an haereticus ab haeretico baptizatus, dum vult fieri catholicus, ad Ecclesiam veniens, sit rebaptizandus necne: «Suscipiendus est, inquit, sicut Ecclesia suscipit». Et libro primo Contra Cresconium docet *? quod, cum alicuius rei non habetur de Scripturis canonicis exemplum, tunc a nobis tenetur veritas Scripturarum, cum facimus quod universae placuit Ecclesiae, quam Scripturarum commendat auctoritas : « Si quis, inquit, falli metuit obscuritate quaestionis, eandem Ecclesiam de illa consulat ». Quod si Polycarpus, nobilis litterio et grammatista, in Sacris Litteris egregie versatus, stomachabundus quae dicta sunt contemnat et, reluctante ratione, in sua opinione animo pertinaci persistat, ut Scripturam velit omnia iudicare, quod, cum extra Scripturam sit, verum esse non potest, et si vera astruitur seipsa destruitur; dignetur nobis ostendere ex quonam recondito ac fere cabalistico Sacrarum Scripturarum poenu atque thesauro divinum hoc oraculum novi evangelii depromptum est, quod in Veteri Scriptura desideratur, et descendamus in campum, oby 0s, 1° auspice et opitulante Deo.

CHAPTER 6. Sectio Quarta — De Qualitatibus Doctrinae Lutheranae

DISSERTATIO PRIMA MARTINI LUTHERI FIGMENTA ET SOMNIA! I. Conqueritur Deus per Ieremiam prophetam de falsis prophetis, quod populis praedicarent somnia proprii capitis ; ita enim legimus : Ecce ego ad prophetas..., qui assumunt linguas suas et aiunt : Dicit Dominus ; ecce ego ad prophetas somniantes mendacium, ait Dominus, qui narraverunt ea, et seduxerunt populum meum in mendacio suo.? Multa quidem Deus per somnium revelabat Prophetis, sicut Numeris legimus : Si quis fuerit inter vos propheta Domini, in visione apparebo ei aul per somnium loquar ad eum.? Hinc prophetae falsi, qui semper verorum simiae extiterunt, fingebant somnia, et pro divinis oraculis venditabant populo sua figmenta. * Cum autem falsis prophetis sub Veteri Testamento successerint haeretici sub Novo, falsorum dogmatum magistri et doctores, inanissimas opiniones suas praedicant pro articulis fidei. Martinus Lutherus, recentium haereticorum primipilus et strategus, hac etiam in re mirum in modum excelluit, Spartamque hanc adeptus pro virili ornavit. Quare hic nonnulla ipsius somnia et figmenta recensenda nobis sunt. Oportebit autem Lutherum hic legem pati, quam tulit ; quidquid loquar ad illum. 4) Cf. Dt 13, 1-5; 3 Rg 22, 6-23; 2 Par 18, 9-22; Is 9, 15; Ier 2, 8; 14, 13- 14; 23, 9-37; Thr 2, 9-14; Mich 3, 5-11. Falsi prophetae V. T. somniis suis populum seducebant. His successerunt in N. T. haeretici, maxime Lutherus, qui docuit figmentum esse quidquid est extra verbum Dei. Videndum igitur, sl ipse aliquid docent extra verbum Dei. In Captipitate Babylonica diclt Missam non esse sacrificlum. sed promissionem, suo capite exponens verba: Hic caliz, etc. Ibidem facit Eucharistiam signum promissionis, item suo modo explicans verba: Ac cipite, etc. Articuios s a Leone X enim in Catholicorum scriptis reperit verbo Dei minime nixum, statim somnia et figmenta inania pronunciavit, 5 quin etiam super caput primum Epistolae ad Galatas scriptum reliquit, dicens : * « Neque Ecclesia, neque Petrus, neque Apostoli, neque Angeli audiendi sunt, nisi afferant et doceant purum Dei verbum ». Paulo ante dixerat : ? « Neque mihi, neque Ecclesiae, neque Patribus, neque Apostolis, neque Angelo de coelo credendum est, siquid contra verbum Dei docemus ». Nunc autem etiam si quid extra verbum [Dei]. Videndum igitur, an Lutherus omnia ex puro puto verbo Dei doceat, an aliquid extra verbum Dei ex proprii cerebri officina. II. (Im libro De Captivitate Babylonica, capite De Eucharistia, ubi agit contra Catholicos de Missa quod non sit sacrificium, fingit Missam nihil aliud esse quam promissionem, et substantiam Missae, sive Missam secundum substantiam, nihil aliud esse quam verba Christi : Accipite et manducate ; hoc est corpus meum. ? Probat Missam nihil aliud quam promissionem esse, !? quia a Christo appellatur Testamentum: Hic calix novum testamentum est. ® Testamentum autem nihil aliud est quam promissio. !? Quis non rideat, quod dispositio ultimae voluntatis nihil aliud sit quam promissio ? Deinde exponit Lutherus mirabiliter verba Christi: Accipite el manducale : « Ac si dicat, inquit,!3 ecce, o homo peccator et damnatus, ex mera gratuitaque caritate, qua te diligo, sic volente misericordiarum Patre,!^ his verbis promitto tibi ante omne meritum et votum tuum remissionem omnium peccatorum tuorum et vitam aeternam, et, ut certissimus de hac mea promissione irrevocabili sis, corpus meum tradam». O mirabilem expositionem! Ex dono facit promissionem, et Corpus Christi, sive Eucharistiam, nihil aliud esse vult quam signum promissionis factae in his verbis, in quibus nulla est promissio. X Scribens Lutherus in libello Adversus Ezecrabilem Bullam Anlichristi, de articulis suis a Leone X condemnatis, ait : 15 « Assero B) Responsio Lutheri ad Librum Ambr. Catharini, W. L. t. 2, t. 142*-143*. 146; De Abroganda Missa Privata, ibid. f. 244; Contra Henricum Regem Angliae, ibid. f. 334*; Von den Conciliis und Kirchen, W. G. 1. 7, f. 467*-468*. 6) W. L. t. 5, f. 290*. 7) Ibid. 8) Ibid. t. 2, f. 78* sqq. 9) 1 Cor 11, 24. 10) W. L. t. 2, f, 72*. 11) 1 Cor 11, 25. DISSERTATIO PRIMA 373 et amplector fiducia tota spiritus mei articulos per eam condemnatos, asserendosque pronuncio omnibus christianis sub poena aeternae maledictionis et antichristos habendos, quicumque bullae consenserint ». Et ad calcem impii libelli, fanatico sane spiritu conscripti, ait :18 « His scriptis testor me omnia damnata per bullam istam execrabilem confiteri pro catholicis dogmatibus ». Nunc itaque videamus, quaeso, ista Lutheri sacrosancta dogmata divinaque oracula, quae omnibus christianis sub poena aeternae maledictionis asserenda credendaque sunt. Istorum articulorum primus est!? : « Haeretica est, sed usitata sententia, sacramenta Novae Legis dare gratiam illis, qui non ponunt obicem ». Pronunciat L utherus ex tripode. Sed ubinam Divina Scriptura articulum istum docet vel asserit ? « Quia, inquit,!9 Scriptura sic dicit: Justus... ex fide vivit; 1° non dicit: Ex sacramentis. Itemque : Qui crediderit el baptizatus fueril, salvus eril ; qui autem non crediderit, condemnabitur. ?? Praeterea : Corde... creditur ad iustitiam ; *. non dicit corpore sacramenta suscipiuntur ad iustitiam. Et tandem ait: Credidit Abraham Deo, el repulatum est illi ad iustitiam. ° Has auctoritates adducit Lutherus ad probandum articulum suum : « Haeretica est, sed usitata sententia, sacramenta Novae Legis conferre gratiam ». « Spectatum admissi risum teneatis, amici | » ait ille.** Scriptum est: Ilusius ex fide vivit; ergo haeretica est sententia: sacramenta Novae Legis conferre gratiam. Dormitabat forte, vel ebrius erat Lutherus cum ista scriberct, vel amentia aliqua affectus. Ubi Lutherus hanc reperit haeresim? Contra quem articulum fidei est ? Contra quam Veteris aut Novi Testamenti Scripturam? Aiunt theologi sacramenta dare gratiam sicut canales aquam ex fonte. ?%* Quis hic error ? Quae haeresis ? Quid ergo somniat? Et credendus articulus est sub poena maledictionis aeternae ? Secundus articulus est: «In puero post Baptismum negare remanens esse peccatum, est Paulum et Christum simul conculcare ». ?5 Et hoc fidei dogma ubinam tradidit in Sacris Litteris Spiritus Sanctus? art. 4, pag. 15-22, Venetiis 1749. Migne Theologiae Cursus Completus, t. 2, col. 1258. damnatos alt credendos esse sub poena damnationis aeternae. Sed isti articuli in Scriptura non inveniuntur. Non invenilur 1, qui esi: Hacretica est sententia sacramenta N. L. gratiam conferre, cum textus a Luthero adducli non sint ad rem. Nec 2, idest: In puero post Baptismum manct peccatum; pro quo perperam adduclt textum Pauli ad Rom., et inepte ex Paulo fingit du plex peccatum: regnans et regnatum. Nec est: 3, qui Fomes peccat! moratur animam ab ingressu coeli, novit Vult enim Lutherus concupiscentiam, quam peccati fomitem theologi dicunt,?* peccatum esse formale,? quoniam a Paulo Romanis appellatur peccatum, ??! nec intelligere voluit sideratus homo, et capitis veluti sphacelismon passus, quod, sicut in Scriptura ficus appellatur nunc quidem arbor,?? nunc autem fructus arboris, 3 ita peccatum dicitur non solum quod proprie peccatum est transgressio divini alicuius mandati, sed etiam fomes et radix peccati appellatur peccatum, quia causa peccati, sicut frigus appellatur pigrum quia facit hominem pigrum, sive etiam quia effectus est primi peccati, sicut scriptura appellatur manus, quia ipsius effectus. ? Probandum erat Luthero concupiscentiam fomitem peccati esse formale ac proprie dictum peccatum ; neque enim semper, cum peccatum legimus, intelligendum est proprie dictum peccatum, cum et sacrificium *? et Christus ipse ® aliquando appelletur peccatum. Unde ergo habet istum fidei articulum Lutherus, quod « negare in puero post Baptismum remanens esse peccatum, quod revera sit peccatum, sed non imputatum, sit Paulum simul et Christum conculcare ? » Somnium est et insani capitis figmentum. In Confutatione Rationis Latomianae fingit Lutherus * duplex peccatum regnans et regnatum, quia Paulus ait: Non... regnet peccatum in mortali vestro corpore.?5 Sed potuisset etiam fingere peccatum peccans et non peccans, quia etiam Paulus ait: Supra modum peccans peccalum.?* Hic Lutherus est, qui semper theologis scholasticis, quos odit sicut lupus canes, impingit somnia et figmenta strophasque. Fingit etiam peccatum extra gratiam et peccatum in gratia ; ita ut peccatum vere sit in iustis sicut in peccatoribus, sed in his extra gratiam. 37 Et nihilominus tertius articulus, qui est:?? «Fomes peccati, etiamsi nullum adsit actuale peccatum, moratur [exeuntem] a corpore animam ab ingressu coeli »» Verum hoc etiam dogma Divina prorsus ignorat Scriptura ; oraculum est lutherici spiritus, in capitis sui officina lib. 4, vol. 4, pag. 21; Concilium Trident. sess. 5, can. 5; Catechismus Rom. part. 2, cp. 2, pag. 153, Patavii, typis Seminarii 1930. 27) Assert. Arl. 2, W. L. t. 2, 1. 104. 28) 7, 17. corpore. 36) Ibid. 7, 13. 37) W. L. t. 2, f. 246*. 38) Assert. Art. 3, Ibid. f. 105*. DISSERTATIO PRIMA 375 fabrefactum, forte ipso dormiente. D. Augustinus De Peccatorum Meritis et Remissione oppositum docuit, dicens ?? quod, cum in Baptismo plena fiat remissio peccatorum, «si continuo consequatur ab hac vita migratio, non erit omnino quod obnoxium hominem teneat solutis omnibus, quae tenebant ». Sequitur quartus articulus nihilo melior : 4° « Imperfecta caritas morituri secumfert necessario magnum timorem, qui se solo satis est facere poenam purgatorii, et impedit introitum regni». Et hoc fidei dogma ubi legisti in Sacris Voluminibus, Luthere ? Quomodo extra verbum Dei dogmata doces, credenda et asserenda sub poena maledictionis aeternae ? Quam facile Lutherus divina oracula proprio ex pectore ructat crepatque! III. Sequuntur multi articuli usque ad 32, quos ideo omittimus, quia ipsi etiam Luthero nugales visi sunt. In Assertione nanque Articuli 31 ita loquitur : * «Finitis tandem articulis illis nugalibus, in quibus nec pietas nec eruditio doceri vel audiri potuit » Tantum dico : Si omnes articuli usque ad 31 nugales sunt absque ulla prorsus pietate aut eruditione, quomodo omnes propositi sunt tanquam dogmata fidei, omnibus asserendi atque credendi sub poena maledictionis aeternae? Nugas igitur absque ulla pietate et doctrina oportet nos ita credere ? Sed 31 articulus qualis est? *? « Iustus in omni opere bono peccat »; et quidem mortaliter. Non enim agnoscit Lutherus peccatum veniale nisi per somnium.*! Unde sequitur articulus 32: ** » Opus bonum optime factum est peccatum veniale. Sed veniale, inquit, 45 secundum misericordiam Dei, sed mortale secundum iudicium Dei ». Haec autem ubinam in Divinis Eloquiis asseruntur ? Quia, inquit, 16 Isaias ait: Omnes iustitiae nostrae sicut pannus mulieris menstrualae. ^ At vero non loquitur ibi Isaias de iustis, sed de peccatoribus, quorum opera, licet suapte natura bona, tamen, quia in peccato sunt facta, Deo grata esse non possunt. Non dicit quod omnes f. 115*. 42) Assert. Art. 31, ibid. f. 109*-110*. 43) Assert. Art. 32, ibid. f. 110*; Assert. Art, 35, ibid f. 1115; Assert. Art. 36, ibid. f. 111». 44) Assert. Art. 32, ibid. f. 116*. iustitiae nostrae. Scriptura. Idem dicendum de 4. Ali usque ad 31 omittuntur, quia, iuxta Lutherum, nugales sunt. Sed nec articul 31: Iustus in omni opere bono peccat, nec 32: Opus bonum, etiam optime factum, est peccatum, inveniuntur in Sacris Litteris, Textus Isaiae, Salomonis et Psalmi 142, non rectc exponuntur n Luthero. Hem articulus 33 non probatur ex Scriptura; nec articulus 34. Arilculum 35 iusti in operibus bonis peccant; hoc Lutheri somnium est, non Isaiae enunciatum. Item quia Salomon ait: Non esl... homo iustus in terra, qui facial bonum et non peccet. 48 Neque tamen hic Salomo n ait, quod omnis iustus in omni opere bono peccat; sed quod in terra non est... homo iusius, qui aliquando non peccet. Propterea in hebraico est: Et non peccabit ; nam, sicut in Proverbiis ipsemet ait, septies... in die cadit iustus, et resurget.** Quare et hoc figmentum lutherici cercbri est, non sapientissimi Salomonis dictum. Adducit et Psalmum: Non iuslificabitur in conspectu tuo omnis vivens. 5 At neque hic dicit Spiritus Sanctus quod omnis iustus, dum opus bonum operatur, peccat ; qui enim peccat non bonum operatur, sed malum. Dicit quod nemo hominum coram Deo reperitur absque peccato, hoc est, qui nunquam peccaverit. Ubi est ergo hoc divinum oraculum, quod Lutherus asserit ? Somnium est. . Quid de articulo 33 dicam, quo ait: «EHaereticos comburi esse contra voluntatem Spiritus ? » Nimirum vult Spiritus, ut pastores sint in lupos rapaces truculentosque mites et indulgentes! Sed unde novit Lutherus hanc Spiritus voluntatem ? Ubi est in Divina Scriptura prohibitum, ne ultimo etiam supplicio puniantur haeretici? Num est etiam divina lege vetitum et fures latronesque suspendere? D. Petrus propter peccatum multo levius haeresi affecit ultimo supplicio Ananiam et Saphiram. 5 Num fecit contra voluntatem Spiritus ? Quare iste etiam articulus somnium est. Nec minus qui sequitur, nempe: 5? «Praeliari adversus Turcas est repugnare Deo visitanti iniquitates nostras per illos ». Bene, optime Luthere, agis, dum Turcarum patrocinium sumis; neque enim potest inimicus non partes inimicorum Christi tueri. Sed dico: Etiam per famem, per pestem et varias infirmitates punit Deus iniquitates nostras. Num seipsum tueri ab huiuscemodi incommodis erit repugnare Deo, visitanti iniquitates nostras per eiusmodi mala? An non delirantis hoc somnium est ? Sed videamus 35, quo ait:5* « Nemo certus est se non semper t. 2, f. 116*. 52) Ct. Act 5, 1-11. 53) Assert. Art. 34, W. L. t. 2, f. 116^. 54) Ibid. 1. 117* DISSERTATIO PRIMA 377 peccare mortaliter propter occultissimum superbiae vitium ». Hoc probat Lutherus ex articulo 31 et 32, eo quod iustus in omni opere bono secundum iudicium Dei peccat mortaliter. 5$ Sed, sicut istorum articulorum assertio Divinis Litteris est prorsus ignota, ita et praesentis assertio. Ubi enim uspiam tale quid in Divinis Libris asseritur aut docetur? IV. Sed videamus tandem articulum, qui Luthero est omnium optimus et rerum suarum summa. 55 Est autem huiusmodi : 57 «Liberum arbitrium post peccatum res est de solo Litulo, et, dum facit quod in se est, peccat mortaliter ». Sed articulus iste, omnium optimus et rerum lutheranarum summa, ubi invenitur in Sacrosancta Scriptura ? Quia Christus ait : Sine me nihil poleslis facere. ** Intelligo. Sed ubi est hic : « Liberum arbitrium res est de solo titulo, et, dum facit quod in se est, peccat mortaliter ? » Et si prorsus nihil est, et, ut ipse in Asserlione ait, 59 «figmentum in rebus est et tilulus sine re »; quomodo ergo opcratur ? Quomodo facit quod in se est, et, dum facit quod in se est, peccat mortaliter ? Sed Lutherus tandem a somno expergefactus agnovit arLiculum istum omnium optimum mere somnium et figmentum esse, ac propterea in Visilalione Saxonica ipsum abrogavit. ** Quod si articulus omnium optimus falsus est, quid censendum de reliquis ? Nugales ergo falsosque articulos dedit pro dogmatibus fidei, quae «sub poena maledictionis aeternae omnibus credenda et asserenda essent ». Addit Lutherus adhuc alios quosdam articulos, nempe quod « purgatorium non potest probari ex Scriptura, quae sit in canone ». 9! Sed, Luthere, neque canon Scripturae probari potest ex Scriplura. Dicit tamen Lutherus hic se credere purgatorium esse, dicens: € « Ego tamen et credo purgatorium esse, et consulo suadeoque, ut credatur; sed neminem volo cogi». Subiungit 9? tres articulos de animabus, quae sunt in purgatorio: quod animae, quae sunt in purgatorio, «non sunt securae de sua salute, saltem omnes»; quod «animae in purgatorio peccant sine intermissione, quandiu quaerunt requiem et W. L. t. 2, f. 110*. Attendat lector ad errorem ín numcratione foliorum. 62) Ibid. probat Lutherus ex nrt. 31 et 32, sed non recte, ut vidimus. Nec meliori modo probatur articulus omnium maximus, quod liberum arbitrium sit res de solo titulo, etc. Lutherus ipse cognovit esse figmentum, ideoque postea ipsum nbrogavit. Reliqui articuli Lutherl somnia dici possunt. Multa alia figmenta habet in scriptis suls. Aliqua afferuntur ex Post. Commentario ad Galatas. In epistolae Argumento statult quattuor lustitias: politicam, ceremonlalem, legalem et christianam; illas activas vocat, hanc passivam; horrent poenas »; ac tandem habet quod «animae ex purgatorio liberatae suffragiis viventium minus beantur, quam si per se satisfecissent » Sed dico: In his omnibus luthericae fidei dogmatibus, ubi est verbum Dei? Si, ex Lutheri sententia ac veluti praeiudicio, quidquid extra verbum Dei dicitur et docetur futile est, inane est, somnium et figmentum est; iam scimus iudicium quod de istis articulis faciendum est. Multa istiusmodi articulis affinia, quin etiam consanguinea habet Lutherus in Resolutionibus Conclusionum Lipsiae Disputatarum, 9* multa in universis scriptis suis sive scepticis, sive exegeticis et paraeneticis ; semper enim sibi similis Lutherus ubique zizania superseminat, 95 et veluti somnians loquitur, furiisque agitatus insanit. V. Non ab re vero fore duximus si ex Posteriore ipsius Commenlario in Epistolam ad Galatas, aliqua ex multis huc afferamus, maxime vero circa articulum iustificationis et fidei; qua de re in toto illo Commentario plane longissimo Lutherus verbosissime agit, nihilque aliud ex proposito versat. Et quidem in ipso epistolae Argumento multa veluti per somnium loquitur Lutherus. Primo enim statuit quattuor iustitias : 9e politicam, de qua philosophi et iureconsulti agunt; ceremonialem, quam docent traditiones Papae, — ita appellat ius canonicum ; - legalem sive Decalogi, quam docet Moyses ; et iustitiam fidei sive christianam. Hanc dicit iustitiam mere passivam, illas vero activas iustitias appellat. Sed dicit illas esse huic prorsus contrarias, cum tamen agnoscat illas etiam esse dona et opera Dei. Quid igitur? Dona Dei sunt invicem contraria ? Lumen contra lumen pugnat? Dictu mirabile est quod iustitia, quae divinis legibus maxime vero Decalogo continetur, sit fidei et christianae iustitiae prorsus contraria. Ubi tale commentum reperit in Sacris Litteris Lutherus? Praeterea, cum iustitiam legalem dicat mere activam, iustitiam vero christianam mere passivam, absque ullo prorsus opere nostro; ait iustitiam christianam pertinere DISSERTATIO PRIMA 379 ad novum hominem, iustitiam autem legalem pertinere ad velerem hominem, qui natus est ex carne et sanguine. 5? Tunc somniat $$ duos mundos : unum terrenum, et alterum coelestem; et in eis constituit has iustitias, dicens quod iustitia legalis terrena est et de terrenis agit ; iustitia vero christiana coelestis. Tunc adducit illud Pauli: Sicut portavimus imaginem terreni Adae; ita portemus... imaginem coelestis, qui est, inquit, novus homo in novo mundo. Novorum daemoniorum, vel somniorum, annunciator ?? Lutherus est. Quis audivit unquam, quod divinarum legum observatio, quae nonnisi Dei donum est, a quo omne datum optimum et omne donum perfectum, ™ res sit terrena, ad veterem hominem, quem expoliare debemus, ? pertinens ? Somniat ? quod inter has duas iustitias activam legis et passivam Christi non est medium ; adeo ut «qui aberraverit a iustitia christiana, hunc oporteat in activam relabi, hoc est, inquit, amisso Christo ruere in fiduciam operum ». Quasi vero non possit homo deserente Deo exlex et atheus fieri. Docet ** quod lex divina nullum ius habet in conscientia, sed quod tantum data est ad exercendum veterem hominem et ut habeat dominium carnis. « Quare si lex, inquit, vult occupare conscientiam, et hic dominari, vide, ut sis bonus dialecticus, recte dividas et legi non plus tribuas quam ei tribuendum est. Sed dicas: Lex, tu vis ascendere in regnum conscientiae et ibi dominari et eam peccati arguere; hoc praeter officium tuum facis, consiste intra limites tuos, et exerce dominium in carnem, conscientiam autem ne attingas mihi, sum enim baptizatus ». Quis non hic audit somnianten Lutherum? Quid aliud divina lex est, nisi lumen et regula normaque conscientiae??* Quomodo ergo nihil ad conscientiam spectat ? Agit autem de lege Decalogi. VÍ. Excitatus autem a diabolo Lutherus cernitur, ut esset divinarum legum immanissimus hostis, eversor, destructor sub fidei specie, unde in primo capite ad Galatas sub initium ait "* « Evangelium esse talem doctrinam, quae damnat omnem iustitiam et solam Christi ila est terrena, haec coelestis. Iustitia legalis, idest, Decalogi, nullum habet ius in conscientia; at hoc est sane somniantis deliramentum. In capite 1 dicit quod Evangelium damnat iustitiam legalem, contra verba Christi: Non reni, ctc. In capite 2 facit fidem caritati superiorem, imo ipsi adversam contra expressam Pauli doctrinam, Duplex ctiam facit Evangelium: verum, quod solam fidem; falsum, quod ctiam opera requirit. Addit etiam, quod Petrus non recic ambulavit in veritate Evangelii, praedicat » Unde habet Lutherus quod Evangelium damnat omnem iustitiam, nedum politicam et canonicam, verum etiam legalem Decalogi, cum Christus dixerit se non venisse solvere legem..., sed adimplere ; ? et: Si... vis ad vitam ingredi, serva mandata ? 78 Capite secundo ad Galatas, ita loquitur : 7° « Caritas omnia ferat, credat, speret; fides e contra regnet, imperet, triumphet, nulli cedat ». Et post pauca :80 «Plane contraria sunt effectus, officia et virtutes caritatis et fidei» Bone Deus, quid homo iste loquitur ? Fides et caritas virtutes contrariae sunt? Non possunt ergo manere in eodem subiecto ; nemo ergo habens fidem potest habere caritatem ? Quomodo ergo Paulus ait: Nunc autem manenti fides, spes, caritas ? 8! Et si verum est quod Paulus ait, ut est verissimum, quod caritas fide maior est, ** adeo ut si quis omnem fidem habeat sine tamen caritate, nihil sit ; 8 quodnam hoc somnium Lutheri est, ut caritas omnibus cedat, fides autem regnet, imperet, triumphet ? Folio 296 somniat Lutherus duplex Evangelium, verum et falsum. Falsum autem dicit a ministris satanae depravatum. Bene ; sed videamus quaenam sit Luthero veritas aut falsitas Evangelii : «Est autem veritas Evangelii, quod iustitia nostra est ex sola fide sine operibus legis; falsitas seu depravatio Evangelii est, quod fide iustificemur, sed non sine operibus legis»; et subiungiL: 99 « Hac conditione annexa pseudoapostoli praedicaverunt Evangelium, hoc idem fecerunt sophistae et papistae nostri, quod scilicet in Christum sit credendum, fidemque esse fundamentum salutis, € sed eam non iustificare nisi formata sit caritate. ^ Haec non est veritas, sed fucus el simulatio Evangelii » Ex quibus, quaeso, Divinarum Scripturarum fontibus hausit Lutherus istas veri falsique Evangelii definitiones? Ubi unquam dicit Scriptura nos sola fide iustificari? Somniat. VII. Sed hoc posito fundamento, videamus, quam erigat molem, quid superaedificet. Folio 304 ita loquitur : 88 « Supra monui multos habere Evangelium, sed non veritatem Evangelii. Sic Paulus hic dicit Petrum, Barnabam et alios Iudaeos non recte ambulare ad veriDISSERTATIO PRIMA 381 tatem Evangelii, ® hoc est, habere quidem Evangelium, sed non recte in eo ambulare ». Quid Luthere ; num etiam Petrus et Barnabas, in haeresim lapsi, Evangelium depravarunt ? O scelus, o fatum, o odium Dei et hominum! Hic non modo somniat, sed blasphemat etiam Lutherus. Ubi ita etiam loquitur: * «Hoc mirabile exemplum est de maximis viris et columnis ecclesiarum, hic solus Paulus habet apertos oculos, et videt peccatum Petri, Barnabae et aliorum Iudaeorum, qui una cum Petro simulabant. E contra ipsi peccatum suum non vident, imo putant se recte facere et per caritatem servire infirmis Iudaeis». Et folio praecedenti ait,?' quod si quis vellet amplificare peccatum Petri, esset maximum, quod lapsus fuit factusque auctor tanti scandali, quodque peccavit contra suum proprium decretum in concilio Ierosolymitano. 9? Sed quam multa hic somniat Lutherus! Ubi dicit Scriptura Petrum peccasse? Paulus dicit quod Petrus reprehensibilis erat, sive, ut graece est, reprehensus, hoc est, quod factum Petri multis non probabatur, Gentiles murmurabant ea de re. Ubi dicit quod peccavit? Et in concilio Ierosolymitano non fuit decretum, ut Iudaei gentiliter viverent, sed ne Gentiles ad fidem conversi cogerentur circumcidi et iudaice vivere; si enim hoc decretum fuisset, Petro nihil timendum fuisset, ne scandalizarentur Iudaei videntes ipsum gentiliter vivere. Sed sufficit Luthero blasphemum os aperire et in coelum etiam ponere; ® loquitur, obloquitur, omnia susdeque confundit, somniat, furit, blasphemat, insanit, prout furente spiritu satanae agitatur. Esset autem immensi laboris, sed nullius pretii universa somnia nugasque Lutheri ex hoc Commentario, huiuscemodi figmentis undequaque plenissimo, in unum congerere ; tantum dicam quod saepissime loquitur de discrimine legis et Evangelii, sed semper Evangelium sola fide, legem vero solis operibus quam insanissime definiens ; *! saepissime item quod sola fides iustificat, et centies replicat ubique passim in eo Commentario ; 55 sed ita tamen ut nusquam vel unum adduxerit ex Divinis Voluminibus locum, qui asserat quod sola fides et peccavit contra proprium decretum; quod falsum esse patet ex verbis ipsius Pauli et ex textu decreti Ierosolymitani. Alia. figmenta congerit Lutherus in hoc Commentario, in quo semper repetit, quod sola fide Iustificamur, nullum Scripturae locum aflerens, qui hoc probet. In eapite 3 fidem dicit esse fiduciam in Filium Del; in capite vero 5, sibi €eantradicens, affirmat quod fides est notitia, et spes exhortatio. hominem iustificat. Saepe quidem legimus hominem iustificari fide, 9e per fidem, ?* ex fide ; ** sed quod fides ipsa iustificat nusquam in Sacris Litteris reperitur, multo minus quod sola fides; nisi quod Lutherus manifestus falsarius ex suo cerebro vocem hanc addidit *? textui Pauli in epistola ad Romanos, faciens quod proprium haereticorum est: Scripturas pervertere et depravare. VIII Et praeterea mirabili metamorphosi Lutherus fidem in fiduciam transmutavit ; nam capite tertio ad Galatas fidem proprie ac diserte definiens, ait!*? «quod sit fiducia in Filium Dei, seu fiducia cordis per Christum in Deum, quae fiducia imputatur ad iustitiam propter Christum ». Sed somniat Lutherus, ipsomet auctore, nam capite quinto ad Galatas assignans discrimen inter fidem et spem, ait!!! quod « difficile est discrimen aliquod invenire; tantam enim cognationem inter se fides et spes habent, ut haec ab illa divelli non possit. Et tamen aliquod discrimen inter ipsas est, quod ab officiis contrariis et finibus ipsarum sumendum est. Differunt subiecto, quia fides est in intellectu, spes in voluntate, re tamen separari non possunt, respiciunt enim se mutuo ut duo Cherubim propitiatorii ; !'? officio, quia fides dictat, dirigit et docet estque notitia, spes exhortatio est, quia excitat animum, ut sit fortis et erectus, ut audeat, ferat, perduret in malis, ac in illis expectet meliora ; obiecto, quia fides habet obiectum veritatem, cui certo et firmiter docet adhaerendum esse et intuetur in verbum rei, sive promissiones rerum ; spes habet obiectum bonitatem et intuetur in rem verbi, hoc est, in rem promissam seu in res sperandas, quae fides dictavit suscipiendas ; ordine, quia fides est ante omnem tribulationem initium vitae, spes posterior ex tribulationibus parta; a contrariis, quia fides doctor et iudex est, pugnans contra errores et haereses, iudicans spiritus et doctrinas; spes imperator est, seu dux belli pugnans contra tribulationem, crucem, impatientiam et expectat bona sub malis». Ergo, Luthero ipso doctore, fides non est fiducia, 9, 30; 10, 6; Gal 2, 16; 3, 8-9. 98) Das Neme Testament Doct. M. Luthers, Epist. an die Rómer 3, 28, ed. cit. 100) W. L. t. 5, f. 335*. 101) Ibid. f. 406*. 102) Ct. Ex 37, 9. DISSERTATIO PRIMA 383 sed notitia ; unde prosequitur : 1% « Quando igitur fide in verbum Dei edoctus apprehendo Christum et tota fiducia cordis, quod tamen sine voluntate fieri non potest, credo in eum, hac notitia iustus sum. Sic fide, seu hac notitia me iustificato, statim venit diabolus », etc. Sed quanta hic etiam somniat Lutherus! Quod fides sit notitia, quod spes sit exhortatio, quod fides est ante omnem tribulationem, spes posterior ex tribulationibus, quod fides sit iudex, iudicans spiritus et doctrinas, spes imperator et dux belli pugnans contra tribulationes. Ubi in his omnibus verbum Dei ? Quod fides et spes tantam habeant inter se cognationem, ut una non possit ab altera divelli ubi legitur ? Declarat tamen rem hanc Lutherus similitudine, imo duplici similitudine: altera in politia, inquiens: 1% «Differunt prudentia et fortitudo, tamen ita coniunctae sunt hae virtutes, ut facile divelli non possint. Ita fides sine spe nihil est, et vicissim spes sine fide praesumptio est et tentatio Dei» Sed ubi invenit Lutherus spem sine fide ? Num sperari potest quod non creditur ? Somniat. Et ubi invenit quod prudentia et fortitudo non facile possunt ab invicem divelli ? Altera similitudo est, quod fides dialectica sit, spes autem rhetorica. «Sicut autem dialectica et rhetorica distinctae artes sunt, et tamen adeo inter se cognatae, ut altera ab altera separari non possit, — et hoc somnium est; - ita, inquit, !?5 fides et spes distincti effectus sunt et tamen propter magnam cognationem, quam habent inter se, divelli non possunt ». Docet * tamen quod « fides aliud est quam spes, et spes aliud quam fides». At si ita est, quomodo fides definita est quod sit fiducia in Christum ? l Quae quidem assertiones Inter Lutheri somnia amandandae sunt, sicut etiam similitudines nd lllustrandam doctrinam allatae. Haeretici, aberrantes a fide. conversuri se erant in stultiloquium. Quod et Luthero contigit ; Ideo innumera deliramenta scripsit. DISSERTATIO SECUNDA MARTINI LUTHERI DELIRAMENTA ATQUE FIGMENTA ! I. Apostolus Paulus, ad Romanos scribens, de hominibus loquitur, qui in peccatis suis sunt inexcusabiles, quia cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gralias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis, el obscuratum est insipiens cor eorum ; dicentes enim se esse sapientes, stulti facli sunt. * De haereticis specialiter loquens prima Timotheo, ait quod aberrantes... a fide àyowowpitoon 3 non ficia, vera, conversi sunt in vaniloquium, mateologiam, stultiloguium. * Ex horum choragio fuisse Martinum Lutherum hominem ^ in oculis suis sapientissimum, adeo ut nihil faceret 5 mille Cyprianos, mille Augustinos universumque Sanctorum Patrum chorum.$ dubitari non potest. Cum enim in catholica religione ab infantia ad quadragesimum fere annum educatus, Deum per catholicam fidem fideique normam cognovisset, in superbiam tamen elatus,” volens sapere plusquam oporlel sapere,? minimeque inspecto Apostoli monito: Noli altum sapere, sed lime, °? dicens se super omnes catholicos Doctores sapientem esse, stultus factus fuit, ac veluti alter Nabuchodonosor insipienti corde affectus, in bestiam mutatus fuit. 1° Hinc multa dixit scripsitque absurda, quae figmenta ac potius deliramenta iure dici possunt et dicta hominis malo quodam enthusiasmo mentisque alienatione affecti. Quod ne gratis dixisse videamur et hominem invidia gravare voluisse, ipsum dicentem docentemque audiamus. Multa quidem sunt quae videntur deliramenta, cum divina mysteria sint ; nam Apostolis, quae a sanctis mulieribus de Christi resurreclione verissime dicebantur, visa fuere tanquam deliramenta. ™ At vero quae ex Luthero adducemus, verissima sunt deliramenta figmentaque. Verba: Fide non ficta sunt in versiculo 5. 4*) Ms.: Homo. 5) Lutherus Contra Henricum Regem Angliae, W. L. t. 2, f. 369^. 6) Ms.: Chorus. 7) 1 Tim 3, 6. DISSERTATIO SECUNDA 385 II. Insigne deliramentum habet Lutherus in libro De Liberlale Chrisliana, '? dicens quod Christus et anima per fidem fiunt una caro esseque Matrimonium omnium perfectissimum, ita ut fiant omnia communia. Christus plenus est gratia, vita et salute; anima plena peccatis, morte et damnatione. Per fidem autem fit ut Christi sint peccata, mors et infernus. Optime sane, per fidem anima cum Christo fit una caro : Qui... adhaerel Deo unus spiritus est. Itemque anima unum facta cum Christo plena est peccatis, morte et damnatione, et Christus hac unione acquirit peccata, mortem et infernum. O insaniam ! Annon delirat Lutherus, cum in prima Epistola Petri ait : ^ « Quia renali sumus filii et heredes Dei, pares sumus in dignitate et honore D. Paulo, S. Deiparae Virgini et divis omnibus? » Sed, quia innumera sunt hominis deliramenta, constitui quam plura colligere ex uno tantum ipsius Commentario in Epistolam ad Galatas. Hic primum delirat Lutherus, dum super illud capitis primi : Nolum... vobis [acio,!* etc. praefert doctrinam suam etiam Apostolis, dicens : 1° « Esto sane Ecclesia, Augustinus et alii Doctores, item Petrus, Apollo, imo etiam Angelus de coelo diversum doceant ; tamen mea doctrina est eiusmodi, quod solius Dei gratiam et gloriam illustrat et praedicat ». In Epistola ad Galatas, capite primo, dclirat Lutherus cum ait : 17 «Saepe audistis a nobis hunc canonem in Sacris Litteris diliBentissime observandum, ut abstineamus a speculatione Maiestatis, quae humano corpori intolerabilis est, multo magis menti ». Sed quomodo speculatio divinae Maiestatis est corpori intolerabilis et multo magis menti ? Num etiam corpus potest divinam Maiestatem speculari ? Fuit Lutherus fidei et Scripturarum summus, ut sibi videbatur, assertor et praedicator ; sed in fide laudanda adeo excessit, ut plane delirarit. In Epistola ad Galatas, capite secundo, super illud : Mihi... qui videbantur aliquid esse, nihil contulerunt, !$ ita ait: «Christianus, quod ad fidem attinet, superbissimus et pertinacissimus sit, nihil plane patiatur, nulli ne pilo quidem cedat, fide enim homo fit Deus, Deus autem nihil patitur, nulli cedit, est enim immutabilis ; sic fides est imDelirat, cum ait per fidem nnimam fleri unam carnem cum Christo, et peccata, mortem, damnationem animae ipsius Christi esse; cum ait omnes pares esse in dignitate Sanctis et Deiparae. Delirat, dum praefert doctrinam suam Apostolis; dum alt speculationem Maiestatis intolerabilem esse corpori; dum ait, quod fide homo fit Deus, et ideo nulli cedere debet, immutabilis flde factus; per caritatem autem fit merus homo, in omnibus cedens; conira doctrinam Scripturae. Ait etiam, quod fides sit infinita, creatrix Malesiatis divinae, etc.; quod nullus alius Deus est recognoscendus, nisi qui incarnntus esl; mutabilis » Ubi etiam docet quod per caritatem homo cedit, quia per caritatem est merus homo. Annon delirat hic Lutherus, cum ait quod fide homo fit Deus, caritate autem merus homo, cum, Paulo teste, caritas maior sit fide: Et si habuero, inquit, omnem fidem, ita ut montes transferam; caritatem autem non habuero, nihil sum ?!* Docet autem, quae attulimus, Lutherus tomo 5, Wittembergae, latine, folio 299. 2 Folio 300?! ait: «Per fidem oportet nos esse immites, inflexibiles et pertinacissimos, ac, si possemus, duriores adamante ; per caritatem autem molliores et [lexibiliores omni arundine et folio et ad omnia obsequentes » Quid ergo? Non est verum, quod Salomo n ait: Fortis est ut mors dilectio, dura sicut infernus aemulatio? ?? Et quod Paulus ait: Quis... nos separabit a caritate Christi ? ?3 Ubi ostendit caritatem esse insuperabilem et invictissimam. Sed delirat Lutherus. Folio autem 334?* eiusdem tomi super caput tertium eiusdem Epistolae, versans illud : Credidit Abraham Deo el repulatum est ei ad iustitiam, ?5 ait : « Paulus ex his verbis: Credidit Abraham Deo, summum cultum, summum obsequium, summam obedientiam et sacrificium facit ex fide in Deum. Qui rhetor est, exaggeret hunc locum, et videbit quod fides sit res omnipotens quodque virtus eius sit inaestimabilis et infinita » Et post pauca :** « Fides consummat divinitatem et, ut ita dicam, creatrix est divinitatis non in substantia Dei, sed in nobis, nam sine fide amittit Deus gloriam suam. In summa, nihil maiestatis et divinitatis relinquitur Deo, ubi fides non est». Haec autem quam portentosa deliramenta figmentaque sunt! Quod fides sit omnipotens et infinita, sit creatrix divinitatis in nobis, quod sine ea nihil maiestatis et divinitatis relinquitur Deo, cum fides non sit nisi donum Dei, ? et effectus Dei in nobis, a quo omne datum optimum et omne donum perfectum. ?? III. Capite primo ad Galatas delirans loquitur Lutherus, dicens: ?? « Ibi incipe, ubi Christus incoepit, nempe in utero Virginis ». Et post pauca:?" « Nullum Deum scito extra istum hominem lesum Christum». Et postea : * « Nullum Deum cognoscendum esse praeter hunc DISSERTATIO SECUNDA 387 inearnatum et humanatum Deum ». Sed non est incarnatus nisi Filius ; non est igitur cognoscendus Pater? Non Spiritus Sanctus? Deliria loquitur. Multo?! post autem non modo delirus, verum et blasphemus invenitur Lutherus, nam inquit : 9 «Fides ita dicit: Ego credo tibi Deo loquenti. Quid loquitur Deus ? Impossibilia, mendacia, stulta, infirma, absurda, abominanda, haeretica et diabolica, si rationem - consulas. Quid enim magis ridiculum, stultum et impossibile quam cum Deus ait ad Abraham, quod accepturus sit ex sterili et iam emortua carne Sarac filium ?»™ Ergo ne, Luthere, quaecumque divina sunt, humana ratio iudicat impossibilia, haeretica, diabolica? At Paulus ait quod invisibilia... Dei a creatura mundi, per ea quae facla sunt intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque eius virlus el divinitas. 35 Post pauca ait Lutherus, quod «fides rationem mactat et occidit», cum tamen fides donum et gratia Dei sit, non destruens, sed perficiens naturam humanam animamque rationalem. Paulus ait quod captivat intellectum in obsequium Chrisli, ** non quod mactat et occidit. Deinde dat christianae iustitiae definitionem, dicens : 38 « Discant igitur studiosi Sacrarum Litterarum ex hoc dicto: Credidit Abraham Deo et imputalum est ei ad iuslitiam, christianam iustitiam proprie ac diserte sic definire, quod sit fiducia in Filium Dei, seu fiducia cordis per Christum in Deum ; deinde addant hanc particulam tanquam differenlias : quae fiducia imputatur ad iustitiam propter Christum ». Sed hoc est lutherici cerebri figmentum, non Divinarum Scripturarum documentum, unde discere possint studiosi Sacrarum Litterarum, quid sit iustitia christiana. Nam, ut ipsemet Lutherus sibi opponit, ?? fidei vocabulum in hebraico significat veritatem ** ipseque ait respondendo: « Fidem nihil aliud esse quam veritatem cordis, hoc est, rectam cogitationem cordis de Deo». Quod post pauca replicans, ait,** quod vera cogitatio de Deo nihil aliud plane est quam ipsa fides. Quod falsum quidem est, cum fides assensus sit, non cogitatio ; sed transeat. Quomodo ergo fidem vertit Lutherus in fiduciam? Hoc solemne est homini pro verbo Dei capitis sui figmenta venditare. quod Deus mendacia, absurda, diaholica, etc. iuxta humanam rntionem loquitur, contra dactrinam Pauli: Innisibilia Dei, etc. Iustitiam definit Nduciam in Filium Del imputatam ad iustitiam, dum ibidem dixerat quod fides est cogitatio de Deo. Duplicem fidem introducit: Nudam, quando agitur de lustificalione, incarnatam, quando de operibus. Fingit duellum inter Christum eil legem, in quo Christus legem trucidavit. Docet Scripturam esse servum, et quando de Hinc agens de fide adhuc aliud figmentum nobis praebuit ? de dupliei fide: altera quidem absoluta, abstracta, nuda; altera vero composita, concreta, incarnata, et quod fides absoluta sive abstracta est, cum Scriptura loquitur de iustificatione ; quando vero Scriptura loquitur de praemiis et operibus, tunc loquitur de fide composita, concreta et incarnata. Quis audivit unquam figmenta similia ? Haeccine sunt dogmata de coelo allata ? IV. Super caput quarlum ad Galatas fingit mirabile duellum inter Christum et legem Dci, dicens, * quod lex «saeviit in Christum multo atrocius quam in nos peccatores » quod «accusavit Christum ut blasphemum et seditiosum, fecitque eum reum coram Deo omnium peccatorum totius mundi, denique sic contristavit et pavefecit ut sudaret sanguinem, postremo sua sententia condemnavit ad mortem, et quidem crucis. Hoc profecto mirabile duellum est ubi lex, creatura, cum creatore suo sic congreditur et praeter omne ius omnem tyrannidem suam in Filio Dei exercet. Quia ergo lex tam horribiliter et impie peccavit in Deum suum vocatur in ius et accusatur. Ibi Christus ait : Domina lex, imperatrix et regina potentissima et crudelissima totius generis humani, quid commisi quod accusasti, perterrefecisti et condemnasti me innocentem ? » Ita ait quod Christus «legem vicit, prostravit et trucidavit ». Haec autem annon mera sunt nugamenta figmentaque insanissima? Sed prosequamur. Capile tertio ad Galatas, cum mirabiliter philosophatus fuisset * de vocabulis facere et operari, quod tripliciter accipienda sunt: substantialiter, sive naturaliter, moraliter et theologice, dedissetque nobis fidele facere secundum fidem incarnatam; docet mirabilem rationem ad solvenda argumenta prae bonis operibus ex Scripturis desumpta, dicens : *5 « Esto, quod sophistae sint argutiores me et ita obruant et illaqueent me argumentis pro operibus contra fidem, ut prorsus me explicare non possim, quamvis hoc illis impossibile sit ; tamen potius honorem habere et credere velim uni Christo ». V. Sed quid, quaeso, est hoc: «Potius velle honorem habere uni Christo ? » Ait : 4% « Quare simpliciter eis ita respondendum est: Hic Christus est, illic *€* Scripturae testimonia de lege et operibus; Christus DISSERTATIO SECUNDA 389 autem dominus est Scripturae et omnium operum». Et post nonnulla : ** « Nihil moror Scripturae locos ; si etiam sexcentos producas pro iustitia operum contra iustitiam fidei, et clamites Scripturam pugnare; ego auctorem et dominum Scripturae habeo, a cuius parte volo potius stare quam tibi credere ». Et rursus post alia quaedam: 4? « Tu urges servum, hoc est, Scripturam, et cam non totam neque potiorem eius partem, sed tantum aliquot locos de operibus. Hunc servum relinquo tibi; ego urgeo dominum, qui rex est Scripturae, qui factus est mihi meritum et pretium iustitiae et salutis ». O mirabilem Lutheri philosophiam! Quid igitur? Scriptura non est verbum Dei? Non loquitur Christus nobis per Scripturas ? Non est Scriptura lingua Spiritus Sancti ? Semper Lutherus a Patribus, a conciliis, ab Ecclesia provocavit ad Scripturas ; $? nunc Scripturis nuncium remittit et a Scripturis ad Christum pro libito et capitis sui figmento insanissime provocat. Hoc autem perinde est ac si lecta regis epistola propria ipsius manu conscripta, quis diceret : Epistola quidem sic dicit, sed non rex. Aut lata in aliquem regis sententia, diceret insanus ille: Sententia quidem regis ita loquitur, sed ego scio regem mihi favere, eaque persuasione 9 sententiam respueret. Et quis adeo insanus est auctoris alicuius librum ita loqui, non autem auctorem ? Eodem capite delirans Lutherus ita loquitur, *5* docens in Ecclesia nullum esse peccatum, ut homo maxime delirus insanusque: «Quod autem, inquit, Christo nunc regnante, nullum revera amplius peccatum, mors et maledictio sit, confitemur quotidie ctiam in symbolo Apostolorum, cum dicimus: Credo Ecclesiam sanctam. Quod plane nihil aliud est quam si diceremus: Credo nullum peccatum, nullam mortem in Ecclesia esse, quia credentes in Christum non sunt peccatores, non sunt rei mortis, sed simpliciter sancti et iusti, domini peccati et mortis et in aeternum viventes. Verum hoc tantum fides cernit, quia dicimus: Credo Ecclesiam sanctam. Si aulem rationem et oculos tuos consulueris, diversum iudicabis. Vides enim multa in piis quae te offendunt, vides eos quandoque labi, peccare, infirmos Contra Henricum Regem Angliae, ibid. t. 369*; Annotat. in aliquot Capita Matth. ibid. t. 5, f. 53* operibus loquitur, currendum esse ad Christum, qui est dominus, et relinquendam esse Scripturam. Sic Lutherus prius despexit Patres, nunc etiam Scripturam. Docet etiam in Ecclesia nullum csse peccatum, ctc. quia dicimus: Credo Ecclesiam sanctam, et qula credentes in Christum non sunt peccatorcs. Quomodo ergo Ecclesia orat: Dimitte nobis debita nostra? Ibidem ait, quod veritas Evangelil est nos sola fide iustificari, falsitas quod iustificamur fide, sed non sine opcribus, contra aperlam doctrinam Pauli et Iacobi. Repetit adhuc, quod nos aequales sumus esse in fide, iracundia, invidia et aliis malis affectibus laborare. Ergo Ecclesia non est sancta. Nego consequentiam. Si meam vel proximi personam inspicio, nunquam erit sancta; si autem Christum, qui Ecclesiam purificat et sanctificat, inspicio, tota sancta est. Hic enim peccata totius mundi sustulit, ideo peccata non sunt revera ibi, ubi cernuntur et sentiuntur. Nam secundum theologiam Pauli nullum peccatum, nulla mors, nulla maledictio est amplius in mundo, sed in Christo, qui est Agnus Dei..., qui lollil peccata mundi ». ® Si hic Lutherus non extra chorum saltat, quis unquam alius? Peccatum et mors non sunt in Ecclesia, ubi cernuntur et sentiuntur, sed in Christo, qui tollit peccata mundi. Credo Ecclesiam sanctam, hoc est, credo nullum peccatum, nullam mortem in Ecclesia esse. Quomodo ergo orat Ecclesia : Dimitte nobis debita nostra ? 5 VI. Addemus et aliud Lutheri ex proprio cerebro insigne figmentum. Scribens in secundum caput ad Galatas super illud : * Ul verilas Evangelii permanerel apud vos, ait: 55 «Est autem veritas Evangelii, quod iustitia nostra est ex sola fide sine operibus legis ; falsitas seu depravatio Evangelii est, quod fide iustificemur, sed non sine operibus legis. Hac conditione annexa pseudoapostoli praedicaverunt Evangelium, hoc idem fecerunt sophistae et papistae nostri, quod scilicet in Christum sit credendum fidemque esse fundamentum salutis, sed eam non iustificare nisi formata sit caritate. Haec non est veritas, sed fucus et simulatio Evangelii; verum autem Evangelium est, quod opera aut caritas non sint ornatus seu perfectio fidei, sed quod fides per se est donum Dei et opus divinum in corde, quod ideo iustificat, quia apprehendit ipsum Christum ». Sed quo auctore, quo teste hoc asseris, Luthere ? Unde ista tua oracula? Pa ulus ait: Si habuero omnem fidem, ila ul montes transferam ; caritatem autem non habuero, nihil sum ; et Iacobus quod fides sine operibus mortua esl, 5$ et quod non ex fide tantum iustificatur homo. 5 Unde ergo ista tua deliria : hanc esse veritatem Evangelii, hoc docere verum Evangelium quod sola fides iustificat et salvat, quia apprehendit Christum? Eodem Commentario amplius delirat Lutherus, dicens nos omnino aequales esse Apostolis: « Eundem, inquit, 55 et communem DISSERTATIO SECUNDA 391 spiritum gratiae et precum habemus nos, quem habuerunt Apostoli et omnes Sancli; nullam praerogativam habuerunt prae nobis, eadem habemus bona quae ipsi, eundem Christum, Baptisma », etc. O insaniam! Nunquid omnes aposioli..,, nunquid omnes prophetae, nunquid omnes evangelistae, nunquid omnes gratiam habent curalionum ? 5? Paulo post vero et aliud addit delirium, dicens : $? « Est quidem Ecclesia sancta, ut fides nostra confitetur : Credo Ecclesiam sanctam ; et tamen peccatum habet. Hinc credit remissionem peccatorum, et orat : Remitte nobis debila noslra. Quare non dicitur formaliter sancta, ut paries albus ab albedine inhaerente ; inhaerens illa sanctitas non est salis, sed Christus est perfecta et tota sanctitas ipsius ». Invexit enim Lutherus * monstruosum ac nunquam auditum dogma de iustitia imputaliva, qua Deus hominem iustificat quidem, sed putalive tantum, hoc est, non vere iustum facit ; sed, cum impius sit et peccator licet maximus et vitiis omnibus maculatissimus, tamen iustum iudicat propter meritum Christi, quasi iudicium Dei non sit, ut AposLolus ait, secundum veritatem; 9 sed falsum omnino sit ac falso iudicet Deus, album quod nigrum est, calidum quod frigidum est, vivum qui mortuus est, sapientem qui ignorantissimus est. Quid vult Lutherus Christum esse formalem causam iustificationis nostrae ? Folio enim 307 ita loquitur: 9 «Nos dicimus fidem apprehendere Christum, qui est forma, quae fidem ornat et informat sicut color parietem ». Et post pauca ait, * quod formalis iustitia nostra non est caritas informans fidem, sed ipsa fides. Et postea : £$ « Dicimus, ait, Christum formare et imbuere fidem vel formam esse fidei. Ergo fide apprehensus et in corde habitans Christus est iustitia christiana, propter quam Deus nos reputat iustos et donat vitam aeternam ». Quis audivit unquam commenta his similia ? Quod Christus informat et ornat fidem sicut color parietem? Quod Christus sit ipsa formalis iustitia christiana ? VII. Sunt autem huiuscemodi Lutheri deliramenta absque numero, quale, quaeso, illud est quod ait 9$ super illud secundi [capitis] ad Galatas: Simulabant cum illo celeri Iudaei :8? « Quam primum lex et ralio f. 74*; Assert. Art. 2, ibid. f. 99*; Epist. t. 1, f. 315, Ihenae 1566. 62) Rom 2, 2. Apostolis in spiritu gratiae, etc. contra verba Pauli: Numquid omnes apostoli? ctc. Inducit imputativam iustitiam, idest, non veram, ita ut homo, licet peccatis obrutus, sanctus sit, quia Deus eum sanctum iudicat. Dicit Christum esse causam formalis iustitlac, quatenus fidem informat. Docet, quod lex et ratio fidei adversantur, et quod fides apprchendens Christum est ratio justitiae, et quod Christus non est legislator contra verba Isaiae: Dominus Icgifer noster. coniunguntur, statim virginitas fidei violata est. Nihil fortius adversatur fidei quam lex et ratio; neque illae duae sine magno conatu et labore superari possunt, quae tamen superanda sunt, si modo salvari velis. Ideo cum conscientia perterrefit lege et luctatur cum iudicio Dei, nec rationem nec legem consulas ; sed sola gratia et verbo consolationis nitaris. Ibi omnino sic te geras quasi nunquam de lege Dei quidquam audieris ; sed ascendas in tenebras, ubi nec lex, nec ratio lucet, sed solum aenigma fidei, quae certo statuat te salvari extra et ultra legem in Christo ». At, si verum est quod ratio et lex Dei tantopere inimicantur fidei christianae, nemo sapiens et probus, qui secundum rationem et legem Dei vivat, potest esse christianus, et nemo christianus erit vir sapiens et probus, vivens secundum rationem et legem Dei, ac nemo salvari poterit, nisi vivat contra rationem et legem Dei. Haec autem quaenam horrifica sunt portenta ? Sed adhuc audiendus nobis Lutherus delirans est. Folio enim 308 : 5$ « Observandum est, inquit, ista tria: fidem, Christum, acceptationem seu reputalionem coniungenda esse. Fides apprehendit Christum et habet eum praesentem, inclusumque tenet ut anulus gemmam, et qui inventus fuerit hac fiducia apprehensi Chrisli in corde, illum reputat Deus iustum. Haec ratio est et meritum, quo pervenimus ad remissionem peccatorum et iustitiam. Quia credis, inquit Deus, in me et fides tua apprehendit Christum, quem tibi donavi, ut esset mediator et pontifex tuus, ideo sis iustus ». Itaque Deus acceptat, seu reputat nos iustos solum propter fidem in Christum. Sed ubi, quaeso, bone Luthere, ita loquitur Deus: «Quia tu credis in me et fides tua apprehendit Christum, ideo sis iustus?» Est ne hoc Dei dictum, an capitis tui inane figmentum ? Docet ? autem Lutherus eodem loco paulo ante, quod Christus definitive non est legislator, sed propitiator et salvator: « Hoc, inquit, fides apprehendit, et sine dubio credit » Et hoc ubi gentium scriptum est, quod Christus non sit legislator, sed propitiator? Isaias ait: Dominus... iudex noster, Dominus legifer noster, Dominus rex nosler, ipse salvabit nos. *? Quomodo ergo non est Christus legislator ? Quomodo vera fides apprehendit et credit Christum non esse legislatorem, sed tantum salvatorem ? DISSERTATIO TERTIA LUTHERI FALSI PROPHETAE FALSA TESTIMONIA! I. Sicut qui iniquam causam tuctur, multis mendaciis et falsis testimoniis eam iuvare et sustentare necesse est; ita sane Lutherus, iniquissimae causae patronus, ad eam probandam et stabiliendam, praeter innumera mendacia adhibuit etiam multa falsa testimonia. In libro De Volis Monaslicis ad improbanda huiuscemodi vota, ex eo quod non sunt divinitus praecepta, locum adducit? Deuleronomii: Non facies, inquit, quod libi rectum videlur.* Locum hunc Deuleronomii adducit Lutherus etiam in epistola ad Ioannem Brismannum,* ubi contendit nihil boni faciendum coram Deo sine certo Dei mandato, aitque quod nihil aliud est universa prophetia et tota Scriptura, quam nequicquam boni faciamus coram Deo sine certo mandato. Et in libro Adversus Ambrosium Catharinum : 5 « Unusquisque, inquit, facit quod sibi rectum videtur, quasi nullus sit rex in Israel; et haec omnia Papa laudat et roborat, cum lex Deuleronomii severissime prohibeat hos proprios sensus ». Testimonium autem hoc falsum est; Moyses enim ita loquitur : Non facielis ibi, quae nos hic facimus hodie, singuli quod sibi reclum videlur." Lutherus autem veterator iniquus ad imponendum ineruditis de industria locum detruncatum citavit, omissis verbis illis : Quae nos hic facimus hodie. Loquitur autem de sacrificiis, quae in terra promissionis uno tantum in loco Deo offerenda erant, non pluribus in locis pro libito, sicut in deserto faciebant. Ubi est hic severissima monastices prohibitio, aut cultus voluntarii ? Annon erant in lege et oblationes et sacrificia et vota spontanea ac voluntaria? Sed homo nequam falso hoc testimonio suffragari voluit iniquissimae causae, satanam imitatus, ? qui ex Scripturis testimonium adduxit, sed contra sensum Scripturae et mentem Spiritus Sancti. Nec nisi detruncatum testimonium adduxit. Lutherus ad jniquam causam stabiliendam falsa adhibult testimonia. Et quidem contra vota monastica falso adducit verba Deuteronamii : Non facies, etc. de industria locum citatum detruncans, Similiter falso citat B. Franciscum, quasi discipulos liberos n servanda castitate relinquat, dum in Regula clarissime contrarium asserat. Falsítati calumniam adilciens, dicit B. Franciscum falsum fulsse, quod Evangelium paucis commendavit. Addidit mendacium, dicens quod Christus iussit caelibalum esse Hberum, quodque B. Franciscus slatuit solos Fratres Minores esse christianos. II. In eodem libro De Volis falso citat S. Franciscum, dicens : ? «S. Franciscus, vir admirabilis et spiritu ferventissimus, sapientissime dixit regulam suam csse Evangelium lesu Christi.!? At, inquit, Evangelium castitatem liberam habet ». Et subiungit : ! « Plane, cum Franciscus voluit suos ad Evangelium vivere, liberrimos esse voluit tam a votis, quam ab omnibus humanis traditionibus ». Sed qua fronte impudens Lutherus haec dicat, viderit ipse. In Regula enim sua, capite secundo, S. Franciscus ita loquitur : * «Finito vero anno probationis, recipiantur ad obedienliam, promittentes vitam istam et regulam semper observare. Et nullo modo licebit eis de ista religione exire iuxta mandatum Domini Papae, quia secundum Sanctum Evangelium nemo miltens manum... ad aratrum et aspiciens retro aplus est regno Dei ».'? Quomodo ergo voluit S. Franciscus fratres suos liberrimos esse a votis ? Sed falsitati Lutherus, tanquam optimus sycophanta, adiecit calumniam, dicens : 4 «Falsus tamen est vir sanctus». Qua vero de causa falsus vir sanctus ? « Vel multitudine, inquit, conlemnentium Evangelium in mundo, vel operatione erronea papisticae confirmationis et approbationis captus, ut commune Evangelium cunctis fidelibus faceret singularem regulam paucorum, et quod catholicum Christus esse voluit, traheret in schismaticum ». Quasi vero S. Franciscus aliis prohibuerit, ne Christi Evangelium servare possent. Sed pulcrum est, quod paulo post subiungit Lutherus,!5 homo sane veternosus, novo superaddito mendacio, quod «Christus caelibatum liberum esse iusserit », item 1€ quod si frater minor interrogetur, cur caelebs vivat, respondebit se «observare id quod in regula Franciscus humanum sapuit et tyrannide papistica vitiatum est. Id vero quod divinum sapuit, regulam suam esse Evangelium, non observare. Vides ergo demonstratum esse Franciscum ut hominem errasse in condenda regula sua. Quid enim est dicere: Regula Fratrum Minorum est Evangelium, quam statuere solos Fratres Minores esse christianos ? Si enim Evangelium eorum proprium est, nulli sunt Minorum haec cst, scllicet Domini nostri Iesu Christi S. Evangelium observare, vivendo in obedientía, sine proprio et In castitate » Cp. 1, pag. 3-4, Romae, typis Polyglottis Vaticanis 1926, DISSERTATIO TERTIA 395 christiani praeter Minores, cum Evangclium sine controversia el solius et tolius sit populi christiani ». Sed ubinam sceleratus sycophanta invenit S. Franciscum dixisse quod Evangelium sit Fratrum Minorum proprium, unde sequatur eum sensisse quod soli Fratres Minores sint christiani ? Proprium semper haereticorum fuit sententias Catholicorum virorum pessime detorquerc. Non dixit S. Franciscus regulam suam esse Evangelium, ut Lutherus mentitur, sed servare Evangelium vivendo in obedientia, sine proprio et in caslilate. Observare Evangelium ad omnes christianos spectat ex divino mandato, !* sed non vivere in obedientia, sine proprio et in castitale. D. Franciscus non contentus, ut Fratres sui Evangelium, hoc est, evangelica praecepta cum bonis christianis servarent iuxta illud : Si... vis ad vilam ingredi, serva mandala,1* instituit ut voluntariam etiam cum obedienlia et castitate paupertatem servarent iuxta illud: Si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae habes, el da pauperibus,?? quod expresse ponitur in Regula. Sed Lutherus homo est, qui crassis mendaciis et virulentis calumniis suavissime pascitur. III. Folio 290 ?? liberat S. Franciscum aliosque Patres errore: « Ne credam, inquit, eos mendacia et figmenta consiliorum probasse. Dum enim Spiritus Sancli impetu et plena fide ardenteque caritate solum huc feruntur, ut Evangelio plenissime et dignissime responderent ; non hoc cogitabant, quorum esset et ad quos pertineret Evangelium, sed tantum ut impleretur. Non enim in sermone, sed in virtule regnum Dei habebant ».?! Quam bonus hic, quam pius Lutherus! Sed diabolo similis, qui vera aliquando dicit, ut decipiat ; hinc sequitur: ?* «Sectatores vero illorum irruentes apprehenderunt externam eorum conversationem, spiritum autem et fidem eorum deseruerunt ». Unde nosti, Luthere, corda hominum, ut scias sectatores Sanctorum Patrum apprehendisse externam eorum conversalionem, deseruisse autem eorum spiritum et fidem? Scrulans corda el renes Deus.” Homo... videl... quae foris sunt, Deus aulem intuetur cor. ^ At non dixit B. Franciscus suam Regulam esse Evangellum, sed servare Evangclium vivendo in obedientia, sine proprlo et in castilate, bene distinguens inter praecepta et consilia evangelica. Postea Lutherus, excusans B. Franciscum, sectatores ips!us calumniatur. Lutherus sensu arinno explicat verba Pauli: Qni cum in forma, etc., et expunxit e textu loannis: Tres sunt, etc. In illud Pnuli: Ego enim, ctc., non servans connexionem verborum, dicit Paulum praecepisse utramque speciem. DISSERTATIO QUARTA LUTHERI PERVERSAE SCRIPTURARUM SANCTARUM QUAS AD SUAM CAUSAM 1MPIE DETORQUET INTERPRETATIONES QUIBUS EX VERITATE DiIVINA ERRORES HAERESESQUE GIGNIT ! I. In libro De Libertate Christiana versans Lutherus illud Pauli ad Philippenses : Qui cum in forma Dei essel, non rapinam arbitratus esl esse se aequalem Deo, sed semetipsum ezinanivil,? etc., ait: 3 « Hoc verbum Apostoli saluberrimum nobis obscurarunt ii, qui vocabula apostolica formam Dei, formam servi, habitum, similitudinem hominum prorsus non intellexerunt, et ad naturas divinitatis et humanitatis transtulerunt, cum Paulus id velit: Christum, cum esset plenus forma Dei et omnibus bonis abundans, ita ut nullo opere, nulla passione indiguerit, ut salvus fieret », etc. Optima sane interpretatio pro haeresi Arianorum! Expunxit Lutherus ex albo Divinarum Scripturarum clarissimum testimonium ad probandam personarum Trinitatem in Deo, 7 Ioannis 5: Tres sunt qui testimonium danl in coelo,* etc., hic autem pervertit evidentissimum testimonium divinitatis Christi. Quare ostenditur Lutherus Arii? pestilentissimi haeretici spiritu ductus. | II. In libro De Capltivitate Babylonica, tractans illud Pauli, 1 ad Corinthios: Ego enim accepi a Domino, quod et tradidi vobis, € exponit Lutherus, quod tradidisse est praecepisse utramque speciem. Unde concludit quod negare utramque speciem laicis sit tyrannicum impiumque, nec in manu ullius Angeli, nedum Papae, aut concilii cuiuscumque. Sed quam pulcra esset Pauli, gentium doctoris; connexio : Ego enim accepi a Domino, quod el tradidi vobis, Newe Testament Doct. M. Luthers, ed. cit. 5) Migne Scripturae Sacrae Cursus Completus, t. 25, col. 247; S. Epiphanius Adversus Haereses, laeres. 69, (P. G. 42, 223 sqq.); Prologus Septem Epistolarum Canonicarum, (P. L. 29, 827-831). Auctor huius Prologi, qui est inter opera Hlcronymi, dubius est, ut contendit Migne, ibid. not. A, col. 821-830. 6) 11, 2-3. 7) W. L. t. 2, f. 67*. DISSERTATIO QUARTA 397 quoniam Dominus lesus, in qua nocte tradebatur, * etc. ! Narrat historiam institutionis Eucharistiae. Quomodo praecipit? Sicut et 15 capile eiusdem epistolae: Tradidi vobis..., quoniam Christus mortuus esL.., el ... resurrezil.? O quam bene iuxta Lutheri sensum: Praecepi vobis quoniam Christus mortuus est! In eodem libro, agens De Sacramento Eucharistiae, perverse interpretatur!? verba illa consecrationis : Hoc es! corpus meum, ® quod pronomen hoc significet panem ; ita ut sententia Domini sit : Hic panis est corpus meum ; negat enim transubstantiationem tanquam figmentum thomisticum ex Aristotelis philosophia, astruitque remanere in sacramento verum panem et de pane dici: Hoc est corpus meum, sicut de homine Christo dicitur: Hic homo est Deus. Sed num credenda nobis est impanatio Christi in sacramento, sicut incarnatio in hypostatica unione naturarum divinae et humanae ? Afferat Scripturas de impanatione manifestas, et credemus novam hanc unionem hypostaticam. Vult Lutherus? contineri corpus Christi in pane, sicut vinum in dolio, sicut ignis in ferro ignito. Sed quis unquam dixit : Dolium est vinum, ferrum est ignis? Ut mittam quod panis graece, sicut:et latine, generis est masculini; hoc autem, graece toðto, !* generis neutri. Vult autem Lutherus ^ ita sentire, quoniam Eucharistia appellatur panis a Paulo 1 Corinthiis: Panis, quem frangimus, nonne,!5 etc.? Sed etiam virga Moysi in serpentem versa appellatur virga.!5 Quid inde? Appellatur panis, quia apparet sensibus panis, sicut Angelus, apparens in forma viri, appellatur vir.” Et alioquin ubinam dicit Scriptura, quod panis maneat in Eucharistia, et quod panis manens sit corpus Christi? Pervertit atque depravat hanc Christi sententiam Lutherus. In eodem libro, capite De Baptismo, interpretatur, !? licet cum metu, ilud Pauli 1 Timotheo:'? Erunt docenles, ita adducit Lutherus, in hypocrisi... mendacium..., prohibentes nubere el absLinere a cibis, etc., de rationibus votivis religiosorum ; ubi asserit quod in religionibus S. Bernardus, Franciscus, Dominicus et alii, qui authores f. S2*. 19) 4, 1-3. Vulg.: In hyporrisi loquentium mendacium... prohibenlium, etc. Scribit etiam, quod verbum consecrationis: Hoc, panem significat, non recte interpretans locum Pauli: Panis, quem [rangimus, etc. Perverse etiam exponit contra vota monastica textum Apostoli: Erunt docentes, etc. et ad refert locum detruncatum., hoc Item ex verbis Christi: Ille arguet, etc. perperam concludit Christum docuisse nulium esse peccatum, nisi incredulitatem. Adhuc, ex verbis: Hic esi filius meus, etc. vel auctores fuerunt religionum, salvati sint Dei opera, sicut Ananiam, Azariam et Misaelem,?? addit Lutherus?! etiam Danielem, imo ipsum primo ponit, in fornace babylonica. Luthero scilicet, non mundus, qui totus in maligno positus est,” ita quod quidquid esl in mundo esi concupiscentia carnis el concupiscentia oculorum el superbia vitae,*?3 sed sacra religio, ubi in castitate et sanctitate corporis et spiritus pie Deo servitur, est fornax babylonica. Sed textum D. Pauli Lutherus detruncatum impie depravavit; Paulus enim sic loquitur: Spiritus... manifeste dicil, quia in novissimis lemporibus discedenl quidam a fide, attendentes spirilibus erroris et doctrinis daemoniorum, in hypocrisi loquentium mendacium el caulteriatam conscienliam habentium, prohibentium nubere et abstinere a cibis, quos Deus creavit ad percipiendum cum gratiarum actione fidelibus. "^ Quod ergo Paulus de haereticis, Luthero similibus, manifeste dicit, hoc ipse de religiosis maxime catholicis interpretatur, dicens bonum malum et ponens lucem in tenebras. ?5 III. In libro Adversus Ambrosium Catharinum inquit Lutherus,? quod «Christus ordinavit, ut nullum sit peccatum nisi incredulitas, nulla iustitia nisi fides ». Sed quo auctore ? Quo teste ? « Sicut, inquit, dicitur Ioanne: Ille arguet mundum de peccato..., quia non crediderunt in me.?" Sed ubi hic Christi ordinatio? Tantum praedicit Christus, quae operaturus erat promissus Spiritus Sanctus ; deinde asserit quidem Christus quod incredulitas sit peccatum ; sed ubi dicit quod nullum est peccatum nisi incredulitas, nec iustitia sine fide? Itane interpretari debent Scripturae ? An putabat Lutherus insaniens quod Catholici stipites essent aut homines saxei, ut ille ait, ?8 « Marpesiis °° ex cautibus nati? » IV. Libro De Votis Monasticis, adducens illud: Hic est filius meus dilecius, in quo mihi bene complacui ; ipsum audite, ** « quibus verbis, inquit, Christus dux constitutus est et omnes ei subiecti et Vulg.: Omne quod est in mundo concupiscentia carnis est. 24) 1 Tim 4, 1-3. Vulg.: Cauteriatam habentium suam conscientiam. 25) Is 5, 20. Vulg.: Ponentes, loco: Ponens. Marsepiis. 30) Mt 17, 5. 31) W. L. t. 2, f. 287*. DISSERTATIO QUARTA 399 postpositi, aitque quod haec verba cogunt damnare quidquid est regularum, statutorum ordinum », etc. Quasi praeceptum sit ut solum Christum audiamus, nihilque quod a Christo praeceptum non sit facere possimus. Quare docet per hoc coeleste mandatum prohibitam esse vitam monasticam. Sed dico: Si solus Christus audiendus est, ergo non est audienda Ecclesia. Quomodo ergo, si.. quis Ecclesiam non audieril, habendus est tanquam ethnicus el publicanus ? * Aut quomodo Paulus ait: Obedile praeposilis vesiris el subiacele eis? ** Nam in his verbis: Ipsum audile, audire obedire est; datus enim nobis Christus in principem ducemque est. At si soli Christo obediendum divino mandato est; ergo contra divinum mandatum iubet Apostolus obediendum praepositis esse; quod insaniae plenum est. E In libro De Votis Monaslicis ad ea evertenda docet * nullum in Evangelicis Litteris dari consilium, sed omnia esse necessaria praecepta, quia Dominus praecipit praedicari Evangelium omni creaturae. 3* Optimum argumentum! Et quia dicitur quod Dominus aperiens os suum docebat eos. 9 « At docere, inquit, ?' non est consulere, sed quid faciendum sit necessario tradere». Haec etiam optima Lutheri interpretatio est, quod docere sit quid faciendum est necessario tradere. - Quare statuit?? beatitudines evangelicas esse praecepta necessaria cum omnibus, quae a Domino dicuntur in divinissimo illo sermone. Et tamen insani capitis homo docet alibi, quod Evangelium nullum contineat praeceptum, sed tantum divinas promissiones; hic autem, quia Dominus ait : Non veni solvere legem, sed adimplere, * et: Qui... solveril unum de mandatis istis minimis ; * vult omnia pertinere ad legem et mandata necessaria esse, maxime quia sequitur : Nisi abundaveril iustitia vestra plusquam scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum. ** « Regnum autem coelorum, inquit, 9 solum lis negatur, qui divina mandata non servant ». Sed quid inde? Ergo omnia, quae continentur in Evangelio, sunt praecepta ? In eodem libro habet ^ quod, cum Dominus Matthaeo ait: Sunt eunuchi, qui seipsos castraverunt propter regnum coelorum, ** « non arguit Christum solum esse audiendum, et regulas monasticas prohibitas esse. Si ita est, quomodo Christus docet Ecclesiam esse audiendam? etc. Ex eo quod Christus praecipit praedicari Evangelium, etc., infert quod omnia in Evangelio sunt praccepta necessnrin; et ex verbis: Aperiens os suum, etc. quod heatitudines sunt de praecepto. Item dicit His verbis Christi: Sunt eunuchi, etc. et Pauli: Consilium autem, ctc. homines deterreri a virginitate, Ex textu lercmiae: Domine, oculi tui, etc. arguit, quod Deus non respicit opera, quia Deus non est impietatem volens. Scribit, quod Christus nonnisi sacerdotes et scribas arguit. consuluit castitatem, sed deterruit ab ea, quia ait: Qui potest capere capiat.** Et item Paulus Z Corinthiis, cum ait: Consilium autem do de virginibus tanquam misericordiam consecutus a Domino, ul sim fidelis... Quoniam bonum est homini sic esse; *! non consulit, nec invitat ad virginitatem, sed deterret et avocat, quoniam dicit : Unusquisque proprium donum habet a Deo; ^*5 nec suadet, inquit, 4° sed dissuadet » Pulcherrimum est: Consilium do, quoniam bonum est homini virginem esse, hoc est, dissuadeo, avoco et deterreo a virginitate. O caput insanum! Et audiunt multi miranturque hunc Arcadiae asinum ° rudissimum ! In libro De Votis Monasticis aliam habet perversionem, dicens : 5 « Stat sententia: Opera et personas non respicit Deus, sed cor et fidem, Ieremia : Domine, oculi lui fidem respiciunt». 5 Satis optime. Oculi Dei respiciunt fidem ; ergo non respiciunt opera; sed respezil Deus ad Abel et ad munera eius. ® Sed insigne adhuc est quod paulo post asserit, dicens: 9 « Negamus votum esse aut fieri posse praeceptum, sicut nec opera legis sunt aut fieri possunt praecepta : Deus enim non est impietatem volens, Psalmo 6 ». 55 O bene; Deus non est impietatem volens ; ergo non potest esse praeceptum, ut servetur votum aut opus legis. «Imo, inquit, 55 probamus esse prohibitum ex ipsa evangelica libertate ». Haec autem est libertas Luthero evangelica, ut homo vivat liber a iustitia secundum libertatem carnis ; nam alioquin Paulus ad Romanos docet hominem per gratiam Christi liberum factum a peccato, servum esse iustitiae. 5? V. In libro Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum sane virulentissimo et longe pestilentissimo Lutherus 5? tanquam lupus rapax sub ovilla pelle coacervat Prophetarum testimonia, quod coarguendi sunt omnes peccatores, maxime vero principes, additque apertum mendacium quod Christus potissimum nonnisi solos principes sacerdotum, scribas et Pharisaeos arguebat et obiurgabat. Seribas enim et Pharisaeos Christus saepe taxavit; 5? sacerdotes autem hoc t. 2, f. 300*. 52) 5, 3. Vulg.: Respiciunt fldem. 53) Gn 4, 4. Vulg.: Dominus. t. 2, f. 300*. 57) Ct. 6, 18. 20. 22. 58) W. L. t. 2, f. 331*. 59) Cf. Mt 23, 13-39; Lc 11, 42-52. DISSERTATIO QUARTA 401 nomine aut principes sacerdotum nunquam nisi quam levissime summaque cum moderatione, sacerdotii causa. 9? Postea subiungit Lutherus ® quod sequi debemus et mordicus tueri liberam doctrinam Apostoli, qua inquit: Peccantes coram omnibus argue.9? Quasi vero unicuique singulatim hoc praecipat Apostolus, cum ibi Episcopum instruat; et quoniam ibidem ait Paulus: Adversus presbyterum accusationem noli recipere, nisi sub duobus aut tribus testibus, ® Lutherus ait * quod per hoc non sustulit obiurgationem omnem, sed potius confirmavit, quia post illa verba, quae de testimonio ille dixit, sequitur mox: Qui autem delinquunt, inquit, hos publice obiurgare debes coram omnibus. Bene, Luthere; sed servato caritatis et iuris ordine. Non iubet Paulus famosos libellos inscribere, qualis est liber iste plane infamissimus flammisque ultricibus infernalibus longe cum suo auctore dignissimus; quin eodem loco habet Apostolus: Seniorem, graece presbylerum, ne increpaveris, sed obsecra, graece hortare, ul patrem. 5 DISSERTATIO QUINTA MARTINI LUTHERI PARADOXA PORTENTAQUE PLANE ADYNATA! I. Sicut Paulus apostolus Athenis praedicans libenter auditus ab Atheniensibus fuit, quoniam videbatur novorum daemoniorum annunciator et nova quaedam auribus eorum inferre; nam, ut Lucas ait, Athenienses... omnes... ad nihil aliud vacabant, nisi aut dicere aut audire aliquid novi, a multis autem' irrisus fuit praedicans resurrectionem mortuorum quasi adynaton paradoxum praedicaret;? puto ego quod Martinus Lutherus, qui in multis Pauli apostoli veluti simia fuit, ut diabolus Dei,? Wittembergae docens, noverit Wittembergenses similes Atheniensibus esse novitatum amaSimiliter verba Pauli: Peccantes, etc. intelligi vult, ut peccantes publice arguantur contra apertam doctrinam Apostoli. Lutherus voluit Wittembergenses inaudita paradoxa docere. Docuit enim Deum esse scelerum auctorem, humanitatem Christ! ubique esse, Prophetas omnes praevidisse Christum futurum esse latronem, etc., et simul veracem et mendacem; non semel etlam Christum diabolum appelat. E tores, ac propterea voluisse nova daemonia annunciare novaque dogmata eorum auribus inferre et mirabilia inauditaque paradoxa docere, plane stoicis paradoxis multo mirabiliora. * II. Docet Lutherus 5 in libro De Volis Monaslicis, quod in Sacris Litteris nullum sit consilium, sed omnia sint praecepta necessaria. Lutheri paradoxum est, cum Deum, auctorem omnium bonorum, malorum vero summum osorem et vindicem, facit ipse auctorem omnium scelerum in libro De Servo Arbitrio, in Assertione Arliculi 367 et in Resolulionum Asserlione 36,9 sicut in blasphemiis ipsius ostendimus. °? Paradoxum, quod multis in locis docuit!? humanitatem Christi ubique esse sicut et divinitas ; ita ut novus Eutyches humanitatem Christi in divinitatem transmutarit atque transfuderit. !! Paradoxum est quod ait!? super fertium caput ad Galatas de Christo, nempe quod « omnes Prophetae praeviderunt in spiritu, quod Christus futurus esset omnium maximus latro, homicida, adulter, fur, sacrilegus, blasphemus, etc., quod nullus maior unquam in mundo fuerit ». Et post pauca, opponens sibi quod valde absurdum et contumeliosum est Filium Dei appellare peccatorem et maledictum, ait:!? «Si vis negare eum esse peccatorem et maledictum, negato eliam passum, crucifixum et mortuum ». Facit itaque Lutherus novum horrendumque fidei articulum credendum, quod Christus fuerit peccator omnium maximus. Paradoxum quod de eodem Christo ait!* super Psalmum 22,15 nempe Christum fuisse «simul summe iustum et summe peccatorem, simul summe veracem et summe mendacem ». Potuisset dicere eadem ratione simul et Deum fuisse et diabolum, neque enim veritus fuit Lutherus Christum aliquando diabolum appellare. Nam scribens in capul secundum ad Galatas, ita !* loquitur,'? versans illud : Ego... per legem legi mortuus sum,!9 dicens quod «Paulus facit quandam irrisa fuerunt a Cicerone, qui passim, specialiter vero in Paradozis de eis disseruit. Forsitan ad hoc alludit S. Laurentius. 5) W. L. t. 2, f. 288°. 6) Ibid. f. 495^. 7) Ibid. f. 118. w DISSERTATIO QUINTA 403 picturam, quasi lex contra legem pugnaret, quasi dicat: Lex, si potes me accusare, perterrefacere et ligare, constituam super te aliam legem, hoc est, alium tyrannum et tortorem, qui te vicissim accuset, liget, opprimat. Tu quidem meus es carnifex; sed habeo alium carnificem, Christum, qui te excarnificet ; te autem excarnificato, per illum liber sum. Si diabolus me flagellat, habeo fortiorem diabolum, qui ilum vicissim flagellat et vincit». Et post pauca:!? «lucundissimum duellum, quod scilicet lex contra legem pugnet, ut sit mihi libertas ; peccatum contra peccatum, ut sit mihi iustitia ; mors contra mortem, ut habeam vitam ; quod Christus sit diabolus meus contra diabolum, ut sim filius Dei». Quam illustribus titulis novus hic propheta Christum exornat, dum eum peccatorem maximum diabolumque appellat! Blasphemia plane exitiabilis est ! III. Sicut autem de Christo, ita et de christiano homine paradoxa docuit. Paradoxum mirabile habet Lutherus, dicens?? in Argumenlo Epistolae ad Galatas : « Mira res est et mundo inaudita docere christianos, ut discant ignorare legem, utque sic vivant coram Deo, quasi penitus nulla sit lex ; nisi enim ignoraveris legem et in corde tuo statueris nullam esse legem et iram Dei, sed meram gratiam et misericordiam propter Christum, non potes salvus fieri ». Mirabile dictum, quod fides Christi faciat hominem sine lege Dei oporteatque christianum exlegem esse. Capile secundo ad Galatas ait :?* «Christianus, si proprie et diserte definiatur, est filius gratiae et remissionis peccatorum, qui nullam prorsus legem habet, sed est supra legem, peccatum, mortem et infernum». Sed si nullam prorsus legem habet, nec fidem habet, quam Paulus ad Romanos legem fidei dicit.?? Si supra omnem legem est, Deus ipse verus est. Et quomodo Paulus ad Romanos ait: Mente servio legi Dei, carne autem legi peccati? Et 1 Corinthiis: Faclus sum... iis, qui sine lege erant, quasi sine lege essem, cum sine lege Dei non essem, sed in lege essem lesu Christi ? % Sed propheta Lutherus, sicut Saul in medio domus suae malo spiritu agitatus,?5 capite tertio ad Galatas ait,?* quod «homo Docult quod christianus Jgnorare debet legem et iram Del, ut salvus sit, quia ipse est supra legem, infernum, etc,, simul iustus et peccator, et tam dives ut, etiam volens, non possit nnimam perdere, modo credat; quod iustus in omni opere bono peccat, et quidem mortaliter, luxta iudicium Dei; quod liberum arbitrium est res de solo titulo, christianus simul iustus et peccator, amicus et hostis Dei est»; Lutherus enim quinto suo evangelio quintum reperit elementum, quod simul calidum et frigidum est. Paradoxum inauditum est, quod habet in libro De Captivitate Babylonica, capite De Baptismo, dicens?? « quod tam dives est homo christianus, sive baptizatus, quod etiam volens non potest perdere salutem suam quantiscumque peccatis, nisi nolit credere ; nulla enim peccata eum possunt damnare, nisi sola incredulitas ». Mira sapientia, quam omnes Sancti ignoraverunt, scientes quod anima quae peccaverit ipsa morietur ; ** quam ignoravit Paulus, qui de seipso ait: Castigo corpus meum, el in servitutem redigo, ne forte cum aliis praedicaverim ipse reprobus efficiar. ?? Paradoxum inauditum quod habet?? in Assertione Articuli 31, quod «in omni opere bono iustus peccat», et in Assertione Articuli 32? quod «omne opus bonum optime factum, est peccatum veniale secundum misericordiam Dei, sed mortale secundum iudicium Dei», et in Assertione Articuli 35? quod «nemo est certus se non semper peccare mortaliter propter occultissimum superbiae vitium ». Sed, mi Luthere, credere in Christum est operari, ait enim Dominus : Hoc est opus Dei, ut credatis in eum, quem misit ille. * Ergo per te homo, licet iustus, licet optime credat, fide, inquam, perfectissima, peccat, et quidem secundum iudicium Dei, quod est secundum veritatem, * mortaliter. Quomodo ergo, dum actu novo mortali peccato inquinatur, dum credit, iustificatur ? Quomodo simul res una eodem tempore et actu denigratur super carbones, ** et dealbatur super nivem ? ?* Quis autem capiat, quod opus bonum ab homine iusto optime factum sit peccatum ? Nam, si opus bonum optime factum est, non est male factum; si non est male factum, non est peccatum. Quomodo igitur simul et male et bene, imo optime factum est ? Quis audivit unquam similia paradoxa ? His autem non est absimile, quod habet ?5* in Assertione Articuli 46, nempe quod «liberum arbitrium post peccatum res est de solo titulo, et dum facit quod in se est peccat mortaliter ». Paradoxum inau- 4, 8. Vulg.: Denigrata est. 35) Cf. Ps 50, 9. 35*) W. L. t. 2, f. 117*. DISSERTATIO QUINTA 405 ditum, repugnante non modo Divina Scriptura, ?* sed ipsa etiam humana natura, quae libera voluntate spoliatur. Paradoxum docuit ?? in libro De Libertate Christiana, quod omnia praecepta Dei sunt nobis aeque impossibilia; quasi mentitus fuerit Christus, dum ait: lugur... meum suave esl el onus meum leve,?98 et Ioannes, dum ait quod mandata Dei gravia non sunt,?? facitque Deum non, ut revera est, principem, imo patrem clementissimum, sed tyrannum crudelissimum, qui sub poena damnationis aeternae praecipiat impossibilia. IV. Paradoxum docuit super Epistolam ad Galatas, capile tertio, ad ilud: In manu medialoris,*" ubi fingens quod populus, audita voce Dei valde terribili e monte Sinai, dum legem promulgaret, tt fugerit ab eo, ait :*? « Ista fuga indicat infinitum odium cordis humani contra legem et per consequens contra ipsum Deum, legis auctorem». At vero Paulus ait: Condelector... legi Dei secundum interiorem hominem. ** Quomodo ergo cor humanum odio infinito in legem affectum est et in Deum, legis auctorem ? Praeterea de lege aliud paradoxum docet in eadem Epistola, capile tertio, super illud : Si enim data essel lex, quae possel vivificare, *! etc.; ait enim : ** «Lex non est data ad iustificandum, vivificandum et salvandum, sed simpliciter ad damnandum, occidendum et perdendum contra opinionem omnium hominum, qui naturaliter iudicant legem datam esse ad iustitiam, vitam et salutem consequendam ». O hominem impium et vere exlegem legisque omnis inimicum! Finis... legis Chrislum ad iustitiam omni credenti ; % finis... praecepti esl cariLas,*' non iniquitas. Folio 365 ait^? quod «lex est carcer spiritualis et vere infernus», exponens illud: Sub lege custodiebamus.** Paradoxum habet quarto capite ad Galatas, dicens 5° de lege: « Debemus extra conscientiam facere ex ea Deum, in conscientia vero est vere diabolus ». Paradoxum quod docuit in Epistola ad Galatas, capile quarto, dicens quod «lex in summo suo usu et vi nihil potest quam accu- 13-19; 2 Petr 1, 10. 37) W. L. t. 2, f. 4*. 38) Mt 11, 30. 39) 1 Io 5, 3. Vulg.: Mandata eius. 40) Vr. 19. 41) Cf. Ex 19, 16 sqq. 42) W. L. t. 5, f. 360*. et praecepta De! sunt impossibilia; quod cor humanum infinite odit legem Dei et ipsum Deum, legis auctorem; quod lex non est data ad salvandum, sed ad damnandum; est carcer spiritualis vereque dinbolus in conscientia, et terret, damnat, et nihil vivificum, sed solum mundana praestat. Asserult Matrimonium ad fidem ducere, esseque spiritualissimum opus, e contra caelibatum impietatem promovere; sare, terrere, condemnare et occidere», quodque «in vero suo usu tantum revelat et auget peccatum et incutit terrorem mortis»; et concludens, ait: «Constat igitur legem nihil vivificum, salutiferum, coeleste et divinum praestare, sed solum mundana ». At non ita sensit de lege Dei Divinus Psaltes, Spiritu Sancto plenus, qui ait : Lex Domini immaculata, sive perfecta, convertens animas ; testimonium Domini fidele, sapientiam praestans parvulis. Iustitiae Domini rectae laetificantes corda; praeceptum Domini lucidum illuminans oculos... Iudicia Domini vera, iustificata in semelipsa, iusta pariter, desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum et dulciora super mel et favum. = At longe alius spiritus loquebatur in Luthero, spiritus divinae legis supra modum inimicus, qui odio implacabili omnibus bonis operibus exitiale bellum indixit. V. Adhuc autem quale paradoxum Lutheri est in Evegesi ad seplimum capul prioris ad Corinthios, ubi ait 5* « Matrimonium natura esse eiusmodi, ut hominem impellat, agat et urgeat ad internum, summum, spiritualissimum opus, ad fidem puta »; itemque quod « Matrimonium sit velut aurum, spiritualis vero status?" uti stercus, propterea quod illud ad fidem, is vero ad impietatem promoveat ». Non est autem Luthero Matrimonium sacramentum, sed tantum coniugium. 54 Spiritualem autem statum intelligit caelibatum. Hic autem, bone Deus, quam extra chorum saltat Lutherus! Paulus ait: Bonum est homini uxorem non tangere," hebraica phrasi positivo usus pro comparativo, sicut : Bonum erat ei, si natus non fuisset homo ille ; 5 et : Bonum esi sperare in Domino, quam sperare in principibus. 5? Hinc postea ait: Qui matrimonio iungit virginem suam bene facit, et qui non iungit melius facit; 58 et: Bealior... erit si sic permanserit secundum meum consilium ; pulo enim quod el ego spirilum Dei habeam. 59? Ac praeterea ait: De virginibus... praeceplum Domini non habeo ; consilium autem do lanquam misericordiam consecutus a Domino, ul sim fidelis..., quoniam bonum est homini sic esse, 9? hoc est, melius, ulilius. Et item : Hoc ad utilitatem vestram dico, non ut laqueum vobis ritualem... statum. 54) De Captivitate Babylonica, ibid. t. 2, f. 81^. 83*. 55) 1 Cor 7, 1. Vulg.: Mulierem. 56) Mt 26, 24. 57) Ps 117, 9. 58) 1 Cor 7, 38. DISSERTATIO QUINTA 407 iniiciam, sed ad id quod honestum est e! quod facullatem praebeat sine impedimento Dominum obsecrandi, 5! sive ut graece est, bene adhaerere Domino, indistracle. Nam qui sine uxore esl, sollicitus est quae sunl Dei, quomodo placeat Deo; qui sine uxore, graece agamos, caelebs. Qui autem cum uxore esl, sollicitus est quae sunt mundi, quomodo placeat uxori... El mulier innupta et virgo cogitat quae Domini sunt, ut sit sancta corpore el spiritu ; quae autem nupta esl, cogitat quae sunt mundi, quomodo placeal viro. * Unde ergo habuit Lutherus coniugium esse aurum, caelibatum vero stercus, esseque coniugium opus spiritualissimum? Plane non a Spiritu Dei, quo praeditus Paulus caelibatum consulebat, sed a spiritu satanae, qui ad opera carnis semper impellit. Hinc docuit 3 impossibile esse homini castitatem servare et sine re uxoria vivere, esseque illud: Crescite et mulliplicamini, * praeceptum longe maximum et plusquam praeceptum, 5 quasi vero non et animalibus dictum similiter sit volatilibus et piscibus maris : Benedixitque eis Deus, dicens: Crescile et mulliplicamini. ** Quare non praeceptum est, sed benedictio Dei, qua tribuit naturae donum fecunditatis ad procreandum sibi simile. Sed Lutherus ez abundantia... cordis loquebatur ; $* cum enim secundum carnem saperet, ** quod secundum carnem est eflutivit, dicens coniugium esse rem spiritualissimam, quod ad summam pietatem promoveat, ubi Paulus ait impedimento esse pietati in Deum, ac propterea desistendum esse a re uxoria propter orationem. Quod experimento compertum adeo est, ut etiam Marcus Tullius dixerit, 5? quod non poterat philosophiae et uxori operam dare. VI. Inter Lutheri paradoxa numerandum est, quod ait”? in libro De Votis Monasticis virginitatem in Sacris Litteris non esse consultam, et quod, ubi Paulus ait: De virginibus praeceptum Domini non habeo, consilium autem do, non consuluit, sed absterruit a virginitate servanda. Praeclarissima sane glossa! Paulus ait: ibid. t. 5, f. 119. 64) Gn 1, 28. 65) Sermo de Matrimonio, W. L. t. 5, f. 119*. vinianum, lib. 1, (P. L. 23, 278); Io. Carnotensis episc. Polycraticus, lib. 8, cp. 11, ibid. 199, 752. impossibile esse castitatem servare, ctc., Paulum non consuluisse virginitatem, sed potius nb eadem absterruissc. Docuit non dari votum, nisi de rebus a Deo praeceptis, vota autem adversari fidei, Hbertati evangelicae, Consilium do de servanda virginitate, quoniam bonum est homini sic esse ; consilium do, hoc est, absterreo, quoniam sequitur : Unusquisque proprium donum habet a Deo.? Unde infert? non esse in potestate nostra vovere virginitatem, cum sit donum Dei, quasi vero non etiam fides saepe in Sacris Litteris donum Dei dicatur. ^ Num, quia fides donum Dei est, impossibile est credere ? Habet autem in libro De Votis Monasticis Lutherus mirabilia paradoxa, ut puta non posse fieri vota Deo, nisi de rebus a Deo ipso praeceptis. "^ Sed quo auctore? Divina Scriptura hoc nullibi dicit; et cum primum legimus in Sacris Litteris votum Deo factum, absque ullo praecepto legimus. lacob enim patriarcha votum vovit Domino, dicens: Si fuerit Dominus mecum, etc., cunctorum..., quae dederis mihi, decimas offeram tibi ; ** et praeterquam quod in Levilico ** et Numeris " manifestissime legimus vota de rebus minime praeceptis, sed sponte ac libere factis, in Deuferonomio legimus: Si votum voveris..., non íardabis reddere, quia requiret illud Dominus... ; el si moratus fueris, reputabitur tibi in peccatum. Si nolueris polliceri, absque peccato eris.?? Sic rex David absque ullo Dei praecepto volum vovit Deo lacob"? de aedificando templo. Docet ® adhuc Lutherus alud paradoxum, nempe vota adversari fidei, quoniam omne... quod non est ez fide peccatum est. 3! Si quis ergo iuxta Pauli consilium virginitatem servaret, ut sine impedimento inserviret Domino, contra fidem Dei peccaret, quoniam virginitas non habet praeceptum Dei! Sic ® adolescens ille, cui Dominus dixit: Si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae habes el da pauperibus..., et veni, sequere me, 9 peccasset in fidem, si servasset, quoniam fecisset quod minime praeceptum erat. Peccaverunt Apostoli, qui, ut Christum sequerentur, omnia sine praecepto Dei reliquerunt ? * Monstra et portenta in mundum invexit Lutherus! Libro Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum habet Lutherus,?5 quod fieri religiosum est Christum negare. At quid, 1 Cor 12, 9; Eph 2, 8. 74) De Votis Monasticis, W. L. t. 2, [. 269*. 270^-272*. DISSERTATIO QUINTA 409 quaeso, est religio aliud quam apostolicae vitae imitatio ? Praeterea docet ® vota adversari libertati evangelicae, sane quia emisso continentiae voto homo non potest Matrimonium contrahere. Sed num etiam Matrimonium repugnat evangelicae libertati ? Homo enim subiectus Matrimonii legibus impeditur a caelibatu. Quare ergo Lutherus tantopere coniugium praedicat ? Magnus libertatis evangelicae assertor et vindex Lutherus, sed minime intelligens aut intelligere minime volens! Summa enim Evangelii libertas non est libertas a praeceptis et consilii divinae legis, quae ad virtutem, ad sanctitatem, ad perfectionem spectant, sed libertas a vitiis et peccatis, ut Paulus ait: Liberati... a peccalo, servi facti estis iusliliae. $* Sed bonus Lutherus Evangelii libertatem transtulit in libertatem carnis factus carnalium desideriorum, quae militant adversus animam, 8? infame mancipium. Addit £ praeterea vota adversari divinis praeceplis, adversari caritati, adversari rationi. Facile credam adversari praeceptis dei alicuius lutherici, deus enim Lutheri deus huius saeculi fuit, adversari caritati carnis et cupidinis, adversari rationi, quae tradita est in reprobum sensum.9?? Num exactior vitae sanctitas ipsaque sanctitatis perfectio, quae in Evangelio continetur, qua dicitur: Si vis perfectus esse, adversari potest praeceptis Dei et caritati, quae summa est christianae perfectionis ? Docet ?* eodem libro versus finem, quod votum continentiae ex diametro pugnat cum voto Baptismi. Mirabile dictum! Castitas pugnat contra gratiam Spiritus Sancti, quam in Baptismo accepimus ! VII. Sed progrediendum ad alia; sunt enim Lutheri paradoxa innumera. In libro De Caplivitate Babylonica, capite De Baplismo, ait : *? « Ne vilem habeas fidem, quae opus est omnium operum excellentissimum et arduissimum, quo solo, etiam si omnibus aliis carere cogereris, servaberis; est enim opus Dei, non hominis, sicut Paulus docet. ® Cetera nobiscum et per nos operatur, hoc unicum in nobis et sine nobis operatur». Mitto hic quod ait fidem esse opus Dei omnium excellentissimum, cum, teste Paulo, caritas sit fide caritat! et rationi; votum continentiae pugnare cum voto Baptismi. Dixit fidem esse omnium excellentissimum opus, quod Deus in nobis sine nobis operatur; Baptismum nihil prodesse, sed salam fidem in verbo promissionis; sacramenta NL esse efficacia etlam obstinatissime poneniibus obicem; praestare omittere Baptismum in parvulis; per Baptismum non tolli peccatum, sed operiri; peccatum esse subslantiam, multo excellentior; * quaeso: Quomodo Deus operatur in nobis fidem sine nobis? Num extra nos operatur hanc fidem ? Aut quomodo homo sine homine credit ? Sic in eo libro multa mirabilia docet: quod Baptismus neminem iustificat, nec ulli prodest, sed fides in verbum promissionis ; ?* quod fides sine sacramento Baptismi servare possit; ?** quod in Baptismo parvulorum requiratur fides actualis in verbum promissionis, acquisita fide per orationem Ecclesiae et fide offerentium parvulum ad Baptismum. ?? Ubi supra modum mirabile paradoxum subiungit, dicens : $9 « Hac ratione libens admitterem sacramenta Novae Legis esse efficacia ad dandam gratiam non modo non ponentibus obicem, sed etiam obstinatissime ponentibus obicem ». Quis audivit unquam tale ? °% Obex est mala voluntas cordisque impoenitentia et durities, resistens abiiciensque gratiam Dei. Ergone sine poenitentia iustificatur homo, imo cum obstinata impoenitentia ? In eo autem quod docet requiri in infantibus fidem ad suscipiendum Baptismum, - quod etiam in libro Adversus Cochlaeum urget ; !9? et ad Waldenses scribens, ait 1! praestare prorsus omittere Baptismum in parvulis, quam baptizare eos sine fide, — fundamenta iecit haeresis Anabaptistarum et humanis sensibus iniuriam inferre voluit. Nam, ut Augustinus ait epistola ad Dardanum,*?? «nescire divina parvulos, qui nec humana adhuc noverint, si verbis velimus ostendere, vereor ne ipsis sensibus nostris videamur facere iniuriam, quando id loquendo suademus, ubi omnes vires oíficiumque sermonis superat evidentia veritatis ». Paradoxum est, quod ait in Asserlione Arliculi 21% per Baptismum non tolli peccatum, sed operiri, manereque peccatum, sed non imputari, cum, Scriptura teste, ad delenda abluendaque peccata Baptismus institutus sit, 1% ad dealbandam animam super nivem. 1°5 Paradoxum est, quod in Praefalione ad Psalmum 50 ait peccatum esse substantiam, dicens:!9* «Magna sapientia est scire nos nihil esse quam peccatum, nec sic leviter de peccato sentiamus, ut Papae Doctores, DISSERTATIO QUINTA 411 qui definiunt peccatum esse dictum, factum aut cogitatum contra legem Dei; 197 quin tu sic defini secundum hunc Psalmum peccatum esse hoc totum, quod est natum ex patre et matre, antequam homo possit per aetatem aliquid dicere, facere aut cogitare». Et ad illud eiusdem Psalmi: Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum et in peccalis, 935 etc. docet agi hic de peccato originali, et inter cetera sic loquitur : !9? » Semen humanum massa illa, ex qua formatus sum, tota est vitio seu peccato corrupta, materia ipsa est vitiata, lutum illud, ut sic dicam, ex quo vasculum fingi coepit, damnabile est. Quid vis amplius ? Talis sum ego, tales sunt omnes homines; ipsa conceptio, ipsa augmentatio foetus in utero, antequam nascimur et homines esse incipimus, est peccatum ». Hinc puto Matthiam Illyricum, summum lutherolatram, sumpsisse 1°% monstra illa de peccato originali: 3^ quod peccatum originale sit substantia, non accidens, pertineatque ad praedicamentum substantiae, non ad quodvis aliud praedicamentum ; quodque peccatum originis nihil aliud sit quam substantialis imago diaboli, adeo ut per peccatum rationalis anima primi hominis substantialiter tota corrupta sit et transformata in imaginem diaboli ex imagine Dei, ut quemadmodum in homine mortuo forma substantialis cadaveris est loco animae ; ita post peccatum Adae sit in anima forma quaedam teterrima substantialis, pro ea quae ante fuerat. Sed si peccatum substantia est; ergo Dei opus, Dei creatura est, omnia enim per ipsum facla sunt, el sine ipso factum est nihil. Si Dei creatura est; ergo res bona est, nam, ut Paulus ait, omnis creatura Dei bona est,"? et Moyses: Vidit... inquit, Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona,?? quin etiam Dei perfecta sunt opera. 3* Quisquis ergo peccat, bonum facit opus. O monstra! Docet de peccato Lutherus !* aliud paradoxum, scribens in Epistolam ad Galatas, tractans illud capite lerlio : Christus nos redemit! de maledicto legis, !* ubi non contentus dixisse, quod peccatum Peccato, an. 1571, sine loco. Totum opus huc speclat, quod scilicet peccatum originale non accidens, sed natura, forma, substantia mala sit. Verba quae S. Laurentius refert, sacpius repetita inveniuntur, praeserlim vero pag. 518 sqq., ubi fit descriptio peccat originalis, et pag. 543 sqq., in quibus crude tota doctrina enunciatur et defenditur. 111) Io 1, 3. 112) 1 Tim 4, 4. et deum mnximum, omnes doctos, Sanctos, etc. exhaurientem. Assceruit, quod christianus est omnium dominus et servus, perperam exponens verba Paull; quod opera bona non faciunt hominem bonum, sed e converso; quod nullus potest christiano legem est potentissimus ct crudelissimus tyrannus, damnans et regnans in toto orbe terrarum, subiunxit, dicens: «In summa peccatum est deus maximus ac potentissimus, qui exhaurit totum genus humanum, omnes doctos, Sanctos, potentes, sapientes». Inaudita hyperbole! Sit verum quod peccatum primi hominis exhauserit, hoc est, perdiderit totum genus humanum ; quomodo peccatum exhaurit omnes Sanctos ? Ex qua theologia docuit, ex quo fonte hausit Lutherus novum hunc deum maximum et potentissimum ? Sed homo fuit Lutherus ad monstra excogitanda, diabolo auctore, prognatus. 9? VIII. Insigne 3* paradoxum habet Lutherus in libro De Libertate Christiana, dicens,!!? quod «christianus homo omnium dominus est liberrimus, nulli subiectus » ; et item quod «christianus homo omnium servus est officiosissimus, omnibus subiectus ; omnium dominus liberrimus secundum animam per fidem et omnium servus secundum corpus ». Et utrumque se probare existimat per Paulum ; primum quidem quia Z Corinthiis ait: Cum essem liber..., omnium me servum feci ; 9* secundum quia Romanis ait : Nemini quidquam debeatis, nisi ul invicem diligalis.'?! Optime utrumque, quasi idem esset homo liber et homo omnium dominus liberrimus. Vult autem toto eo libro talem esse hominem per solam fidem, cum Paulus dicat: Si habuero omnem fidem, ita ut montes transferam..., nihil sum. ?? Aliud habet in eodem libro, dicens??? quod «opera bona non faciunt hominem bonum, sed homo bonus facit opera bona », et e contra quod «opera mala non faciunt hominem malum, sed homo malus facit opera mala», iuxta illud: Arbor bona,'?* etc. Ergo peccatum Adae non constituit eum malum, neque peccatum Angeli. In libro De Captivitate Babylonica, capite De Baptismo, aliud habet paradoxum, inquiens: 75 « Dico itaque: neque Papa, neque Episcopus, neque ullus hominum habet ius unius syllabae constituendae f. 233-234. Quae in his foliis continentur, prostant in fine hulus Dissertationis, sub titulo: Alia Lutheri Paradoxa; quae iuxta mentem Aucloris huic Dissertationi inserenda erant. Nos híc ea apponimus, ut cum sequentibus cohaercant. 119) W. L. t. 2, f. 3*. 120) 9, 19. Vulg.: Liber essem ez omnibus. 121) 3, 8. 122) 1 Cor 13, 3. 123) W.L t. 2, f. 8*. DISSERTATIO QUINTA 413 super christianum hominem, nisi fiat eiusdem consensu ». Ergo neque princeps in populum, neque dominus in servum, neque pater in filium, neque Petrus in concilio Ierosolymitano potuit prohibere. ?* Et tamen mirabile istud paradoxum paulo post replicat Lutherus, dicens '? «christianis nihil ullo iure posse imponi legum, sive ab hominibus, sive ab Angelis, nisi quantum volunt ; liberi enim sumus ab omnibus ». Vult enim omnes esse filios Belial sine iugo. ?? Quis audivit unquam, quod pastor nihil possit super oves ? IX. In libro Adversus Bullam Execrabilem Antichristi Lutherus ridet, maxime ridendus nec minus deplorandus homo, quod in Bulla dicatur aliquos articulos ipsius esse haereticos, aliquos erroneos, et mirabiliter philosophatur : 7? « Acutissima, inquit, acutissimorum hominum distinctione colligimus erroneum non esse haereticum. Sed quod haereticum non est, catholicum est, dicente Christo: Qui non est conira vos, pro vobis est». ° Sapientior Salomone Lutherus sapientissime, sicut Arcadiae asinus, !? loquitur. Error in philosophia, imo in historia, in grammatica non est quid haereticum ; ergo est quid catholicum, nam quod haereticum non est, catholicum, ipsius sententia, est. Et si omnis error est haeresis, quis non erit haereticus? Quam multae sunt opiniones falsae cum in philosophia, tum etiam in theologia et in expositione Divinarum Litterarum citra fidem | Omnes ergo falso opinantes sunt haeretici? Platonem etiam et Aristotelem cum Pythagora, quin et omnes infideles Lutherus pronunciabit haereticos : « Vellem, ait,? dari mihi ab istis viris magnificis articulum erroneum in Ecclesia, qui non sit haereticus. Si enim erroneus est, nihil differt ab haeretico, nisi pertinacia asserentis; omnia enim aequaliter, aut vera sunt aut falsa ». O hominem acutissimum ! Erravit Petrus, dicens: Domine, bonum est nos hic esse..., nesciens quid diceret ; 3 ergo fuit haereticus. Quaecumque minus vera intelligentia Scripturae error est, cum verum sensum non teneat; ergo haeresis est. Et tamen paulo post Lutherus cum Papa ita insolentissime t. 2, f. 94*. 130) Lc 9, 50. Vulg.: Qui enim non est adversum vos, pro vobis est. Textum refert ex Luthero. 131) Dissert. 4, sect. 2, not. 83 libri 1 huius vol. 132) W. L. t. 2, f. 94*. imponere, quia est liber; quoad erroneum in fide idem est ac haereticum, et e contra quod haereticum non est catholicum est; quod quilibet christianus, etiam mulier, nbsolvere polest a peccatis, etc.; quod nccedens nd Eucharistiam, etiam optime dispositus, iudicium sibi manducat; quod peccatum semper eodem modo accipitur in Scripturis, contra evidentes Sacrarum Scripturarum textus. loquitur : 1% « Tu eum articulum damnas, qui non est haereticus, ac per hoc verus et catholicus » Optime sane, non est articulus haereticus ; ergo verus et catholicus, veluti: Turca non est haereticus ; ergo christianus catholicus. X. In Assertlione Articuli 13 habet Lutherus non ignobile paradoxum, dicens :1™ «In sacramento Poenitentiae ac remissione culpae non plus facit Papa, Episcopus quam infimus sacerdos; imo ubi non est sacerdos, aeque tantum quilibet christianus, etiamsi mulier aut puer esset ». Non mirum, nam alibi docuit, 35 quod etiam diabolus potest absolvere a peccatis. Sed et articulo 12 mirabile quid docet, !?6 quod si sacerdos non serio, sed ioco quempiam a peccatis absolveret, esset absolutus verissime, modo crederet se absolutum. Nec minus illustre est quod habet articulo 15, inquiens : !?? « Magnus error est eorum, qui ad sacramentum Eucharistiae accedunt huie innixi quod sint confessi, quod non sint sibi conscii alicuius peccati mortalis, quod praemiserint orationes suas et praeparatoria. Omnes illi iudicium sibi manducant et bibunt ». Cur vero istud ? Quia Paulus ait: Nihil... mihi conscius sum, sed non in hoc iustificatus sum.9$ Optime; ergo qui bene dispositus pro sua virili accedit ad Sacramentum, cum probaverit seipsum, ut Paulus ait, indigne accedit et iudicium sibi manducat el bibit. O insaniam! Propter bonum opus damnatur homo ? XL. In Confutalione Rationis Latomianae habet Lutherus M9 dictum mirabile, quod «Scriptura peccatum ubique eodem modo accipit, sed non ubique eodem modo tractat, aut tractari describit ». O dictum theologicum hominis maxime theologotati! Imo cum primo peccatum legimus in Sacris Litteris, Genesi, M! non accipitur pro peccato proprie dicto, hoc est, culpa, transgressione, mala actione, sed pro poena: Nonne, inquit Dominus ad Cain, si bene egeris, recipies, sive ex hebraico elevatio aut exaltalio ; si autem non bene egeris, hoc est, si male egeris. Nihil autem aliud est peccare quam male agere ; qui 133») W. L t. 2, f. 94». 134) Ibid. f. 109». 135) De Missa Privata e! Unctione Sacerdolum, ibid. t. 7, f. 243*. 136) Assert. Art. ibid. t. 2, f. 109*. 137) Ibid. f. 109*. autem male. DISSERTATIO QUINTA 415 facil peccatum el iniquitatem facit. 1? Quid ergo est quod sequitur: Peccalum ad ostium cubabit ?'** Bonae actioni tribuit praemium et malae actioni poenam. In hac autem eadem significatione sumitur, Zacharia: Hoc erit peccatum Aegypti, el hoc peccatum omnium gentium, quae non ascenderint ad celebrandam jestivitalem labernaculorum. "* Loquitur enim ibi de poena infligenda. Deinde quis tam male versatus est in Sacris Litteris, qui nesciat quod saepe in Levitico sacrificium pro peccato appellatur absolute peccatum,465 maxime in Levitico ex hebraico, M secundum quam significationem Paulus ait Christum factum fuisse a Deo peccatum? 4? Moyses Deuteronomio vitulum aureum appellat peccatum, dicens: Peccatum... vestrum, quod feceralis, idest, vitulum, arripiens igne combussi el in frustra comminuens..., el in pulverem redigens, proieci in lorrenlem. ^? Quin et Michaeas appellat civitatem Samariae scelus Iacob.) Et audet Lutherus dicere, quod Scriptura peccatum ubique eodem modo accipit ? Et,!5? ut finem tandem faciamus et receptui canamus, quale Asseruit, quod ilud Lutheri paradoxum censendum est, quod in libro De Abro- "reset ganda Missa Privala et Unctione Sacerdotum docuit? Nempe quod "marum curator, diabolus, si velit, iure potest curator animarum esse, praedicare Evansacramengelium, ministrare sacramenta, baptizare, a peccatis absolvere, conniin As ficere Corporis et Sanguinis Christi sacramentum, communicare et facere omnia quae legitimus sacerdos facit, et rite rateque administrata erunt a diabolo sacramenta. Doctrinam cedro dignam! Sed quo loco ponemus illud, quod habet in Assertione Articuli Almae 27, ubi animam hominis esse immortalem collocat inter portenta ? 152 eria cal Non contentus docuisse pluribus in locis, super Genesim, capitibus tentum dixit. 25153 et 26,19 nec non 49155 et super Ecclesiasticum, !56 capite 9, quod anima a corpore separata amittit et sensum et memoriam et intelligentiam, adeo ut somno lethargoque tota sopita, nihil prorsus sentiat, nihil intelligat, nihil sciat; eo devenit novus Epicurus, ut animae immortalitatem portentum esse statuerit docueritque. Docuit homines, quatenus sub lege sunt, Deum necessario odisse, et, etinmsi sanctos, non esse liberos n blasphemia in Deum, servare autem mandata una cum fide idem esse ac XII. Nec contemnendum paradoxum est, quod habet Lutherus super Epistolam ad Galatas, capite tertio, super illud: Sub lege custodiebamur, ubi docet non posse homines Deum non odisse et blasphemare, dicens :157 «Si Deus non haberet infernum, nec malos puniret, amarent et laudarent eum omnes; quia vero malos punit, et omnes mali sunt, ideo, quatenus sub lege concluduntur, non possunt non odisse et extreme blasphemare Deum». Vult enim Lutherus, quod lex sit carcer spiritualis et vere infernus, propterea ait: « Quatenus sub lege concluduntur ». Vult infinitum esse odium cordis humani contra legem Dei, ac proinde contra Deum auctorem legis; vult quod totus mundus sit inimieus legis eamque infensissime odio habeat, et insuper inimicus Dei sit, qui auctor est legis. Ita enim docet folio 361.158 Folio autem 366,15? habet quod «etiamsi christianus homo non ruit in crassa peccata, homicidium, adulterium, furtum, etc.; tamen non est liber ab impalientia, murmuratione, odio et blasphemia contra Deum, quae peccata humanae rationi prorsus ignota sunt. Ista eum etiam invitum cogunt detestari legem, cogunt a conspectu Dei fugere, cogunt odisse et blasphemare Deum. Ita in sancto viro fortis est impatientia, murmuratio, odium et blasphemia Dei». Sed quaenam est haec mirabilis sanctitas, quae Deum odit atque fortiter blasphemat ? Hoc enim daemonum est inimicorum Dei,!*? non Sanctorum, qui summa pietate et caritate Deum colunt et super omnia diligunt. Aut quaenam peccata sunt, quae christianum hominem etiam invitum cogunt a conspectu Dei fugere, Deumque odisse et blasphemare? Quis est homo, qui invitus et coactus peccat, cum non possit esse peccatum nisi voluntarium ; aut quomodo non potest homo non odisse et extreme blasphemare Deum, cum homini sit propria et naturalis pietas erga Deum ex naturae ipsius instinctu ? Sed novo isto suo evangelio docuit Lutherus quod vetus Evangelium prorsus ignoravit penitusque nescivit. ' à Non possum autem non adhuc unum Lutheri paradoxum recensere. Ad secundum caput Epistolae ad Galatas super ilud: Si autem quaerentes iustificari in Christo: !*! « Papistae, inquit, 1° et quotDISSERTATIO QUINTA 417 quot iustitiam Christi ignorant aut non recte tenent, non possunt non facere ex Christo Moysen et legem et ex lege Christum. Sic enim docent: Fides in Christum iustificat quidem, sed simul servari oportet etiam praecepta Dei, quia scriptum est: Si vis... ad vitam ingredi, serva mandata. 1*3 Ibi statim Christus abnegatus est et fides abolita, quia mandatis Dei sive legi tribuitur, quod est solius Christi ». Mirabile dictu! Una cum fide in Christum servare mandata Dei est Christum negare et fidem abolere. DISSERTATIO SEXTA MARTINI LUTHERI SOPHISMATA ET FUTILIA INANIAQUE ARGUMENTA FALLACIAE STROPHAEQUE SOPHISTICAE ET NUGACES INSULSAEQUE RATIONES ! I. Paulus apostolus, ad Colossenses scribens, optime monuit, ut essent radicati et superaedificati in Christo, confirmati in fide, sicut didicerant, subiunxitque dicens: Videte ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem fallaciam secundum traditionem hominum, secundum elementa mundi huius ef non secundum Christum.? Quibus etiam paulo ante dixerat : Hoc autem dico, ut nemo vos decipiat in sublimitate sermonum.? Decipiat, graece est verbum paralogizo, et, in sublimitate sermonum, graece est persuasibili sermone, pithanologia. Est autem paralogismus falsa ratiocinatio ; persuasibilis autem sive probabilis sermo cultus et ornatus eloquentiae rhetorum coloribus fucata oratio, qua Paulus minime usus fuit. Nam ad Corinthios ait: Sermo meus et praedicatio mea non in persuasibilibus humanae sapientiae verbis ; * et : Cum venissem ad vos..., veni non in sublimitate sermonis aul sapientiae; 5 et item : Non... in sermone est regnum Dei, sed in virtute. * Docet itaque Apostolus pseudoapostolos haereticosque veritate divina destitutos ad persuadendam haeresum falsiChristum negare et fidem nholere. Paulus monet, ut simus radicati in fide, ne deciplamur per sophismata faisae scientiae, quse ab haereticis proferuntur. Hoc Pauli monitum attendendum fuisset in apostasia Lutheri, qui fallaciis suis Innumeras animas decepit. Fuit Lutherus sophista habilissimus; nec defuit ili persuasionis sermo; saepissime circulos et nugas construit, tatem nonnisi paralogismis, inanibus fallaciis, sophismatis et fucatae eloquentiae armis instructos esse. Sic enim, ut idem Apostolus ad Timotheum ait, haeretici, qui circa [idem exciderunt, profitentur falsi nominis scientiam, falso nominalam scientiam.” Quod olim proprium sophistarum infamium fuit, qui volebant potius videri sapientes quam esse. Utinam autem divinum hoc Apostoli monitum attendissent, cum Martinus Lutherus, a catholica fide excidens et falsi nominis Scienliam profiteri incipiens, auctore satana, errores spargere et iamdiu damnatas haereses ab orco revocare doctrina et praedicatione sua coepit! Magistro nanque diabolo, qui egregius rhetor et sophista optimusque fallaciarum artifex est, malis his artibus ad decipiendas animas apprime imbutus, satanae optimus discipulus effectus, mille fraudibus usus, innumeras animas decepit et a via veritatis abductas in mille errorum barathrum diabolica sua doctrina coniecit, et satanica virtute intrusit. II. Fuit autem Lutherus revera ad decipiendas animas milleartifex sophistaque fallacissimus ; facilius quis coeli stellas enumerabit quam Lutheri sophismata fallaciasque, adeo ut ipsius scripta ob copiam fallaciarum et putidissimorum sophismatum Augiae stabulum £ merito quis dicere possit. Nec defuit Luthero persuasionis sermo ; fuit enim homo supra modum verbosus et loquax, ipsiusque oratio vehementissima, acerrima, ardentissima, saepe etiam furentissima rabidissimaque, imperiosae et superbae dicacitatis, tam potentis linguae, ut verba ipsius tonitrua aliquando videantur. Sed in praesentiarum ipsius sophismata, paralogismos, fallacias ostendenda suscepimus. Frequentissimus est Lutherus in circulis, saepe gyros et rotas fabricat nugarum architectus, dum illud ipsum quod in quaestione positum est pro argumento assumit tanquam indubitatum. Saepissime andabatarum more? vires suas frustra fatigat, et in tequia Augias stabulum fingitur habuisse tria millia boum caplens; et, cum per triginta annos expurgatum non fuisset, congesti stercoris foetore pestilentiam regioni intulisse. Cf. Io. Perin Onomast. sub Augias nomine. 9) Idest, gladiatores, quorum caput tectum erat galea, ita ut velut! caeci depugnarent, eoque risum moverent spectatoribus; vel qui noctis tenebris caeca pugna certabant. Cf. S. Hieronymus De Perpetua Virginitate B. M. Virginis adversus Helvidium, DISSERTATIO SEXTA : 419 nebris pugnat, veluti impugnans iuratos caelibes et in votum castitatis profuse nuptias laudat, et vertens meritum bonorum operum ex gratia Dei praedicat meritum Christi, convellens venerationem cultumque Sanctorum, qui cum Christo regnant in coelo, Scripturas adducit, quae idololatriam prohibent, ut ostendat non iustificari hominem caritate, adducit praeconia fidei. Huiusmodi autem innumera suntin Lutheri scriptis sane plumbea argumenta, quibus veluti satagit, ut in proverbio est, ex arenulis resticulas nectere et ligneas serras fabricare. 1° Supra modum vero versatur in logomachia circa pugnas verborum: haereticus homo, de quo Paulus ad Timotheum ait. Qui... non acquiescil... ei, quae secundum pietatem est, doctrinae, superbus est, nihil sciens, sed languens circa quaestiones et pugnas verborum. ® Ut puta, Scriptura appellat Eucharistiam; ergo in consecratione remanet panis cum corpore Christi, non convertitur in corpus Christi. In Scriptura non legitur transubstantiatio, non Missa aut Missae sacrificium, non solemnis ordinatio sacerdotum ; ergo haec inania figmenta papistarum sunt. Saepe saepius ac frequentissime quidem detortis Scripturis per summam fallaciam elicit conclusiones plane erroneas atque falsissimas. Exemplis illustranda nobis res est, ne quae asserimus gratis et per invidiam dixisse existimemur. Adducemus autem quam plura Lutheri sophismata, quibus veluti instructa acie atque phalange Catholicorum dogmata placitaque impugnat, et, uti sibi videtur, potentissime arietat.!?* Adducemus autem non ex omnibus ipsius scriptis, quod operosissimum esset, sed ex quibusdam tantum, maxime vero ex sua Captivilale Babylonica, ex Votis Monasticis, ex Falso Nominato Stalu Episcoporum et ex Asserlionibus Arliculorum Damnaltorum. Et, ut ab his dicendi initium faciamus, videbimus tantum Asserliones potissimorum articulorum, quales sunt 1, 2, 31, 32 et 36. IIT. Est autem primus articulus : ? « Haeretica est, sed usitata sententia sacramenta Novae Legis dare gratiam illis, qui non ponunt (P. L. 23, 188); Adversus Iovinianum, lib. 1, ibid. col. 260. 10) Idest, frustra connri quod nulla ratione cfflci potest. P. Mannuccii Adagia, col. 262. 11) 1 Tim 6G, 3-4. 357. 358; Responsio ad Maledelici et Contumeliosi Regis Angliae Titulum, ibid. f. 538*. et in tenebris pugnat; frequenter versatur circa pugnas verborum; saepius detorquet Scripturas. Aliqua Lutheri sophismata in exemplum adducuntur. Ut probet sacramenta non dare gratiam non ponentibus obicemrn, inepte afert auctoritates Pauli et Christi. Ratio vero adducta nihil evincit. Ut demonstret in puero post Baptismum manere peccatum, perperam profert iliud: Non concupisces. obicem ». Probat sententiam auctoritate et ratione ; auctoritate, quia Paulus! ait ex propheta Habacuc: Iustus... ex fide sua vivit. !5 « Non dicit, inquit, ex sacramentis ». Ecce optima conclusio. Ergo haeretica sententia est sacramenta dare gratiam illis, qui non ponunt obicem. Quomodo sequitur ? Num quia non meminit ibi gratiae Dei et meriti Christi sicut nec sacramentorum, haeretica erit sententia dicere quod Dei gratia et Christi merito salvamur ? Imo nec Dei nec Christi ibi meminit. Quid ergo? Itane argumentandum est? Probat alia auctoritate, quia Dominus ait : Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit; qui vero non crediderit, condemnabitur.'* Et hinc quomodo sequitur haereticam esse sententiam, quod sacramenta Novae Legis dent gratiam illis, qui non ponunt obicem ? Aliam adducit auctoritatem Pauli ad Romanos: Corde... creditur ad iustitiam." «Non dicit, inquit, corpore sacramenta suscipiuntur ad iustitiam ». Ergo haeretica est sententia. Tandem adducit illud : Credidi! Abraham Deo, et reputatum est illi ad iustitiam. 18 Sed hinc quomodo sequitur : Ergo haeretica est sententia ? Sed videnda est ratio. « Haeretica, inquit, sententia est, quaecumque contraria est apostolicae et catholicae sententiae ». Bene, optime, verissima propositio est. Videamus assumptionem. «Sed talis est sententia eorum, qui dicunt sacramenta Novae Legis dare gratiam illis, qui non ponunt obicem ». At hoc falsissimum est. Unde probatur ? « Quia, inquit, obicem vocant peccatum mortale, incredulitatem autem pro nullo obice habent ». 1° Sed hoc apertum mendacium est; nam primum quod requiritur ad suscipienda sacramenta ex omnium Catholicorum sententia fides est. Annon optime articulum suum istum probavit Lutherus? Ad secundum :?? «In puero post Baptismum negare remanens esse peccatum, est Paulum et Christum simul conculcare » Quomodo probat? Quia lex dicit: Non concupisces.?! Sed lex non prohibet omnem concupiscentiam, nam est etiam concupiscentia bona: Concupivit anima mea desiderare iuslificationes tuas ; * prohibet malam, non naturalem, quae nobis communis cum brutis est, sed voluntariam ; DISSERTATIO SEXTA 421 nam non potest esse peccatum nisi voluntarium. Prohibet igitur concupiscentiam, ne prohibita lege divina animo concupiscamus. Quomodo hinc sequitur, quod « negare peccatum in puero post Baptismum est Christum simul et Paulum conculcare ?» «At, ait,?! quis est hominum, qui postquam adoleverit, non séntiat concupiscentiam, quamvis baptizatus?» Hic Lutherus aequivocat ac paralogizat, transiens a concupiscentia actuali, lege prohibita, ad concupiscenliam naturalem, quam dicunt fomitem peccati,?* quae non peccatum, sed causa peccati est ac veluti radix, sicut Iacobus ait: Unusquisque... tenlalur a concupiscentia sua abstraclus el illectus. Deinde concupiscentia, cum conceperit, parit peccatum. ?5 Probat Lutherus, quia a Paulo appellatur habitans in nobis peccatum.?* Sed etiam Christus a Paulo dictus est aliquando peccatum.” Quid inde? Num peccatum proprie dictum ? In Con[utatione Ralionis Lalomianae Lutherus agnoscit?! peccatum metaphoricum, quo Christus appellatur, et verum, quod est nostrum. Teste autem D. Augustino, quem hic citat Lutherus, ibi Paulus peccati nomine de vitio loquitur, sicut ad Galatas : Carnem suam crucifixerunt cum viliis,?? etc. Scriptura autem semper de vitio loquitur peccati nomine, adeo ut nunquam in Scriptura legatur vitium animi, quod virtuti opponitur, nisi ludicibus?? et Iob; at non ita est in hebraico. ?? Differt autem vitium a peccato sicut arbor a fructu. D. Augustinus De Perfectione Christiana, 8 dicit vitium simile curvitati tibiae, peccatum claudicationi. Noluit hoc Lutherus intelligere. In hac autem Asserfione Lutherus, non contentus paralogizasse, voluit et mentiri, falso adducens? D. Augustinum asserentem, quod peccatum in baptizatis manet, sed non imputatur; 1417); S. Bonaventura Sententiarum, lib. 4, vol. 4, pag. 21, ed. cit.; S. Thomas 1« 2ae, Quaest. 32, art. 3, pag. 314-315, cd. cit.; Concillum Tridentinum, sess. 5, can. 5; Catechismus Romanus, part. 2, cp. 2, pag. 153, cd. cit. 25) 1, 14-15. 26) Cf. Rom 7, 17. 20. 27) Ct. 2 Cor 5, 21. 28) W. L. t. 2, f. 244*. 29) 5, 24. 30) Ct. 9, 19. 31) Ct. 20, 11. "9 eius; de significatione tamen vocis moby Alma, disputatur. Cf. ibid. sub. h. v. 33) Cp. 2, (P. L. 44, 293-295). 34) W. L. t. 2, f. 99. Aequivocat etiam ibl, accipiens concupiscentiam paturalem pro actuali. Item non ad rem aflert textus Pauli et Augustini; quinimo mentitur, falso adducens Augustinum. Idem dicendum de nuctoritatibus adductis ad probationem Articulorum 31, 32 et 35 suarum Assertionum et Articuli 36 de servo arbitrio, pro quo affert sententiam Salvatoris: Sine me, eic. cum D. Augustinus non dicat peccatum, sed concupiscentiam, quam appellari dicit peccatum, quia effectus primi peccati, sicut scriptura appellatur manus, et etiam quia causa peccati, sicut frigus appellatur pigrum, quia facit hominem pigrum. 35 Quomodo autem probat 31 et 32 articulos, quod «iustus in omni opere bono peccat», ™ et quod «opus bonum optime factum est peccatum veniale secundum misericordiam Dei, sed secundum iudicium Dei mortale ? »?* Quibus annectitur etiam 35, quod ?? «nemo certus est se non semper mortaliter peccare propter occultissimum superbiae vitium ». Probat ?? ex Isaia, qui ait: Facti sumus immundi omnes nos, el omnes iustitiae nostrae sicul pannus mulieris menstruatae. *? Sed hic Isaias non dicit quod «omnis iustus in omni opere bono peccat», nec de iustis, sed de peccatoribus loquitur: Facti sumus immundi omnes nos. Falso igitur ex hoc Lutherus probat articulum. Adducit? illud Ecclesiastis: Non est... homo iustus in terra, qui faciat bonum el non peccet. *? Sed non minus falso ex hoc loco probatur articulus; non enim dicit, quod iustus in omni opere bono peccat, sed qui aliquando non peccet, nam seplies in die cadit iustus et resurget. ** Hinc hebraice est: Et non peccabit. Adducit ** et locum ex Psalmo : Non iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens. *5 Sed ubi hic dicitur, quod omnis iustus in omni opere bono peccat ? Nemo hominum reperiri potest, qui nullius prorsus peccati accusari possit, qui omnino innocentem et inculpatam vitam duxerit, in mullis enim delinquimus omnes. *6 IV. Veniamus ad articulum 36, qui Luthero est omnium optimus rerumque suarum summa," et videamus optimam potissimamque probationem. Est autem articulus : 5$ «Liberum arbitrium post peccatum res est de solo titulo, et, dum facit quod in se est, peccat mortaliter » Probat potissimum ex Salvatoris sententia : Sine me nihil polestis facere. Si quis in me non manserit... sicul palmes, *9 etc. sumus ui immundi omnes nos, el quasi pannus mensiruatae universae, etc. 41) W. L. t. 2, 1. 109*. 42) 7, 21. 43) Prv 24, 16. Vulg.: Septies enim cadet, etc. 44) W. L. t. 2, 1. 109*. 45) Ps 142, 2. 48) Iac 3, 2. Vulg.: Offendimus. 47) W. L. t. 2, f. 118*, DISSERTATIO SEXTA 423 Sed quomodo, quaeso, ex hac Christi sententia sequitur, quod liberum arbitrium homo per peccatum amiserit, quod careat libera voluntate, ita ut post peccatum liberum arbitrium sit res de solo titulo, et quod, dum facit quod in se est, peccat mortaliter ? Perinde sequitur ac si quis concludat : Homo sine lumine externo nihil videre potest, ergo non habet potentiam visivam ; infirmus valde debilis sine baculo non potest ambulare, ergo caret naturali progrediendi facultate; mulier sine viro nullum potest filium generare, ergo caret potentia. Annon optima haec essent argumenta ? Tale est Lutheri ex Salvatoris sententia. Ut mittam quod ibi non loquitur Dominus, nisi de operibus gratiae, quae ipse operatur in nobis, dum ei fide et caritate sicut palmites viti coniuncti sumus. Et tamen Lutherus, ac si articulum optima ratione ac potissima clarissimaque demonstratione probasset, in Summum Pontificem, qui articulum istum, qui ipsi etiam naturae et sensibus iniuriam facit, " merito damnaverat, procaciter insultat, dicens: 5! « Obsecro, quae est tua frons meretricia, sanctissime Vicarie Christi, qua sic audeas Domino tuo contradicere ? Tu dicis, quod liberum arbitrium possit se parare ad gratiam; contra Christus dicit, quod mittetur foras, ut longior fiat a gratia ». Sed insanit, et delirans loquitur infelix homo, propterea tam putide paralogizat, et putat se optime ratiocinari. V. Sed accedamus ad monastica vota. Lutherus igitur libro De Votis Monasticis docet ? primo vota monastica non niti verbo Dei, sed adversari verbo Dei. Sed quomodo, Luthere, caste, pie, iuste, sancteque vivere adversatur verbo Dei ? Quia vota monastica non sunt instituta a Christo suntque sine auctoritate et exemplo Scripturae, nec nisi Christus imitandus est, qui apud Michaeam dicitur dux populi Dei. 9 Et ipse ait: Ego sum lux mundi, qui sequitur me non ambulat in tenebris ; * ct: Ego sum via..., veritas, el vita. Ego sum ostium. 55 Nemo venit ad Patrem nisi per me. * Tunc concludit : * « Haec et similia oracula Scripturae, cum sunt luce clarissima et fif. 2865. 53) Ct. 5, 2. 54) Io 8, 12. 55) Ibid. 10, 9. 56) Ibid. 14, 6. Ut probet vota monastica adversari verbo Dei, refert verba Christi : Ego sum, etc. ex quibus inepte concludit omnia religionum statuta damnari. Si hoc consequeretur, imitari Sanctos adversaretur Scripturae, et damnandi essent B. Virgo et lo. Baptista. Ad probandum vota adversari fidei, perperam producit verba Pauli : Omne quod non est, etc. et Deuteronomii : Non Jacies, etc. delissima, certe cogunt damnare quidquid est regularum, statutorum ordinum, sectarum, quod vel citra vel praeter vel ultra Christum incedit, etiamsi per Angelos de coelo traditum, si per miracula ingentia confirmatum essct». Stupenda sane argumenta, sed insani capitis! Christus est dux noster, Christus est ostium, Christus est via; ergo vota monastica adversantur verbo Dei. Non, non habent auctoritatem in Scriptura, ergo adversantur verbo Dei. Ergo, dicam ego, imitari Sanctos Christi est contra Scripturam, et Sanctorum exempla vitae adversantur 5 Scripturae. Quomodo ergo Paulus ait: Imitalores mei estote sicul el ego Christi? 5 Et: Memores estote praepositorum vestrorum, qui vobis locuti sunt verbum Dei, quorum intuentes exitum conversationis imilamini fidem ? *! Dico etiam: Num Beatissima Virgo Deipara et Ioannes Baptista contra Divinas Scripturas fecerunt, quia sine auctoritate Scripturae perpetuam virginitatem servarunt ? Docet autem hoc loco Lutherus * in Sacris Litteris nullum prorsus esse consilium, sed omnia esse necessaria praecepta et exhortationes. Sed figmentum insanissimi capitis contra Divinas Scripturas apertissimum est. Docet praeterea ? vota monastica adversari fidei christianae, quod probat, quia Paulus ait: Omne... quod non est ex fide peccatum est. 8 Sed quid inde, Luthere ? Accipiatur ibi fides cum Chry - sostomo pro conscientia, ut peccatum asseratur quidquid fit contra conscientiam, ** vel cum Augustino pro fide christiana catholica, contra quam quidquid fit proculdubio peccatum est; 95 quid inde? Ait, €? quia nesciunt votarii opera sua placere Deo, cum non sint praecepta ab eo, et sic faciunt sine fide. Ergo, quia homo, dum bene operatur, non est certus se placere Deo, peccat vel contra conscientiam vel contra fidem ? Adducit autem Lutherus ® sententiam ex Deuteronomio contra vota. Ait nanque: Non facies quod tibi rectum videtur. Sed falsus testis Lutherus sententiam ad imponendum imperitis detruncat; sic enim habet : Non facietis ibi, quae nos hic facimus hodie, Monasticis, W. L. t. 2, f. 288. 62) Ibid. f. 292^. 63) Rom 14, 23. 64) In Epist. ad Rom. Hom. 26, (P. G. 60, 640). 65) De Gestis Pelagii, lib. 1, cp. 14, (P. L. 44, 341); Contra Iulianum Pelagianum, ibid. col. 750. 66) W. L. t. 2, f. 293", 67) Ibid. f. 275*-276*, DISSERTATIO SEXTA 425 singuli quod sibi rectum videlur. ** Loquitur autem de oblationibus, de sacrificiis ritibusque divini cultus in loco, quem Dominus electurus erat, ut manifeste sequitur in textu. Et alioquin, num Moyses et alii faciebant in deserto contra conscientiam et contra fidem, facientes quod rectum sibi videbatur ? Docet? vota monastica adversari libertati christianae, ubi verpocens vota bosissimus est et nugacissimus, tantum impugnat ™ obligationem — 5a voti in conscientia. At obligatio haec non repugnat libertati chrii uade stianae, sed libertati carnis, libertas enim christiana libertas est a iniret eim peccato ; sed non repugnat servituli Dei et iustitiac, sive virlutis. carnis. Hinc Paulus ait: Liberati a peccato, servi aulem [acti Deo. ?' Dicit etiam christianos servos iustitiae. ?? VI. In eodem libro optime paralogizat Lutherus, '?? probans Mirlflce paralogizat, dum conatur Quod castitas sit contra praeceptum non adulterandi, paupertas vogps: luntaria, qua quis propter Christum relinquit omnia sua et dat paupreeuh peribus, adversetur praecepto non furandi? Sed vult Lutherus 7” monasticum institutum adversari praecipue tribus primis Decalogi praeceptis, quibus praecipiuntur nobis in primo fides, in secundo laus et confessio nominis Dei et in tertio opera Dei in nobis, in quibus tribus, inquit, absolvitur verus et legitimus cultus Dei. Sed institutio voti adversatur primo, quia, dum docet opera, evacuat fidem. Bene, optime ad insipientiam ! Omne ergo opus bonum evacuat fidem, adversatur fidei ? O monstrum, o portentum in exteras terras deporvota monastica adversari praeceptis Dei. Quis audivit unquam tale ? 74 tandum! Adversatur secundo, quia, abiecto Dei nomine, suum erigunt; non enim christiani aut filii Dei, sed Augustiniani, Benedictini, Franciscani, Dominicani dicuntur. Optimum argumentum! Dicuntur Augustiniani, Benedictini; ergo abiiciunt nomen Dei, non sunt christiani, nec filii Dei; ergo iam Baptismus et fides veluti naufragio perierunt; ergo non assumunt, nec invocant nomen Dei. O insaniam dignis fustibus castigandam ! Sed audiendum est hic aliud Lutheri argumentum. Ait kreo quod enim : "* «Cum solus Christus ascendat in coelum, qui et descendit Christus solus ibid. vr. 18. 73) . t. 2, f. 297*. 70) Ibid. f. 297*. 71) Rom 6, 22. 72) Ct. t. 2, f. 302*. 74) Is 66, 8. 75) W. L. 2, t. 302*. 76) ibid. in coelum ascendit, concludit quod nullus religiosus in coelum ascendere potest! Paralogizat etiam, dum vota caritati et rationi adversari asserit. et est in coelis, impossibile est ut Benedictinus, Augustinianus, Franciscanus, Dominicanus, Carthusianus et sui similes in coelum ascendant». At si ita licet argumentari, ergo neque Apostoli, neque Evangelistae, neque Prophetae et Patriarchae ascenderunt cum Christo in coelum, quia solus Christus. VII. Non minus putido sophismate paralogizat in eodem libro Lutherus, 7”? dum probat vota monastica adversari caritati, quia iuxta Paulum omnia, quae fiunt sine caritate, nihil sunt. ”8 At vota monastica sunt contra caritatem proximi et obedientiam parentum. At qui ita vivit, ut Paulus ait, fidem negavit el est infideli deterior. ?? Apostoli ergo, qui, ut Christum sequerentur, reliquerunt parentes, patrem matremque, ut Iacobus et Ioannes, ® contra caritatem fecerunt. Et Christus, cum ait : Omnis qui reliquerit... patrem el matrem... propler nomen meum, centuplum accipiet, % itemque: Qui non odit patrem suum el matrem suam propter me, non est me dignus, * contra caritatem monuit. O Lutheri caecum pectus, o mentem cimmeriis, ut aiunt, tenebris atriorem ! 8 Tandem in eodem libro Lutherus? falso ostendit vota monastica adversari rationi propter impossibilitatem. Statuit enim servatu esse impossibilia vota sicut et praecepta Dei, et multo magis. Maxime vero impossibilem existimat caelibatum propter concupiscentiam carnis. Hinc illae lacrimae ! Hoc quam maxime Lutherum urebat propter suam Borram, quam impiis et sacrilegis nuptiis sacrilegus homo constuprarat. Statuit 85 itaque hanc propositionem, quod votum, licet per omnia pium et rectum, si impossibile factum fuerit, desinit esse votum. Esto; quid inde? Sed caelibatus urgente tentatione est impossibilis. 55 Falsissimum est; nam qui... sunt Christi, carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis ; ® et Deus fidelis est, ait Paulus, qui non patitur vos tentari supra id quod potestis ; sed facit cum ltenlalione etiam proventum, ® deditque contra carnis tentationem praesentia, optima efficacissimaque remedia, ieiu- (P. L. 6, 561). Quoad sensum huius proverbii, cf. Mb. 1, sect. 1, Dissert. 3, not. 25 hulus vol. 10, 13. Vulg.: Fidelis autem Deus est..., patietur..., sed faciet, etc. DISSERTATIO SEXTA 427 nium et orationem *? ex fide, cui nihil est impossibile, nam omnia possibilia sunt credenli, 9?" ut Salvator ait. Sic nonnisi putidissima sophismata affert Lutherus ad sua placita, falsitatis et impietatis plenissima, comprobanda. VIII. In libro autem, quem scripsit Adversus Falso Nominatum Ordinem Episcoporum, recitatis duabus Pauli sententiis ad Timotheum *! et Titum *? de Episcopis, examinat, ® novus mundi censor et criticus homo, vitam Episcoporum in universum, et recensitis abusibus, quos invidiosissime et calumniosissime exaggerat atque exagitat, % concludit satanico plane phalarismo abolendos ac de medio tollendos esse omnes Episcopos. *5 Sed unde novit Lutherus, malorum omnium pessimus et nequissimus homo, omnes Episcopos esse malos? Annon Spiritus Sanctus posuit ponitque Episcopos regere Ecclesiam Dei, quam acquisivit sanguine suo ? ?5 Et esto quod omnes essent mali, quales erant scribae et Pharisaei tempore Christi; 9? quo, quaeso, spiritu ducitur , Lutherus ? Christus de malis illis ait: Super cathedram Moysi sederunt scribae el Pharisaei. Quaecumque ergo dixerint vobis servale el facite, secundum vero opera eorum nolite facere; ** et Petrus: Obedite... praepositis vestris; non lantum bonis et modestis, sed eliam dyscolis ; 9 Lutherus autem in eo libro ita bulla in Episcopos edita eos fulminat, 1% ut asserat quod quicumque rem, honorem, sanguinem, vitam impendunt contra Episcopos, ut penitus exterminentur, hi sunt filii Dei et veri christiani ; qui vero eis obediunt, hi sunt ministri satanae. Quam contrarius est Lutheri spiritus spiritui Christi, quam diabolus Deo! Postea, adducta Petri sententia de Episcopis: Seniores..., qui sunt inler vos, !*! etc., iterum ex abusibus invehitur in Episcopos, in quos mille modis conviciatur et sycophantatur.!€* Sed si propter abusum Episcoporum abolendus episcopatus omnis est; cur, cur Luvcro eorum, etc. 99) 1 Petr 2, 18. Vulg.: Subditi estote... dominis. 100) W. L. t. 2, f. 342*. iyposis M. Lutheri, vol. 2, part. 1, sect. 5, Disserl. 9, pag. 300-301. Ineptum argumentum conficit, cum ex abusibus exaggeratis omnes Episcopos exterminandos dicit, perperam adducens textus Pauli et Petri. ldem tacit, asserens Pontificem in votis dispensare non posse, quia claves super peccata tantum valent. Ex verbis Pauli: Et nos, etc. inepte concludit impiam esse doctrinam, quae docet nd iustificationem necessarinm esse caritatem. therus, lam acer inimicus abusuum omnium, non interdixit Germanis suis potu vini atque cerevisiae propter infinitum abusum foedissimae ebrietatis ? Cur non etiam saecularium vitia insectatus fuit ? Semper in Episcopos, sacerdotes et monachos furens invehitur. Lupus vorax pastores odit et canes ad ovium custodiam tutelamque deputatos. 193 IX. In libro De Captivitate Babylonica, capite De Baptismo, impugnalis votis monasticis ait !'* errorem esse Romani Pontificis, quod dispensat in votis, quoniam votum est indispensabile, et optima ratione probat: «Si, inquit, votum dispensari potest, quilibet frater cum proximo, et ipse secum dispensare potest ». Insignis plane consecutio, sed Luthero digna ! « Sin autem dispensare proximus non potest, nullo iure Papa potest. Unde enim habet auctoritatem ? Ex clavibus? At hae omnibus communes sunt, et super peccata dumtaxat valent ». Annon sunt haec phalarica spicula ? 1°5 O insaniam! Si ligata ovis solvi posset, quaelibet ovis seipsam etiam solvere et illam posset. At non potest ovis solvere; ergo nec pastor. Annon esset haec praestantissima argumentatio ? In Epistola ad Galatas, capite secundo, ad illud: !*6 Ef nos in Iesum Christum credimus, ut iustificemur, ait!?" impiam esse et pestilentem glossam sophistarum, qua aiunt fidem non iustificare nisi accesserit caritas, quia tum statim homo a fide deficit. Ubi sic argumentatur: «Si fides sine caritate non iustificat, ergo fides est otiosa et inutilis, et sola caritas iustificat, quia nisi fides sit formata et ornata caritate, nihil est ». Quasi vero ad formam non requiratur necessaria dispositio. phure, resina, bitumine et stuppa linita olco circumvolvebatur, atque, accenso igne, maguo laciebatur impetu in hostium agmina. Cf. Forcell. Lezicon Tot. Latin. sub voce phalarica. DISSERTATIO SEPTIMA DE FALSIS ARGUMENTIS LUTHERI ! I. Cum omnis doctrina sana, maxime quae ad fidem pietatemque et salutarem scientiam spectat, requirat praeter puram sinceramque veritatem, ut optimo ordine, distincte clareque tradatur, solidisque fundamentis nixa firmis verisque argumentis muniatur; Lutheri doctrina ab hac sanae doctrinae norma longissime abest, nullo enim servato ordine, indistincta, confusa, obscura, nullo solido fundamento nixa aut firmo argumento munita reperitur. Solet Lutherus plerumque ac fere semper novi sui evangelii dbgmata argumentis firmare vel ab auctoritate, vel a ratione, vel ab utraque sumptis; sed quam firmis, quam solidis ipse viderit. Ubique semper verbosissimus est, utinam non inanissimus, non mendacissimus, non falsissimus et una iniuriosissimus blasphemissimusque. Nunc autem argumenta videnda sunt. Statuimus autem videre argumenta ipsius, quibus articulos a Leone X damnatos asseruit, de quibus ita loquitur in suo scripto Adversus Execrabilem Bullam Antichristi : « Assero, inquit,? et amplector fiducia tota spiritus mei articulos per bullam damnatos, asserendosque pronuncio omnibus christianis sub poena aeternae maledictionis et antichristos habendos quicumque bullae consenserint, quos et his scriptis, coniuncto mihi omnium spiritu, qui Christum pure cognoscunt et colunt, pro ethnicis habeo, et devito secundum praeceptum Domini nostri Iesu Christi ». Et ad calcem eiusdem scripti ait: ? «Melius est me millies occidi, quam unam syllabam damnatorum articulorum revocare ». Magnum assertum ! Sed videamus argumenta, quibus articulos praesertim insigniores confirmat. Primus articulus est:* «Haeretica est, sed usitata sententia sacramenta Novae Legis dare gratiam illis, qui non ponunt obicem ». Omnis doctrina requirit veritatem, ordinem, firma argumenta, quibus caret doctrina Lutheri. Lutherus solet doctrinam firmare auctoritate, ratione, vel utraque; at non recte. Videamus argumenta, quibus articulos a Leone X damnatos defendit. Articulus 1: Haeretica est sententia sacramenta N. L. dare gratiam non ponentibu« obicem, inscite probatur a Luthero ex Scriptura; ex verbis: lustus ez fide vivit, quia ibi non fit mentio de sacramentis. Sed hoc est deliramentum. Idem dicendum de secundo textu allato: Qui crediderit, etc. In Assertione autem Articulorum probat articulum istum auctoritate Scripturae et ratione. Auctoritate quidem multiplici, primo quia Romanis, ë Habacuc £ et Hebraeis? dicitur: Iustus... ez fide vivet. « Non dicitur iustus ex sacramentis vivet». Secundo Marcus: Qui crediderit el baptizatus fuerit, salvus erit ; qui vero non crediderit, condemnabitur ; «etiam si baptizaretur, neque enim Baptismus salvat, sed fides Baptismi». Tertio Romanis : Corde... creditur ad iustitiam, °? « non dicit corpore sacramenta suscipiuntur ad iustitiam ». Quarto Romanis ™ et Genesi : © Credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad iustitiam. His auctoritatibus probat asseritque Lutherus primum istum articulum, nempe haereticam esse sententiam, quod sacramenta Novae Legis conferunt gratiam ; quia Scriptura dicit: lustus... ex fide vivit, nec meminit sacramentorum. At vero nec Christi, nec Dei, aut Spiritus Sancti ibi meminit ; igitur haereticum erit dicere, quod Christus, quod Deus, quod Spiritus Sanctus dat gratiam, quia in illa sententia non fit mentio Dei, Christi, Spiritus Sancti! Est ne istud argumentum, an potius deliramentum ? Et ex secunda auctoritate quomodo sequitur, quod vult Lutherus ? Christus ait: Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit ; qui vero non crediderit, condemnabitur ; ergo haeretica est sententia dicere, quod sacramenta conferunt gratiam. Unde ista collectio et consecutio ? « Quia, inquit, non salvat Baptismus, sed fides Baptismi ». At vero D. Petrus prima epistola dicit : Quod... vos... similis formae salvos facit Baptisma.'? Et Paulus ad Titum ait, quod salvos nos fecit per lavacrum regenerationis et renovalionis Spiritus Sancti; ® et ad Ephesios: Christus dilexit Ecclesiam... mundans eam lavacro aquae in verbo vitae. * . Unde ergo habet Lutherus, quod Baptismus non salvat? Non salvat sine fide, bene ; sed quid inde ? Cibus sine anima non nutrit hominem; ergo cibus sumptus non nutrit hominem ? Sed num etiam fides sine Baptismo salvabit ? Sit catechumenus optime instructus, credat de Christo quaecumque credenda sunt, contemnat autem Baptismum renuatque baptizari; num propter solam fidem salvus erit absque Baptismo? Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit; Illi, loco: Ei. 11) 15, 6. 12) 3, 21. 13) 3, 5. 14) 5, 25-26. DISSERTATIO SEPTIMA 431 num haeretica dicenda aut censenda sententia est, quod fides salvat, quia sine Baptismo non salvat ? Quare ergo haeretica censenda sententia est dicere, quod Baptismus salvat, quia sine fide non salvat? Scriptura manifeste dicit, quod Baptisma salvos nos facit, et cum P a u - lus credidisset in Christum, statim vocatus a Christo, cum ait: Domine, quid me vis facere? !5 tamen audivit ab Anania: Baptizare, el ablue peccata tua, invocato nomine ipsius. 1° Ex tertia autem sententia: Corde... creditur ad iustitiam, L u - therus novum elicit non argumentum, sed deliramentum, quia «non dicit corpore sacramenta suscipiuntur ad iustitiam» Et ex quarta sententia : Credidit Abraham Deo, similiter. Num quia nullius hic sacramenti facta est mentio, propterea nullum est in Ecclesia Christi sacramentum ? Aut quia nec passionis Christi meminit, propterea absque meritis passionis Christi iustificari possumus et salvari ? Ex hisce plane auctoritatibus Lutherus nil minus probare poterat hominem non esse rationalem, aut ad imaginem Dei conditum, 1% quia huius rei nulla fit in eis mentio, quam sacramenta non conferre gratiam. Et tamen ex his auctoritatibus condit Lutherus novum fidei articulum, ut, qui primum istum articulum ipsius non credit, habendus sit tanquam efhnicus et publicanus, imo antichristus. II. Verum non sola Scripturae auctoritate asserit articulum istum Lutherus, sed etiam ratione. Age, videamus rationem ; audiamus ipsum ratiocinantem et quam bellissime disputaturientem; nervosissime enim argumentatur, optimus enim fuit, si superis placet, dialecticus, logicen optime calluit. Ait igitur ratione sic:!8 «Quia in omni sacramento est verbum promissionis divinae, quod affirmative promittit et exhibet gratiam Dei ei, qui suscipit sacramentum. Ubicumque autem Deus promittit, ibi exigitur fides audientis, ne Deum faciat mendacem sua incredulitate. Quare in sacramentis suscipiendis necessaria est fides suscipientis ». Idem de tertio: Corde creditur, etc. et de quarto: Credidit Abraham, etc.; nam eodem iure argui posset hominem non esse rntionalem, quia nulla de hoc fit mentio. Ratio adducta, quod in omni sacramento est verbum promissionis, quad fidem exigit, non est concludens ; Sed unde sciam, Luthere, quod in omni sacramento est verbum mec rationes ex auctoriinte allatae assumptum probant. Argumentum forman syllogistica caret, et praesupositum falsum est, quia nullibi probatur verbum promissionis; imo in conferendis sacramentis non adbibentur verba a Luthero allata. promissionis divinae ? Probat inductione et auctoritate. Inductione quidem de Baptismo: «Quia, inquit,!? Baptismus datur in verbo istius promissionis: Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit. Sic in sacramento Poenitentiae datur absolutio in verbo istius promissionis: Quodcumque ligaveris super terram.?? Sic in sacramento Panis datur Corpus Christi in verbo istius promissionis: Accipite el manducate ; hoc est corpus meum, quod pro vobis traditur ».?* Ab auctoritate autem,” quia Augustinus super loannem ait: ™® « Accedit verbum ad elementum, et fit sacramentum ». His autem praesuppositis, ita argumentatur Lutherus: «Haeretica sententia est, quaecumque contraria est apostolicae et catholicae sententiae. At talis est eorum, qui dicunt sacramenta Novae Legis dare gratiam his, qui non ponunt obicem, quorum auctor est Scotus». Neglexit Lutherus formam syllogisticam, et est ipsi solemne. Agit sicut sepia, effundens atramentum, invol»itque sententias sermonibus imperitis. *$ III. Sed condonemus Luthero, si quid in dialecticam peccat, modo non peccet contra veritatem. Condonemus etiam praesuppositi falsitatem, quod «in omni sacramento sit verbum promissionis divinae ». Augustinus enim non loquitur de verbo promissionis, sed consecrationis et benedictionis potius divinae; et quando Dominus ait: Qui crediderit et baptizatus fuerit, non loquitur de substantia sive essentia sacramenti, sed de effectu et fine. Nec, cum baptizatur homo, afferuntur illa verba, sed : « Ego te baptizo in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti ».?* Hoc est. verbum, de quo Augustinus ait, quod «accedit verbum ad elementum et fit sacramentum ». Neque in sacramento Poenitentiae usurpantur illa verba: Quodcumque alligaveris, quibus promissa fuit auctoritas sacerdotibus; sed illa: «Ego te absolvo ab omnibus peccatis tuis in nomine Patris el Filii el Spiritus Sancti ».?? Et in verbis consecrationis nulla prorsus est promissio. Sed demus, inquam, Luthero hane veniam; tantum exigimus, ut ostendat quomodo sententia, quae asserit sacramenta Novae Tradetur. 22) W. L. t. 2, f. 102*. 23) Traci. 80, (P. L. 35, 1840). 24) W. L. t. 2, f. 102*. 25) Iob 38, 2. Vulg.: Involvens. 26) Rituale Romanum, pag. 25, Romne, typis Polyglottis Vaticanis 1925; Mt 28, 19. 27) Ibid. pag. 213. DISSERTATIO SEPTIMA 433 Legis conferre gratiam non ponentibus obicem, contraria sit sententiae apostolicae atque catholicae. Qua quidem in re Lutherus supra modum mirabilis est, adhibetque mirabilem probationem, quin etiam, si Christo placet, demonstrationem : « Quod probo, inquit, ?! sic, quia docent non modo non esse necessariam fidem, qua credas te accepturum id quod sacramentum promittit, sed quod sufficiat, ut non ponas obicem. Obicem autem vocant peccatum mortale vel propositum eiusdem, quale est homicidium, libido et similia ; adeo ut satis sit suscepturo sacramentum, ut desinat peccare et propositum deponat, etiam si nullum bonum propositum formet. Quidam enim ex eis dicunt nec motum bonum cordis requiri. Haec omnia, quia supradictis contraria sunt, vere haeretica sunt. Incredulitatem vero pro nullo obice habent, scientes quod non est in potestate nostra ponere incredulitatem, sed solius Dei, qui infundit solus fidem ». IV. Sic plane Lutherus dialecticatur, ne dicam, quod verum est, sycophantatur. Adducit enim non argumenta vera, sed mera mendacia, dum Scotum facit?? auctorem huius sententiae, quam facit haereticam. Quae tamen non solum communis omnium theologorum est, verum etiam Innocentii III, qui Scoto longa aetate superior fuit, capite Maiores, De Baptismo el eius Effeclus,*? quin videtur esse D. Augustini, epistola ad Bonifacium, ** ubi docet parvulum baptizatum, licet actu non credat, habere tamen fidei sacramentum, quia ei obicem contrariae cogitationis non opponit. Mentitur etiam, dum ait, quod non requiramus in sacramentis fidem, cum sciamus, quod accedentem ad Deum oportet credere, et quod sine fide... impossibile est placere Deo, ® estque communis theologorum doctrina, quod in adultis requiritur maxime in suscipiendo Baptismo actualis fides. Quod docet Magister Sententiarum, 9? et D. Thomas 3* et in Iure Canonico De Consecratione per multos canones [docetur]. 3° Mentitur etiam, dum ait, quod incredulitatem art. 5, vol. 2, png. 134-135, Patavii 1722. 35) De Consecralione, Distinct. 4, pog. 1835- 1838. 1865. 1872. 1883-1891, Venetiis, apud Tuntas 1595. Dum autem probare nltitur CatholHicorum sententiam esse haereticam, mendacia profert, faciens Scotum auctorem huius sententiae, quae communis est, nsserens Catholicos non requirere fidem in sacramentis, nec oblcem habere incredulitatem, nec bonum cordis motum admittere. Scotus aperte ponit incredulitatem ut obicem, et requirit bonum cordis motum. Sed argumenta Lutheri nituntur falso supposito de speciali N- ducia Dei. Eius doctrina est contra doctrinam Augustini et Petri. non habemus pro obice, quod falsissimum est, cum apud Catholicos infidelitas et incredulitas sit unum ex maximis peccatis. 39 Sed ludit Lutherus in verbo, ut lectorem eludat et illudat, dum incredulitatem dicit non credere, hoc est, non suscepisse a Deo donum fidei. Incredulitas enim apud Catholicos est non quidem non credere, quod fidei privatio est, sed nolle credere, quod contrarium fidei est. Mentitur, dum ait, quod non requirimus bonum motum cordis. Et, quia Scotum adducit falso Lutherus, audiat Scotum libro quarto Sententiarum ita loquentem :?? «Quia, inquit, nolentem Deus non iustificat secundum illud Augustini: Qui creavit te sine te, non iustificabit te sine te ; 38 iste, qui actualiter habet obicem contra gratiam, puta infidelitatem vel aliquod peccatum, quod tunc actu voluntatis committit, vel quod prius commisit, et nullo modo sibi displicet, nullo modo recipit gratiam ». Quam manifeste Scotus Lutherum mendacii arguit, dum infidelitatem ponit obicem, et bonum motum cordis requirit, ut peccatum displiceat ! Nunc, ut concludam, quomodo probat Lutherus Catholicorum sententiam, quod «sacramenta Novae Legis conferant gratiam lis, qui non ponunt obicem », esse haereticam uti contrariam sentenLiae apostolicae ? Quia, inquit, docent fidem non esse necessariam. Probat optime impudentissimo mendacio falsoque supposito de speciali fide, hoc est, fiducia promissionum Dei, quae non fides catholica est, sed fictio lutherica. Dicam autem hic unum sane mirabile. Contendit Lutherus haereticam esse sententiam, quod conferant gratiam sacramenta, citatque Augustinum dicentem, quod «accedit verbum ad elementum et fit sacramentum»; nec tamen audit Augustinum eodem in loco dicentem : ** « Unde tanta vis aquae, ut corpus tangat et cor abluat, nisi faciente verbo ? » Adducitque ibi Augustinus Petri sententiam, qua ait: Sic nos similis formae Baptisma salvos facit. ** Cur non etiam Augustinum, imo Petrum ipsum Lutherus, omnium haereticissimus, fecit haereticum? Augustinus enim cp. 3, ibid. 44, 589; S. Thomas 2« 2«e, Quaest. 10, art. 3, vol. 1, pag. 104-105, cd. cil; Quaest. 39, art. 2, ibld. pag. 421; Quaest. 80, art. 5, vol. 2, pag. 328. 37) Distinct. 4, Quaest.5, f. 21*, Venetiis 1597. 38) Sermo 169, cp. 11, (P. L. 38, 923). 39) Tract. 80 in loannem, ibld. 35, 1840. 40) 1 Petr 3, 21. Vulg.: Quod et vos nunc similis formae salvos facil Baptisma. DISSERTATIO SEPTIMA 435 manifeste dicit, quod aqua Baptismi cor abluit, et Petrus quod nos salvat. V. Sed forte in sequentibus Lutherus meliori fortuna post debile principium meliora dabit ; videamus quomodo asserat secundum articulum. Est autem : «In puero post Baptismum negare remanens esse peccatum est Paulum et Christum simul conculcare ». Tremendum fulmen continent verba ista Lutheri. Videamus probationes, quomodo «negare peccatum remanens post Baptismum sit Paulum simul et Christum conculcare ». Probat primo auctoritate Pauli Romanis: Concupiscentiam nesciebam esse peccatum, nisi lex diceret : Non concupisces. t? Hic sine dubio claret concupiscentiam esse peccatum. At quis est, inquit, * hominum, qui concupiscentiam non sentit ? » Praeterea sententia Pauli ad Galatas: Si spiritu vivimus, spiritu el ambulemus; ® et: Caro... concupiscit adversus spiritum, spirilus aulem adversus carnem. *55 Et iterum Paulus Romanis: Non ergo regnet peccatum in mortali vestro corpore ; ** et : Condelector... legi Dei secundum interiorem hominem, video aulem aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae el caplivantem me sub lege peccali ;?' et ilerum: Ego ipse mente servio legi Dei, carne autem legi peccati. 4? Statuit autem Lutherus Paulum toto hoc capite loqui in persona sua propria, non, ut multi interpretantur, $? in persona hominis peccatoris, adducitque 5° pro se hac in re Augustinum, 9 vr. 17. 46) 6, 12. Vulg.: In vestro mortali corpore. Post coniunctionem: Ef, Auctor repetit: Romanis. 47) 7, 22-23. Vulg.: In lege, loco: Sub lege. 48) Ibid. vr. 25. Rom. lib. 6, ibid. 14, 1084-1086; S. Basilius Regulae Brevius Tractatae, Interrog. 16, ibid. 31, 1094; S. Io. Chrysostomus Hom. 13 in Epist. ad Rom. ibid. 60, 507; Theodoretus Interpret. Epist. ad Rom. ibid. 82, 122; Oecumenius Comment. in Epist. ad Rom. ibid. 124, 427; 'Tertullianus De Pudicitia, cp. 17, (P. L. 2, 1013 sqq.); S. Ambrosius De Abraham, lib. 2, cp. 6, ibid. 14, 468; De Isnac et Anima, cp. 2, ibid. col. 504; De Iacob et Vita Beata, lib. 1, cp. 4, ibid. col. 604-605; Ambroslaster Comment. in Epist. ad Rom. ibid. 17, 110-111; S. Hieronymus epist. 121, cp. 8, ibid, 22, 1026; N. Lyranus Glossa Ordinaria in Epist. ad Rom. t. 6, pag. 17, Venetiis 1588. Fr. Prat S. I. de hac interpretatione nit: « Tale era l' opinione comune dei Padri prima di S. Agostino, tale- è di nuovo l'opinione comune degli interpreti ». Cf. La Teologia di S. Paolo, part. 1, lib. 3, cp. 2, pag. 220. Pag. autem 218-219 invenitur criticum examen circa contrariam expositorum, praccipue D. Augustini, sententiam. 50) W. L. t. 2, f. 98*. Attendant lector ad errorem in enuineratione foliorum. 51) S. Augustinus communiorem sententlam, supra allatam, Ppropugnat 2 nrticulus: In puero post Baptismum mancre peccatum, probatur a Luthero multis auctoritatibus Scripturae, quae ad rem evincendam nihil faciunt, ut diserte ostenderunt Roflensis et Bellarminus. Mirandum vero, quod Lutherus utatur Augustino contra Augustinum. Et tamen exigit verba Dei proprio sensu Interpretari, dum ipse contrarium agit. multasque alias Divinae Scripturae auctoritates his similes consarcinat Lutherus 5 ad probandum, quod in articulo asseruit. Sed in nulla adductarum auctoritatum dicitur, quod in articulo continetur, nempe quod « negare peccatum in homine post Baptismum est Paulum simul et Christum conculcare»; in nulla fit vel minima Baptismi mentio. Quomodo ergo probat suum placitum erroneumque figmentum Lutherus ? Non est autem animus omnes auctoritates, quas Lutherus adducit, ad exactam libellam examinare; hoc enim egregie praestitum est a Roffensi Episcopo et Bellarmino Cardinali * aliisque. 55 Sed mirabile est, quod Lutherus Augustino utitur contra Augustinum ; is enim semper constantissime docuit per Baptismum deleri omne peccatum et post Baptismum in homine nullum remanere peccatum, 5 Paulique auctoritates Romanis, aLuthero adductas, exponit non de peccato proprie dicto, sed de concupiscentia et fomite peccati, quae dicitur peccatum per metonymiam, quia effectus primi peccati, sicut scriptura dicitur manus, et sermo lingua appellatur. 5? VI. Sed vociferatur Lutherus, dicens, ** quod «non licet ulli Angelorum, nedum ipsis hominibus, verba Dei proprio suo sensu interpretari»; quasi vero ipse, haereticorum more, non sit innumera proprio suo sensu interpretatus, ctiam hoc eodem loco, dum ait remissionem peccatorum, quae secundum fidem catholicam tribuitur Baptismo, intelligendam | quantum ad reatum, non quantum ad actum, manereque actu peccata, sed non imputari, ° aut quasi in Ezposit. Quarundam Propositionum ez Epist. ad Rom. Proposit. 41, (P. L. 35, 2071); in Comment. ad Gal. ibid. col. 2139; De Diversis Quaestionibus, Quaest. 86, ibid. 40, 60 sqq.; De Diversis Quaeationibus ad Simplicianum, Quaest. 2, ibid. col. 115-117. Cum autem contra Pelaglanos contendere coepisset, opinionem mutavit, quin tamen alteram sententiam damnaret. Cf. Refractationum, lib. 1, cp. 23-24. 26, ibid. 32, 620-629; Contra Duas Epist. Pelagianorum, lib. 1, cp. 8, lbid. 44, 556. 52) W. L. t. 2, f. 102* sqq. 53) Assertionis Lutheranae Confutatio, nrt. 2, f. 59*-90*, Antuerplae, in aedibus Io. Stelsii 1545. t. 3, lib. 1 De Sacramento Baptismi, cp. 11, pag. 132 sqq. gelica contra Horum Temporum Haereses, part. 1, pag. 297-305, Cl. Chappellet, Lugduni 1595. Continentia, cp. 7, ibid. 40, 360; Contra Faustum Manichaeum, lib. 12, cp. 15-17, ibid. 42, 263 sqq.; De Peccatorum Meritis et Remissione, lib. 1, cp. 17-18, ibid. 44, 121-122; cp. 28, ibid. col. 140; cp. 39, ibid. col. 150; lib. 3, cp. 3-4, Ibid. col. 188-189; Contra Duas Epistolas Pelagianorum, Hb. 4, cp. 4, ibid. col. 615. 57) Contra Duas Epist. Pelagianorum, lib. 1, cp. 13, ibid. 44, 562-563. 58) W. L. t. 2, f. 104*. 59) Ibid. f. 104». DISSERTATIO SEPTIMA 437 semper, cum in Scripturis peccatum legimus, intelligere debeamus proprie dictum peccatum, *? cum tamen saepe in Levitico hostia pro peccato appelletur peccatum ; * Deuteronomio vitulus aureus appellatur peccatum; * a Paulo Christus dictus fuit peccatum, 9 hoc est, sacrificium et hostia pro peccato; unde etiam apud Osea m legimus sacerdotes comedere peccata populorum.*4* Num peccata proprie dicta comedi possunt ? Insanit igitur Lutherus, dum ita insane vociferatur. Et tandem Assertioni istius Articuli coronidem ponit duplici mendacio longe splendido ex D. Augustino.9* Alterum est, Augustinum, urgentibus Pelagianis, dixisse peccatum remitti quoad reatum, sed non quoad actum: «Seu, inquit, ut verbis ipsius Augustini utar, peccatum istud reatu transit, actu manet. Sicut enim, ut idem ait, aliquod peccatum transit actu et manet reatu, sicut est omne actuale ; ita e contra hoc originale peccatum transit reatu et manet actu. Ecce non negat esse peccatum, nec dicit solum defectum aut poenam esse, sed peccatum actu et vere esse ». Sed apertum mendacium est; Augustinus enim non loquitur de peccato, sed de concupiscentia, quae non tollitur per Baptismum. $9 Alterum mendacium est, quo ait: ? « Concludamus ergo cum pulcherrimo verbo Augustini: Peccatum, inquit, remittitur in Baptismo, non ut non sit, sed ut non imputetur. Ecce est et remanet peccatum, sed non imputatur». Et hoc apertum mendacium est; nam hic quoque Augustinus de concupiscentia apertissime loquitur, uti videre est libro primo De Nuptiis et Concupiscentia ; 95 semperque Augustinus constantissime docuit $? concupiscentiam in renatis non esse proprie peccatum, sed dici peccatum, vel quia est effectus peccati primi, sicut scriptura appellatur manus et sermo lingua, vel etiam quia est causa peccati, nam concupiscentia, cum conceperit, parit peccatum ; ?? sicut frigus dicitur pigrum, quia facit hominem pigrum. Et libro primo Contra duas Epistolas Pelagianorum docet Augustinus ? «Baptisma dare omnium indulgentiam peccatorum et auferre crimina, non radere». Quare Lucol. 428, 70) Iac 1, 15. 71) Cp. 13, (P. L. 44, 562). Falsae interprctationi mendacia addit, non exacte referens verba Augustini. Articulus 31: In omni opere bono justus peccat, etc. probatur a Luthero ex Is.: Facti sumus, etc., ex Eccle: Non est homo, etc., ex Ps.: Non intres, elc., ex Paulo: Mente servio, etc. Sed textus non bene interpretantur: Isaias loquitur de peccatoribus; therus optime asseruit erroneum placitum ; sed auctoritatibus Scripturae nil minus probantibus et apertis mendaciis, A u gustini doctrinae manifestissime repugnantibus. Haec sunt bases et fundamenta, haec luthericae doctrinae praesidia ! VII. Longum autem esset singulos articulos discutere ; sed quia „sequentes articulos usque ad 31 Lutherus in Assertione Arliculi 31 appellat ? nugales, «in quibus nec pietas, nec eruditio doceri vel audiri potuit »; age, videamus articulum 31. Est autem articulus : ?? «In omni opere bono iustus peccat». Videamus probationes. Probat autem auctoritatibus tum Sacrae Scripturae, tum Sanctorum Patrum. Sciendum est autem apud Lutherum omne peccatum esse mortale; et in Articuli sequentis Asscrlione expresse dicit ^ «omne opus bonum optime factum esse mortale peccatum secundum iudicium Dei». Probat autem assertum ex Scriptura; primo quia Isaias dixit: Facti sumus immundi omnes nos, el quasi pannus menstruatae omnes iusliliae nosirae ; *5 secundum quia Salomon ait Ecclesiasle: Non est... homo iustus in terra, qui faciat bonum el non peccel ; 7° tertio quia in Psalmo 143 dicitur : Non intres in iudicio cum servo (uo, Domine, quia non iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens ; ^* et tandem quarto quia, cum secundum Paulum iustus homo mente serviat legi Dei, carne autem legi peccati,?9 adeo ut persona iusti sit partim iusta, partim peccatrix; necesse quoque est, ut opus sit partim bonum et partim malum. Sed quaenam, quaeso, harum auctoritatum dicit, quod in omni opere bono iustus peccat? Num Isaias ait, quod omnes iustitiae hominum iustorum sunt sicut pannus mensítruatae ? Loquitur de immundis hominibus, de peccatoribus, quibus seipsum adiungit, quod Sancti Prophetae ex humilitate faciunt, sicut Ieremias, sanctificatus in utero matris, 7° ait : Operiet nos ignominia nostra, quoniam Domino Deo nostro peccavimus nos et patres nostri ab adolescentia nostra, ® et Daniel.* Et manifeste ibi Isaias peccata populi deplorat. Quomodo ergo dicit iustum in omni opere bono peccare ? denter expungendum est. 75) 64, 6. Vulg.: Ut immundus..., universae iustitiae. 76) 7, 21. DISSERTATIO SEPTIMA 439 Salomon etiam ait quidem non reperiri hominem in terra iustum, qui facial bonum el non peccel, hoc cst, qui semper operetur bonum et nunquam peccet; nam, sicut alibi ait, septies... in die cadit iustus el resurgit. *- Non dicit autem, quod in omni opere bono peccet, nam tunc etiam, cum resurgit, caderet. Et David non dicit iustum in omni opere bono peccare, sed non reperiri hominem, qui coram Deo reperiatur sine peccato, qui nunquam peccaverit, aut qui Dei comparatione sit iustus, cum nec Angeli mundi sint in comparatione Dei. 8 Quod autem tandem Lutherus dicit Paulum facere personam iusti partim bonam, partim peccatricem, figmentum est ; cum ibi Paulus non loquatur de peccato proprie dicto, se de fomite peccati et concupiscentia, sicut supra ostendimus. Quare articulus iste, cum sit. falsissimus, nullum prorsus suflragium accipit a Scriptura, quin ei summopere refragatur, dum iustorum opera probat et laudibus cffert,% ut patet de Noe, 95 de Iob,6 de Moyse, * de David, ê de parentibus Ioannis Baptistae ® et de ipso etiam Ioanne Baptista. ?? VIII. Ad hoc ipsum assertum suum comprobandum Lutherus adducit? Gregorium super Iob dicentem, ? quod omne meritum virtutis nostrae vilium est. Sed non dicit Gregorius, quod iustus in omni opere peccat, nec quod omne opus bonum optime factum sit peccatum veniale; sed quod omne meritum virtutis nostrae [vitium est]. Loquitur enim de homine, qui propriae virtutis suae meritis vult cum Deo contendere: Vere, inquit B. Io b, scio quod... non iustificelur homo compositus Deo. Si voluerit contendere cum eo, non poterit respondere ei unum pro mille.9: Qui autem vere iustus est, non contendit cum Deo de iustitia, sciens quod non potest esse vera iustitia nisi ex dono et gratia Dei, a quo omne dalum optimum et omne donum perfectum, *! ita quod omne meritum virtutis nostrae, seclusa gratia Dei, vitium dici potest potius quam virtutis meritum coram Deo. Sed hoc quid commune habet cum vera iustitia? 1 sqq. 85) Cf. Gn 6, 9. 86) 1, 1. 8; 2, 3. 87) Ct. Nm 12, 3. 88) Ct. 1 Rg 13, 14; 3 Rg 3, 6. 89) Cf. Lc 1, 6. 90) Cf. Mt 11, 7-11; Io 5, 35. 91) W. L. t. 2, f. 115*. 92) Moralium, lib. 9, cp. 2, (P. L. 75, 859). 93) 9, 2-3. Vulg.: E! respondere. Salomon dictt non dari hominem, qui aliquando non peccet; idem affirmat David; Paulus vero loquitur de fomite peccati. Scriptura Luthero refragatur, dum laudat iustorum opera. Inepte etiam Lutherus adducit S. Gregorium et S. Augustinum. Pro articulo de libero arbitrio congeruntur a Luthero textus Scripturae, quí nihi] omnino probant, cum evidenter sermo sit de hominibus, nd malum inclAdducit etiam% Augustinum libro nono Confessionum, dicentem : ?** « Vae hominum vitae quantumcumque laudabilis, si, remota misericordia, iudicetur!» Bene ait Augustinus; sed male inde Lutherus probat, quod «iustus in omni opere bono peccat ». Quod ne somniavit quidem Augustinus; sed, quia vix reperitur homo, qui totam vitam sine peccato traduxerit, propterea ait, quod vae erit homini vitae, licet laudatissimae, si, remota misericordia, sit iudicandus in tribunali divinae iustitiae, nam qui offenderil... in unum, factus est omnium reus.?' Vides lector quam insulse Lutherus articulum istum suum asserat ? IX. Unum adhuc addam articulum, qui est de libero arbitrio, quem Luthero ait?? esse omnium optimum et rerum suarum summam. Est autem articulus: ?? « Liberum arbitrium post peccatum res est de solo titulo, et, dum facit quod in se est, mortaliter peccat ». Articulum autem istum Lutherus multis auctoritatibus Scripturae nititur probare. Sed, ne longiores simus, adducemus eas, quae Lutheri ipsius iudicio sunt efficaciores potentioresquo. Probat primo ex illo Ioannis: Sine me nihil potestis facere ; 10? deinde ex illo Genesis: Cuncía cogitatio cordis humani intenta esset ad malum omni lempore, !?! ubi hebraice est: Tantum ad malum; et capite 8: Sensus... el cogitatio humani cordis in malum prona sunt ab adolescentia sua.!*?? Adducit et illud Ieremiae: Scio, Domine, quoniam non est hominis via eius, nec viri est, ut... dirigal gressus suos, 19? Ubi Lutherus: !* «Quid, inquit, potuit apertius dici? » Tandem adducit illud Pauli ad Ephesios: Eramus et nos natura filii irae sicut el ceteri.195 Ubi ait Lutherus: «Vix breviorem et apertiorem potentioremque in Scripturis invenias sententiam adversus liberum arbitrium ». Sed per Deum, quaeso, lector, videas in quanam harum auctoritatum dicitur, quod asseritur in articulo, quod «liberum arbitrium post peccatum res est de solo titulo, et quod, dum facit quod in se est, peccat mortaliter 1» Ubi vel nominatur liberum arbitrium ? De offendat in uno, etc. 98) W. L. t. 2, f. 119*. 99) Ibid. f. 117». 100) 15, 5. 101) 6, 5. 1. 2, f. 119^. DISSERTATIO SEPTIMA 441 hominibus loquitur Scriptura ; num etiam homo post peccatum res est de solo Litulo ? Non fuit autem veritus Lutherus a D. Augustino subsidium petere ad probandum non dari liberum arbitrium, cum tamen D. Augustinus integros libros hac de re scripserit 1°? et pro haeretico habendum censuerit hominem, qui negat liberum arbitrium, libro Hypognosticon.!9? Adducit autem Lutherus! Augustinum, in libro De Spiritu et Littera dicentem : « Liberum arbitrium sine gratia non valet nisi ad peccandum ». Sed non adducit integram Augustini sententiam ; ita enim ait : ! « Nam neque liberum arbitrium quicquam nisi ad peccandum valet, si lateat veritatis via». Quod quidem verissimum est; si enim ignoratur veritatis via, quomodo potest quis per eam recte incedere? Lutherus autem, his resecatis rescissisque verbis ex Augustini sententia, nonnisi inique Augustinum adducit, et prorsus nihil probat. Neque enim Augustinus dicit, quod Lutherus in isto articulo somniat. Non est autem opus hic diutius immorari, nam in Visilalione Saxonica Lutherus palinodiam cecinit, mutataque sententia, liberum arbitrium docuit. ™ Sed pauca haec dicta sunt, ut liquido constet quam futilibus inanibusque et falsis argumentis Lutherus doctrinam suam munierit. Manichaeo, llb. 2, cp. 4-11, ibid. col. 538-543. 108) Hypomnesticon, vulgo: Hypagnosticon, cp. 10, (P. L. 45, 1631). 109) W. L. t. 2, £. 117». 110) Cp. 3, (P. L. 44, 203). Bonn 1912. natis, non de libero arbitrio. Ad comprobandum articulum Lutherus detruncatum nflert textum Augustini. Patet igitur Lutherum falsis argumentis usum fuisse. Petrus ait haereticos essc instabiles. Paulus haercscs comparat vento. Tertullianus dicit haercticos semper in regulis variare. Ab hac hacreticorum DISSERTATIO OCTAVA QUOD LUTHERUS ACTUS FUIT SPIRITU VERTIGINIS MAXIMAQUE LABORAVIT INCONSTANTIA ET INSTABILITATE IN TRADENDIS FIDEI DOGMATIBUS [seu] DE ANTILOGIIS M. LUTHERI ! I. Appellatur in Sacris Litteris daemon spiritus vertiginis ; * unde inter quamplurimas haereticorum notas D. Petrus statuit, quod instabiles animas pelliciunt, sive inescant,? et quod ipsi indocti et instabiles sunt ; ait enim quod, cum in epistolis Pauli sint quaedam difficilia intellectu, ea homines indocti el instabiles depravant, sive delorquenl, sicul et celeras Scripturas, ad suam ipsorum perditionem. * Paulus apostolus, ad Ephesios scribens, doctrinam haereticorum comparat vento, qui et natura sua instabilis est, et magnae causa est instabilitatis in mari : Ut iam, inquit, non simus parvuli fluctuantes, et circumferamur omni vento doctrinae in nequitia hominum, in astutia ad circumventionem erroris. * Et alibi haereses appellavit doctrinas varias et peregrinas ; scribens enim ad Hebraeos : Doctrinis, inquit, variis el peregrinis nolite abduci ; oplimum est enim gratia slabiliri cor. * Sunt nanque haeretici secundum spiritum de stirpe Cain, ? qui a Deo maledictus egressus fuit vagus et profugus a facie Domini, ? semper instabilis: Tertullianus libro De Praescriptionibus ait, ? quod haeretici «in regulis suis inter se variant et unusquisque de suo arbitrio modulatur quae accepit, quemadmodum de suo arbitrio composuit ille, qui tradidit. Agnoscit naturam suam et originis suae morem profectus rei ». Ab ista autem haereticorum inconstantia et levitate in tradenda fidei doctrina Paulus, ad Corinthios scribens, primo immunem ex graeco; Vulg.: Stabilire cor. 7) Ct. Iud 11. 8) Gn 4, 14-16. 9) Praescript. 9, cp. 42, (P. L. 2, 58). DISSERTATIO OCTAVA 443 se facit, dicens : Cum... hoc voluissem, nunquid levitate usus sum? Aut quae cogito, secundum carnem cogilo, ul sil apud me Esl el Non? Fidelis aulem Deus, quia sermo nosler, qui fuit apud vos, non esl in illo Est el Non. Dei enim Filius Iesus Chrislus, qui in vobis per nos praedicalus esl, per me el Silpanum el Timotheum, non [uil Esl et Non, sed Est in illo [uit ; ° hoc est, in nostra Evangelii praedicatione nulla unquam fuit doctrinae varietas, nulla inconstantia, ut prius affirmata negaremus, aut affirmaremus negata circa fidei et pietatis dogmata, in ea, quae secundum pielalem esl, doctrina, " semper unum idemque docuimus. Veritas enim una cest, falsitates multae, sicut in corpore humano una sanitas, infirmitates multae. Ita fides semper una: Unus enim Dominus, una fides, unum Baplisma; unus Deus el Pater omnium;?? haereses autem innumerae, errores seductorum sine fine. Laudavit Dominus Ioannem Baptistam constantiae, quod non esset sicut arundo vento agitata,!?? et Deus Ieremiam constituit murum aeneum el columnam ferream. '* Haerelicus autem, qui divina hac firmitate caret, homo est instabilis, sicut Iacobus apostolus ait, quod, qui haesitat in fide, vir est duplex animo, inconstans in omnibus viis suis,!5 similis... fluctui maris, qui a vento movetur el circumfertur. 1€ S. Athanasius !' libro, quo recenset Nicaenae Synodi Decreta contra arianam haeresim, haereticos Arianos, quos Eusebianos dicit, homines esse ait tales, quales D. Iacobus duplices corde el instabiles in omnibus viis suis appellat, nunquam unam eandemque sententiam sequuntur ; sed alias aliam faventes dictaque sua nunc laude, nunc vituperio prosequuntur, ut quod iam probarint, e vestigio damnent. Subiungitque, dicens : 18 «Hi sunt, ut Pastor dixit,!? progenies diaboli, qui speciem potius cauponum quam magistrorum prae se ferant. Est enim ibi, ut Patres tradiderunt, verae disciplinae et magisterii argumentum, ubi eadem confitentur, nec a se invicem, nec a maioribus dissentiunt; qui autem hoc animo non sunt, mali potius quam veri praeceptores appellari debent ». Lc 7, 24. 14) 1, 18. Vulg.: Columnam ferream e! in murum aereum. 15) 1, 8. Vulg.: Inconsítans esi, etc. 16) Ibid. vr. 6. 17) Epist. De Decretis Nicaenae Synodi, (P. G. 25, 430). 18) Ibid. 19) S. Hermas Pastor, lib. 2, Mandatum 9, ibid. 2, 938. instabilitate 1mmunem at facit Paulus; Dominus nutem laudavit Io. Baptistae constantiam, qua haeretici carent, ut scribit lacobus, ct Athanasius de Arianis testatur. Haeretici sunt velut nautae huc illuc navigantes, el velut sceptici semper inquirentes; similes arundini vento agitatae; dum c contra Prophetae et Apostoli sunt columns? in Ecclesia Del. Lutherus fuit maxime instabilis, ut patet cx praecipuis elus doctrinae capitibus. II. Sunt autem haeretici sicut nautae, qui certum iter in portum minime collimantes, saepe navigant velis in contrarium versis, ut nunc quidem hoc, nunc illo atque contrario vento ducantur, et tandem vel in syrtes vel in scopulos navim illidentes, miserabili naufragio pereunt. Sunt autem instabiles, quia revera indocti, veritalis cognitionem minime sunt assecuti ; sed, ut Paulu s ait, semper discentes, ad veritalis cognitionem nunquam perveniunt. ?? Veluti philosophi sceptici,? sunt semper in inquisitione : « Cum autem, inquit Tertullianus De Praescriptionibus,?? quaerunt adhuc, nondum tenent ; cum auiem non tenent, nondum crediderunt » Unde infert, quod nec christiani sunt. Cum itaque haeretici non habeant firmum ct stabile fidei fundamentum, nullaque solida divinarum rerum doctrina nitantur, et a Deo destituti sint, tantum opinionum suarum a satana ipsorum mentibus inspiratarum ventis agitati, instabiles sunt, similesque arundini vento agitatae, cum Prophetae et Apostoli fuerint firmissimae columnae in domo Dei. * Bases enim et fundamenta fuerunt Ecclesiae Dei secundum Christum, sicut Paulus ait, ad Ephesios scribens : Iam non estis hospites et advenae, sed estis cives sanctorum et domestici Dei, superaedificali supra fundamentum Apostolorum et Prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo Iesu.?* Sic enim Christus ut sapiens architecius?* Ecclesiam suam fundavit super solidam petram, non super arenam ; °? unde ad Petrum ait: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. ?? Sic legimus duodecim fundamenta coelestis civitatis Ierusalem cum nominibus duodecim Apostolorum Christi. ?8 Cum autem omnibus in universum haereticis divinitus inusta sit nota haec instabilitatis, mirum quam insigniter Lutherus, traditus in reprobum sensum,?? ea signatus et stigmatizatus fuerit et quam patenti spiritu vertiginis cireumactus. Diximus hac de re nonnulla in speciali ipsius Hypolyposi ; *? sed quia res magni momenti oxédütg meditatio, sic appellati, quia de omnibus dubitabant, et omnia meditabantur et expendcbant, seque ab omn! iudicio absoluto abstincbant. Cf. Io. Perin Onomast. sub Sceptíci nomine. loco: Supra. 25) 1 Cor 3, 10. 26) Ct. Mt 7, 24-26. 27) Ibid. 16, 18. 28) Cf. Apc 21, 14. DISSERTATIO OCTAVA 445 est, statuimus paulo fusius hic magnam ipsius inconstantiam in doctrina instabilitatemque in animi sententia demonstrare in praecipuis quibusdam doctrinae capitibus, puta de Scripturis Sanctis, quas nunc affirmat, nunc negat; — in libro Adversus Ambrosium Catharinum de epistola Iudae apostoli ait:?' «Epistola Iudae mihi quondam inutilis visa, nunc agnita est e Petri epistola sumpta, propter solum Papam esse scripta »; quo loco etiam suo more papistas splendido mendacio horrende criminatur, dicens : 38? «Nam papistae hodie plane non credunt animae immortalitatem »; — de libero arbitrio, de Ecclesia, de papatu, de sacramentis et praesertim de communione sub utraque specie. Et licet in multis aliis capitibus Lutheri antilogias apertas manifestasque contradictiones secumque pugnantes sententias demonstrare facile possemus, ne tamen hac in re longiores simus, his tantum capitibus contenti erimus. III. Ut autem a libero arbitrio incipiamus, quandiu Lutherus theologus doctorque catholicus fuit, tenuit cum universa Ecclesia catholicam de libero arbitrio sententiam. Factus autem haereticus et a Christi castris ad antichristum transfuga, liberum arbitrium penitus negavit, asseruitque, quod non sit nisires de solo titulo, in articulo 36 in Arliculis a Leone X Damnalis. 9 In Asserlione autem eiusdem Articuli Lutherus ita loquitur : * « Male dixi, quod liberum arbitrium ante gratiam sit res de solo titulo, sed simpliciter debui dicere: Liberum arbitrium est figmentum in rebus, sive titulus sine re, quia nulli est in manu sua cogitare quippiam mali aut boni». Et in eadem Assertione versus finem articulum hunc facit optimum et rerum suarum [summam], dicens: ?5 « In ceteris articulis de papatu, de conciliis, indulgentiis aliisque non necessariis nugis ferenda est levitas et stultitia Papae et suorum ; sed in hoc articulo, qui omnium optimus et rerum nostrarum summa est, dolendum ac flendum est miseros sic insanire ». In libro autem De Servo Arbitrio contra Erasmum . Roterodamum *e articulum hunc mordicus tuetur, et pertinacissime astruit, defenditque omnibus ingenii fontibus longe lateque effusis; adeo ut ad f. 119*. Attendant lector ad errorem in numeratione foliorum. 36) Ibid. f. 457 sqq. Quandiu catholicus fuit, asseruit liberum arbitrium; haereticus factus, mordicus negavit. Postea docuit homlnem esse liberum ad facienda externa opera; quam sententiam secuta est Augustana Confessio. Fuit igitur Lutherus inconstans in re magni momenti. liberum arbitrium funditus evertendum penitusque e medio tollendum nullum non moverit lapidem. Et tamen postea in Saxonica Visitatione, anno 1528, inter 18 articulos duodecimo loco statuit articulum de libero arbitrio, ubi docet?? quod homo ex propria virtute habet liberum arbitrium ad externa opera vel facienda vel omittenda, et propterea potest etiam ex propria virtute civilem probitatem et opera bona praestare, quod Paulus dicit iustitiam carnis,?9? hoc est, quod caro, sive homo, ex propria virtute facit. Quod si operatur homo ex propria virtute aliquam iustitiam, habet utique libertatem et evitandi malum et faciendi bonum. Et requirit etiam Deus talem externam sive civilem iustitiam, sicut scriptum est : Lex posita esi propter transgressionem ; *? et : Lex iusto non esl posila, sed iniustis. « Et hane quidem posteriorem sententiam secuta est Confessio Augustana de praecipuis fidei articulis; 18 ait enim: 4 «De libero arbitrio docent, quod humana voluntas habet aliquam libertatem ad efficiendam civilem iustitiam et deligendas res rationi subiectas ». Unde apparet quod non per transennam locutus est Lutherus inlibro De Visitatione Saxonica, dum scribit instructionem de doctrina liberi arbitrii, sed deliberato consilio. « Quoniam, inquit, ^? multi de libero arbitrio indiscrete loquuntur, propterea hanc brevem instructionem adscripsimus»; quae iam relata a nobis est, qua docet hominem habere liberum arbitrium propriamque virtutem a Deo datam obtentamque ad faciendum vel omittendum quodcumque opus exterius circa civilem iustitiam. Habere autem hominem et non habere prorsus liberum arbitrium per diametrum opposita sunt, contraria omnino sunt. Habet itaque Lutherus Est et Non, et hoc quidem in articulo, ut ipse ait, 43 omnium optimo, in quo rerum suarum summa consistebat. Quis est iste propheta, qui prius tam affirmate asserebat, et Divinarum Seripturarum teslimoniis comprobabat figmentum esse liberum arbitrium, nunc autem non sine Scripturis et docet et docendum tradit hominem ex divino munere habere liberum arbitrium ? DISSERTATIO OCTAVA 447 Sed ignoscenda Luthero esset ista, licet tam aperta tamque manifesta antilogia, licet circa fidei dogmata, non circa factum aliquod, sicul Nathan propheta circa factum aedificandi templum, humani quid passus atque deceptus, auctore Deo, compulsus fuit, quod regi David dixerat, retractare. 44 IV. Sed non solum hac in re contraria Lutherus docuit, de Ecclesia etiam repugnantia circa doctrinae dogmata minime levicula tradidit. Et quidem in defectionis et tragoediae, quam parabat, non quidem epitasim ad antistrophen, sub finem ; sed ad protasimn, in ipso exordio statim evertere voluit a fundamentis sacrosanctae Christi Ecclesiae auctoritatem, dicens docensque non standum esse iudicio Ecclesiae, quia errare postest, 45 et a iudicio universalis Ecclesiae ad solas Scripturas provocavit. ^% Concilia etiam omnia pessumdare constituit, quod in Lutheri operibus nusquam non est pervium, maxime in Captivitate Babylonica, in Assertione Articulorum 28 et 29,*? in libro De Conciliis et Ecclesia, ® in Epistola ad Galatas = et alibi saepe, praecipue vero in Ecclesiastica Postilla, Dominica 1 pos! Epiphaniam. Hoc docuit, et causam reddidit Luthero dignam: «Dices, inquit: * Ecclesia et Sancti Patres habuerunt Spiritum Sanctum, qui non sinit eos errare penitus. Nihil prorsus ; sed Ecclesia, inquit, aut concilia, sint sancta prout libet, non habent tamen Spiritum Sanctum magis quam Maria Mater Christi, quae membrum fuit et principalis pars Ecclesiae; et quamvis esset per Spiritum Sanctum sanctificata, tamen permisit eam errare etiam in magnis fidei rebus». Sic bonus Lutherus [docuit] Ecclesiam, quae a Paulo dicta est columna et firmamentum veritalis, ® et quam Dominus audiendam praecipit tanquam certissimam veritatis magislram, Ecclesiam, inquam, cum conciliis, licet Spiritum Sanctum habeat, errare posse; sic tantum vult audiri Scripturas, totum tribuit Scripturis, Ecclesiae nihil LuArl. 27, ibid. f. 110. 47) Ibid. f. 89*. 48) Ibid. f. 110. 49) Von den Conciliis und Kirchen, I. G. t. 7, f. 230»-291*. 50) W. L. t. 5, f. 303*. 51) W. G. t. 4, f. 190. In hac tamen editione textus non invenitur ad litteram, et quaedam etiam desiderantur. Lutherus instabilis in doctrina de Ecclesia, dum ab initlo docuit eam non esse audiendam, qula errare potest; postea vero dixit, quod solum testimonium totius Ecclesiae est argumentum validum ad articulum fidei stabitendum, et, qui de eo dubitat, nullam credit christianam Ecclesiam, et quod Ecclesia non potest errare. Docet aliquando R. Ecclesiam esse Babylonem, etc. therus, quoniam Ecclesia, ut quae hominibus constat, errare potest, Scriptura, quia ex Deo est, non potest. Sui tamen oblitus, vel in contrariam sententiam actus, scribens ad Albertum Marchionem Brandeburgensem adversus sectarios spiritus, praesertim in Sacramentarios, ita loquitur: * « Ab initio, inquit, christianae Ecclesiae in toto mundo usque ad hanc horam unanimi consensu ita creditum est et servatum, sicut demonstrant Sanctorum Patrum libri et Scriptura, graeca simul et latina lingua, insuper quotidianus usus opusque cum experientia usque ad horam hanc. Quod quidem testimonium totius sanctae christianae Ecclesiae, quando nihil aliud haberemus, nobis solum abunde satis esse deberet ad tenendum hunc articulum, et ad minime audiendum aut ferendum quemvis spiritum sectarium. Est enim periculosum et horrendum aliquid audire aut credere contra testimonium unanime, fidem et doctrinam totius sanctae christianae Ecclesiae». Et subiungit, agens de eo quod universa credit Ecclesia : 55 « Qui autem in eo dubitat, sane ita agit, ac si nullam crederet christianam Ecclesiam, et damnat non solum universam christianam Ecclesiam tanquam haereticam, verum etiam Christum ipsum cum omnibus Apostolis et Prophetis , quoniam Christus ait: Ecce ego vobiscum sum omnibus, 5 etc. ; et Paulus ait quod Ecclesia est columna et firmamentum veritatis ». Et alibi etiam contrarium docuit. In libro enim De Antiqua Ecclesia, * semel, iterum et tertio dicit Ecclesiam non posse errare, quia, ut Paulus ait, columna est et firmamentum veritatis, et quia os Ecclesiae os Dei est, et sicut non potest errare Deus, ita nec Ecclesia. Sic Lutherus bellisime sibi constans, nunc ait, nunc negat, et perinde sibi est. V. Erit autem manifestius in ipsius assertionibus de Romana Ecclesia, quam in omnibus operibus suis Lutherus ubique passim, sed praesertim in Caplivitale Babylonica, 9? in libro Adversus Erecrandam Bullam Antichristi, 5 in libro De Antiqua Ecclesia 9? et in libro De Papalu Romae Fundato, " fronte supra modum impudenti t. 2, f. 209. 55) Ibid. f. 209*. 56) Mt 28, 20. 57) W. G. t. 7, f. 518*-519*, DISSERTATIO OCTAVA 449 dicit confusam Babyloniam, sedem antichristi, synagogam satanae, meretricem magnam, Sodoma et Gomorrha multo peiorem, colluviem haeresum, templum abominandae idololatriae, infame prostibulum, pestilentiae cathedram milleque aliis modis in Romanam Ecclesiam furiose debacchatur, eamque proscindit, sicut aper de silva et singularis ferus ? vineam Domini. In Ezposilione primae Epistolae Petri ait? Romanam Ecclesiam specialiter a Deo maledictam esse ; in Ecclesiaslica Poslilla, Dominica 2 Adventus, exponens epistolam, ait, * quod nonnisi diabolica impostura est quidquid in papatu est, a summo vertice usque ad imum pedis. Peiora dicere aut cogitare de sacrosancta Romana Ecclesia ne diabolus quidem potuisset ! Et tamen alibi protestatur Lutherus se nihil dicere aut tenere velle contra Romanam Ecclesiam. In Profestatione sua, quae posita est ante Resoluliones de Indulgenliis, ita habet : 95 « Protestor me nihil dicere aut tenere velle, nisi quod in et ex Sacris Litteris primo, deinde ecclesiasticis Patribus, a Romana Ecclesia receptis, hucusque servatis, et ex canonibus et decrcetalibus pontificiis habetur et haberi potest ». Eadem habet in Appellatione ad Leonem X.** Et in Appellalione a Papa ad Concilium, facta expressa et solemni protestatione, ita loquitur, dicens ®” «quod contra unam, sanctam, catholicam et apostolicam Ecclesiam, quam totius orbis esse magistram et tenere principatum non ambigo, Sanctaeque Sedis Apostolicae auctoritatem ac Sanctissimi Domini nostri Papae bene consulti potestatem nihil dicere intendo ». Et in Actis ipsius coram Cardinali Caietano Augustae coram quattuor caesareae Maiestatis senatoribus, adductis notario et testibus, coram Cardinali Legato solemniter protestatus fuit, dicens : 98 «In primis ego Fr. Martinus Lutherus Augustinianus prolestor me colere et sequi sanctam Romanam Ecclesiam in omnibus meis dictis et factis praeterilis, praesentibus et futuris. Quod si quid aliter vel contra dictum fuit vel fuerit, pro non dicto haberi et habere volo ». Praeter haec autem publicus notoriusque factus sanctae Romanae Ecclesiae hostis, affirmat in Romana Ecclesia multa reperiri bona, t. 1, f. 101*. 66) Ibid. f. 218^. 67) Ibid. f. 231*. 68) Ibid. f. 209. a Deo maledictam; e contra alibi protestatur se nihil tenere, nisi quod tenet R. Ecclesia, quam totius orbis magistram vocat; a Deo super omnes honoratam, a qua nulla ratione diSscedendum est. nec eiusdem mandatis adversandum. imo omnis christianitatis bonum. In libello enim, cui titulus cst: Instructio super quibusdam Articulis, in ultimo articulo De Romana Ecclesia ita loquitur : * « Quod Romana Ecclesia a Deo sit super omnes alias honorata, nullum est dubium ; ibi enim S. Petrus ct Paulus, quadraginta sex Papae, multa millia martyrum sanguinem suum fuderunt, infernum et mundum vicerunt. Quod quidem palpari potest, quemadmodum Deus in eam Ecclesiam aspectum oculi coniecerit. An autem, proh dolor! Romae ita nunc res se habeat, hoc bene melius esset; tamen nulla est nec potest quidem esse tam magna causa, ob quam quisquam debeat seipsum ab ea Ecclesia separare et ea discedere, imo quo peius agitur, eo magis ad eam accurrendum est eique inhaerendum. Per abscessum enim aut per contemptum nil melius fit, nec debet Deus propter diabolum relinqui, nec eos, qui reliqui sunt boni, propter multos malos devitare ; imo propter nullius peccata, aut malum quod cogitari aut nominari potest abrumpenda est caritas, aut unitas dividenda. Nam caritas omnia potest "? et unitati sive concordiae non est aliquid difficile ; vilis autem est caritas et concordia, quae propter aliena peccata sinit se dividi. Quid autem Romanae Sedis potestas aut auctoritas possit, et quomodo seipsam tam late extenderit, sinas doctos discutere; hoc enim ad salutem animarum non spectat, et Christus Ecclesiam suam non fundavit in externa ista et conspicua potestate et superioritate aut temporalibus rebus, quas mundo mundanisque reliquit, sed posuit atque fundavit in interiori caritate, humilitate atque concordia. Quapropter potestas sive magna sit sive parva, universalis vel particularis, placere nobis debet contentique esse debemus, sicut Deus divisit, quemadmodum contentos nos esse oportet, quod Deus cetera temporalia bona : honorem, divitias, favorem, artem ceteraque divisit ; concordiam tantum curare debemus, et nullo prorsus modo papalibus mandatis adversari. Ecce spero hic manifestum fore, quod nihil velim Ecclesiae Romanae adimere, sicut amici mei cari me insimulant, eo quod hypocritas aliquos placere mihi nequaquam sino. Videor autem recte agere, nec propter aquae bullas timendum mihi est mori. Sanctae Romanae Sedi in omnibus obsequendum est, non tamen hypocritae alicui credendum ». DISSERTATIO OCTAVA 451 Haec omnia Lutherus, cum iam esset et haberetur haereticus et sanctae Romanae Ecclesiae inimicus. Et praeter haec in libro Contra Anabaptistas ad duos Parochos: « Fatemur, inquit, " quod sub papatu multum est christiani boni, imo omne christianum bonum et inde ad nos quoque promanavit; fatemur, quod in papatu vera sit Sacra Scriptura, verus Baptismus, verum Altaris Sacramentum, verae claves ad peccatorum remissionem, verum concionandi munus, verus catechismus, ut sunt oratio dominica, decem praecepta, articuli fidei». Et post pauca: "* «Dico ego, quod sub Papa est vera christianitas et vera christianitatis excellentia, multi boni magni Sancti ». Quomodo ergo, Luthere, nihil est in papatu, nisi diabolica impostura ? Haec eadem habet Lutherus in libro De Missa Angulari el Unclione Sacerdotum, ? non multis paginis post disputationem cum diabolo habitam, ** superius a nobis relatam.?* Et in Epistola ad Galatas capile primo, sub initium capitis, ita loquitur: ** « Manet in Romana urbe, quamquam Sodoma et Gomorrha peiore, Baptismus, Sacramentum, vox et textus Evangelii, Sacra Scriptura, nomen Christi, nomen Dei. Qui habent, habent, qui non habent, non sunt excusati; thesaurus enim est ibi. Ideo Romana Ecclesia est sancta, quia habet nomen sanctum Dei, habet Evangelium, Baptisma, etc. Ista si sunt in populo, dicitur sanctus » Quomodo ergo nihil boni est in Romana Ecclesia ? Ita perspicuum est, quam belle sibi constet Lutherus etiam in doctrina de Romana Ecclesia. VI. Nil minus autem in dogmatibus suis de Romano Pontifice. Hac autem in re erimus paulo fusiores, ut magis magisque elucescat quanta fuerit hominis inconstantia. Fatetur ipse, quod ante suam apostasiam et defectionem ab Ecclesia catholica Romana erat Papac addictissimus. Ita in Praefatione Operum suorum: «Sciat, inquit, 77 lector, me fuisse aliquando monachum et papistam insanissimum, cum istam causam aggressus sum, ita ebrium, imo submersum in dogmatibus Papae, ut paralissimus fuerim, si potuissem, occidere omnes, 1. 228*-230*. 75) Hypotyposis M. Lutheri, vol. 2, part. 1, sect. 5, Dissert. 1, pag. 204-209. Fatetur in ea esse omne christianum bonum, ideoque esse sanctam. Item Lutherus Inconstans in doctrina de R. Pontifice; alt enim se fuisse prius Papae addictissimum, etc. nc putasse crimen ab ea dissentire. Sed lapsus in haeresim fuit Papae infestissimus; non tnmen nb initio, nam Leonem X optimum vocat, qui Papae vel una syllaba obedientiam detrectarent. Tantus eram Saulus in defendendo papatu!» Et in Praefatione ad Propositiones de Viribus et Voluntate Hominis sine Gratia: «In multis, inquit, ?? et magnis articulis Papae non solum cedcbam, sed ultro etiam adorabam. Quis enim ego eram miserrimus tunc fraterculus, qui Maiestati Pontificis contra irem ? » In Epistola etiam ad Galatas, capile primo, hac de re ita loquitur: ?*? « Si quispiam alius certe ego ante lucem Evangelii pie sensi, et zelavi pro papisticis legibus et Patrum traditionibus, easque magno serio ut sanctas et eorum observationem tanquam necessariam ad salutem ursi, et defendi». Et quibusdam interiectis: £ « Ego, inquit, pure adoravi Papam, non propter praebendas aut dignitates ; sed quidquid feci, ex simplici corde, bono zelo et ad gloriam Dei feci ». Eodem autem folio, sed pagina sequenti, ait: 5! « Tales nos sub papatu fuimus profecto non minus, si non plus contumeliosi et blasphemi in Christum et eius Evangelium quam Paulus ipse, praecipue ego. Tanta erat auctoritas Papae apud me, ut vel in minimo dissentire ab ipso, putarem crimen aeterna damnatione dignum, eaque impia opinio faciebat, ut crederem Ioannem Hussum tam maledictum esse haereticum, ut vel de eo cogitare sceleratum ducerem, et pro defendenda auctoritate Papae ipse ferrum et ignem subministrassem ad comburendum illum haereticum, et putassem summum obsequium me Deo praestare ». VII. In ea autem sententia mansit usque ad annum aetatis suae circiter quadragesimum, quandiu catholicus fuit; factus autem haereticus, mirum quam in contrariam descendit sententiam. Confestim enim Papa mirabili quadam metamorphosi factus fuit Luthero Iudas Iscariotes, princeps Babylonis, caput synagogae satanicae, ipsissimus antichristus, satanas et diabolus. Non tamen sine diu vacillante mente auspicatus fuit Lutherus funestam hanc tragoediam anno 1517. Et tamen anno 1518 in die Sanclissimae Trinitatis, data epistola ad Ioannem Staupilium, ita loquitur, mittens ei Resoluliones suarum Propositionum: « Rogo, inquit, € itaque has meas ineptias suscipias, et, qua fieri potest industria, ad DISSERTATIO OCTAVA 453 optimum Pontificem Leonem X transmittas, ut sint ibi mihi adversus studia malignantium vice alicuius paracleti. Non quod te mihi coniungi periculo velim, meo solius periculo hoc egisse volo. Christus viderit suane sint an mea, quae dixi, sine cuius nutu nec Summi Pontificis sermo est in lingua eius, 9 nec cor regis in manu sua. * Hunc enim expecto iudicem e Romana Sede pronunciantem ». Eodem anno et eadem die dat epistolam ad Leonem X Romanum Ponlificem, quem Beatissimum Patrem ct Pontificem Maximum appellat et Christi Vicarium, et ad calcem epistolae ita loquitur : ?5 « Beatissime Pater, prostratum pedibus Beatitudinis tuae me offero cum omnibus, quae sum et habeo. Vocem tuam vocem Christi in te praesidentis et loquentis agnoscam ». Et ad propositionem sive conclusionem 25 de Lcone X ait: *€ «Est nobis hodie Pontifex optimus, Leo X, cuius integriLas et eruditio deliciae sunt omnibus bonis auribus. Sed quid ille suavissimus homo potest unus in tanla rerum confusione ? Dignus profeclo qui melioribus temporibus pontificaretur, aut meliora tempora essent sui pontificatus »» Romam tamen ibi Lutherus veram Babylonem appellat. 8 Sequenti anno 1519 tertia die Martii, altera data epislola ad Leonem X, adhuc Beatissimum Patrem dicit et Pontificem Maximum, eique tribuit aures paternas et vere Christi vicarias, et adhuc ita ait : 8 «Nunc, Beatissime Pater, coram Deo el tota crealura sua testor me neque voluisse neque hodie velle Ecclesiae Romanae et Beatitudinis tuae potestatem ullo modo tangere aut quacumque versulia demoliri, quin plenissime confiteor huius Ecclesiae potestatem esse super omnia ». Et tandem promittit promptissime se relicLurum materiam de indulgentiis editurumque in vulgus, quo intelligant et moveantur, ut Romanam Ecclesiam pure colant, «neque, inquit, $? meam asperitatem imitentur adversus Romanam Ecclesiam, qua ego usus sum, imo abusus ». Sciendum autem, ut sciat mundus quam revera Lutherus vir erat duplex animo, quod eodem tempore, anno, inquam, 1519 mense Marlio, scribit ad Georgium ** Spalalinum in haec verba :?! Epist. f. 156*, cd. cil. Christ! VIcarium, nomine Christi loquentem, culus potestas est super omnia. Eodem vero tempore scribit se nescire utrum Papa sit antichristus. Probat decreta Pontificum; postea dicit se ea non timere. Fatetur se fuisse in R. Pontificem indiscrctum, veniamque petit; Summum Pontificem verbis demulcere studet: sed H. Eccle- « Verso et decreta Pontificum pro mea disputatione, et in aurem tibi loquor: Nescio an Papa sit antichristus ipse vel apostolus eius ». Et quidem eadem animi duplicitas conspicua fit circa decreta Pontificum. In sua enim Solemni Protestalione ea probat, ?? et tamen eodem tempore ad Spalatinum scribens ® anno 1518 Ianuarii [die] 14: « Adeo non timeo decreta ista, traditiones hominum, quas illi solas timent, Deum autem sine fine contemnunt, ut mihi contra illas bellum aliquando suscipiendum confidam ». Et eodem anno in epistola ad lodocum, Ysenacensem theologum: ?* «Ego simpliciter credo, quod impossibile sit Ecclesiam reformari, nisi funditus canones et decretales eradicentur ». Qua de re etiam ad Cardinalem Caietlanum scribens, pridie Lucae Evangelistae 1518, ita loquitur :?* «Nunc, Reverendissime in Christo Pater, fateor, sicut et alias fassus sum, me fuisse certe nimis, ut dicunt, indiscretum, acrem et irreverentem in nomen Summi Pontificis. Et licet acerrime fuerim in hanc irreverentiam provocatus, tamen meum fuisse nunc intelligo modestius, humilius et reverentius hanc materiam tractare, et non ita respondere stulto, ut ei similis efficerer. * De quo sincerissime doleo, et veniam peto, et per omnia pulpita in vulgus promulgabo, sicut et saepius iam feci, daboque opera deinceps, ut alius sim et aliter loquar, Deo miserente ». Quam manifeste hic Lutherus fatetur se male coepisse et novi sui evangelismi fundamenta iecisse crepundiaque promovisse, ut ea de re sincerissime doleat et veniam petat ! VIII. Sed quandiu in ista sententia mansit ? Anno 1520 aliam adhuc ad Leonem X epistolam dedit, sed alio admodum stylo. Est autem praefixa libello De Libertate Christiana," in qua quidem appellat Romanum Pontificem Patrem Beatissimum, seipsum excusat de Appellatione facta a Romano Pontifice ad Concilium, Leonem optimum vocat, multisque verbis palpat lactatque, agnum dicit in medio luporum, ?? Danielem in medio leonum, ?? Ezechielem inter scorpiones habitantem.!?9? Sed in Romanam Ecclesiam invehitur, quod, cum DISSERTATIO OCTAVA 455 olim esset sanctissima, facta sit spelunca latronum licentiosissima, lupanar omnium impudentissimum, regnum peccati, mortis et inferni, ut ad malitiam quod accedat cogitare non [possit], ne antichristus quidem si venerit, ac propterea Leonem dicit revera infelicissimum, gloriaturque quod Carolus Miltitius, Nuncius Apostolicus, saepe cursans atque recursans vix obtinere potuit, auxilio etiam illustrissimi principis electoris Friderici, ut semel atque iterum secum familiariter loquerctur. !! Ac tandem componendae secum pacis audet Lutherus Summo Pontifici leges praescribere, dicens : 1°? « Palinodiam ut cantem, Beatissime Pater, non est quod ullus praesumat, nisi malit adhuc maiori turbine causam involvere. Deinde leges interpretandi verbi Dei non patior, cum oporteat verbum Dei non esse alligatum ; 1 his duobus salvis, nihil est quod non facere et pati possim ». IX. Semperque maiori in dies odio in Romanum Pontificem lymphatus, magis magisque insanivit; adeo ut etiam primatum Peotri inter Apostolos aliquando negare non dubitarit. Ita enim in Epistola ad Galalas scribit :!* «Petrus non praedicavit aliud Evangelium quam alii, nec ipse aliis demandavit officium ; sed omnino inter eos, loquitur de Apostolis, fuit aequalitas; omnes enim divinitus docti ac vocati fuerunt, hoc est, utrumque et vocatio et mandatum omnium Apostolorum fuit simpliciter immediate a Deo. Nullus ergo Apostolus maior est alio, nec est aliqua personae praerogativa. Quare impudens mendacium est, quod Papa iactat, Petrum fuisse principem Apostolorum, ac per hoc ipsum confirmat primatum suum ». Et tamen in eadem Epislola, capile primo, ipse Lutherus Petrum vocat Apostolorum summum: «Petrus, inquit,!?* Apostolorum summus, vivebat et docebat extra verbum Dei; ergo errabat ». In Asserlione Articuli 25 ncgat primatum Romani Pontificis, dicens 1*8 quod Romanus Pontifex est quidem Petri successor, sed non Christi Vicarius super omnes ecclesias, iterumque omnes Apostolos facit aequales. Et tamen in Resolutionibus ad Proposilionem 13: «Nam nec ego, inquit,!?? nego Romanum Pontificem esse, fuisse, fore primum ». Et folio 310 : 198 « In fine, inquit, repeto, quae in prinslam vocat speluncam latronum, et R. Pontifici vult leges imponerc. Primatum Petri negat, codemque loco Petrum summum Apostolorum vocat. Uno loco negat primatum R. Pontificis, alibi vero affirmat. R. Pontificem facit auctorem omnium malorum; et tamen faictur se ah Ipso Scripturam accepisse, praedicandi munus, sacramenia, etc. S! Papa est Luthero antichristus, quomodo ah eo accepit sacramenta, etc. ? cipio dixi, me prorsus confiteri et tueri primatum Romani Pontificis quantus quantus est, fuit, aut futurus est ». Saepe in Papam invehitur auctoremque facit omnium malorum, quae in Ecclesiam et in christianitatem universam irrepserunt. Et tamen scribens in Anabaplisías, ait :!*? « Audio et video quod Anabaptistae quidam in hunc solum finem suscipiunt, ut sic Romanum Pontificem vexent, ut qui nihil velint ab antichristo retinere quemadmodum Sacramentarii ; propterea in Sacramento nonnisi panem et vinum agnoscunt solum in odium Romani Pontificis,et putant se hoc modo papatum debellaturos. Debili sane nituntur fundamento; hoc modo negare illos oporteret universam Scripturam et praedicandi officium, haec enim omnia habemus a Papa. Alias etenim oporterct nos condere Scripturas ». In Epistola etiam ad Galatas, capile primo, Scripturas Sacras et sacramenta agnoscit a Papa, inquiens: "° «Nos gloriari possumus nos a Papa non accepisse nostram doctrinam ; Scripturam Sacram et externa symbola habemus quidem ab eo, non autem doctrinam, quae solo Dei dono nobis contigit ». Hic autem ego unum tantum urgebo : A defectione sua Lutherus factus ab Ecclesia catholica, apostolica, Romana transfuga, semper Romanum Pontificem antichristum fecit dixitque ipsissimum. At si Romanus Pontifex antichristus est, quomodo ab ipso accepit Lulherus Sacras Litteras, praedicandi munus et externa symbola, idest, sacramenta vel, ut ipse alibi loquitur, !! sacramentalia signa ? Haec ne ex Sacris Litteris danda accipiendaque erant ab antichristo ? Hic autem, cum omnem negaturus divinitatem dictus sit,!? proculdubio omnes Scripluras et sacramenta munusque concionandi tradendique doctrinam, quae secundum pielalem est, omnino pernegabit. Quomodo igitur, si Papa antichristus est, a Papa haec accepta asserit? Sed Lutherus ita loquitur, quoniam de numero eorum est, quos Paulus dixit nescire quae loquantur aut de quibus affirment, "3 hoc [est], sibi minime constant ac vix praesentes sunt, cum satanae spiritu tanquam energumeni agitentur. t. 2, f. 68*. 112) Cf. 2 Thess 2, 4. 113) 1 Tim 1, 7. Vulg.: Non intelligentes neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant. DISSERTATIO OCTAVA 457 X. Sed antilogiarum, contradictionum repugnantiumque sententiarum Lutheri nullus prope esset finis ; restat ut, sicut nos facturos esse recepimus, de inconstanti doctrina ipsius circa sacramenta nonnihil dicamus. Cum esset catholicus, cum universa catholica Ecclesia septem tenuit sacramenta ; factus haereticus cum primis negavit hunc sacramentorum numerum. Sic enim loquitur in libro De Caplivitate Babylonica capite primo: « Principio, inquit, * neganda mihi sunt septem sacramenta, et tantum tria pro tempore ponenda: Baptismus, Poenitentia et Panis » Et tamen in codem libro, capite De Confirmatione, admirans quod Confirmatio posita sit in numero sacramentorum, ail: 95 « Non haec dico quod damnem sacramenta septem, sed quod ex Scripturis ea probari negem ». In fine libri, capite De Extrema Unclione, de rigore duo tantum statuit, dicens : 99 « Si rigide loqui volumus, tanlum duo sunt in Ecclesia Dei sacramenta : Baptismus et Panis, cum in his solis et institutum divinitus signum et promissionem remissionis peccatorum videamus. Nam Poenitentiae sacramentum, quod ego his duobus accensui, signo visibili et divinitus instituto caret ». Capite autem primo eius libri unum tantum ex usu Scripturae facit ; ait enim : ** «Si usu Scripturae loqui velim, nonnisi unum sacramentum habeam et tria signa sacramentalia » Quis non miretur in re tanla tantam hominis inconstantiam? Alicubi docet sacramenta gratiam non conferre, in Asserlionibus Articulorum Damnalorum per Leonem X, articulo primo, dicens : !!? « Haeretica, sed usilata sentenlia est sacramenta Novae Legis gratiam dare illis, qui non ponunt obicem », aiLque?!? articulum istum non suum esse solum, sed etiam veritalis catholicae et christianae. Et in Caplivitale Babylonica, capite De Baptismo, damnat ?? omnes theologos, qui asserunt sacramenta esse signa eíficacia gratiae, tanquam docentes impia, infidelia et pugnantia contra fidem. Et tamen eodem loco eademque pagina paulo ante de Baptismo ait:!?! « Quomodocumque tradatur Baptismus, modo non in nomine hominis, sed in nomine Domini tradatur, vere salvum facit». Sed quomodo vere salvum facit Baptismus a quocumque tradatur, si nullam prorsus habet efficaciam, nullam spiritualem virtutem ? Inconstantia Lutheri apparet in doctrina de sacramentis; dum alicubi negat septem sacramenta, alibi dicit se ea non negare. Negat sacramenta conferre gratiam, eodemque tempore docet Baptismum salvum lacere, =m M uu ac in Baptismi aqua adesse Spiritum Sanctum. Transubstantiationem nunc negat, nunc af(ürmat, nunc liberum facit eam credere vel non. Scribens etiam in Psalmum 122, ait : V? « Profanus sermo est aquam Baptismi tantum dicere esse aquam, cum aqua Baptismi habeat additum verbum et similis sit ferro candenti seu ignito, quod, sicut revera ferrum est, ita etiam revera est ignis et omnia facit, quae ignis solet. Sed verbum vident solum pii». In Postilla Ecclesiastica in die Trinilatis, exponens illud: Nisi quis renatus fuerit ex aqua el Spiritu Sancto, 3 etc., ait : 24 « Huiusmodi officium Christus hoc modo ita praedicat, quod sit Spiritus Sancti opus, quo homo de novo nascitur, quod non sit simplex aquae Baptismus, sed adsit etiam Spiritus Sanctus; et qui sic baptizatur, hic non solum aqua, sed etiam Spiritu Sancto baptizatus sit, quod de aliis baptismis, quales Iudaeorum fuere cum omnibus ipsorum ceremoniis, dici nequit ». De Sacramento autem Altaris maxime omnium inconstantissime locutus Lutherus est, transubstantiationem nunc negans nunc affirmans. Libro in Regem Angliae ait : 5 « Impius est et blasphemus si quis panem transubstantiari, catholicus autem et pius est qui contrarium docuerit ». Et libro Adversus 32 Arliculos Theologorum Lovaniensium: 5 « Transubstantiatio panis et vini in Sacramento a magisirollis Lovaniensibus sine omni fundamento, sine ullo verbo, ex mera inscitia traditur » Et tamen libro De Venerabili Sacramento et Fralernilate ait : ** « Quemadmodum panis ille in verum ac naturale corpus ipsius, et vinum in naturalem ipsius sanguinem vere transmutatur ; sic quoque nos vere in spirituale corpus, hoc est, in communionem Christi et omnium Sanctorum attrahimur et transmutamur ». Et iterum ait: ?? « Quidam arte sua et subtilitate freti, quaerunt: Ubi panis manet, cum in carnem Christi transmutatur, et vinum ubi in sanguinem vertitur ? » Item : *? « Quomodo in tam parva portione panis et vini totus Christus carne et sanguine concludi possit ? Hoc nihil refert, eliam si tu non videas». At vero in Caplivitate Babylonica, capite De Sacramento Allaris, liberum cuique permittit, vel ut credat, vel ut neget transubstantiationem : « Permitto, inquit, ?? qui volet utramque opinionem retinere. Hoc solum nunc ago, ut scrupulos conscienliarum de medio tollam, nequis se reum haereseos metuat, si in altari verum Postillae, a nobis consulta, desideratur textus a S. Auctore citatus. 125) W. L. t. 2, f. 367*, DISSERTATIO OCTAVA 459 panem verumque vinum esse crediderit; sed liberum esse sibi sciat citra periculum salutis alterutrum credere». Mira inconstantia in doctrina fidei! Nunc negat, nunc affirmat, nunc permittit utrumque. Simili inconstantia locutus est de cultu divini huius Sacramenti. In libro enim De Adoratione Sacramenti ad Waldenses statuit ?! non esse adorandum, quia non est ad hoc institutum, nec habetur praeceptum adorandi, nec damnandos aut accusandos haereseos esse eos, qui non adorant, cum nec Apostolos ipsos adorasse legamus, sed tantum super mensam sedentes accepisse »."? Optima sane ratio! At nec extra Sacramentum Apostolos Christum adorasse legimus usque ad diem Ascensionis.!33 Tamen eodem loco Lutherus ait!** quod, qui credit adesse in Sacramento Corpus et Sanguinem Christi, non potest sine peccato adorationem intermittere, quia, ubi est Corpus et Sanguis Christi, ibi est Christus ». Et scribens Contra Lovanienses Theologastros Sacramentum hoc honorabile appellat et adorabile, in quo reipsa exhibetur et sumitur Corpus et Sanguis Christi. 135 XI. Tandem quam magno spiritu vertigins Lutherus ageretur in dogmate de communione sub utraque specie insigniter ostendit, ita ut hac in re ipse etiam cognoverit confessusque fuerit suam insaniam. Nam in Caplivitate Babylonica sub initium ita loquitur : 16 « Hactenus cgo stultus sensi pulcrum fore, si pro laicis utraque species Sacramenti porrigenda statueretur concilio generali». Folio sequenti ex tripode pronunciat !" omnes impios, qui utriusque speciei communionem laicis denegant. Et folio 68:33 «Concludo itaque, ait, !?? negare utramque speciem laicis esse impium et tyrannicum, nec esse in manu ullius Angeli nedum Papae et concilii cuiuscumque ». Idem docet 180 in Revelatione Anlichristi ex Daniele Propheta, articulo De Utraque Specie, ubi Lutherus more suo mirum in modum sycophantatur. Et in libro De Formula Missae et Communione Populi ita ait post multa: 141 « Quare simpliciter iuxta institutum Christi utraque species t. 7, f. 343*. 135) W. L. t. 2, f. 503*. 136) Ibid. f. 67». 137) Ibid. f. 67*. lector ad errorem in numerationc foliorum. 140) W. G. t. 7, f. 214*. 141) W. L. t. 2, f. 419". Aliquando Eucharistiam non adorandam docult; ot tamen Sacramentum Altaris adorablle dicit. AWquibus locis statuit communionem sub utraque spccie, ad quam ius Christi hahetur, Ideoque Boihemos ait non esse hacreticos; aliis autcm locis dicit satis esse, ut laici sub una specie communicent, et liberiatem in hoc omnibus relinquit. et petatur et ministrelur». Et postea:M? « Nos Christi ius habemus, et concilia nec morari nec audire volunius in his, quae manifeste sunt Evangelii, quin amplius dicimus : Si quo casu concilium propria auctoritate id statueret aut permitteret ; tunc minime omnium nos velle utraque specie potiri, imo tunc primum in despectum tam concilii quam statuti sui vellemus aut alterutra, tum etiam neutra et nequaquam utraque potiri, et plane eos anathema habere, quicumque auctoritate talis concilii vel statuti utraque potirentur ». Ita sane Luilherus paratus erat audire Ecclesiam, quam quisquis non audit, Christi sententia, habendus est sicut ethnicus et publicanus. 4 In scipsum tamen loquitur in Assertionibus Articuli 16, ubi ait: "4 «Consullum videtur quod Ecclesia in communi concilio statueret laicos sub utraque specie communicandos esse, nec Boihemi sub utraque specie communicantes sunt haeretici et schismalici». Et tamen in Dispulalione Lipsica ait:!*5 « Nunquam mihi placuit, nec in aeternum placebil quodcumque schisma; inique faciunt Boihemi quod se auctoritate propria separant a nostra unitate, etiam si ius divinum pro eis staret, cum supremum ius divinum sit caritas et unilas spiritus ». Praeter haec autem multis in locis docet, dicitque unam tantum speciem laicis salis esse. Ita libro sive sermone De Venerabili Sacramenlo, !* idemque astruit 14? in fine illius sermonis, quod sufficit una lanlum species, cum nullum habeatur divinum praeceptum de ulraque. Et in sequenti tractatu, adducens illud : Melior... est obedienlia quam viclima,!** hoc ipsum tradit. 4? Et in Declaratione quorundam Articulorum, quae mox sequitur, ait 15° nil iuvare Boihemos sententiam Salvatoris: Nisi manducarverilis carnem filii hominis et biberilis eius sanguinem,!9' etc., quoniam ibi Dominus non loquitur de Sacramento, ibique subiungit 15? non esse necessariam communionem sub utraque, quoniam non est praecepta, sed servanda est pax et concordia, quae divinitus praecepta est. 153 In inlegro autem libro, quem De Utraque Specie scripsit, ita loquitur : 154 « Si ad locum veneris, ubi una tantum species datur, unam accipias, sicut illi faciunt». Et postea subiungit rationem :155 «Quia DISSERTATIO OCTAVA 461 Christus non praecepit communionem, magisque placet ei caritas quam communio sub utraque ». Et in epistolis Lutheri, ex fragmento epistolae ad Philippum Melanchthonem in die Petri Apostoli anni 1521: «De utraque, inquit, !59 specie non arguo ab exemplo, sed a verbo Christi, nihil enim arguit illos accipientes peccasse vel non peccasse, sed hoc movit quod Christus neutram exegit » Et postea : !9? «Itaque adhuc nihil urget nisi ratio, quae dictat institutum Christi non teneri; sed Scriptura nihil definit, sine qua peccatum pronunciare non possumus. Institutum Christi est, sed liberum, permissum ». XII. Ita sane Lutherus tanquam arundo vento agitata, nunc ad dexteram nunc ad sinistram inclinat ; nunc affirmat, nunc negat idipsum ; nunc est, nunc non est. Spiritus autem Sanctus Prophetas et Apostolos non constituit arundines vento agitatas, sed columnas firmissimas veritatis, praedicatores semper sui similes, constanlissimos. Cum autem D. Petrus asserat haereticos indoctos esse et instabiles, nil mirum si Lutherus maxime haereticus in doctrina sua fuit maxime instabilis et in dogmatibus fidei tam varius, et in utramque partem claudicans. Hinc perspicuum est, quam vere in Lutherum quadrent, quae D. Athanasius de Arianorum inconstantia dixit in Decretis Nicaenae Synodi, 158 maxime vero quae in Eusebium, Caesareae Palaestinae episcopum, arianae factionis antistitem. Qui cum pridie abnegasset, postridie in eandem sententiam subscripsit et Ecclesiae legendam misit, dicens eam esse Ecclesiae fidem et Patrum traditionem ; unde apparuit eum prius errasse et contra veritatem pugnasse. Et post non multa ait!5? de Arianis, quod nos de Lutheranis iure dicere possumus : « Aut isti Eusebium cum suis sibi non constantem alia diversaque ab iis, quae subscriptione approbavit, dicentem, pro anathemate haberent; aut si putent eum recte subscripsisse, ne obmurmurarent tanto concilio ». (P. G. 25, 415-430). 159) Ibid. col. 431. Patet igitur Lutherum contraria docuisse in dogmatibus fidel. Videndum nunc, quid Lutherum maxime haereticum faciat, Haeresiarcharum proprium est, ut Apostoli JMEMEERMSN————!——p"e!—UsÉ€—— E ———M————————MM ÁÁÓ € €—áÀ

CHAPTER 7. Sectio Quinta

EPILOGUS SEU DE APOSTASIA ET DAMNATIONE M. LUTHERI DISSERTATIO PRIMA LUTHERUM SPIRITU ERRORIS ET VERTIGINIS DUCTUM DIABOLICAMQUE DOCTRINAM EDOCTUM EXIVISSE A ROMANA ECCLESIA NEC VERIOREM ECCLESIAM QUAESIISSE SED NOVAM FABRICASSE ! I. Requireret ordinis ratio ut, cum ostenderimus? Lutherum attendisse spiritibus erroris el doctrinis daemoniorum, in hypocrisi loguenlium mendacium,? sive, ut graece est, falsa loquentium, omnis enim haeresis falsa doctrina est, sed in hypocrisi, sub fuco et larva verbi Dei praedicata et tradita; nunc ostenderemus, quam adamussim in ipsum cadunt quadrantque omnes haereticorum notae stigmataque, in Sacris Litteris ad eos dignoscendos praescriptae et indicatae, quo certo certius sciamus Lutherum maxime esse meritoque dici et iudicari haereticum antichristo longe simillimum. Sed quia hac de re in Polycarpi Laiseri, in quem praesertim scribimus, Hypolyposi, quae ipsi cum Luthero communis futura est, dicturi sumus ; 4 tractationem hanc in eum locum transferimus. In praesentiarum unum tantum demonstrare constituimus, quod ad Lutherum haereticum ostendendum maxime facit. Haereticorum enim, vel, ut melius veriusque dicam, haeresiarcharum, hoc maxime proprium semper extitit exire a coctu fidelium, deficere et apostatare ab antiqua veraque Christi Ecclesia, eaque tanquam pag. 218-237 et IIypotyposis Ecclesiae Lutheranae, lib. 1, sect. 1, Dissert. 2, pag. 44 sqq. huius vol. 3) 1 Tim 4, 1-2. 4) Pars 3 proxime edenda. DISSERTATIO PRIMA 463 falsa et erronea derelicta, veram minime quaerere, sed novam ex Scripturis perperam intellectis, dogmatibus e proprio cerebro confictis, fabricare. Antichristi mulli facti sunt, inquit loannes dilectus, ex nobis prodierunt, sed non erant ex nobis ; nam si fuissent ex nobis, permansissenl utique nobiscum. *^ Et Iudas apostolus ait: Hi sunt qui segregant semetipsos, * idest, seipsos separant a coetu fidelium ; egressi autem ab Ecclesia, eaque damnata, novam constituunt. Hinc Petrus ait de pseudoprophetis, quod introducunt sectas perditionis,” ct Paulus in Actis quod exurgunt viri loquentes perversa, ut abducant discipulos posi se, 3 quos et rapaces lupos appellavit. ° Hinc enim factum est, ut omnes fere haereticorum sectae ab haeresiarchis auctoribus nomen acceperint. Hi dicti sunt Simoniani, Basilidiani, Saturniani; illi Valentiniani, Marcionitae, Montanistae; alii Ariani, Donatistae, Novatiani, Manichaei, Pelagiani, Sabelliani, Nestoriani, etc. Sic haeresiarcharum unusquisque, veteri derelicta damnataque Ecclesia, novam a proprio nomine condiderunt, praeter Apostolorum morem. Hinc enim Paulus minime passus fuit christianos vel in Apostoli alicuius, a quo conversi fuissent, nomine gloriari, sed tanquam humanum ct carnale quid repulit. Cum enim apud Corinthios coepissent nonnulli hac de re gloriari, ita eos arguit, dicens: Cum... sit inter vos zelus et contentio, nonne carnales estis et secundum hominem ambulatis ? Cum enim quis dicat : Ego quidem sum Pauli, alius autem : Ego Apollo, nonne homines estis ? Quid igitur est Apollo ? Quid vero Paulus ? Ministri eius, cui credidistis. 1° Non enim propriam, sed Christi gloriam pro virili quaerebant Apostoli ; ideo non proprium, sed Christi nomen ubique illustrare modis omnibus satagebant. Haereticus autem, qui non est missus a Deo, sed a semetipso loquitur, quoniam qui a semetipso loquitur, gloriam propriam quaerit,?' a proprio nomine gaudet sectam a se excitatam nuncupari. II. Hoc autem haereticorum insigne maxime proprium quam sit in Martino Luthero conspicuum, nemo est qui non videat, modo omnino caecus non sit, adeo ut sepultus in tenebris nihil prorsus videat, aut Ezurgent. 9) Ct. ibid. vr. 29. 10) 1 Cor 3, 3-5. 11) Io 7, 18. docent, apostatare ab Ecclesia novamque condere a proprio nomine, contra morem Apostolorum, praesertim Pauli, qui de hac re Corinthios arguit. Hoc haeresiarcharum insigne Luthero maxime proprium videtur; nam prius enthollcus fult et Papae nddict!ssimus; cum vero intellexisset suos articulos damnatos fuisse, |n Ecclesiam insurrexit eamque deseruit, quasi mutata esset in satanae synagognum. Posito quod Ecclesia facta videre queat. Quod enim ipse aliquando fuerit catholicus, romanus, monachus, sacerdos, doctor et ecclesiastes non fictus, sed ex animo, ipsemet abunde testatum reliquit in Praefatione primi tomi Operum suorum, ? ac ita mansit usque ad annum 16 sui monachatus, quem suscepit anno aetatis suae 22, ut patet ex Praefatione ipsius in librum De Votis Monasticis, 3 existimans, ut ipse ait, ut superius adnotatum est, 14 quod Ecclesia Papae esset vera Ecclesia, ipsumque Papam non venerabatur solum, sed adorabat tanquam Christi Vicarium et supremum Ecclesiae caput secundum Christum in terra. !5 Ut autem intellexit articulos doctrinae suae a Leone X Romano Pontifice [fuisse damnatos], in furorem actus usque ad insaniam, appellavit a Papa ad generale concilium, ° declaravitque Papam esse ipsissimum antichristum et Romanam Ecclesiam esse Babyloniam, sedem antichristi, ac insuper ipsum Papam cum omnibus Episcopis et universa Ecclesia, quae ei adhaeret, diris devovit et excommunicavit, seipsumque manifestarium haereticum, Ecclesiae catholicae acerrimum inimicum et adversarium declaravit. Testatur abunde haec omnia ipsius liber Contra Bullam Leonis X Romani Pontificis. '? Unde perspicuum est Lutherum non agnitae veritatis amore, sed exercendae vindictae libidine, tanquam, ut sibi videbatur, !? gravi iniuria lacessitus, Romanam Ecclesiam deseruit et transfuga a Christi Ecclesia ad antichristi synagogam transivit. Dicam hic ego ilud Ieremiae: Quomodo obscuratum est aurum, mutalus est color optimus ! '? Ante damnationem articulorum erat Luthero Romana Ecclesia, ipsomet teste, aurum optimum. Quomodo statim aurum hoc pretiosissimum infelici metamorphosi mutatum est in stercus vilissimum ? III. Sed demus Luthero, contra id quod dici solet et experientia ipsa ostendit: Impedit ira animum, ne possit cernere verum, ut, ira Horum. 14) Hypotyposis M. Lutheri, vol. 2, part. 1, sect. 2, Dissert. 2, pag. 56-57; sect. 5, Dissert. 12, pag. 327-332. 15) Praefat. De Viribus e! Voluntate Hominis, W. L. t. 1, f. 49"; Appellatio M. Lutheri a Cardinale ad Papam, ibid. f. 218%; epist. M. Lutherl ad Leonem X, ibid. f. 235*; Comment. Post. in Epist. ad Gal. tbid. t. 5, f. 291. 16) Appellatio M. Lutheri a Papa ad Concilium, W. L. t. 1, f. 231-232. 17) Ibid. t. 2, f. 932-98». 18) Appellatio M. Lutheri a Papa ad Concilium, ibid. t. 1, f. 231 et t. 2, f. 50*; Hypotyposis M. Lutheri, vol. 2, part. 1, sect. 5, Dissert, 13, pag. 338-341. 19) Thr 4, 1. DISSERTATIO PRIMA 465 furens, cognoverit veritatem, nempe quod Romana Ecclesia non sit vera Christi Ecclesia, sed antichristi synagoga, acciderit Romanae Ecclesiae id quod olim synagogae Iudaeorum, quibus Dominus ait: Auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus eius, ?* hoc est, auferetur a vobis vera fides veraque religio, et dabitur ecclesiae gentium, ?' sicut a tabernaculo Moysi translata fuit arca testamenti cum tabulis legis in templum a Salomone magnificentissime extructum, ?? abstulerit Deus veram fidem et vere catholicam christianamque religionem a Romana Ecclesia; cui genti dedit? In quam transtulit? Ubinam veram Ecclesiam constituit ? Extra Ecclesiam veram non polest esse salus; ? ipsa enim est mystica arca Noe.?* Quaenam, quaeso, et ubi est ista arca Noe, in quam ingressus fuit salutis aeternae gratia Lutherus, a Romana Ecclesia egressus ? Ut exemplis rem illustremus, Paulus quidem synagogam, in qua tum existimabat veram fidem et religionem divinam reperiri,?5 non dereliquit, nisi postquam coelesti oraculo per Christum iussus fuit Ananiam adire, ut ab eo instrueretur, baptizaretur et verae Christi Ecclesiae incorporaretur ac coagmentaretur.?9? Sicque synagogam reliquit, inventa Christi Deique Ecclesia. Idem legimus de Cornelio Centurione ; religionem suam, in qua Deum avita pietate colebat, missam non fecit, nisi postquam, per Angelum Domini admonitus, Petrum accersivit, ac per eum edoctus, veram Christi fidem, religionem, Ecclesiam, baptizatus, invenit ac tenuit ; ?" tunc antiquae religioni nuncium remisit. Sic eunuchus reginae Candacis, ?? sic Dionysius Areopagita, ?? sic D. Augustinus, manichaeus cum esset, sectam illam minime deseruit, nisi postquam per D. Ambrosium edoctus veram Ecclesiam, idest, Romanam, per legitimam Romanorum Pontificum successionem a D. Petro, Apostolorum principe, usque ad Siricium Papam originem suam demonstrantem evidenti ratione comperit. 3? Nune dico: Deseruit Martinus Lutherus Romanam Ecclesiam tanquam synagogam antichristi; dicat: Quaenam est vera Ecclesia Haereticis Rebaptizandis, (P. L. 3, 1123); S. Hieronymus epist. 15, ibid. 22, 355. 24) Ct. 1 Petr 3, 20. 25) Cf. 1 Tim 1, 13. 26) Cf. Act 9, 1-22. 27) Ct. ibid. 10, 1 sqq. (P. L. 32, 98-111); epist. 53, ibid. 33, 196; Contra Iulianum Pelagianum, lib. 3, cp. 3, ibid. 44, 645; De Utilitate Credendi ad Honoratum, cp. 8, tbid. 42, 78-19. fuerit sedes antichristi, Luthero prius quaerenda fuisset. vera Ecclesia; cum extra Ecclesiam non sit salus, sicut fecerunt Paulus, Cornelius, etc. Lutherus autem deserult Romanam Ecclesiam, sed aliam non quaesivit; cum tnmen ipse docent non posse Inveniri Christum, nisi prius invenlatur Ecclesia; sed novam fundavit, ut Valentinus, etc. Num fortc perlerat omnino Ecclesia, contra Christi promissa? Christi, ad quam transivit? Dicat, dicat, quaeso; vel dicat, qui in ipsius locum successit, Polycarpus Laiserus: Antequam Lutherus a Romana Ecclesia deficeret camque diris devoveret tanquam satanae synagogam, quaenam erat vera Christi Ecclesia ? Aut ubi erat? In paganismo ? An in iudaismo vel mahumetismo % Forte apud haereticos Nestorianos et Eutychianos vel etiam schismaticos in Graecia, in Armenia, Aethiopia, vel apud Hussitas in Boihemia ? Sed ad nullam istarum sectarum Lutherus se contulit, veram Ecclesiam minime quaesivit. Et tamen mirabile est, quod ipse etiam aliquando docuit non posse inveniri Christum, nisi prius inveniatur Ecclesia. In Postilla enim Ecclesiastica in die Nalalis Domini, explicans Evangelium Lucae, loquens de pastoribus, qui Christum invenerunt, ait?! quod «qui Christum inventurus est, necesse habet prius Ecclesiam invenire », sicut pastores dicuntur invenisse Mariam priusquam infantem Iesum. *? Et in eodem sermone ait:?* «Quomodo sciretur Christus et fides eius, nisi prius sciantur fideles eius ? Et qui aliquid de Christo nosse cupit, non debet sibi fidere aut privatum sua ratiocinatione pontem in coelum extruere, sed Ecclesiam adire, visitare et consulere, quae conservat omnia verba Dei in corde suo eaque ponderat, confert secum et cum Scripturis». Ita Lutherus, exponens illud: Maria autem conservabal omnia verba haec, conferens in corde suo. ^ Nunc dico : Quam Ecclesiam invenit Lutherus, relicta Romana ? Quam adivit? Quam consuluit ? Quomodo ergo, non inventa prius Ecclesia, Christum invenit? Ecclesiam nec invenit, nec quaesivit ; sed tantum Scripturis dans operam, ex suo cerebro proque suo libito novam ecclesiam sicut Valentinus, sicut Marcion, sicut Arius, sicut Donatus, sicut Manes a fundamentis sectam a suo nomine fabricavit. Forte funditus perierat corrueratque Ecclesia, ut reparatore Luthero opus fuerit, contra Christi promissa: Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, el portae inferi non praevalebunt adversus eam ; 35 et: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi 2** Iam de mundo perierat omnino, sicut Donalistae haerctici comminiscebantur, quod per Donatum in Africa fuerit reparata? *? Ecclesiae, cp. 17, (P. L. 43, 425); Contra Cresconium Donalistam, lib. 4, cp. 58, ibid. col 587. DISSERTATIO PRIMA 467 Sed bene in eos D. Augustinus libro De Baptismo: 3* «Si Ecclesia iam universum per orbem perierat ; unde ergo, inquit, Donatus apparuit, de qua terra germinavit ? Ex quo mari emersit? De quo coelo cecidit ? » Ita inquam nunc ego: Si perierat Ecclesia omnino si perierat, ante Lutherum, cum sancta Ecclesia maler dicatur?? et sit omnium $5, ri verorum christianorum, ex morlua iamdiu matre quomodo nasci potuit est Lutherus. Lutherus ? Num formatus a Deo sicut novus Adam de terra ? *? Facile novus Adam, hominum non reparator, sed perditor. . IV. Sed, quoniam Lutherum faciunt tertium Eliam, ^! volunt Dicunt LutheTE . m : : | Eccleveram Christi Ecclesiam non periisse quidem de mundo, sed latitasse, ? am eo sicut in diebus Eliae accidit, ita ut existimarit Elias solus remansisse e 1 , cultor Dei in mundo : Altaria, inquit, tua destruxerunt, el Prophelas... ut in diebus occiderunt, el reliclus sum ego solus, * cum tamen multi essent fideles M in terra. Unde ait ad ipsum divinum oraculum : Reliqui mihi septem millia virorum in Israel, qui non curvaverunt genu Baal. Sed ne, quaeso, imponant nobis evangelici viri, neque illudant; sed inane non enim ait Elias, quod esset solus Dei cultor, sed Propheta, nec eu. loquitur de universa Ecclesia, sed in regno Israelis, in quo a regibus Mis sud idololatriae deditis acerbissimas persecutiones sustinebant veri Dei partipulan cultores, in primis vero prophetae, qui populum in officio pietatis ' continebant. Eliae autem tempore in regno Iuda mirum in modum florebat dum rerosoDei cultus et religio. Floruit enim Elias, ut ex Sacris Litteris luce cla- "ent rius est, regnante in Israel impio Achab cum impiissima Iezabele. 15 Tempore autem regis Achab regnabat in lerusalem pientissimus rex Iosaphat 3 Regum ** et 2 Paralipomenon, ** cuius pater etiam magnae in Deum pietatis testimonium habet, 2 Paralipomenon*? et 3 Regum ; *? universum enim Iudaeorum regnum ab omni labe idololatriae purgavit, et sacrosanctam religionem sartam tectam reddidit. Regnavit autem annis quadraginta [et uno] 5? Iosaphat, qui, ut dicitur 2 Paralipo- M. Lutheri, vol. 2, part. 1, sect. 2, Dissert. 1, pag. 47-48. Io. Fabricius Centifolium Lutheranum, pag. 374-385. 42) Adversus Papatum Romae a Diabolo Fundatum, W. L. t. 7, f. 455^, quorum genua non sunt incurvala ante Baal. 45) Ct. ibid. 18, 4. 46) Cf. 22, 2 sqq. Quadraginta tantum. quin etiam alii Prophetae erant in Israel. Qui Intitantem Ecclesiam fingunt, pseudoprophetae sunt, n Christo praedicti, qui Ecclesiam multo infei$- ciorem faciunt synagoga Iudaeorum, quae nunquam abscondita fuit. menon, ambulavit in via patris sui..., ct non declinavit ab ea, faciens quae placita erant coram Domino, 9 regnavit annis, viginti quinque, 5? et cultum divinae pietatis mirum in modum auxit. 5 Haec autem quomodo divinum vatem Eliam latere potuerunt, quae mundo notissima erant? Quod si minime latebant; quomodo dicere potuit se solum Dei cultorem relictum in mundo ? Quin ne propheta quidem solus erat in Israel; nam vivebat Michaeas propheta, quem Achab oderat, qui nonnisi vera ei valicinabatur, * et superstites adhuc erant centum Prophetae, quos Abdias dispensator domus regis Achabi abscondit servavitque, cum impiissima lezabel omnes Prophetas Domini occiderat. 55 Sed ita locutus fuit Elias, quia Iezabel innumeros Prophetas occiderat, et Eliam cum primis de medio tollere cupiebat, propterea ait: Prophetas luos occiderunt, el relictus sum ego solus, et quaerunt animam meam. 595 Utique solus relictus erat ex Prophetis, qui palam et publice divinum tueretur honorem ; nam qui superstites fuerant, propter metum persecutionis latitabant, sicut centum illi Prophetae, quos Abdias alebat. 5? Quare miserum est et inane effugium de latente Ecclesia et contra verbum Christi, a quo dicta fuit civilas... supra montem posila, quae abscondi non potest. 58 Qui autem latitantem Christi Ecclesiam faciunt, primo quidem se illos esse ostendunt pseudoprophetas, quos venturos Dominus praedixit, dicentes : Ecce hic es! Chrislus, aut illic. 9 Sed et praemonuit : Si... dixerint vobis : Ecce in deserto est, nolite exire; ecce in penetralibus est, nolite credere. *? Deinde, cum secundum Scripturas Ecclesia Dei sub Novo Testamento multo futura esset augustior et gloriosior synagoga sub Testamento Veteri, sicut templum Salomonis multo magnificentius fuit tabernaculo Moysi; boni isti viri, qui a temporibus D. Gregorii Ecclesiam Christi propter metum antichristi, idest, Romani Pontificis, ut comminiscuntur, latitare asserunt, ? faciunt eam multo infeliciorem miserrima synagoga ludaeorum, a Christo reprobata. Nam Iudaei quidem etiam in deploratissima captivitate positi habent semper 18, 4. 13. 58) Mt 5, 14. 59) Ibid. 24, 23. 60) Ibid. vr. 26. 61) Cf. Agg 2, 8-10; Is 54, 1; Gal 4, 25-31. 62) Adversus Papatum Romae a Diabolo Fundatum, W. L. t. 7, f. 455% DISSERTATIO PRIMA 469 semperque habuerunt suas synagogas, sicut Iacobus apostolus in Aclis ait : Moyses enim a lemporibus antiquis habel in singulis civitatibus qui eum praedicent in synagogis, ubi per omne sabbatum legitur. ** Sic etiam temporibus Tertulliani, Cypriani, Augustini, Gregorii ad haec usque nostra tempora Iudaei habent ubique gentium, ubi «palabundi, ut Cyprianus loquitur, ^ et a patrio solo et coelo profugi habitant » habent suas synagogas, ubi legunt per omne sabbatum legem et Prophetas, orant psalluntque, servant sua sabbata Íestaque legalia, circumciduntur et publice secundum morem legis suae habent suae religionis exercitia. Et Christi vera Ecclesia a mille annis, semper in penetralibus latitans et in tenebris sepulta, nullum habuerit christianae religionis publicum exercitium ? Tandiu Christum coram omnibus erubuerit, et timens eos, qui occidunt corpus, 9*5 sine publica Christi confessione et Evangelii vera sinceraque praedicatione manscrit, sine Episcopis, quos Spiritus Sanctus posuit... pascere Ecelesiam Dei, ** et quos Deus posuit pastores et doctores... in opus ministerii, in acdificationem ® corporis Christi 8 usque in finem ? Quinam, quaeso, fuerunt tot saeculis Episcopi, pastores et doctores istius latitantis et in penetralibus absconditae ac in tenebris scpultae Ecclesiae ; cum 9? iuxta Evangelium Ecclesia a Christo fundata fuerit, sicut civitas munitissima supra montem posita, quae nec expugnari possit, nec abscondi ? V. Est autem Ecclesia, Luthero auctore, libro De Ecclesia el Conciliis, ?? multitudo fidelium, in qua est sincera praedicatio verbi Dei et sincerus usus Baptismi, Eucharistiae, clavium et legitima electio ministrorum ad praedicandum. et minislrandum sacramenta cum publica oratione et psalmodia. Haec autem non erant, ut ipse tandem perspexit, in Romana Ecclesia, ac propterea eam tanquam falsam ecclesiam Christi veramque satanae synagogam dereliquit. Ubi ergo invenit, in qua orbis parte hanc fidelium multitudinem invenit, in qua lutherano more haberetur sincera praedicatio evangelii et sincerus sacramentorum usus? Quis unquam ante Lutherum docuit Lutheri 28. Vulg.: Regere, loco: Pascere. 67) Ms.: Aediflcatione. 68) Eph 4, 12. 69) Ms. adiungit: Igitur. 70) Von den Conciliis und Kirchen. Bey Welchen Zcichen die Chrisiliche Kirche zu erkennen sey, l. G. t. 7, f. 279-281" sqq.; W. G. t. 7, f. 503*-504*.. 5075. Iuxta Lutherum Ecclesia est coetus fldelium, in quo est sincera praedicatio, etc.; quae cum non invenisset in R. Ecclesia, altam fahricatus est; sic transiens a domo Petri ad synagogam satanae, ut Simon Magus, Tamen prius diu dubitavit, pene in desperationem nctus, evangelium et lutheranae dogmata fidei? Qui populus unquam sic credidit, ut Lutherus credendum docuit ? Quia igitur non invenit Ecclesiam, in qua esset pro suo arbitrio sincera praedicatio verbi Dei et sincerus sacramentorum usus, ac si Ecclesia Christi omnino periisset, novam architectatus et a fundamentis fabricatus fuit, ita ut a Lutheri persona Ecclesia Christi, quae a multis saeculis iamdiu perierat, sit nuperrime inchoata, Lutherusque primus post tot saecula fuerit christianus. Sed quaenam haec sunt insanissimi capitis deliramenta ? Non transivit cum Apostolis, Christum sequens, Lutherus a synagoga in domum Simonis, sed cum Simone Mago a domo Simonis Petri in synagogam satanae; et licet seipsum Paulo se comparet in Praefalione Operum suorum, dicens quod, cum esset in papatu, Saulus erat, 7! mentitur tamen in caput suum, ? nam Paulus a Christo conversus certissimus redditus fuit de vera fide et Ecclesia, propterea invalescebal el confundebat Iudaeos..., affirmans quoniam hic esl Christus. ?? VI. Lutherus autem deserta Romana Ecclesia diu dubitavit, cum tamen articulus sit maxime principalis: Credo sanctam Ecclesiam catholicam ; * nam qui Ecclesiam non audil, est... sicul elhnicus el publicanus. *5 Quod autem de Ecclesia dubitaverit, ex ore ipsius testimonium habemus. In Praefatione libri De Abusu Missae : « Quam saepe, inquit, 78 cor mihi palpitavit, meque coarguit, atque obiecit: Tu ne solus sapiens, ceteri omnes errent, ac tanto tempore errarint ? Quid si tu erres, ac tot in errorem seduceres perpetuo supplicio condemnandos ? » In Praefatione nanque ad Proposiliones suas De Viribus et Voluntale Hominis sine Gratia, fassus de principio suae causae contra papatum et sophistarum regnum, quodque per imprudentiam in causam istam lapsus sit, ait : 77 « Quae et qualia cor meum isto primo et secundo anno passum fuerit, quantaque fuerit mea tunc non ficta humilitas ac pene desperatio, ah quam parum norunt illi, qui post vulneratam Pontificis maiestatem coeperunt superbissime invadere!» f. 261*. 77) W. L. t. 1, f. 49*, DISSERTATIO PRIMA 471 Sed quaenam, quaeso, istà tam magna tanque diuturna cordis angustia ? Post pauca ait:?* «Cum omnia argumenta superassem per Scripturas, hoc unum cum summa difficultate ct angustia tandem, Christo favente, vix superavi, Ecclesiam scilicet esse audiendam ». Hoc autem, quoniam, ut sequitur, ? Ecclesiam Papae pro vera Ecclesia coluerat. Duobus igitur annis Lutherus summa cum difficultate et angustia laboravit, ut hoc argumentum dissolveret ac superaret, ac vix tandem superavit, ut se ab obedientia Ecclesiae Romanae eximeret ; cum tamen eodem tempore causam contra papatum ageret. Quis non hic videat quod Lutherus tanquam impius alastor male sibi conscius, reluctante conscientia, Ecclesiam Papae, quam pro vera Ecclesia coluerat, impugnabat ? Licet enim, ut ipse ibidem loquitur, 9? multi boni viri propositiones suas laudarent ; impossibile tamen fuit, illos ut Ecclesia aut organa Spiritus Sancti agnosceret, quoniam Papam, Cardinales, Episcopos, theologos suspiciebat. Nec tamen tantum per biennium duravit Lutheri pugna ista et contestatio cum propria conscientia. In libro enim De Servo Arbitrio in Erasmum Roterodamum, cum dixisset ille in sua Diatribe : 8 «Movet me nonnihil tam numerosa series eruditissimorum virorum, tot saeculorum consensu approbatorum, inter quos fuerunt peritissimi Sacrarum Litterarum, item sanclissimi aliqui martyres, multi miraculis clari, adde recentiores theologos, tot academias, concilia, Episcopos, Pontifices»; respondens Lutherus, ait: 9? «Fateor, mi Erasme, non immerito te istis omnibus movcri; ego ultra decennium istis omnibus sic motus sum, ut nullum alium arbitrer esse, qui aeque sit istis permotus, eratque mihi incredibile ipsi hanc Troiam nostram, tanto tempore, tot bellis invictam, posse aliquando capi». Si per decennium tantopere permotus fuit auctoritate Pontificum, conciliorum, academiarum, martyrum et virorum erudiLissimorum et sanctissimorum, qui a partibus Romanae Ecclesiae sunt, nec tamen toto decennio eam desiit impugnare; qualinam, quaeso, Lutherus conscientia tandiu fuit ? Qualis animus tam male sibi conscius ? S. Auctor verba Erasini referl qualia in Luthero prostant, 2) W. L. t. 2, f. 469*, summa difflcultate superans argumentum de Ecclesia audienda; dum contra suam conscientiam Ecclesiam impugnarct. Ultra decennium haec interna pugna durnvit. Lutherus contra communem ordinem, de repente factus est pessimus, nam prius erat cultor ct adorator Papac, ut ipse multis in locis fatetur. VII. Dici solet, et verum est, quod nemo repente fit summus, tantum in Luthero haec regula passa est exceptionem; nam, antequam a Leone X haereseos damnaretur, summus erat Romani Pontificis cultor, ita ut, sicut in Praefatione ad articulos De Viribus el Voluntate Hominis sine Gralia ait, 9 Papae articulos, idest, doctrinae dogmata, adoraret; et in Praefatione primi tomi ait * quod in defendendo papatu tam erat vehemens, tam serio agebat, ut paratissimus esset omnes, si potuisset, occidere, qui Papae vel in una syllaba obedientiam detrectarent. Priore epistola ad Leonem X ita scribit:55 « Beatissime Pater, prostratum me pedibus tuae Beatitudinis offero. Vivifica, occide; voca, revoca; approba, reproba ut placuerit. Vocem tuam vocem Christi in te praesidentis et loquentis agnoscam n». Et in epistola posteriori: 98 «Beatissime Pater, coram Deo et tota creatura sua testor me neque voluisse neque hodie velle Ecclesiae Romanae ac Beatitudinis tuae potestatem ullo modo tangere, quin plenissime confiteor huius Ecclesiae potestatem esse super omnia, nec ei praeferendum quidquam sive in coelo sive in terra praeter unum Iesum Christum ». In Appellatione sua a Cardinale Caietano ad Romanum Ponlificem, de Leone X ita loquitur : ® «Cum Sanctissimus in Christo Pater et Dominus noster Leo X, cuius clementia et veritatis et iustitiae observantia per totum orbem celebratur dignissime »; et postea : 9? « Cum fatear me solummodo disputasse et omnia sub pedibus Sanctissimi Domini nostri Leonis X subiecisse, ut occidat, vivificet, reprobet, approbet sicut placuerit, et vocem eius vocem Christi in eo praesidentis agnoscam ». Praeterea, quod maius est, timens ne a Leone X damnaretur, damnationem antevertere voluit Appellatione a Papa ad Concilium. Appellationem tamen facit praemissa hac expressa et solemni protestatione ** « quod contra unam, sanctam, catholicam et apostolicam Ecclesiam, quam totius orbis esse magistram et obtinere principatum non ambigo, inquit, Sanctae Sedis Apostolicae auctoritatem et Sanctissimi Domini nostri Papae bene consulti potestatem nihil dicere intendo». Ibique fatetur Papam Dei vices gerere in terris. 9? ; DISSERTATIO PRIMA 473 Sic videmus ad hanc usque horam Lutherum papistam, catholicum, romanum HRomanique Pontificis cultorem; et ecce tibi ad Lutheri aures fama pervenit a Leone X damnatum se esse haereseos. Accepta autem relatione latae in ipsum sententiae a Romano Pontifice, statim ex tempore factus fuit ei Romanus Pontifex purus putus antichristus, Ecclesia Romana sedes antichristi et omnes Episcopi cum omnibus, qui Romano Pontifici parent, facti sunt ministri et servi antichristi. E vestigio scripsit librum Contra Execrandam Bullam Antichristi, *: librumque in Romanam Sedem, quem De Capltivitatle Babylonica indigitavit. °? Quis non hic videat impii Amani perditissimi hominis furias, qui cum ab uno Mardochaeo viro Iudaeo se iniuria lacessitum arbitraretur, de Iudaeis omnibus ad explendam vindictae libidinem poenas sumere voluit ? ?3 Esto, peccaverit Romanus Pontifex damnando Lutherum; universa Ecclesia quid peccavit ? Cur universam ecclesiasticam potestatem pessumdedit * et de medio tulit, universamque Ecclesiam, quae sub Papa est, prorsus damnavit? Lutherus ipse dicat, quid hac de re sentiendum sit. In sermone enim De Exzcommunicalione ita loquitur: ?5 « Id super omnia et in omnibus considerandum est, quod potestas Ecclesiae, cum sit Christi potestas, licet pro nostris peccatis plerumque tradatur Pilatis, Herodibus, Annis et Caiphis violentisque aliis tyrannis, nostrum tamen est eam summis semper studiis revereri et colere exemplo Christi, qui sic Annam, Caipham, Pilatum honoravit. Ideo nec indignissimae eius abusiones nos debent permovere, quin quidquid ipsa fecerit hilariter feramus, aut saltem cum reverentia declinemus. Nam tempus nostrum periculosum est, ideo prudentissime oportet nos agere, ne propter personas potestatem pariter vilipendamus, imo propter potestatem vilissimas etiam personas honoremus ». Et postea subiungit : 95 « Excommunicatio iniusta nobilissimum meritum est, ideo dulciter ferenda, si excusationi tuae humiliter praestitae locus non fuerit datus. Hic enim dices illud : Maledicent illi, el tu benedices; ? tantum vide ne potestatem contemnas. Vis potestatis prodest, contemptus vero te perdet». Optimum sane magistrum Lutherus hic agit. Sed turpe Statim vero ac nuncium damnationis suorum articulorum accepit, Romanus Pontifex factus est antichristus. Etiamsi Summus Pontifex in Lutherum errasset, ipse, juxta suam doctrinam, debuerat Ecclesiam revereri eique non rebellare; at quod sapienter docuernt, minime praestitit, scd omnia vilipendcre et conculcare satcgit, ut aper de silva. nepudiata R. Ecclesia, cum veram nec quacsicrit, ncque invenerit, scd tantum suo arbitrio Scripturae sensum investigarit; faest magistro, cum culpa redarguit ipsum. Fuerit Leo X violentus, tyrannus, cuius tamen prius clementia, et iustitiae veritatis observantia universum per orbem dignissime celebrabatur ; *8 fuerit Pilatus, Annas, Caiphas, abusus fuerit indignissime potestate sua, fucrit iniusta excommunicationis ab ipso lata sententia; cur Lutherus cam dulciter minime tulit ? Cur nobilissimum hoc meritum respuit ? Cur potestatem tantopere contempsit, et Christi Ecclesiam in antichristi sedem et satanae synagogam propter talem excommunicationem transtulit ? Cur non cum Christo Pilatum, Annam, et Caipham honoravit ? Cur propter personam potestatem prudentissime minime non tantum non honoravit, sed etiam indignissime vilipendit, cum, ut ipsemet ait, contemptus potestatis hominem perdat ? Sed Lutherus vilipendere non satis esse ratus et pedibus conculcare, sicut porcus margaritas pedibus conculcat, abolere omnino voluit et cum universa Ecclesia prorsus convellere et ad nihilum redigere, ut de ipso vere dici illud possit, quod de exterminatore vineae Domini exercituum ** Regius Vates ait: Ezlerminavit eam aper de silva, el singularis ferus depastus est eam. ® Singularis graece non monos, sed monios,!?? quae vox silvestrem porcum significat maxime ferum, hebraice Ziz agri, fera agrestis. 19! Dicitur autem silvestris porcus vitibus maxime inimicus easque radicitus extirpare. Ita sane Lutherus Catholicis, qui per vites !'? in vinea Domini designantur, maxime fuit infensus, catholicam Ecclesiam, quam deseruit, pro virili exterminare curavit. Cum autem repudiata, ut ita loquar, Romana Ecclesia tanquam antichristi synagoga falsaque ecclesia, ad veram ab inilio a Christo supra montem fundatam minime se contulerit, nec veram Ecclesiam quaesierit, sed tantummodo verum pro suo arbitratu Scripturae sensum investigaveril, quasi idem esset Ecclesia et Scriptura, idem vera Ecclesia cum vero sensu Scripturae, quod summa insania est; factus est homo sine Ecclesia, ac per consequens sine vera fide, sine Christo, generatim significat quoddam genus ferarum, quae sunt solivagae ct solitariae prae nimia ferocitate, v. g. ut sus silvester. Cf. Migne Scripturae Sacrae Cursus Completus, t. 15, col. 981. Io. Duxtorfius Lexicum Hebraicum in h. v. 102) Ms.: Viteas. DISSERTATIO PRIMA 475 sine Deo. Cumque sicut corvus extra arcam Noe egressus ac nunquam reversus fuerit !9? ipse, consequens est, ut omnes, qui ipsum sequuntur, sint extra Ecclesiam, sine Christo, sine Deo; ferme, sicut 2 Paralipomenon legimus, íransibunt... mulli dies in Israel absque Deo vero et absque sacerdole doclore el absque lege.!9* Quis non videt Lutheranos absque sacerdotibus et legitimis doctoribus ? Absque Episcopis, sine quibus non potest esse Ecclesia ? Hoc autem Luthero auctore, atque hic fuit unus et quidem praecipuus fruclus novi istius evangelii. !0$ Sed praestat tandem ut de fructibus evangelii istius aliquid dicamus. DISSERTATIO SECUNDA MARTINUM LUTHERUM AB HOMINIBUS A SEIPSO A DEO DAMNATUM HAERESIARCHAE ARIO FUISSE IN SUA DAMNATIONE SIMILLIMUM AFFERTURQUE IUDICIUM LUTHER! DE SEIPSO I I. Ex his autem, quae de Lutheri damnatione dicta a nobis sunt, ? manifeste liquet, quod revera fuerit, sicut de haeretico homine Paulus ad Titum scribit, adtoxatázpıtog ? proprio iudicio condemnalus; * corde nanque obduratus et in sua sententia et haereseos perfidia pertinaciter obfirmatus, nil minus quam Arius aut quis alius maxime haereticus incorrigibilis fuit. Sed, quoniam Ario cum primis Lutherum similem, in multis etiam superiorem reperimus, ? non ab re fore existimamus demonstrare ipsum hac etiam in re perquam similem et superiorem. Damnatus fuit ab utroque magistratu Arius propter haeresim, sicut in historiis ecclesiasticis legimus. Cum enim lapsus fuisset in hacresim, dum Alexandriae presbyter esset, et a Moeletio deprehensus, typis Polyglottis Vaticanis 1926. 104) 15, 3. 105) S. Laurentius aliquarum Dissertationum ordinem pluries mutavit, quin ad deflnitivam ipsarum dispositionem veniret. De hac re cf. Introductio Generalis in Hypotyposim M. Lutheri, vol. 2, part. 1, pag. XXIII sqq.; cf. ctiam Introductio huius vol. png. 150-192. 3) Ms.: Autoxataxpttoc. 4) 3, 11. 5) Cf. Hypotyposis M. Lutheri, Disserl. 2-3, sect. 2, pag. 99 sqq. et Dissert. 3, sect. 5, pag. 227 et passim. ctus est homo sine Ecclesia, sine Christo, sine Deo. Lutherus Ario similis fuit in damnatione. Arius in haeresim lapsus, ab Episcopo Alexandrino damnntus, contra ipsum Episcopum insurrexit; a Basileo et Athanaslo confutatus, in Nicacna synodo damnatus, minime reslpuit; denunciatus fuisset Alexandro episcopo Alexandrino, ut S. Ephiphanius scribit, ab Episcopo monitus correctusque, cum ab errore resipiscere minime voluisset, coacto ab Episcopo Episcoporum et presbyterorum concilio anathemate mulctatus et sacerdotalis dignitate privatus, Alexandria pulsus fuit." Damnatus autem ab episcopo Alexandrino et concilio, nihilo melior, quin multo deterior factus in Episcopum iras suas furiose convertit tanquam in acerrimum persecutorem suum. Ita enim scribit ad Eusebium, Nicomediensem episcopum, dicens: «Eusebio, domino suo amantissimo, homini Dei fideli, orthodoxo, Arius, quem Alexander Papa iniuste insectatur ob veritatem, quae vincit omnia ».? Et postea: «Episcopus Alexander graviter nos oppugnare, persequi et omnem, ut dicitur, rudentem contra nos movere coepit eo quidem animo, ut nos veluti homines impios a civitate ideo expellat, quod ei minime assentimur praedicanti ». ? Non possunt haeretici a diabolo excaecati errorem suum agnoscere, sed tanquam caeci et palpantes in meridie, 1° ponunt lucem in tenebras el tenebras in lucem, dicentes malum bonum et bonum malum,?! catholicam fidem haeresim arbitrati et suam haercsim ipsissimam fidei veritatem. II. Fuit praeterea Arius a viris doctissimis confutatus; sed lavarunt aethiopem, et in arena seminarunt. Licet enim a S. Basileo episcopo Amaseno et martyre fuerit Arii haeresis valide cum primis confutata, ? et postea ab Alhanasio aliisque ; ? tamen, quia Eusebium Nicomediensem episcopum invenit patronum cum multis aliis Episcopis, mirum in modum propagata invaluit. 14 In concilio Nicaeno non semel aut ilerum redargutus convictusque fuit ab Episcopis et tandem totius concilii sententia damnatus, excommunicatus et renunciatus haereibid. 82, 886. 8) S. Epiphanius Adversus Haercses, Haeres. 69, ibid. 42, 210; 'Theodorctus Hist. Eccles. lib. 1, cp. 4, ibid. 82, 910. 9) S. Epiphanius Adversus Haerescs, Haeres. 69, ibid. 42, 210-211; Theodorctus Hist. Eccles. lib. 1, cp. 4, ibid. 82, 911. 10) Iob 5, 4. Vulg.: Palpabunt. 11) Is 5, 20. Vulg.: Dicitis malurm..., ponentes tenebras lucem et lucem tenebras. 28, 439 sqq.); Apologia contra Arianos, ibid. 25, 247 sqq.; Orationes adversus Arianos, ibid. 26, 11 sqq. 14) Socrates Hist. Eccles. lib. 1, cp. 7, ibid. 67, 42; Sozomenus Hist. Eccles. lib. 1, cp. 15, ibid. col. 907; Rufinus Hist. Eccles. lib. 1, cp. 5, (P. L. 21, 472); S. Ilicronymus Adversus Luciferianos, ibid. 23, 172; Vincentius Lirinensis Commonil. 1, ibid. 50, 641-642. DISSERTATIO SECUNDA 477 ticus, minime ad sanam mentem rediit.!5 Nec modo in Nicaena synodo damnatus proscriptusque fuit, verum etiam in Antiocheno priori ;!5 in Sardicensi?? vero aliisque conciliis!? anathematis sententia perculsus auctoritate ecclesiastica fuit. Et praeterea politica potestate per Constantinum Magnum repressa non parum fuit perditissimi hominis execranda temeritas. Fuit in primis a pientissimo Imperatore Arius commonefactus, ut discordiae incendium restingueret. Cum enim Imperator certior factus fuisset de turbis inter orientis Episcopos Arii causa excitatis magnisque concertationibus in Ecclesia agitatis, per Hosium Cordubensem episcopum litteras dedit ad Alexandrum episcopum el Arium, quibus cos ad concordiam pacemque cohortatus fuit.!? Extant autem litterae apud Eusebium, ? in quibus Arium ita alloquitur : « Tuque, Ari, istud, quod neque initio animo complecti, et quod fuisses complexus silentio praeteriisse debebas, inconsiderate effutivisti, unde discordia inter vos concitata, tum conventus, qui in Ecclesia fieri solent, impeditus, tum populus sanctissimus varie in utramque partem distractus, ex totius corporis Ecclesiae compage divulsus est». Superbus autem et turgidus haeresiarcha reddidit Imperatori litteras, quae minime quidem extant ; sed ex Constantini rescripto constat eas fuisse parum officiosas minusque tam sublimi imperatoria maiestate dignas. ?! Scripsit pientissimus Imperator contra Arium epistolam, ut S. Epiphanius scribit, ? qua insanum haereticum suis coloribus depingit, et, ut merebatur homo, «malus interpres et diaboli imago atque statua dicitur», impietate haereseos et mille vitiis damnatum traducit. Quas quidem litteras, ut auctor est Socrates,?* Imperator magis populari et fusa scribendi ratione compositas, quo eius amentiam salsius morderet et lepida dissimulationis specie acrius pungeret, in singulis civitatibus passim divulgari curavit. Extat autem integra epistola apud Caesarem Baronium.* Ita pientisSozomenus Hist. Eccles. lib. 3, cp. 5, ibid. col. 1042-1046. 17) Socrates Hist. Eccles. lib. 2, cp. 20, ibid. col. 234-239; Sozomenus Hist. Eccles. lib. 3, cp. 11-12, ibid. col. 1059-1066. cp. 63-72, (P. G. 20, 1035-1047); Socrates Hist. Eccles. lib. 1, cp. 7, ibid. col. 54-55; Constantinus epist. ad Alexandrum Episcopum et Arium, (P. L. 8, 493-501). 20) Cp. 69, (P. G. 20, 1042). 21) Epist. Constantini Ario et Arianis, (P. L. 8, 509). 22) Adversus Haereses, Haeres. 89, (P. G. 42, 218). 23) Hist. Eccles. lib. 1, cp. 9, ibid. 67, 98. 24) Annales Eccles. an. 319, t. 4, pag. 4-8. n Constantino M. admonitus et ad concordiam invitatus, superbe respondit; ideo Imperator contra Arium prius epistolam scripsit, postea edictum promulgavit, quo Arius ut haereticus notabatur, eiusque libri igni damnabantur. Quare Arius suam haeresim publice retractavit in conciliis Nicaeno simus Imperator impiissimum haeresiarcham infamissimum ubique gentium reddidit. Postea vero, ut Sozomenus tradit, ?5 contra ipsum et omnes fautores ipsius publicum edictum Episcopis omnibus ct populis scriptum misit, ut tum illum tum eius opinionis fautores impiorum numero ducerent, et, si quis liber reperiretur ab eis scriptus, in ignem coniicerent. Refert autem Socrates edictum in hunc modum : °: « Victor Constantinus Maximus Augustus Episcopis et populo salutem. Cum Arius scelestorum et impiorum hominum consuetudinem imitetur, eandem cum illis ignominiae et turpitudinis notam merito subire debet, quemadmodum Porphyrius capitalis pietatis hostis, qui nefarios libros contra religionem christianam nuper edebat, mercedem dignam laboribus recepit et eiusmodi quidem, ut apud posteriora saecula non ipse solum maximis probris vexatus fuerit et turpissima infamiae labe aspersus, verum etiam impia eius scripta deleta penitus et extincta. Sic etiam visum est Arium et eius sectatores Porphyrianos nuncupare, ut quorum secuti sunt mores, eorum etiam nomen habeant. Quin etiam, si quod opus ab Ario scriptum reperiatur, illud cremandum esse, uti non modo eius execrabilis doctrina funditus tollatur, sed etiam nullum monumentum eiusdem omnino relinquatur ad posteritatem. Ilud etiam mandamus, ut si quis librum ab Ario compositum occultasse deprehensus et eum non statim in medium adductum igne combusserit, morte mulctetur, mox ut comprehensus fuerit plectatur capite ». Ita pientissimus Imperator Arium cum universa doctrina sua et cum omnibus complicibus et fautoribus suis pia severitate et severa pietate damnavit. III. Huius rei causa omnes Ariani, vivo Constantino, catholicum nomen aflectarunt, et sub eo latitarunt,?? et timore Constantini omnes Ariani episcopi in Nicaeno concilio, ne in exilium poellerentur, subscripserunt Nicaenae fidei, etiam Caesariensis Eusebius, etiam alter Eusebius Nicomediensis episcopus, Arianorum summus promachus, propugnator et fautor.?9 Imo etiam ipse, etiam tandem Arius, ut lib. 2, cp. 32, ibid. 67, 1026-1027. 28) Socrates Hist. Eccles. lib. 1, cp. 14, ibid. 67, 110-114; Sozomenus Hist. Eccles. lib. 2, cp. 16, ibid. col. 971-975. DISSERTATIO SECUNDA 479 S. Hieronymus scribit Adversus Luciferianos,?? cum poenitens a concilio receptus fuisset suamque haeresim abiurasset damnassetque, subscripsit homousio, ficto quidem animo. Sed animorum Deus solus est iudex ; in facie totius Ecclesiae suam damnavit et abiuravit haeresim. Quare non modo ab aliis omnibus, verum etiam a seipso damnatum Arium reperimus. Nec tantum in Nicaeno, verum etiam in Constantinopolitano concilio, praesente Constantino, suam damnavit haeresim, et iureiurando affirmavit se Nicaenam fidem tenere, nec aliter sentire de fide. Cuius rei testis est S. Athanasius Oralione prima in Arianos, *?? ita dicens: ?* « Iussus a Constantino, ut scripto ederet fidem suam, callide per dolum suppressis suis impietatibus probatisque, ut diabolus solet, Sacrarum Litterarum simplicibus, uli scripta erant, verbis formulam suae fidei conscripsit. Deinde ab Augusto interrogatus, nihilne aliud in animo haberet et an vere sentiret quod profiteretur, Dominum enim periurii vindicem futurum, miser iureiurando respondit se nihil habere praeter ea quae scripto prodidisset, neque dixisse aliter neque cogitasse ». Socrates etiam historiam istam simili modo enarrat, *? quod Arius accersitus et rogatus ab Imperatore sententiam, utrum concilii Nicaeni decretis consentirct, sine mora, alacri et prompto animo, coram Imperatore subscripsit, et, adactus ad iusiurandum, iuravit se vere et ex animo sentire, quemadmodum scripserat. Quare, cum Imperator fidem ei adhibuisset, mandavit Alexandro episcopo Constantinopolis, ut eum in communionem reciperet. « Astute, inquit Socrates, Nicaenae synodi decreta ludificatus fuit, ct fucata ratione ad fraudem in subscribendo usus fuit ». At vero in facie Ecclesiae haeresim abiuravit, et, catholicae fidei subscribens, iterum seipsum damnavit, et in hacreseos crimen se incurrisse testificatus fuit. IV. Sed quoniam impius in profundum venerat, adeo ut divina quaeque contemneret, ?! divina ultio nequaquam passa est tantum 536). Haec epistola in aliquot graccis manuscriptis codicibus, ut in editis latinis, inscribebatur Oratio 1 conira Arianos, sed nunc docti enm penitus distinguunt a 4 Orationibus contra Arianos, ibid. 31) Ibid. col. 579-582. 32) Hisl. Eccles. lib. 1, cp. 38, ibid. 67, 175. et Constantinopolitano, et coram Imperntore sententiis concilii Nicaeni subScripsit, ficto quidem animo. Sed divina ultio tantam Impletatem subsecuta est, et Arius miserabili morte e vita discessit. Sic Deus haeresiarchae interitu haeresim damnavit; impietatis monstrum in animarum perniciem diutius vivere ; sed subita et infami morte filium istum perditionis, ad instar Iudae ** extinctum, de medio tulit. Quam rem S. Athanasius, ad Serapionem scribens, ita narrat, dicens :?5 «Ita eum digressum a principe voluerunt Eusebiani solita sua vi in Ecclesiam introducere. Sed contradicebat Constantinopolitanus episcopus Beatus Alexander, non debere, inquiens, -haeresis inventorem, in communionem recipi. Ibi iam mirabundi Eusebiani: Quemadmodum, inquiunt, vobis invitis curavimus ab Imperatore evocari; ita crastino die, etiamsi vobis minime ex sententia sit, in communionem Ecclesiae adducemus. Sabbatum autem erat cum haec loquerentur. Quibus auditis, Alexander magno cum moerore ecclesiam intravit, et porrectis ad Deum manibus lamentatus est, pronus in vultum cadens humique iacens ita oravit. Aderat enim cum eo Macarius socius oralionis, qui eius verba excepit. Postulabat autem alterutrum : Si Arius, inquiens, crastina die in synaxim introducetur, nunc dimiilas, quaeso, seruum tuum, Domine, et non pium cum impio perdas;?? sin autem Ecclesiae parces, scio autem quod parces, respice in verba Eusebii, neque des in exitium et vituperium sortem tuam, 3? et tolle Arium, ne, eo recepto in Ecclesiam, videatur cum eo simul haeresis recipi, neve deinde impietas pro pietate habeatur. Haec precatus Episcopus plurimum cogitabundus et anxius inde recessit, et res mira incredibilisque evenit. Eusebianis minantibus, Episcopus orabat. Arius autem, Eusebianis fretus, multa blaterans, in secessum abiit quasi ad usum alvi, et de repente, iuxta quod scriptum est, pronus factus medius crepuit,?? humique expiravit, utroque et vita et communione fraudatus. Hic^finis Arii ». Atque ita quidem haeresiarcha miserrimus tandem a Deo damnatus, infami morte extinctus fuit. «Ipse siquidem Dominus, subiungit Athanasius,'*? iudicem se praebens minis Eusebii et Alexandri precibus, arianam haeresim condemnavit, ostendens eam indignam esse Ecclesiae communione, omnibusque manifestum reddidit eam, tametsi ab Imperatore et omnibus mortalibus adiuvetur, ab Ecclesia tamen damnatam esse, declaratumque est officinam Arianorum non Deo gratam, sed impiam et inimicam esse ». Ps 25, 9. 38) Ct. 1oel2, 17. 39) Act 1,18. Vulg.: Crepuit medius. 40) P. G. 25, 687-689. ———— — U ; 2,55, n EI edi UT DET c LUE We cmm e Mme n m m a 08 DISSERTATIO SECUNDA 481 Refert etiam Athanasius * quod Arii mors quamplurimis proficua et salutis occasio fuit, dicens : « Certe plurimi ex iis, qui ante decepti erant, conversi sunt, idco nimirum quod non quivis alius, sed ipse Dominus blasphemiis impetitus condemnaverit haeresim adversus se conílatam. Quam enim Dominus reprobat, quis approbabit ? » Simili modo narrant interitum Arii Socrates, Sozomenus, Rufinus * et alii ecclesiastici historici. 45 Narrat autem Socrates, quod notatu dignum est, dicens : $6 « Postquam enim aula Imperatoris egressus est Arius, Eusebii fautoribus stipatus, magna cum celeritate et pompa per mediam urbem incedit. Simul atque forum Constantini, sic enim appellatum est, appropinquaverat, in quo columna ex porphyrite locata est, timor ex conscientia sceleris exortus Arium opprimit ; cuius vi laxatus alvus», etc. Hic videre est illud: Vidi impium exaltatum et elevatum sicul cedros Libani, el transivi el ecce non eral. * Ita Arius subito defecit, periit propler iniquilalem suam. Velut somnium... Dominus... imaginem ipsius ad nihilum 4$ statuit. Ita ad praecipitium damnationis aeternae sicut ludas a diabolo, cui locum dedit, perductus est Arius. Quem, ut Theodoretus ait, !? «hostis veritatis diabolus nactus fuit, ut cuius conatibus Ecclesiam procellis miscere exagitareque instituit, persuasitque illi, ut apostolicae Alexandri doctrinae aperte resisteret», et, ut S. Epiphanius ait, *? diabolica operatione afflatus, extulit linguam suam contra proprium Dominum. A diabolo itaque afflatus, doctus ductusque, tandem [ad] aeternum exitium atque interitum perductus fuit. b V. Sed iam ad Lutherum, cuius causa a nobis haec relata sunt, veniamus, ostendamusque, quam adamussim perditissimo haeresiarchae Ario in damnatione similis fuerit, imo quin ctiam multo superior. Fuit quidem Arius incorrigibilis, nam, ut Sapiens ait, nemo polesl corrigere, quem Deus despezeril. * Haereticus autem a Deo induratus, cp. 29, ibid. col. 119. 44) Hist. Eccles. lib. 1, cp. 13, (P. L. 21, 4855-486). 45) Theodoretus Hist. Eccles. lib. 1, cp. 13, (P. G. 82, 951). 46) Hisl. Eccles. lib. 1, cp. 3S, ibid. 67, 178. (P. G. 82, 886). 50) Adversus Haereses, Haeres. 69, ibid. 42, 203. 51) Eccle 7, 17. Vulg.: Nemo possil..., quem ille, cic. et eius mors quamplurimis protuit. Eadem quae nb Athanasio, etiam a Socrate, Sozomeno et Rufino narrantur. Lutherus fuit Ario incorrigibilior et pervicacior, quia virulentus fuit in Romanum Pontiflcem, In principes, reges el imperatores. Non se retractavit, nec hneretici nomen abhorruit, E sicut Pharao, excaecatus ? et in reprobum sensum traditus est. 5? Lutherus autem longe incorrigibilior ; nam Arius quidem in. Alexandrum episcopum Alexandriae, a quo in concilio fuerat damnatus, excommunicatus et mulctatus exilio, maledicentia invectus fuit. At vero detractionibus sanctum illum Episcopum, non conviciis virulentis oneravit, non blasphemiis obruit, non diris devovit et excommunicavit, sicut Lutherus Leonem X Romanum Pontificem, Christi Vicarium, * nec omnes Episcopos tanquam antichristi ministros 95 omniaque concilia 55 quasi satanae synagogas Arius, ut Lutherus, damnavit, nec universam Christi Ecclesiam 5 pessumdedit. 5? Arius a Constantino Magno correptus, scripsit quidem epistolas ad eum parum officiosas et tanta maiestate indignas; at vero Lutheri comparatione modestissimus videri potuit. Hic enim in principes omnes, reges, imperatores furenter adeo maledictis excurrit, ut passim tyrannos, Turcis multo peiores, latrones, carnifices, bestias, canos, lupos, porcos dicere similibusque titulis honestare nil veritus sit. 5? Maxime vero omnium Carolum V imperatorem augustum, a quo in Wormaciensi conventu publico Edicto damnatus fuerat, 9? talibus emblematis exornavit. 9 Ita homo verissime exlex, filius Belial, ** omnium divinarum humanarumque legum refuga utrumque magistratum, a quo damnatus renunciatusque haereticus fuerat, non modo maledictis incessere et impugnare, verum etiam expugnare funditusque diruere ex vindictae libidine molitus fuit. Arius semel quidem in concilio Nicaeno et iterum in Constantinopolitano palinodiam cecinit, maleque partam haeresim abiuravit ; sed horrendam execrandamque haereseos notam et longe infame haeretici nomen aut titulum nunquam admisit. Lutherus nullo neque divini, neque humani principatus timore, similis sane homini illi, de quo Dominus ait, quod neque Deum... timebat, neque hominem revereAntichristi Bullam, W. L, t. 2, f. 98^. 55) De Abroganda Missa Privata, ibid. f. 257*. pag. 273-279; Dissert. 9, pag. 297-305. 58) Ms.: Pessumdavilt. 59) Adversus Duo Pugnantia et inter se Contraria Caesarea Edicta, W. L. t. 2, f. 446^*-445*. Attendat lector ad errorem in numeratione foliorum et f. 452; De Potestate Saeculari, I. G. t. 2, f. 199. 420. Cf. etiam Hypotgposis M. Lutheri, vol. 2, part. 1, sect. 5, Dissert. 6, png. 279-281. 60) W. L. t. 2, 1. 445°% sqq. 61) Auf Vermeinte Keiserliche Edict, W. G. t. 6, f. 153*-164*;; Wider die Verkerer und Felscher Keiserlichs ; Mandats, ibid. f. 582-584». 62) Cf. Idc 19, 22; 1 Rg 2, 12. DISSERTATIO SECUNDA 483 batur, 5 adduci potuit, ut palinodiam caneret. Tantum per epistolam Cardinali Caietano Legato Apostolico se obtulit, ^ sed nonnisi ficto sicut Arius animo, ad palinodiam recantandam, et haereticum nomen exhorrere minime visus fuit. Ioannes Mathesius in Concione decima seplima de Vita el Laudibus Lulheri refert, 55 quod, cum vice quadam Lutherum adiisset auriga quidam, ut tantum hominem videret, Lutherus, cum illi Germanorum more manum porrexisset, dixerit ei: « Vade ad tuos socios et contubernales, et dicito eis te vidisse D. Lutherum maximum haeresiarcham ». Dixit autem hoc pro concione Mathesius el litteris mandavit in Lutheri laudem. Nobile sane et illustre encomium ab homine, qui inter Lutheranorum primipilos non postremus summum egit summi parentis et patriarchae sui encomiasten. VI. Sed in iudicio Lutheri de seipso videbimus quam parum a tam infami nomine abhorruerit. Videamus itaque ipsius de seipso iudicium, iuxta quod Dominus dicere ei potest : De ore tuo te iudico, serve nequam. ** Et quidem de seipso ante excitatam tanti schismatis tragoediam Lutherus multis quidem in locis, sed praesertim in Praefatione ad primum tomum Operum suorum ita pronunciavit : ** quod fuerit monachus, papista insanissimus, ad tantas res tractandas ineptissimus et indoctissimus, qui se, utcumque irreprehensibilis monachus viveret, sentiret coram Deo peccatorem esse inquietissimae conscientiae, qui non amabat, sed odio habebat iustum et peccatores punientem Deum, tacitaque si non blasphemia certe ingenti murmuralione indignabatur Deo, furebatque saeva et perturbata conscientia. Et in Commenlario super Epistolam ad Galatas non semel aut iterum dicit 9 quod, cum esset monachus, erat incredulus, infidelis, idololatra, blasphemus, osor Dei, abnegator Christi et aliis similibus emblemalis exornat primum vitae suae stalum, hominem depingit coloribus suis maxime impium. Et hanc quidem sententiam tulit ipse haereticus in seipsum catholicum. Sed quid de seipso pronunciavit, cum per spatium trium circiter annorum inter catholicam fidem et haeresim manifestam anceps, Nurnberg 15606. 66) Lc 19, 22. 67) W. L. t. 1, f. 11°. ut refertur n Mathesio, et ipse Lutherus fatetur; nit enim ante schisma se fuisse infidelem, Christi abnegatorem, etc.; postea per imprudentiam et ignorantiam turbas exCitasse et nb Ecclesin exiisse. Factus haereticus, temulentia nnimi se prophetam et evangelistam diactavit; at ad saniora reversus, haereticum se appellat, inter catholicum et haereticum medius fuit ? Ait in Praefatione eadem 5? casu, non voluntate aut studio, se in has turbas incidisse, et quod, cum universa Germania expectaret eventum tantae rei, quam nullus neque theologus neque Episcopus ausus fuerat attingere, fovebat ipsum aura ista popularis ; ct in Praefatione De Viribus el Voluntate Hominis?? se per imprudentiam in causam islam lapsum fuisse et quod necessitate coactus fuit, ut extrema tentaret et expectaret, quod primo et secundo anno multa passum [uit cor ipsius, ut pene desperarit, quod non tam confidens et certus fuit, quod multa ignoraret, quod de indulgentiis, unde ortum est dissidium et tantum excitatum incendium, quidnam essent prorsus ignoraret, et quod cum summa difficultate et anguslia vix tandem argumentum superavit, quod audienda esset Ecclesia, quoniam Ecclesiam Papae pro vera Ecclesia coluit. Quale hoc iudicium ! Quod per imprudentiam, per ignorantiam egressus a catholica Romana Ecclesia, quam pro vera Ecclesia coluerat, fuit, hoc est, factus fuit haereticus. De haerelicis enim D. Ioannes ait, quod a nobis, hoc est, a catholica Ecclesia, exeunt. ?! Postquam vero in manifestam haeresim delapsus fuit, et tanquam refractarius manifestusque haereticus a Romano Pontifice per excommunicalionis sententiam ab Ecclesia separatus, in potestatem satanae devenit, ?? de seipso grandia quidem locutus fuit: quod esset propheta, homo missus a Deo, evangelista, sanctum Dei organum, aliaque huiuscemodi thrasonice admodum de se iactavit, et in vulgus sparsit tanquam homo philautiae temulentia lymphatus et insania mentis affectus, similis Manichaeo, qui revera Manes, hoc est, insanus, ? seipsum apostolum Iesu Christi et paracletum venditavit. 74 Sed tamen, cum saniora sibi praesens locutus fuit, ab infami haereseos titulo minime abhorruit. In libro nanque sane tartareo De Captivitate Dabylonica, qui primus omnium à Luthero iam damnato haeretico scriptus fuit, ita loquitur: 75 «Quia video illis, papistis, otium et chartas abundare, dabo operam, ut negotium scribendi habcant copiosum ; praecurram enim, ut, dum gloriosissimi victores de una aliqua ficat. Cf. S. Augustinus De Haeresibus, Haeres. 46, (P. L. 42, 34);; Eusebius Caesar. Hist. Eccles. lib. 7, ep. 31, (P. G. 20, 719). 74) Euschius Caesar. Hist. Eccles. lib. 7, cp. 31, (P. G. 20, 719); S. Augustinus De Haeresibus, Haeres. 46, (P. L. 42, 34). 75) W. L. t. 2, f. 67*. DISSERTATIO SECUNDA 485 mea haeresi, ut illis videtur, triumphant, ego interim nova moliar ». Sed quae catholicae Ecclesiae, quae columna et firmamentum veritalis est, "9 haeresis videtur iudicaturque, non potest non esse haeresis; iudicium enim Ecclesiae a Spiritu Sancto est, unde in conciliis semper dicitur, sicut in concilio Ierosolymitano dictum ab Apostolis fuit: Visum esl... Spiritui Sancto el nobis." Lutherus autem proposuit semper novas haereses moliri, ut Catholici haberent copiosum negotium scribendi contra ipsum. Praeterea in Asserlione Articuli 30 eorum, quos Leo X damnavit, dicens omnes articulos loannis Hussi, in Constantiensi concilio damnatos, esse verissimos, christianos et evangelicos, ait: "8 «Si Ioannes Hussus fuit haereticus, ego plus decies sum haereticus, cum ille longe minora et pauciora dixerit » Quod quidem Lutheri dictum valde permovit Carolum V, augustissimum et pientissimum imperatorem, sicut in Wormaciensi Edicto ipsemet exprimit, ad proscribendum damnandumque Lutherum tanquam omnium pessimum haereticum. 7? Et quidem paulo antequam excitatum esset indulgentiarum dissidium, Lutherus Ioannem Hussum credidit pestilentem haereticum, sicut ipsemet in Commentario ad Galatas ait : ® «Tanta erat auctoritas Papae apud me, ut vel in minimo dissentire ab ipso putarem crimen aeterna damnatione dignum, eaque impia opinio faciebat, ut crederem Ioannem Hussum tam maledictum esse haereticum, ut vel de eo cogitare sceleratum ducerem ». Sed quidquid senserit Lutherus de Ioanne Husso, manifestum est quod non minus ab universa Ecclesia catholica in concilio Constantiensi damnatus et renunciatus fuerat Ioannes Hussus, * quam in concilio Nicaeno Arius, nec minus quam Arius ab omnibus Catholicis habebatur, sicut et nunc etiam habetur, haereticus. Voluit itaque Lutherus a Catholicis omnibus plus decies quam Ioannes Hussus, quam Arius, haberi haereticus, cum ipsemet plus decies illo se pronunciavit haereticum. Sed non mirum; neque enim aversatus fuit diaboli 9 nomen, quo Christus pessimum proditorem ludam perdilionis filium compellavit. 3 Sed Lutherus ipse seipsum nominavit diabolum. Scribens Ioanne Husso decies deteriorem. Et nihil mirum; cum nec diaboli nomen abhorruerlt. Sic Lutherus a selpso damnatus fuit. At fult etiam divino iudicio, ut Arius, damnatus, nam miserrime interiit, ut referunt Bozius, enim ad Cardinalem Albertum Brandeburgensem, Archiepiscopum Moguntinum, principem electorem, ait :% « Ego a Deo excitatus sum generalis diabolus contra vos, romanos diabolos, homicidas et sanguinarios canes, sicut Elias, quemadmodum quidam me appellant, contra Achab et Iezabel».?5 Diabolum se dicit et quidem generalem, universalem, hoc est, principem diabolorum, qui possit contra multos diabolos insurgere, nisi quod non modo ore supra modum maledico Romanos, hoc est, Catholicos omnes, diabolos dicit, verum etiam per summam blasphemiam prophetam Eliam dicit etiam diabolum excitatum contra Achab et Iezabelem. Quid igitur tandem est Lutherus, ut sciamus quid dicat de seipso ? Non modo plusquam decies haereticus est, verum etiam et plusquam decies diabolus est, nam diabolus generalis est, qui plus valet quam decem millia; plus enim valet imperator exercitus quam decem millia militum, sicut de David legimus: Tu unus pro decem millibus computaris. 8 Et ad hunc quidem modum Lutherus aùtozatázpitaç 87 a seipso iudicatus et condemnatus est. VII. Et tandem, ut nonnihil de divino iudicio, quo in hoc quidem mundo Lutherus iudicatus fuit, in veritatis et catholicae religionis gratiam, dicamus; palam est quod, sicut infelicissimus haeresiarcha Arius, cum iam in gratiam Constantinopoli ab Imperatore receptus, magnis honoribus principumque virorum favoribus potiretur, divino iudicio condemnatus subitanea maximeque infausta et infami morte sublatus fuit; ita et Lutherus modo non absimili reperitur extinctus. Cum enim Yslebii in domo Comitum Mansfeldensium, ubi regio cultu a prineipibus illis tractabatur, 33 « die quadam, cum laute coenasset et suis facetiis astantes ad risum provocasset, laetusque et hilaris seipsum somno dedisset, nocte suffocatus interiit». Scribit Tho- *pttoc- 88) S. Auctor sequitur opinionem maioris partis Catholicorum sui temporis, scilicet Lutherum subitanea morte occubuisse. Haec opinio nunc amplius non tenetur a maiori parte scriptorum etlam catholicorum, qui narrationem domesticorum de morte Lutheri ut substantialiter veram admittunt, Cf. N. Paulus Luthers Lebensende. Eine Kritische Untersuchung, Erlduterungen und Ergánzungen zu lanssens Geschichte des Deutschen Volkes, B. 1, Heft 1, Freiburg 1m Breisgau 1898; Hart. Grisar Luther, B. 3, S. 849 sqq. Cf. tamen I. Paquier Luther in Dictionnaire de Théologie Catholique, t. 9, an. 1926, col. 1180-1181 et B. Grabinski Wie ist Luther Gestorben? An. 1913. DISSERTATIO SECUNDA 487 mas Bozius, vir sane doctissimus, De Signis Ecclesiae, ® haud ita pridem compertum fuisse testimonio cuiusdam familiaris Lutheri, qui tunc puer illi serviebat, et postea ad catholicam religionem transivit, Lutherum sibi manus iniecisse et laqueo sibimetipsi mortem attulisse, sed ob honorem evangelii protinus cunctis domesticis rei consciis datum fuisse iusiurandum, ne factum divulgarent. ?? Fides apud lectorem esto. °% a Lindanus in suo Dubitantio de Lutheri morte ait? Hosium haud temere scripsisse ? Lutherum bene potum et hilarem postridie mane in lecto repertum fuisse mortuum. Laurentius Surius in Commentario Rerum in Orbe Geslarum de ea sic scribit in anno 1546, itaque ait : * «Die 17 Februarii, cum laute et splendide coenatus esset et facetiis suo more hilariter lusisset, eadem nocte sublatus est e medio». Similiter Ioannnes Cochlaeus, vir probatissimae fidei, historiam mortis Lutheri paucis ita describit in Actis Lutheri anni 1546, dicens: ?5 « Die 17 Februarii peracta in publico cum aliis coena eaque largiter sumpta et facetiis hilariter extracta, eadem nocte interiit ». Sed in gratiam lectorum non gravabimur totam historiam ex ipso Cochlaeo huc afferre et ad verbum referre. op. elt. Cf. etiam Hart. Grisar op. cit. B. 3, cp. In der Welt der Legenden, S. 851 sqq. instructus, pag. 308, Coloniae, apud Maternum Cholinum 1565. 92) De Haeresibus Nostri Temporis, lib. 1, f. 209, Antuerpiae, in aedibus Io. Stelsii 1566. 93) Pag. 474 ed. cit. Lindanus, Surius et Cochlaeus. ADDITAMENTA ADDITAMENTA AD HYPOTYPOSIM ECCLESIAE ET DOCTRINAE LUTHERANAE ADDITAMENTUM PRIMUM DE HYPOTYPOSI DOCTRINAE LUTHERANAE ET PRAESERTIM POLYCARPI TANTUM EX VERBIS DEI! Iam nunc, Deo auspice et duce, ad doctrinae Hypotyposim adhibenda manus est versandaque praesertim dogmata, quae Polycarpus hic Pragae contra catholicae fldei veritatem haereticorum more praedicavit. Adigit autem nos Polycarpus tantum ad Sacras Litteras, ut nonnisi armis divini verbi in ipsum decertare valeamus. In sua enim Postfatione ita loquitur, dicens: «Liberum vobis statuo, si velitis provinciam hanc vobis assumere, ut doctrinam amborum articulorum in hisce concionibus contentam per fundamentum divini verbi evertatis. Quod si praestare possitis, nunc vos pro magistris volo habere ct verbo Dei libenter cedere. Quod si ex fundamento divini verbi obstare non poteritis, quod ego bene scio, cum haec doctrina posita sit supra fundamentum verbi Dei; tunc scire debetis, quod cum vestris exprobrationibus, cavillationibus, mendaciis, blasphemiis, infamationibus, falsis glossationibus, cum libris ex suggestu proiectis et similibus phantasticis modis efficere prorsus non poteritis, quin totus mundus ex eo multo magis cognoscat, quod vos tantum iratus diabolus inequitet, non Spiritus Dei regat». Bona verba, quaeso, Polycarpe, bona verba; si Spiritu Dei regeris, unde malum pro malo et maledictum pro maledicto, cum Spiritus Dei e contrario benedicat? Turpe est magistro, cum culpa redarguit ipsum. Nunc ad rem adigit nos Polycarpus, ut in ipsum nonnisi gladio verbi Dei armati decertemus. Non videtur recordatus hoc loco Polycarpus doctrinae Lutheri De Servo Arbitrio, ubi ait? quod «nihil haeretici Scripturis doceri possunt », ADDITAMENTUM PRIMUM Sicut nec ludaei, veluti cum « Iudaei postulant ut ex Prophetis proferatur quod Iesus fabri filius ex Maria Virgine natus in Bethlehem est Messias et Filius Deis. Non mirum Sequitur etiam hac in re bonus discipulus magistrum optimum in impietate, Lutherum. Hic enim factus a Romana Ecclesia transfuga et manifestus haereticus, morem secutus est Arii aliorumque antiquorum haeresiarcharum; nonnisi ad Sacras Litteras provocare suos antagonistas destinavit in principio schismatis et apostasiae, cum adhuc esset monachus. Sed libertatis amator solos scholasticos theologos doctoresque reiecit et unius Constantiensis concilii auctoritati valedixit. Non multo post autem omnium Sanctorum Patrum auctoritatem ablegavit ac penitus abrogavit; nec Sanctorum Patrum tantum, quin etiam conciliorum et Summorum Pontificum. In Resolutionibus enim suis super Propositionibus Lipsiae Disputatis, conclusione prima, ita loquitur: ? a Proinde volo liber esse et nullius seu concilii, seu potestatis, seu universitatis, seu Ponlificis auctoritate captivus fieri». Et in Praefatione ad Assertiones Articulorum a Leone X Summo Ponti[ice Damnatorum, ait: « Primum scire contestatosque eos esse volo, me prorsus nullius quantumlibet Sancti Patris auctoritate cogi velle, nisi quatenus iudicio Divinae Scripturae fuerit probatus. Id quod scio illos vehementer aegre laturos: sentient enim sese hac ratione ad primum statim congressum ruituros», Sic bonus Lutherus ab omnibus theologis, ab omnibus Patribus Sanctis et catholicis Ecclesiae sanctae Doctoribus, ab omnibus conciliis et statutis Pontificum ad solas Sacras Littetas provocavit. Sed nec Sacras quidem Litteras integras nobis reliquit; sed pro suo arbitratu factus Divinarum Scripturarum censor et supremus iudex, sua ipsius auctoritate ex canone Sacrorum Librorum utriusque Testamenti libros multos, prout libuit, vel expunxit abiecitque integros, vel truncatos magna ex parte exauctoravit. Ex Veteri quidem Testamento libros integros abrogavit: Sapientiam, Ecciesiasticum, Tobiam, Iudith, Machabaeos; detruncavit autem Esther et Danielem; ex Novo autem epistolam Pauli ad Hebraeos, canonicam Iacobi, catholicam Iudae, librum Apocalypsis. Nonnisi Sacris Litteris urgeri voluit, sed pro libito et arbitratu suo. Ita Polycarpus,Lutheri vestigiis insistens, nonnisi Sacras Litteras a nobis requirit, ut per fundamentum verbi Dei ipsius doctrinam evertamus. Sed in 1 concione, ubi De Fide et Operibus agitur epistolam D. lacobi pro verbo Dei non agnoscit; Luthero enim straminea visa fuit, nihilque apostolico spiritu dignum continere. Quare merito dicere possemus Polycarpo id quod Tertullianus, libro De Praescriptlionibus adversus Haereticos ait, 4 non esse admittendos haerelicos ad ineundam de Scripturis provocationem: « Quos, inquit, sine Scripturis probamus ad Scripturas non pertinere. Si enim haeretici sunt, christiani esse non possunt, non a Christo habendo quod de sua electione sectati haereticorum nomine admittunt. Ita non christiani nullum jus capiunt christianarum litterarum. Ad quos merito dicendum est: Qui estis? Quando et unde venistis? Quid in meo agitis non mei?» Hinc idem auctor primam adversus haereticos Praescriptionem hanc statuit E non esse haereticos ad Scripturarum disputationem admittendos, non de consilio diffldentiae, inquit, sed quia ApostoADDITAMENTUM PRIMUM 493 lus praecepit: Haereticum hominem post unam... correctionem debita, et quia haereticus christianus non est, et quia, ut capite 17 loquitur, nihil proficit cum haeretico cx Scripturis disceptatio, etiamsi disputator sit exercitatissimus Scripturarum. « Nam ista haeresis, inquit, non recipit quasdam Scripturas; cet, si quas recipit, adiectionibus et detractionibus ad dispositionem instituti sui inLervertit; et si recipit, non recipit integras; et si aliquatenus integras praestat, nihilominus diversas expositiones commentata converlit et tantum veritati obstrepit adulter sensus, quantum et corruptor stylus ». Lutherum videtur hic acu indicare Tertullianus ; hic enim quasdam Scripturas sua machaera ex sacro canone resecavit suoque stylo confodit: Tobiam, Iudith, Sapientiam, Siracidem, Machabaeos; quasdam recepit quidem, sed detractionibus mutilavit: Esther, Danielem; ex capite 15 Acíuum Apostolorum abrasit versum ultimum: Praecipiens custodiri praecepta Apostolorum et seniorum ; ex 2 Petri, capite 1: Salagile ut per bona opera certam vestram vocationem el electionem faciatis, ademit verba illa: Per bona opera ; ex epistola prima Ioannis, capite 5, abstulit integram sententiam: Tres sunt qui testimonium dant in coelo : Pater, Verbum, el Spiritus Sanctus, et hi tres unum sunt. Alias Scripturas adiectionibus depravavit, ut Romanis, capite 3: Per legem cognitio peccali, adiccit: tantum ; et similiter corrupit alteram in eodem capite sententiam: Arbitramur iuslificari hominem per fidem sine operibus, addidit: Per fidem tantum et tandem passim et ubique sua tum germanica translatione, tum haeretica exposilione adulterino sensu Litteras Sacras mirum in modum deformavit. Polycarpus autem nonnisi Scripturis utitur a Luthero depravatis atque detortis, sicut et libellus in nos editus et Triceps Catechismus ipsius testatum faciunt. Quare cum eodem Tertulliano in epilogo 7 Praescriplionis concludendum esset: « Non ad Scripturas provocandum est, nec in his constituendum certamen, in quibus aut nulla aut incerta victoria cst, aut parum certa ». Ut autem eodem loco Tertullianus docet, Ecclesia prius, cuius est possessio Scripturarum, inquirenda et cognoscenda est; qua cognita tunc demum cognoscetur veritas Scripturarum. Ecclesia audienda est, quae disciplinam fidei et veritatis a Christo per Apostolos acceptam semper illibatam retinuit, quae columna est et firmamentum perilatis, quam si quis non audit, censendus est sicut ethnicus et publicanus. Sed haereticorum semper proprium fuit Ecclesiam contemnere, et ad Scripturas solas provocare, scelerata praesumptione, ut ait Vincentius Lirinensis de Nestorio, «qui asserebat se solum et primum Sacram Scripturam intelligere omnesque alios ignorasse, quicumque ante se magisterii munere praediti Divina Eloquia tractassenl, universos scilicet sacerdotes, universos confessores et martyres; totam postremo nunc errare et semper errasse Ecclesiam, quae, ut ipsi videbatur, ignaros erroneosque doctores et secuta esset et sequeretur o. Quis non videat nunc Nestorium in Lutherum instar Euphorbi transfusum ? Ita enim loquitur et ipse in Commentario suo super Epistolam ad Galatas, capite primo: ? a Valde speciosum et robustum videtur argumentum papistarum: Ecclesia tot saeculis sic sensit et docuit, sic senserunt et docuerunt omnes primitivae ecclesiae, Doctores 494 ADDITAMENTUM PRIMUM viri sanctissimi. Quis es tu, qui ausis ab his omnibus dissentire? Sed sive, inquit, Cyprianus, Ambrosius, Augustinus, sive S. Petrus, Paulus, Ioannes, sive Angelus de coelo aliter doceat ; tamen hoc certo scio, quod humana non doceo, sed divina. Esto sane, Ecclesia, Augustinus et alii Doctores, item Petrus, Apollo, imo Angelus e coelo diversum doceant, tamen mea doctrina est huiusmodi, quae solius Dei gloriam illustrat. Petrus, Apostolorum summus, vivebat et docebat extra verbum Dei ». Sic palam asseruit iactavitque L ut h crus se solum docuisse verbum Dei, sic omnes Sanctos Patres, tanquam non divina, sed humana docentes, ex alto contempsit, et repudiavit, tantumque ad Sacras Litteras ab ipsis provocavit. Aperienda autem nobis causa est, propter quam haeretici sub hoc specioso verbi Dei praetextu in disputationibus nonnisi Sacras Litteras admittunt requiruntque. Explosis communi sensu totius Ecclesiae Sanctorumque Patrum exposilionibus unam hanc frequentissime causam praetexunt, quod Sancti Patres homines fuerunt, qui errare potuerunt, et in multis errarunt: Omnis enim homo mendaz; quasi vero ipsi, extra aleam infirmitatis humanae positi, non homines sint, sed dii, qui errare non possint. Et quidem hac in re satis mirari non possum improborum hominum caecitatem, qua existimant Ecclesiae catholicae Patres sanctitate conspicuos, doctrina, eruditione, sapientia illustres, divinis miraculis claros, Deo hominibusque probatos errare potuisse adeoque spiritu veritatis destitutos, ut et ipsi errarint et alios in errorem induxerint; novos vero homines, nulla aut pietate, aut eruditione praestantes, si vel minimo Sanctorum Patrum conferantur, errare non potuisse. Nos quidem, quos ipsi patrologos dicunt, non ignoramus Sanctos Patres fuisse homines ac pro communi infirmitatis humanae lege nonnihil humani aliquando passos et in tractandis Divinis Scripturis interdum vel incommodius vel imprudentius sensisse et locutos esse; neque enim reperitur tam pulcrum corpus, in quo nullus prorsus sit nevus. Solus Christus est agnus sine omni macula. Non tamen propterea eorum auctoritatem impingendam et abrogandam ducimus; nam singuli quidem errare potuerunt in quibusdam dogmatibus ac minutioribus leviculisque capitibus doctrinae, quae fidei summam et analogiam non concernunt. Nec pro fidei regula suscipimus quae singuli dixerunt vel scripserunt, sed quae communi sensu totius Ecclesiae docuerunt; indignum enim arbitramur, ut Deus, quos in Ecclesia posuit pastores et doctores, omnes simul errare permiserit, cum sit in Ecclesia spiritus verilatis, qui ducil nos in omnem veritatem. Patrum autem gravissimam auctoritatem suscipimus atque suspicimus, quoniam testes sunt fidelissimi eorum, quae suis temporibus populus christianus universum per orbem credidit et doctrinae fidei quam superioribus saeculis Ecclesia catholica tenuit; et quia, cum multo quam nos viciniores Apostolis fuerint, multo melius quam nos docirinam Apostolorum atque antiquae veraeque christianae religionis dogmata cognoverunt. Quare, cum per ipsos veluti per traducem acceperimus doctrinam pietatemque Apostolorum, si in dogmatibus fidei et religionis pietate conformes sumus Sanctis Patribus, profecto et ipsis Apostolis erimus. Et tandem in controversiis fidei et religionis Sanctos Patres adhibemus tanquam sinceros et incorruptos testes. Qua dere D. Augustinus lib. 2 in Iulianum Pelagianum loquitur, dicens: « Nullas nobiscum vel vobiscum amicitias attenderunt, vel inimicitias exercuerunt ; neque nobis, neque vobis irali sunt; neque ADDITAMENTUM PRIMUM 495 nos, neque vos miserati sunt. Quod invenerunt, in Ecclesia retinuerunt; quod didicerunt, docuerunt; quod a parentibus acceperunt, hoc filiis tradiderunt ». Sed revera hic nonnisi praetextus haereticorum est. Quis enim ipsorum homo non est mille errorum vile mancipium? Et tamen fidem exigunt, et, ut sibi credatur, impense requirunt. Reperienda vera causa est, quam D. Paulus, ad Timotheum scribens, acu visus est tetigisse, dicens: Si quis aliler docet, e! non acquiescit sanis sermonibus Domini nostri lesu Chrisli et ei, quae secundum pietatem est, doctrinae, superbus esl, nihil sciens, Sed languens circa quaestiones etl pugnas verborum. Haereticum dicit nihil scientem, ignorantem, errorum tenebris obrutum et circumfusum. Sed non simplex error facit haereticum; subiunxit Paulus, et cum ignorantia superbiam coniunxit, qua vult, aliter docere; aliter utique quam Sancti Patres et Ecclesiae Doctores, et propterea non acquiesciL doctrinae, quae secundum pietatem est, doctrinae, inquam, piissimorum, et Sanctissimorum Patrum, sed proprio sensu vult interpretari Scripturas, hoc est, languet circa quaestiones el pugnas verborum. Superbus autem homo, honoris, laudis et gloriae cupidus, vinci nolens et confundi formidans, nullum non movet lapidem, et omne quaerit effugium, ne vincatur, ne causa cadat, et manifesti erroris convictus redarguatur, et confusus remanere cogatur. Liber esse vult a vinculis Sanctorum Patrum; in solis enim Scripturis, ut paulo ante ex Tertulliano retulimus, multa invenit effugia, propterea ad solas Scripturas provocat, sicut Ariani faciebant. Maximinus enim Arianorum episcopus apud Augustinum, lib. 1, in ipsum ita loquitur: « Si quid de divinis Scripturis protuleris, quod commune est cum omnibus, necesse est ut audiamus. Hae vero voces, quae extra Scripturam sunt, nullo casu a nobis suscipiuntur, cum ipse Dominus moneat et dicat: Sine causa... colunt me, docentes mandata et praecepta hominum ». Et item: « Si affirmaveris de Divinis Scripturis, si alicubi scripti lectionem protuleris, nos Divinarum Scripturarum optamus inveniri discipuli ». Sed ita tamen provocat haereticus ad Scripturas ut, sicut Augustinus in Faustum Manichaeum scribit, 5 «suus cuique animus auctor sit, quid in quaque Scriptura probet, quid improbet, idest, non ut auctoritati subiiciatur Scripturarum ad fidem, sed ut ipse Scripturas sibi subiiciat; non ut ideo illi placeat aliquid, quia hoc in sublimi auctoritate scriptum legitur; sed ideo recte scriptum videatur, quia hoc illi placuit ». Provocant ad Scripturas, quia facillimum est Scripturas interpolare, atque hinc inde in unum consarcinantes suo sensui accommodare. Sicut et satanas Divinae Scripturae testimonia suo sensui accommodavit; ita haeretici. Fulcitur quidem fides Divinarum Scripturarum auctoritatibus; sed, sicut D. Irenaeus ait,? haeretici fidei imaginem dissolvunt, et, iisdem Sacrae Scripturae auctoritatibus perperam expositis atque transpositis, imaginem perfidiae suae conflciunt, dicentes illam esse fidei et veritatis imaginem, quoniam ex Sacrarum Scripturarum locis est constructa. Scriptura enim, ut Lutherus etiam agnoscit et fatetur in Postilla Ecclesiastica, Dominica 8 post Trinitatem super illud: Atlendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, liber haereticorum merito dicitur. Quod iterum atque iterum ibi replicat Lutherus, quoniam haeretici omnes 496 ADDITAMENTUM PRIMUM hac veste se contegunt; nulla enim est, aut fuit aliquando haeresis tam perniciosa et crassa, quae non acceperit a Scriptura perperam intellecta patrocinium ac veluti integumentum. Et in Erpositione Orationis Dominicae, exponens illud: Dimilte nobis debita nostra, sicul el nos dimittimus, ait! se probe nosse subtiles glossas, quibus Scripturae Sacrae solet cereus casus affingi. Quam facile autem sit Scripturas interpolare, ostendit Tertullianus libro Praescriptionum M exemplo Osidii Getae, qui Medeam tragoediam ex Virgilio plenissime expressit, et exemplo eorum qui Homerocentonas faciunt; hoc est, qui ex Homeri carminibus hinc inde sumptis et in unum compositis ac consarcinatis corpus aliquod afficiunt. Quo exemplo usus est etiam D. Hieronymus ad Paulinum de vitiosa Scripturarum interpretatione, dicens: « Multi nec scire dignantur quid Prophetae, quid A- postoli senserint; sed ad sensum suum incongrua aptant testimonia, quasi grande sit et non vitiosissimum docendi genus depravare sententias et ad voluntatem suam Scripturam trahere repugnantem, quasi non legerimus Homerocentonas et Virgiliocentonas, ac sic non etiam Maronem sine Christo possimus dicere christianum, quia scripserit : 12 Iam redit et virgo, redeunt Saturnia regna; Iam nova progenies coelo dimittitur alto. Sed puerilia sunt haec, inquit Hieronymus, et circulatorum ludo similia » Et tantum haeretici egregii sunt Scripturarum diversissimi sensus consarcinatores ad fabricandum novum genus doctrinae, ut nonnisi Scripturas loqui et tractare videantur, cum revera tractent omnia, quae ipsorum propria sunt contra veritatem Scripturae. Quoniam igitur facillimum est Scripturas interpolare et ad suum sensum torquere atque, ut Hieronymus loquitur, ad suam voluntatem Scripturam trahere etiam repugnantem; propterea ipsi ad eas provocant, abiecto Sanctorum Patrum et totius Ecclesiae communi sensu omnique ecclesiastica traditione. Sed, sicut Christus ait, qui ex Deo est, verba Dei audit ; ita etiam inquit Ioannes epistola prima:!* Nos ex Deo sumus. Qui novit Deum, audit nos; qui non est ex Deo, non audit. In hoc cognoscimus spiritum veritatis et spiritum erroris, docens quod non potest esse ex Deo, qui non audit Ecclesiae pastores et doctores, nec ducitur nisi spiritu erroris. Cum autem Polycarpus talem se nobis exhibeat, Sanctos Patres universamque Ecclesiam nihili facientem et ad solas Scripturas provocantem, manifestum est quo spiritu ducatur, veritatis an erroris. Haereticus enim, quod proprium haereticorum est, praestat, viam ingreditur sequiturque vestigia patrum suorum. Cum Scripturas praetexere, facillima sit via fallendi, nonnisi Scripturas requirit. Sunt haeretici et cum eis Polycarpus, similes Iudaeis, quibus Dominus ait: Scrufamini Scripturas..., in quibus vos pulalis vitam aeternam habere; et tamen cum easdem Scripturas adhuc habeant, sine Deo vivunt in aeternum damnati. Nam, sicut sapienter Tertullianus ait, «fides salvum facit, non exercitatio Scripturarum ». Sed, quia haeretici, cum sibi Scripturarum cognitionem solis,arrogant et gloriosi Thrasones Catholicos omnes ignorationis earum accusant, cumque a nobis repelluntur a sacro codice et ad maiorum traditionem tanquam ad compendiosius tribunal vocantur, ADDITAMENTUM PRIMUM 497 contemnunt et diffidentiae nos insimulare non verentur; non detrectamus in hanc arenam descendere, solis Divinarum Scripturarum armis decertaturi, sicut D. Augustinus cum Donatistis specialiter egit in libro De Unitate Ecclesiae, quam ex solis Scripturis demonstrandam suscepit, sicut capite tertio ait: « Non audiamus: Haec dico, haec dicis; sed audiamus: Haec dicit Dominus. Sunt certe Libri Dominici, quorum auctoritati utrique consentimus, utrique credimus, utrique servimus; ibi quaeramus Ecclesiam, ibi discutiamus causam nostram ». Sed tamen opus esset quaerere a Polycarpo: Quibusnam Scripturis agendum est ? Non hoc dico quod existimem ipsum Manichaeorum de genere esse, qui vix ullas recipiebant Scripturas, dicentes Vetus Testamentum a diabolo esse, Novum vero totum a falsariis corruptum; cuius rei gratia Augustinus, in Epistolam Fundamenti scribens,14 Ecclesiam Manichaeis non ex Scripturis, sed ex miraculis demonstrare constituit; nec quod existimem eum esse de secta Libertinorum, qui Scripturas omnes tanquam fabulas abiiciunt et solo spiritu duci volunt, habentes semper in ore: Lilfera occidit, spiritus aulem vivifical; sed cum sciam lutheranum esse, sciamque quos libros pro sacrosanctos habeat, hoc est, quod nescio, quibus Scripturis utendum est, originalibusne, hebraicis, chaldaicis, graecis. Sed has Polycarpus ignorat. Latinis? Sed an latine Polycarpus sciat nondum novi, et latinam Vulgatam Editionem ipse non recipit. Sola utitur germanica editione Lutheri, quae omnium corruptissima est, vere Lutheri a luto, tota luterala. Quapropter non solum a Catholicis, verum etiam ab haereticis Zwinglianis, Calvinianis, Anabaptistis aliisque reiecta dirisque devota est. Quomodo igitur cum homine isto agendum? Quomodo ex Sacris Litteris disputandum? Et tamen ad dispulandum nos provocat, ita ut nonnisi Sacrae Litterae admittantur, tantum ad Divinarum Scripturarum tribunal tanquam ad supremum iudicem appellat. Communis est omnium a Luthero sectariorum sententia nonnisi Scripturam oportere de controversiis fidei iudicare, nonnisi per Scripturam lites omnes circa fidei dogmata dirimendas esse. Polycarpus autem, cum nonnisi per fundamentum, ut ipse loquitur, verbi Dei convinci velit in refutatione dogmatum et doctrinae suae, manifeste ostendit in eadem cum ceteris Novatoribus sententia haerere. Quare priusquam in hanc arenam descendam, non ab re me facturum esse existimo, si sententiam istam nonnihil discusSero, ut sciatur talis tantaque moles quam firmis nixa sit fundamentis. Sola enim Scripturarum auctoritas haereticis nunc omnibus, Libertinos excipio, columna et firmamentum est veritatis, fidei, religionis, pietatis, ipsius etiam Ecclesiae. ADDITAMENTUM SECUNDUM QUAE ET QUALIS SIT HAERETICORUM DOCTRINA MAXIME VERO MARTINI LUTHERI AC PROINDE ETIAM POLYCARPI LAISERI ! Absolvimus ? iam, Deo auctore, opitulante et duce, hypotyposes duas: alteram Martini Lutheri, alteram vero ex notis haereticorum Polycarpi nostri Laiseri; reliqua nunc est tertia, nempe hypotyposis doctrinae haereticorum, cum primis vero lutheranae doctrinae, cuius assertor et propugnator est Polycarpus, maxime vero eius quam hic Pragae praedicavit, et libello in nos scripto in lucem edidit. Sicut autem inter prudentiam carnis et spiritus magnum discrimen est, ut Paulus ad Romanos ait, 3 dicens: Nam prudentia carnis mors est, prudentia autem spiritus vita el paz; et Iacobus, frater Domini: Quis sapiens, inquit, et disciplinatus inter vos ? Ostendat ex bona conversatione operationem suam in mansueludine sapientiae. Quod, si zelum amarum habetis et contentiones... in cordibus vestris, nolite gloriari et mendaces esse adversus veritatem. Non enim est... sapientia desursum descendens, sed terrena, animalis, diabolica. Ubi enim zelus et contentio, ibi inconstantia et omne opus pravum. Quae autem desursum est sapientia, primum quidem pudica est, deinde pacifica, modesta, suadibilis..., plena misericordia..., fructibus bonis, non iudicans, sine simulatione ; ita sane latum discrimen est inter doctrinam catholicam et haereticam; haec enim mors est, illa vita; haec tenebrae, illa lux, praeceptum enim Domini lucidum, illuminans oculos, lestimonium Domini fidele, sapientiam praestans parvulis. Catholica doctrina in Sacris Litteris appellatur scientia salutis, de qua Zacharias, pater Ioannis Baptistae: Ad dandam scientiam salutis plebi eius; itemque prudentla iustorum, de qua Archangelus Gabriel ad Zachariam: Ut convertat corda patrum in filios et incredulos ad prudentiam iustorum. Quam Salo m o n dixit scientiam Sanctorum Proverbiis: * Principium sapientiae timor Domini el scientia Sanctorum prudentia. Haec lignum vitae est, sicut Divinus idem Paroemiastes ait Proverbiis: 5 Beatus homo qui invenit sapientiam. Lignum vitae est iis, qui apprehenderinl eam, et qui tenuerit eam beatus. E conira vero haeretica doctrina lignum est scientiae boni el mali, per quod inimicus humanae salutis diabolus parentes nostros decepit, universumque genus humanum in damnationis barathrum coniecit. Hinc Paulus 2 Corinthiis ait: 9 Timeo... ne sicut serpens seduxil Evam astutia sua, ita corrumpantur sensus vestri el excidant a simplicitate, quae est in Christo. Sed quomodo? Ait eodem capite quod pseudoapostoli transfigurant se in apostolos Christi, sicut satanas transfigurat se in angelum lucis. Ita Pautomi 1 Operum suorum Lutherus, W. L. t. 1, appellat scripta sua absque ullo ordine, rude et Indigestum chaos, aitque quod cupiebat libros suos perpetun oblivione sepultos», quae quomodo cum textu cohnereant, nescimus. 3) Cp. 8. 4) Cp. 9. 5) Cp. 3. 6) Cp. 11. ADDITAMENTUM SECUNDUM 499 lus ostendit haereticorum doctrinam mellitum venenum esse; quod eL Dominus indicavit, cum haereticos dixit pseudoprophetas venientes in vestimentis ovium, cum intrinsecus sint lupi rapaces. Hac de causa in Divina Scriptura, quae lapis lydius est veritatis, doctrina haereticorum multis nominibus male audit. Haereticos enim Dominus dixit falsos prophetas, lupos rapaces, arbores malas, quae non possunt fructum bonum facere; appellavit seductores, in errorem inducentes, quibus minime credendum praecepit. Et Sadducaeis haereticis dixit: Nonne erratis, nescientes Scripturas neque virtutem Dei? Negabant enim resurrectionem mortuorum, immortalitatem animarum et vitam aeterno aevo beatam in coelo. Dixit itaque Dominus haereticorum doctrinam falsam, erroneam, seductricem, fide indignam, perniciosam, malam, et Divinarum Scripturarum ignorantia plenam: Erratis, ignorantes, nescientes Scripturas neque virtutem Dei. D. Petrus, Apostolorum coryphaeus et totius Ecclesiae secundum Christum supremus hierarcha, haereticos dixit pseudoprophetas, magistros mendaces, introducentes sectas perditionis, itemque pellicientes animas insltabiles..., qui derelinquentes rectam viam erraverunt, et praeterea indoctos et instabiles, depravantes Scripturas, insipientes et traducentes in errorem, ut excidant fideles a propria firmitate. Quibus omnibus ipse etiam ostendit haereticorum doctrinam falsam esse atque mendacem, extra rectam veritatis viam, erroneam perversamque, Divinarum Scripturarum depravatricem, ignorantia et inconstantia fidei plenam, inducentem ad errorem et subvertentem fidei firmitatem. D. Paulus, Petri coapostolus singularis, a quo frater carissimus nuncupatus fuit, et ipse hac in re multus est. In Actis Apostolorum haereticos dixit lupos rapaces..., non parcentes gregi..., homines loquentes perversa, ul abducant homines post se. Ad Romanos scribens, eos dicit homines, qui praeter receptam doctrinam in Ecclesia dissensiones et offendicula... faciunt. Quapropter iubet declinandos esse, quoniam per dulces sermones el benedicliones seducunt corda innocentium. Ad Corinthios autem eos dicit pseudoapostolos, ministros satanae, qui seipsos transfigurant in aposlolos Christi, ut videantur ministri iustitiae ad seducendos fideles, sicut serpens Evam seduxit. Ad Galatas appellavit subintroductos falsos fratres, praedicantes aliud evangelium, conturbantes fideles et Evangelium Christi pervertentes. Sed praesertim ad Timotheum scribens, multa hac de rc disserit. Primo quidem quod haeretici homines sunt aliter docentes. De eo autem, qui aliter docet postremo capite prioris epistolae ita pronunciat: Si quis aliter docetl, el non acquiescit sanis sermonibus Domini nosiri Iesu Chrisli et ei, quae secundum pietatem est, doclrinae, superbus est, nihil Sciens, sed languens circa quaestiones el pugnas verborum. Deinde vero homines dicit aberrantes, conversos in vaniloquium, volentes esse legis doclores, non intelligentes neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant ; et homines qui repellentes bonam conscientiam, circa fidem naufragaverunt ; praeterea homines discedentes a fide, attendentes spiritibus erroris el doclrinis daemoniorum, qui in hypocrisi loquuntur mendacium el cauteriatam conscientiam habent; et homines qui promittentes falsi nominis scientiam circa fidem exciderunt. 1n posteriore etiam ad Timotheum epistola adhuc multa dicit, dum Timotheum monet recte tractare verbum veritalis, profana autem et inaniloquia devitare, quoniam multum pro- 500 ADDITAMENTUM SECUNDUM ficiunt ad impietatem. Tunc de haereticis subiungit: Sermo eorum ut cancer serpit ; ex quibus est Hymenaeus et Philetus, qui a veritate exciderunt, dicentes resurreclionem esse iam factam, et subverterunt quorundam fidem. Et insuper homines dicit semper discentes el nunquam ad veritalis scientiam, id est, cognitionem verae fidei pervenientes, qui resistunt veritati, quemadmodum... Iannes et Mambres restiterunt Moysi. Et subiungit, quod sunt homines corrupti mente, reprobi circa fidem ; sed ullra non proficient, insipientia enim eorum manifesta erit omnibus. Et post pauca: Mali... homines et seductores proficient in peius, errantes et in errorem mittentes. Et tandem, ad Titum scribens, iubet Episcopum praeter copiosam virtutum suppellectilem debere scientia et sana doctrina praeditum esse ad redarguendos haereticos: Amplectentem, inquit, eum, qui secundum doctrinam cst, fidelem sermonem, ut potens sit exhortari in doctrina sana et eos qui contradicunt arguere. Sunt enim multi... inobedientes, vaniloqui el seductores, maxime qui de circumcisione sunl ; quos oportet redargui, qui universas domos subverlunt, docentes quae non oportet turpis lucri gratia. (uam multis coloribus ad naturale vivam nobis Apostolus depingit doctrinae haereticorum imaginem! Plane, uti est, turpissimam foedissimisque carcinomatum ulceribus undequaque affectam; sermo enim eorum serpit ut cancer. In summa autem docet doctrinam haereticorum alienam esse a veritate evangelica et ab ea, quae secundum pietatem est, doctrina, errore et insipientia plenam, absque cognitione veritatis, magicae artis similem, mendacem, impostricem, seductricem, perniciosam, satanicam, diabolicam: Attendentes spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum. Multa his similia tradit Ioannes dilectus in sua prima canonica, in qua haereticos antichristos dicit, Iesum solventes atque negantes. Multa etiam Iudas apostolus in sua catholica epistola, sed fere eadem sunt, quae dicta sunt a Petro. Ut autem omnia paucis complectamur, dici potest haereticorum doctrina sapientia illa, quae a D. Iacobo dicta est sapientia non desursum descendens, sed terrena, animalis, diabolica, contraria omnino sapientiae quae... desursum est, quae quidem pudica est..., pacilica, modesta, benesuadibilis..., plena misericordia et fructibus bonis, non iudicans, sine simulatione. Non, inquit, desursum descendit, nempe a Patre luminum, a quo omne datum optimum et... donum perfectum; non desursum sicut sapientia Salomonis, sicut sapientia Apostolorum, qui in die Pentecostes coelitus acceperunt spiritum sapientiae et intellectus..., consilii et [ortitudinis..., scientiae et pietatis. Dicitur quidem sapientia, sed sapientia carnis, quae inimica est Deo, legi Dei minime subiecta, et prudentia carnis, quae mors est ; sapientia, sed non coelestis, unde omne bonum, sed terrena, hominum, qui portant imaginem terrenl hominis; non coelestis, quoniam spiritu Christi praediti minime sunt, sed secundum veterem hominem ambulant, hinc Paulus ait haereticos docere quae non oportet turpis lucri gratia; non angelica, sed animalis, nam haereticus, Divino Spiritu destitutus, homo est animalis, qui non sapit, nec percipit... quae sunt spiritus Dei ; qui enim secundum carnem sunt, quae carnis sunt sapiunt. 'Tandem non divina, non divinitus data, sed diabolica, diabolo auctore et magistro hominibus tradita: « Unaquaeque enim haeresis sui commenti parentem habet eum, qui ab initio perversus, et homicida et mendax fuit, diabolum », ait D. Athanasius Oratione 1 contra Arianos. Ac propterea PauADDITAMENTUM SECUNDUM 501 lus haereses dixit doctrinas daemoniorum. Cum autem doctrina diaboli sit, non potest non esse venenum antiqui serpentis humano generi supra modum mortiferum. Quae autem huc ex Divinis Apostolorum Scriptis contulimus, cum de haereticis generalim dicla sunt, omnibus quidem conveniunt, sed pro mensura impietatis haereseos his quidem magis, illis autem minus, maxime autem omnium Luthero facillime credam, cum in impietate hac neminem, licct maxime impium, non supcrarit. Est autem Lutheri doctrina, sicut in ipsius Hypotyposi vidimus, lerna malorum, lacuna et sentina putentissimarum et pestilentissimarum haeresum, totumque luthericae doctrinae corpus est instar corporis illius, de quo Isaias ait: Omne, sive tolum, capul languidum el lotum cor moerens. A planla pedis usque ad verlicem non est in eo sanitas. Attendisse autem ipsum spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum ac proinde doctrinam ipsius diabolicam esse ipsemet testatum aeternis monumentis reliquit, sicut iam ante ostendimus; ita ut rite rateque de ipsius doctrina pronunciari possit, quod sapientia sit, quae non desursum descendit, sed /errena, animalis, diabolica, unde tertio quoque fere verbo diabolum crepat. Multa quidem volumina conatu infatigabili improboque labore conscripsit L u - therus, multos libros edidit: hos quidem scepticos, contentiosos, dogmaticos, apologeticos, et, ut aiunt, doctrinales; alios vero exegeticos ad expositionem et declarationem Scripturae pertinentes; alios paraeneticos concionum et exhortationum ad populum; multa scripsit exoterica. Sed? si ex libris ipsius, maxime quod in Catholicos eiaculatus haereticus fuit, demere et resecare quisquam voluerit maledicta, quibus referti tumescunt, convicia in contumeliam conficta, laedorias, sarcasmos, calumnias, falsitates, iniquas criminationes, impudica verba, [vocat enim Catholicos] sophistas, fanaticos, asinos, antichristos, stercora, porcos, diabolos; vix remansura sint parva opuscula et exigui libelli; ubique contumelias, blasphemiasque evomit, et conviciorum in adversarios plaustra exonerat; homo ad maledicendum inexplebili dicacitate, ad conviciandum insatiabili libidine et ad mentiendum proiecta supra modum impudentia et petulantia ad impuras semper et contumeliosas voces, Haec sunt Lutheri argumenta, hae germanicae demonstrationes. Ubi etiam sceptico more dogmata tractat, doctrinam tradit insipientia plenam, nullaque servata methodo, rationibus quidem solidis sanisque ieiunam, fallacibus autem sophismatibus, cum disputarit, longe refertam. Liceat rem hanc exemplo aliquo demonstrare, quamquam iis, qui vel minimum in Lutheri scriptis versati sunt, nullo opus est exemplo, cum universa prope ipsius doctrina unum perpetuum sophisma sit. Semper fere ab auctoritate, ut aiunt, negativa, argumentatur, quod deliramenti potius quam argumenti specimen habet; placita vero assertaque sua nonnisi insulsissimis rationibus maximeque futilibus argutiis, quae verissimae fallaciae sunt, communit. Huius rei adhibemus exempla. In libro Adversus Ambrosium Catharinum ait, ? quod «ordinaverit Christus, ut nullum esset peccatum nisi incredulitas, nulla iustitia nisi fides ». Ubi vero, Luthere, haec 502 ADDITAMENTUM SECUNDUM Christi ordinatio ? Unde assertum hoc tam mirabile, tam miraculi ct prodigii plenum, ut praeter incredulitatem non sit aliud peccatum? a Sicut, inquit, Ioannes dicit:? Ile arguet mundum de peccato..., quia non credunt in me ». Videat lector praeclaram Lutheri demonstrationem: Qui non credit in Christum peccat, in peccato manet; ergo nonnisi incredulitas peccatum est. Quomodo sequitur? Insani capitis deliramentum, nan argumentum est. Requirit Lutherus, ut sibi magis credatur quam Sanctis Patribus, quam universae Ecclesiae Dei, quam Apostolis, quam Angelis de coelo; ita enim loquitur, scribens in Epislalam ad Galatas, capile primo ad illud: Si... hominibus placerem, Chrisli servus non essem, dicens: « Valde speciosum et robustum hoc argumentum pseudoapostolorum fuit, quod et hodie plures commovet, scilicet, Apostoli, Sancti Patres, et eorum successores sic docuerunt, Ecclesia sic sentit et credit. Impossibile est autem quod Christus tot saeculis Ecclesiam suam errare sinat; tu certe plus non sapis quam tot sancti viri et tota Ecclesia ». Et post pauca iterum ait: « Sacrosanctae calholicae Ecclesiae auctoritatem cupimus illaesam. Ea tot saeculis sic sensit et sic docuit, sic senserunt et docuerunt omnes primilivae Ecclesiae et Doctores, viri sanctissimi multo maiores et doctiores te. Quis es tu, qui ausis ab his omnibus dissenlire et nobis diversum dogma obtrudere ? » En Lutheri doctrina ab ipsomet appellatur diversum dogma, dissentiens a Sanctis Patribus et tota Ecclesia! Sed qua ratione probat sibi potius quam Sanctis Patribus et toti ab initio Ecclesiae credendum? «Sive, inquit, S. Cyprianus, Ambrosius, Augustinus, sive S. Petrus, Paulus, Ioannes, imo Angelus de coelo aliter doceat; tamen hoc certo scio, quia humana non suadeo, sed divina, hoc est, quod Deo omnia tribuo, hominibus nihil». Comprobatque suam sententiam testimonio D. Staupitii, vicarii Ordinis S. Augustini, summi apud ipsum viri, qui Lutheri doctrinam commendabat hoc titulo, quod solius Dei gloriam praedicabat. Hac igitur ratione Lutherus vult doctrinam suam praeferri doctrinae omnium Sanctorum Patrum, doctrinae totius Ecclesiae, Apostolorum, Petri, Pauli, Ioannis, imo Angeli de coelo, quia ipse non humana suadet, sed divina. Quo teste? Staupitio. Quis non hic videt insaniam? « Hoc certo scio, inquit, quia non humana suadeo, sed divina ». Sed quisnam haereticorum hoc non dicit? Annon omnes in unum profitentur se purum putum Dei verbum ipsissimamque veritatem Dci praedicare ? Sed non sufficit praedicare Dei gloriam et verbum veritatis; hoc opus, si recte praedicetur. Hinc Paulus ad Timotheum ait: Sollicile cura teipsum probabilem exhibere Dei operarium, inconfusibilem, recte (ractantem verbum veritalis. Non satis est tractare verbum veritatis; opus est recte tractare. Unde novit Lutherus, quod verbum Dei non male tractaverit cum haereticis, sed bene cum catholicis Doctoribus, imo melius tractaverit ipse quam omnes Sancti Patres, quam ipsi Apostoli et Apostolorum summi Petrus et Paulus et quam Angeli ipsi de coelo? Sed habet Lutherus Staupitii testimonium; invenit patella operculum. Pluris igitur faciendum est Staupitii testimonium quam omnium Sanctorum Patrum, quam ADDITAMENTUM SECUNDUM 503 totius Ecclesiae, quam Apostolorum Petri et Pauli, quam Angeli de coelo ? His rationum momentis, plane summi ponderis, Lutherus probat sua placita. Sed vide, lector, sophisma. Prosequitur ibidem Lutherus, dicens: « Cum fiducia dicere possum: Esto sane Augustinus et alii Doctores, item Petrus, Apollo, imo etiam Angelus de coelo diversum doceant; tamen mea doctrina est huiusmodi, quod solius Dei gratiam et gloriam illustrat et praedicat ». Et post pauca inquit: « At, ait, Ecclesia est sancla, Patres sunt sancti. Bene; sed Ecclesia, quamlibet sancta, tamen cogitur orare: Hemilte nobis debita nostra. Sic Patres, quamlibet sancti, tamen per remissionem peccatorum salvati sunt. Ergo neque mihi, notanda Lutheri modestia! neque, inquit, mihi, neque Ecclesiae, neque Patribus, neque Apostolis, neque Angelo e coelo credendum est, si quid contra verbum Dei docemus. Sed verbum Domini stat in aeternum ». Optime colligit Lutherus ex Staupitii teslimonio: « Quia doclrina mea solius Dei gratiam et gloriam illustrat et praedicat »; ergo cum fiducia dicere possum: Magis credendum mihi quam Sanctis Patribus, quam Ecclesiae, quam Apostolis, quam Angelis; nam, quamlibet sancta sit Ecclesia, quamlibet sancli Palres, non tamen sine peccato sunt aut fuerunt. Hoc aulem, Luthere, quid ad rem? Nunquid tu sine peccato? Aut quaenam consecutio: Ecclesia, quamlibet sancta, orare cogitur: Remille nobis debita nostra; Sancti Patres, quamlibelL sancti, per remissionem peccatorum salvati sunt; ergo mihi magis credendum quam ipsis? Agis tu hic de doctrina fidei; quomodo transis ad mores, ad peccata, quae ex fragilitate humana quotidie committimus? Sed quomodo magis tibi credendum quam Angelo de coelo, qui est omnino sine peccato? Quis non hic videt fanaticorum more praeter rem loqui de fide doctrinae suae Lutherum ? Quis sophisma non videt: Sancti Patres non fuerunt sine peccato, nec Ecclesia, quamlibet sancta, est sine peccato; ergo non credendum illis, sed magis mihi? Sed videamus aliud: « Neque mihi, inquit, neque Ecclesiae, neque Patribus, neque Apostolis, neque Angelo de coelo credendum est, si quid contra verbum Dei docemus ». Praesupponit autem possibile, nam ait quod «Petrus, Apostolorum summus, vivebat et docebat extra verbum Dei, ergo errabat » itemque quod « pseudoapostoli Galatis contra Paulum opponebant totam Ecclesiam cum toto Apostolorum choro », aitque « Ecclesiam errare, si extra vel contra verbum Dei aliquid docet », ac tandem concludit: « Igitur neque Ecclesia, neque Apostoli, neque Petrus, neque Angeli audiendi sunt, nisi afferant et doceant purum Dei verbum ». Ecce sophisma: Non est audienda Ecclesia, si quid docet contra verbum Dei; igitur non est audienda, nisi afferat purum Dei verbum, quia errat, si quid docet extra Dei verbum, et Petrus docebat extra Dei verbum; ergo errabat. Sciendum quod per verbum Dei Lutherus intelligit non solum Evangelium, verum eliam legem, sicut ipse ait De Servo Arbitrio.1? Sic bonus Lutherus confundit, ad decipiendum, docere contra verbum Dei et docere extra verbum Dei, hoc est, contra Scripturas et extra ScripLuras .Utrumque falsum est; nam Paulus praedicabat contra verbum Dei inlege expressum, hoc est, contra circumcisionem et observantiam legis Moysi, quae divinitus data erat. Quare non esset audiendus, maxime in epistola ad Galatas, quae tota contra legalia est. Et Petrus in concllio praedicavit extra verbum Dei, cum iussit 504 ADDITAMENTUM SECUNDUM fidelibus conversis ex gentibus, ut abstinerent a sanguine et su[focato. Paulus autem ubique praedicabat, servaretur quod Petrus cum ceteris Apostolis in concilio mandaverat. Pernegavit Lutherus decreta omnia Ecclesiae, conciliorum et orthodoxorum Patrum eo argumento, quia Dominus ait: In vanum colunt me, docentes doctrinas et mandata hominum, putido sophismate, quasi doctrina Ecclesiae sanctae sacrorumque conciliorum doctrina hominum esset et non Spiritus Sancti: Visum es! Spiritui Sancto, etc., quasi non haberet Ecclesia, quae columna ct firmamentum veritatis est, auctoritatem interpretandi et declarandi verbum Dei; ita ut, quod videtur esse conira verbum legis, non sit tamen contra mentem legislatoris, sicut factum fuit 2 Paralipomenon ! sub pientissimo rege Ezechia, quando celebratum fuit pascha contra mandatum legis, quod tamen non improbavit Deus. Sed videas, quaeso, christiane lector, et mirare, si potes, Lutheri sapientiam. Posito hoc fundamento quod nemo audiendus est, ne Petrus quidem aut Angelus de coelo, nisi afferat doceatque purum Dei verbum, subiunxit, et rem maximi momenti acu tetigit, dicens: « Hoc argumentum et hodie maxime praegravat causam nostram. Si enim neque Papae, neque Patribus, neque Luthero credendum est, nisi doceant purum Dei verbum; cui tum credendum est? Quis interim certas faciet conscientias, utri purum Dei verbum doceant, nos an adversarii nostri? Nam et ipsi iactant se purum Dei verbum habere et docere. Nos papistis non credimus, quia verbum Dei non docent, neque possunt docere; e contra ipsi nos acerrime oderunt et insectantur ut pestilentissimos haereticos ac seductores. Quid hic faciendum ? Num cuivis fanatico spiritui permittendum, ut doceat quae velit? » Magnum sane Lutheri quaesitum, cui si recte respondeat, iugulum causae huic et controversiae dedit. Sed quid respondit? Dictu mirabile! « Ut, inquit, maxime cum Paulo gloriemur nos purum Christi Evangelium docere, cui non solum cedere debeant Caesar, Papa et totus mundus; sed etiam obviis manibus et summa gratiarum actione suscipere, exosculari et diligenter curare, ut ubique doceretur. Si autem aliquis diversum doceat sive sit Papa, sive Augustinus, sive Apostolus, sive Angelus e coelo, eum esse cum suo Evangelio anathema; nihil tamen proficimus, sed audire cogimur hanc nostram gloriationem non solum esse superbam, temerariam, vanissimam, sed et blasphemam ac diabolicam. Si vero demittimus nos et cedimus furori adversariorum, tum utrique et papistae ct fanatici spiritus superbiunt: hi aliquid novi, quod mundus antea non audivit, afferre ct docere; illi vero suas abominationes rursum erigere et confirmare volunt. Quisquis igitur videat, ut cerlissimus sit de sua vocatione ». Hoc est integrum Lutheri responsum ad quaesitum. « Parturient montes, nascetur ridiculus mus ». 1? Quaesitum fuit: Cum omnes dicant praedicare se purum verbum Dei, tum papistae tum Lutherani; unde sciendum cui magis credendum est, utri purum Dei verbum doceant ? Responsum salomonica sapientia dignum est: « Quisquis videat, ut certissimus sit de sua vocatione et doctrina». Sed unde? Sed quomodo? Sed quibus rationibus, Luthere, certas facis conscientias tuorum, quod tu purum Dei verbum doceas, non autem ADDITAMENTUM SECUNDUM 505 adversarii tui? Hic altum silentium, pythagorico multo profundius multoque diuturnius. Annon plane optima ista est docendi ratio? Verum, quia de doctrina hic agimus, audiamus Lutherum in eandem Epistolam ad Galatas scribentem primo capile super illud: Qui dedit semelipsum pro peccatis nostris. Tradit enim Paulum his verbis Christum definivisse, veramque Christi definitionem hanc esse: « Christus est Filius Dei et filius Virginis, qui passus est et mortuus pro peccatis nostris », iubetque ut definitionem hanc quisque diligenter discat, maxime vero pronomen nostris: pro peccalis nostris. Habemus optimum Christi definitorem; tantum ignoramus, an definitor sit physicus an metaphysicus. Nihilne aliud, Luthere, continetur in tua ista Christi definitione? Ubi illud Isaiae: Dominus... iudex noster, Dominus legifer noster, Dominus rez noster, ipse salvabit nos ? Sed optimum Pauli expositorem Lutherus agit. Paulus ait, quod Christus dedil semetipsum pro peccatis; Lutherus autem ait, quod Paulus his verbis Christum definivit, quasi vero definitio rei in actione consistat. Saltat aliquando bene Lut herus, sed extra chorum. Hisce autem verbis Paulum voluisse Christum definire ne somniasse quidem existimo; forte definire voluit ad Hebraeos scribens, cum ait: Deus... novissime diebus islis loculus est nobis in Filio, quem constituit heredem universorum, per quem fecit et saecula; qui,cum sit splendor gloriae el figura, sive character, substantiae eius, etc. Sed Luthero omnia licent; homo enim spiritualis est, qui iudicat omnia, et a nemine iudicatur. Sed alio adhuc loco in eadem Epistola ad Galatas audiendus nobis est Lutherus quam belle ratiocinatur. Versans enim illud secundo capite : Mihi enim, qui videbantur aliquid esse, nihil contulerunt, docet christianum oportere superbissimum esse, ac de seipso ait: « Gero titulum: Cedo Nullis; aitque, ne digitum quidem aut pilum se cessurum centum Caesaribus, mille Papis, neque Petro aut Paulo, neque omnibus Angelis in coelo. Qui vero istud, Luthere? «Caritas, inquit, cedit, quae omnia suffert, omnia sperat; contra fides non cedit, imo nihil omnino tolerare potest iuxta hoc vulgare dictum: Non patitur ludum fama, fides, oculus. Quare christianus, quoad fidem attinet, superbissimus et pertinacissimus sit. Nihil plane patiatur, nulli ne pilo quidem cedat; fide enim homo fit Deus, 2 Petri. Deus autem nihil patitur, nulli cedit; est enim immutabilis. Sic fides est immutabilis; igitur nihil pati, nulli cedere debet. Per caritatem autem christianus cedat et toleret omnia; tunc enim est merus homo». Ita Lutherus mirabiliter ratiocinatur. Quis audivit unquam talia? per fidem homo superbissimus et pertinacissimus debet esse, ita ut ne pilo quidem cedat centum Caesaribus, mille Papis, neque Petro aut Paulo, nec Angelis omnibus, quia fides hominem facit Deum, 2 Petri.i* Quis unquam hoc legit in Petro? Petrus ita loquitur: Mazima nobis et preliosa promissa donavit, ul per haec e[ficiamini divinae consortes naturae, hoc est, per Spiritum Sanctum Deo similes. Ubi est Lutheri somnium vel delirium, quod fides hominem Deum facit; ita ut christianus per fidem sit Deus, qui nihil pati potest, per caritatem autem merus homo ? Sed forte, cum haec scriberet Lutherus, prophelabat, sicut Saul in medio domus suae, tam mirabilia loquitur. 506 ADDITAMENTUM SECUNDUM Sunt autem in ipsius scriptis ratiocinationes huiuscemodi sine numero, ut mittam quam multa asserit more pythagorico propria tantum auctoritate firmata «üxóg ëa, 15 ipse dixit. Sicut in eadem Epistola, capite secundo ad illud: Propter subintroduclos falsos fratres, «veritas, inquit, Evangelii est quod iustitia nostra ex sola fide est sine operibus legis. Falsitas seu depravatio Evangelii est, quod fide iustificamur, sed non sine operibus legis. Hac conditione annexa pseudoapostoli praedicaverunt Evangelium; hoc idem fecerunt sophistae et papistae nostri, quod scilicet in Christum sit credendum fidemque esse fundamentum salutis, sed eam non iustificare, nisi formata sit caritate. Haec non est veritas, sed fucus et simulatio evangelii. Verum autem evangelium est, quod opera aut caritas non sint ornatus seu perfectio fidei; sed quod fides per se est donum Dei et opus divinum in corde. quod ideo iustificat, quia apprehendit Christum Salvatorem » Quam multa hic et quam confidenter Lutherus asseverat! Sed qua ratione? Quo teste? Ipse dixit. Quare Lutheri doctrina inanissima est, summa laborat solidarum rationum inopia; gaudet autem maxima sophismatum, mendaciorum, falsitatum, conviciorum, categoriarum «et perversissimarum opinionum abundantia, summa copia malorum ditissima, plena innumeris imposturis. Catholicis multa falso attribuit nobilissimus impostor, pluribus in locis vitam monasticam pessumdat, et diris devovens ait, quod D. Bernardum in fine poenituerit vitae monasticae, quodque dixerit: « Perdite vixi», quodque de vita sua desperarit, ita super quartum caput ad Galatas!8 et De Votis Monasticis, !* cum aegrotasset ad mortem. Impostura est; non enim tale quid legitur in vita Bernardi; sed quod, cum aegrotasset ad mortem, visus fuit sibi ad tribunal Domini praesentari el a satana accusari, ipse aulem nihil territus, aut turbatus dixit: « Fateor, non sum dignus ego », etc. 18 Verum, quia Polycarpus Laiserus, in quem praesertim calamum stringimus, de grege Homologistarum est, Augustanae Confessionis professor asserlorque; videamus, quaeso, quidnam sit haec tantopere praedicata Augustana Confessio. Dicunt autem Augustanam Confessionem esse luthericae doctrinae lapidem lydium, librum homologeticum symbolumque confessionis orthodoxae ecclesiae evangelicae, cuius auctoritatem non aequant quidem Divinis Scripturis,sed symbolis Apostolico, Nicaeno, Constantinopolitano et Athanasii nihilo fere inferiorem faciunt; cuius principem quidem causam in Deum referunt, inventionem autem Ecclesiae, Luthero dispositionem et Philippo Melanchthoni elocutionem et crebras mutationes, sicut tradit Georgius Mylius in Prolegomenis ad suam Ezplicationem Augustanae Confessionis, quamvis David Lobecchius in suis Theologicis Disputationibus Articulorum Auguslanae Confessionis Philippo nonnisi mutationes tribuat Confessionis istius Augustanae. Aitque iniuriosissimos esse in sanctissimos Lutheri manes eos, qui conscriptionem huius Confessionis Philippo tribuunt. Haec thesaurus Lutheranorum dogmatum est et regula, ad quam omnia sua circa doctrinam placita exigunt; haec Helena illa, pro qua tanto ardore Lutherani omnes decertant. Sed ita tamen ut, cum Augustana ista Confessio saepius mutata sit, refusa, recocta, lib. 1, cp. 12. ADDITAMENTUM SECUNDUM 507 nesciant ipsi quaenam sit authentica. Quare in primis quidem incerta Confessio est. Ab anno enim 1530 usque ad annum 1580 diversis in locis temporibusque vulgata est, mirum in modum transmutata ac transformata, multis expunctis, multis additis, multis quoad sententiam mutatis, multis fusius explicatis expositisque egressa est, saepe alio colore fucata ct ad instar plumbeae Lesbiae regulae flexiloqua ambagibusque et dubiis phrasibus referta et in anguillae modum sinuosa et lubrica. Videtur autem, sicut Fridericus Staphylus adnotavit, similis decantatae apud Hesiodum Pandorae, aspectu pulcra, gratiis decora, eloquio suavis atque melliflua, sed ab Iove in terram missa ad decipiendos homines cum pyxide clausa, in qua erat omne malorum genus; ita ut, pyxide ab Epimetheo aperta, terram morbis et calamitatibus usquequaque repleverit. Sed ne in re seria poeticis figmentis ludamus, loquamur cum Sacris Litteris dicamusque quod verum est, Confessionem Augustanam esse vestem ovillam, sub qua latet rabies lupina, sepulcrum dealbatum, quod intus plenum est omni spurcitia, vas aureum in manu meretricis magnae, plenum nominibus blasphemiae et omni abominatione; thesaurus enim haeresum est, lerna malorum. Sed, ut mittamus quod spectat ad veritatem aut falsitatem doctrinae, si Augus/anae Confessionis methodum consideremus, doctrinae ordinem et rationum momenta, bone Deus, quid insulsius ? Agit primo articulo de Trinitate; et merito quidem, nam hoc summum caput est doctrinae christianae, et in omnibus symbolis fidei hoc primum est traditum. Secundo autem articulo agit de peccato originali. Quaenam haec consequentia? Quae doctrinae connexio? A Trinitate statim ad peccatum originale? Nihil de creatione mundi, nihil de formatione hominis. De libero autem arbitrio, quod homini naturale est et originale peccatum natura praecedit, in articulo decimo octavo postea agit. Ita sane quam multa praepostero ordine traduntur; nam prius agitur de ministerio sacramentorum articulo quinto, quam de sacramentis articulo nono ac de Ecclesia, extra quam non potest esse legitimum ministerium sacramentorum. Sic nonnisi praepostero confusoque ordine traditur doctrina fidei in Augustana ista Confusione, potius quam Confessione. Et, quod spectat ad rationum momenta, traditur absque ullo apodictico argumento vel expresso Divinarum Scripturarum testimonio. Quod, ut evidens fiat, audiamus ipsam Confessionem in re omnium maxima, in articulo inquam "Trinitatis, unde initium sumit et infelicissime auspicatur infausta Confessio. Ita autem habet: « Ecclesiae magno consensu apud nos docent decretum Nicaenae synodi de unitate essentiae divinae et de tribus personis verum et sine ulla dubitatione credendum esse, videlicet, quod sit una essentia divina, quae et appellatur et est verus, aeternus, incorporeus, impassibilis, immensa potentia, sapientia, et bonitate, creator et conservator omnium rerum visibilium et invisibilium; et tamen tres sint personae eiusdem essentiae et potentiae coaeternae: Pater, Filius et Spiritus Sanctus. Et nomine personae utuntur ea significatione, qua usi sunt in hac causa scriptores ecclesiastici, ut significet non partem aut qualitatem in alio, sed quod proprie subsistit. Damnant omnes haereses contra hunc articulum exorlas: Manichaeos n», etc. Ita Confessio. Sed instar oraculi loquitur, ac xe tripode pronunciat: « Ecclesiae, inquit, apud nos ». i Dicam cum Tertulliano: « Quinam estis vos? Aut unde venistis ?» Deinde: 508 ADDITAMENTUM SECUNDUM Quaenam sunt istae ecclesiae apud vos doctrices et magistrae, quae magno consensu docent? Quis iste magnus consensus vel syncretismus? Sed quaeso, lector, attendas: Lutherus ab omnibus doctoribus, sacrisque conciliis provocavit ad solas Divinas Litteras; nunc autem in re omnium maxima summoque de Trinitate articulo silent Scripturae, nec nisi Nicaenae synodi decretum adducitur nomenque personae secundum ecclesiasticos scriptores accipiendum statuitur. Itane? Quid si hic in tali tantaque fidei causa arianus aliquis in Lutheranos iactet, quod Lutherus tam saepe in Catholicos iaclavit: Docentes doctrinas et mandata hominum? Deinde ait: « Damnant, scilicet ecclesiae, omnes haereses contra hunc articulum exortas ». Bene, optime; sed quibus argumentis? Quibus ralionibus? Quibus iuribus? Damnant omnes haereses tantum propria ipsorum Lutheranorum auctoritate. Quodnam hoc genus doctrinae? Ita in singulis articulis tradit Confessio doctrinae thesim et damnando oppositum errorem haeresimque antithesim. Sed utrumque propria auctoritate; nonnisi perraro Scriptura in Confessione loquitur, vel potius male adducta et distorte intellecta Lutheranorum omniumque haereticorum more obloquitur. Haec autem protheoriae loco praefati de lutherana doctrina in universum, tempus est, ut ad rem propius accedamus, et cum hoste cominus conseramus manum.