CHAPTER 1. Prooemium
Prooemium inscripsimus, pag. 1-6. XIII interdum Targum Ierosolymitanum (quam vocant secundam Paraphrasim chaldaicam) latine versum ?5 commentario praemittit. In aliis vero capitibus textui Vulgatae latinae Editionis iungit versiones tantum latinas textuum hebraici ct chaldaici et graeci, hinc inde tamen adducens ipsa verba hebraica, chaldaica, graeca, quando interpretatio textus inde pendere videbatur. Cum textus hebraicum, chaldaicum, graecum, tum Patres et philosophos graecos ^S. Auctor ipsemet ex textu originali directe latine vertit ; nullis nempe utens versionibus eo tempore notis. Sensui litterali inveniendo S. Auctor praecipue insudat. Quapropter, ut veriorem certioremque sensum attingat, magna cura etymologiam vocabulorum hebraicorum indagat. «Iaciendum enim primo est, ait, verissimum litterae fundamentum, ne falso fundamento littera innitatur »?9, Tum Rabbinorum antiquorum sententias, indicatis nominibus, saepissime etiam Hebraeorum traditiones affert in medium, postea Sanctos Patres catholicosque exegetas allegat, ut denique tandem suam ipsius sententiam saepius ab aliorum interpretum opinionibus diversam aperiat, «sapientiorum iudicio cuncta relinquens »?". Data occasione post versuum expositionem, addit disquisitiones theologicas vel philosophicas ??. FoNTES IN EXPLANATIONE ADHIBITI. — Ex iis quae diximus apparet quos auctores S. Laurentius Commentarium conficiens adierit. Sunt enim praeter veteres Rabbinos maioris inter Hebraeos auctoritatis collectiones rabbinicae, haggadicae, talmudicae, tum inter catholicos praesertim Nicolaus Lyranus, Tostatus; Sanctis Pagnini magnum Lexicon Hebraicum, quod Thesaurus Linguae Sanctae inscribitur, frequenter adhibet. Denique plurimorum opiniones, tacitis nominibus, saepe adducit dicendo: alii dicunt, nosírales dicunt, alii tenent, etc. Maximae P. Io. De La Haye; sed S. Auctor directe, ut solet, ex originali hebraico ipsemet vertit. litate animae, ibid. pag. 369-380 ; de omnipraesentia Dei, ibid. pag. 394-402; de anima intellectivn forma substantiali corporis, cp. 5, pag. 431-440; de immutabilitate Del. cp. 6, pag. 483-491; cp. 8, pag. 518-521. XIV Quod ad textum hebraicum et chaldaicum Bibliorum et Rabbinorum attinet, verisimile est, a S. Laurentio adhibitam esse Bibliam Rabbinicam Masoreticam, Venetiis a. 1568, iuxta Hebraeos 5328, cura Ioannis de Gara editam. Exemplar enim nunc in Bibliotheca Marciana Venetiis asservatum et a nobis feliciter detectum inscribitur : « Loci Venetiarum Fr. Capucinorum », ductu eodem quo alii bibliothecae Capuccinorum libri insigniti apparent : ex qua igitur suppressis Ordinibus Religiosis a. 1810 surrepta esse videtur. Accedit quod in editione inveniuntur Commentaria Rabbini Aben Ezrae et Rabbini Salomonis Iarchi, vel simpliciter RaScI, in Penlateuchum frequentissime a S. Laurentio allegata. Nostra sententia eo etiam confirmari videtur, quod textus chaldaicus Geneseos et Commentariorum Aben Ezrae et Salomonis a S. Auctore adductus cum hac memorata editione concordat, cum aliae editiones ab Ario Montano et a Complutensi Universitate co tempore factae ?? aliquantulum discrepent. Denique annus editionis tempori quo S. Laurentius Commentarium suum composuit proximus est. MOMENTUM ExPLANATIONIS. — De valore huius Explanationis iudicium definitivum historicis relinquentes, aliqua tantum tangemus. Cognitio linguae hebraicae mirabilis demonstratur, itidem fontium accurata simul ac independens usurpatio, bene fundatarum opinionum ab Auctore propositio; denique etiam expositionibus intermixtae disquisitiones theologicae ac philosophicae soliditate praestant. Omnia etiam, ex more, lingua eleganti et polita exprimuntur. Certe si statim ac confecta in lucem edita esset, S. Scripturae studiosi eo tempore non modicam inde utilitatem hausissent. Eo vel magis quod praeter consuetudinem opiniones HRabbinorum et fideliter et benigne proponantur ac ponderentur. Dolendum igitur, ut his finem faciamus, etiam hoc opus Antuerpiae, ex officina Christophori Plantini MDLXXXIIII, invenimus. Haec Biblia quoque S. Auctori valde probabiliter nota fuit ; habet enim notam manuscriptam: « Patrum Capuccinorum »; et: « Ad usum fratris Georgii Veneti cappni, et etiam reliquorum, cum omnia sint communia ». Insuper inter varias adnotationes manuscriptas, quibus in margine foliorum conspersa est, in primo folio, frontem libri prospiclente, illa etiam invenitur explicans varios sensus dictionis I1'UN?3 jn partes resolutae et iterum diversis modis compositae, quae licet a Pico Mirandulano desumpta, tamen a S. Laurentio recepta et in sun. Explanatione inserta fult (cp. 1, png. 114-115). b... WERAGa 1 356TOCIE 2 Y : EA EH E T NEST SER ! Xa ARE "n ne er water ist ma a e te a i sie le ye ial cds N -— 4 No : - C1 TU aYn6 Y — A, ERE TEEEERURACHEH FUEL ICE EMERGENCIES TENTE 073—307 - cw» —— Q —u 9 0 0 & — 1e 906 —im— à 9 —tii— ) 0 — EBRATAA Det] "00956092000 NOMEN PA ATTL ALTA Ig AP VL LL Tz 7 I vA NEUERELALSERÓ ; I t AZ . f LA 1A /N | S h A à | T IE vL TIT EPPTT T * wNSGenccuseTECTUD cM I GDENULDATR REES S. , (8 hr" Y ONSNSNESZEAE ES 2. z, T M AY sas : NN NC NC uw B CS. € VT N WM cda] aids 29 Vom N. 1— FACSIMILE FRONTIS BIBLIAE RABBINICAE MASORETICAE TERTIA PARTE DEMINUTAE XV S. Laurentii absolutum non esse, immo aliquas partes operis deperiisse 30, IIl. - DE NOSTRA EDITIONE EXPLANATIONIS IN GENESIM Dr rExTU rXHIBITO. — Summo studio, uti semper, curavimus, ut textus codicis fideliter exhibeatur. Si quae mendae manifestae occurrerunt, eae in textu correctae sunt, lectione codicis in calce exhibita ?', Quoad materiae dispositionem nulla difficultas nobis oberat, cum omnes partes in codice recto ordine inveniantur positae. De una exceptione lectorem attentum velimus. Agitur de particula quadam, in qua Auctor loquitur de compositione ccrporis humani. Ea quidem in codice posita est ad finem cap. 5, foliis 2242-2292, a nobis vero, propter materiae affinitatem, agglutinata est versui 79 cap. 2: Formavit igitur Dominus Deus hominem ??. Ceterum ad commentarii seriem non pertinet??, Maior diíficultas orta est ex defectu interpunctionis ; cam integram nos ipsi textui adiecimus. Quoad verba hebraica, quae S. Auctor sine punctis masoreticis plerumque reliquit, ita procedendum putavimus, ut versiculos textus hebraici et chaldaici interdum signatos etiam nos omnes signaremus (utendo pro textu hebr. editione Kittel, pro textu chald. Biblia Rabbinica Masoretica supra memorata), aliis verbis hinc inde sparsis prout in codice prostant relictis. Quoad verba graeca, quae S. Auctor sine accentibus scripsit, semper usi sumus editione facta a L. Van Ess. Pro textu vero latino Vulgatae usui continuo erat nova Bibliorum Sacrorum Editio ab A. Gramatica parata. Verba denique hebraica vel graeca latinis litteris numerata [uissent, ut patct ex Dissertatione 6 De Principiis Rerum, pag. 109, quae Incompleta remansit ; ex cp. 9, cuius explanatio ad vr. 16 pervenit, png. 547 ; deest etiam cp. 10; cp. vero 11 ad vr. 9 ex improviso abrumpitur, ut indicant verba in calce ultimi folil ex more posita quibus folium sequens incipere debebat. xum cum praecedentibus habet. Nam cp. 2 ininterrupte ad flnem usque perductum, ad f. 109* circa medium explicit, et sequenti folio cp. 3 incipit; cp. vero 3 ad f. 223* ante medium nbsolvitur. XVI a S. Laurentio conscripta, nos litteris vel hebraicis vel graecis expressimus. DE Noris ADrECTIS. - De more, locos S. Scripturae, Patrum aliorumque auctorum a S. Auctore plerumque reticitos in calce adnotavimus. In citandis Rabbinis Biblia Rabbinica Masorelica supra memorata, eo libentius usi sumus, quod ipse S. Laurentius eam certo certius adhibuit. Commentarium in Pentateuchum a Rabbino Isaac Abrabanel confectum, item Librum Radicum a David Kimchi compositum (in bibliothecis publicis Patavii et Venetiarum non prostantes a Domino Adulpho Doct. Ottolenghi, Rabbino maiore Communitatis Israeliticae Venetiarum, perhumaniter usui quoad licuit oblatos) citamus ex editionibus antiquis, primum titulo p73731 W)""5 Phirusc Atorah, editum Venetiis cura Sam. Archivolti, iussu Ioan. Bragadini, a loanne de Gara anno 1579, iuxta Hebraeos autem 5339; secundum titulo "35D D'U"wWw; Sepher Asciarascim, editum Venetiis per Marcum Ant. Iustinianum anno 1547, iuxta Hebraeos 5309?*, Commoditatis causa, ex more notis marginalibus compendium quoddam rerum in textu tractatarum adiecimus et praeter indicem synthetico-analyticum, alphabeticum quoque nominum et rerum notabilium, quae in hoc volumine continentur, confecimus. Porro ab omni prorsus commentario opinionum S. Auctoris et philosophicarum et theologicarum et biblicarum abstinendum censuimus, ne ipsum Commentarium commentari videremur. Id tamen propositum non impedivit, ne quas notas illustrativas quibus sententia S. Auctoris clarior redderetur adiungeremus, vel, ne textus hebraicos interdum nimis serviliter a S. Auctore versos, ex contextu hebraico diligenter inspecto explicaremus. Hisce praelibatis, gratias iis referimus ex corde, qui pretioso auxilio nobis fuerunt in hoc volumine praeparando. Imprimis Domino Ad. Ottolenghi, Rabbino supra memorato, atque Domino Prof. H. Cassuto, qui in logna dell' Ordine de S. Domenico Febraro 1599». Immediate infra: « Camillo Iagel 1613»; et item Infra: * Ego frater Renatus a Mutina Cappucinus correxi nell' anno 1621 ». Hic frater Renatus a Mutina quondam hebraeus erat, sed postea ad fidem christianam conversus, anno 1609 in Ordinem nostrum Parmae ingressus est; de quo cf. P. Cirillo da Bagno Memorie Storiche sui Cappuccini. Emilíani, vol. 1, cp. 9, n. 3, pag. 145-152, Parma, Premiato Stab. Tip. Lit. T. Zafferri 1912. V E UE «EN PEU T uoaibm una FIR EBORE DSEO by E N. 2 - FACSIMILE FRONTIS COMMENTARII IN PENTATEUCHUM RAB. ISAAC ABRABANEL TERTIA PARTE DEMINUTAE E: i M r vue S Tier VM LT rue eM iN Xi Ded MEET IAM unt KI EERSTSRISY ER NaiamePACSIMILE FRONTIS LIBRI RADICUM RAB. DAVID KIMCHIU TERTIA PARTE DEMINUTAE XVII notis circa Rabbinos conficiendis nos iuverunt, tum maxime Reverendissimo Patri Hilarino a Lucerna et R. P. Crispino ab Appenzell provinciae Helveticae, totius editionis revisoribus et censoribus, qui integrum opus perlegerunt consiliisque sapienter adstiterunt. : Denique Reverendissimo Patri Vigilio a Valstagna qui, Operum S. Laurentii edendorum consilio alacriter coepto atque quattuor tomis omnium plausu editis, tribus abhinc annis in Supremum nostri Ordinis Moderatorem et eiusdem S. Laurentii successorem unanimi capitularium voto assumptus est, hunc nostrum laborem, quisquis ille est, in filialis obsequii et peramantis animi signum humiliter offerimus. Palavii die 1 lanuarii 1935 PATRES EDprTORES ELENCHUS AUCTORUM QUI A S. LAURENTIO ET A NOBIS CITANTUR ! ABEN EznA AnnaArAM RannpriNUS * in Biblia Rabbinica Masoretica. ABRABANEL IsAAC HanniNUS * Ezrplanalio Legis, seu Commentum in Penlateuchum, na€mna vYv5, Phirusc Atorah. Vide in Prae[atione facsimile frontis huius libri, n. 2. AEGIDIUS RoMANUS Hexameron, D. Aegidii Columnae Romani Archiepiscopi, Patavii, apud Iacobum Fabrianum 1549. ALEXANDER AB ALEXANDRO Geniales Dies, Iac. Mazochius, Romae 1522. ALEXANDER HaLENsIis Summa Theologica, Ad Claras Aquas, typographia Collegii S. Bonaventurae 1928. AwTIQUI HHETORES LATiNI, Argentorati, Io. Gotofr. Bauerus 1758. APHRODISIUS ÁLEX. * Alexandri Aphrodisiensis Peripatetici Doctissimi De Anima liber primus, Hieronymo Donato patritio veneto interprete; De Anima liber secundus una cum commentario de Miztione, Angelo Canininio Angloriensi interprete, apud Hier. Scotum, Venetiis 1559. AproLLopoRUSs De Diis, Salmurii, apud Io. Lenerium 1661. APPIANUS ALEX. Romanorum Historiarum, ex officina Io. Ianssonii a Waesberge et Io. a Someren, Amstelodami 1670. APTOWITZER V. Kain und Abel in der Agada, den Apokryphen, der hellenislichen, chriSsilichen, und muhammedanischen Literatur, Wien und Leipzig 1922. AQuiLA * in Hezapla Origenis. AQUILA RoMANUS De Figuris Sententiarum, in Antiqui Rhelores Latini. ARATUS SELENsIS Phlaenomena sive Apparentia, Basileae, per Henricum Petri 1561. ARISTOPHANES, Comoediae Undecim curante P. Burmano Secundo, Lugduni Batavorum, Sam. F. Luchtmans 1790. ARISTOTELES STAGIRITA * Opera Omnia, Isaaci Casauboni, Lugduni, apud Guillelmum Laemarium 1590. Avzrnnois * De Partibus et Generatione Animalium, Romae, Silber als Franck 1521; Digressiones in Omn«s Libros Metaphysicae Aristotelis, Venetiis, apud Hier. ScoXX tum 1541; Arisiolelis De Anima libri tres cum Averrois Commentariis, Venctiis, apud Iuntam 1562. BARDENHEWER O. Manuale di Patrologia. Vers. it. di A. Mercati, IRoma, Desclée 1908. BErLARMINUS Ros. S. Coníropersiae Christianae Fidei, Venetiis 1603, apud Societatem Minimam. BELUAcENSIS ViNc. O. P. Speculum Naturale, Argentorati, Io. Mentelin 1469-1476. Bereshit Rabba* Ed. Theodor Albeck. BEevEenLINcK Laun. Theatrum Vitae Humanae, Coloniae Agrippinae, sumptibus Ant. et Arnoldi Hieratorum 1631. Biblia Rabbinica Masoretica cum Commentariis Rab. Aben Ezrae et Rab. Salomonis larchi, seu RaSclI. Vide in Praefalione facsimile frontis huius libri, n. 1. BisNoNE Er. Empedocle, * Della Natura, 'Torino, fratelli Bocca 1916. BoNAVENTURA S. Opera Omnia, Ad Claras Aquas, typographia S. Bonaventurae 1885. BovviN Io. Gabr. Philosophia Scoti, Parisiis, apud Edmundum Conterot 1681. Brepiarium Romanum. BnuczNsis L. in Critici Sacri. BurEoNis C. Io. De Arca et Noe, in Critici Sacri. Buxronrius Io. pater Lexicon Hebraicum et Chaldaco- Bbilicum, Romae 1789, ex Lypographia Io. Zempel; De AbbPrepiaturis, Lud. Kónig vel Regis, Basileae 1640. Buxronrius lo. filius Dissertationes Philologico- Theologicae, typis Iacobi Deckeri, Basileae 1662. CaELIUS Lun. Leclionum Antiquarum, Francofurti et Lipsiae, Dan. Fievetti 1666. CAIETANUS-THOMAS DE Vio Commentarii Illustres in Quinque Mosaicos Libros ''homae de Vio Caietani quondam Cardinalis S. Sixti: adiectis insuper ad marginem annotationibus a F. Antonio Fonseca Lusitano, Parisiis, apud Guillelmum de Bossozel 1539. CALMET AUG. Commentarium Litterale in Omnes el Singulos tum Veteris tum Novi Tcstamenti Libros, Venetiis, apud Sebast. Culletti 1730 sqqu.; La Storia dell' Antico Testamento, Venezia, presso Niculó Pezzana 1725; Diclionarium Historicum, apud Sebast. Colletti, Venetiis 1726. CANTÜU Cres. Sloria ÜUnipersale. Torino, G. Pomba 1844. CAPELLA ManTINIANUS De Rhelorica, in Antiqui Rhetores Latini. CAPITONUS FEL. Ezrplicationes Catholicae Locorum fere Omnium Veteris et Novi Teslamenti, Venetiis, apud Guerraeos Fratres 1579. CAnTWRIGHTUS in Critici Sacri. Catechismus Romanus, Patavii, typis Seminarii, 1930. GENsonrNUS De Die Natali, Lugduni Batavorum, Io. Maire 1542. CHanrsrus Ars Grammatica, C. Barwick, Lipsiae, G. B. Taubneri 1925. CicEeRO * Opera Omnia, Lugduni, Sybilla a Porta 1588. CLAnRIUS I. in Critici Sacri. CowiMBRICENSES Commentarii Collegii Conimbricensis in Libros Aristotelis, Venctiis, Iacob. Vincentium et Ricciardum Amadiscum 1602. ConNELIUS a LaPiDE Commentaria, Venetiis, apud Hier. Albrici 1700. XXI ConNELYv R. Infroduclionis in S. Scripturae Libros Compendium, Parisiis, P. Lethielleux 1927. Cnriricr Sacnr sive Annotationes Doclissimorum Virorum in Vetus ac Novum Testamentum Amstelodami, Guillelmus Van de Water 1698. Cunrius Q. Rurus Hisloriae, ex typographia Seminarii, Patavii 1730. Dr GorowiA D. De Arte Rhetorica, Alb. Pezzoni, Mantuae 1732. Decrelales, * Venetiis, apud luntas 1595. Dr GusBEnNATIS ÁNG. Síoria dei viaggiatori italiani nelle Indie Orienlali, Livorno, Fr. Vigo 1875. DE L4 Havr Io. Biblia Maxima Versionum, Lutetiae Parisiorum 1660. Dr Lor:as Scritti di Cristoforo Colombo pubblicati ed illustrati da Cesare De Lollis, Roma 1894. Dr Mus S. in Critici Sacri. DrNwziucER-BANNWanT S. Í. Enchiridion Symbolorum, Friburgi Brisgoviae 1928. Dr Rossi Io. Brnw. Dizionario Storico degli autori Ebrei e delle loro opere, Parma, Reale Stamperia 1802. Dioponus SicuLus Rerum Anliquarum Historiae, Lugduni, Seb. Gryphii 1559. DriocENES LAEnTIUS De Viía et Moribus Philosophorum, Antuerpiae, Christophori Plantini 1566. DioNvsriUs CARTUSIANUS Zn Genesim et Exodum, Monstrolii, typis Cartusiae 1896. Dizionario Classico di Medicina e Chirurgia, Venezia, Giuseppe Antonelli 1831-1840. DnustUos Io. in Critici Sacr. : Du HaMEL Io. B. Biblia Sacra una cum selectis annotationibus, Venetiis, ex typographia Balleoniana 1731. Du»eonTrus lac. Homeri Gnomologia, Yo. Field, Cantahrigae 1660. ErrkzER RaBBiINUS * apud Taimud et Rab. Salomonem. EMPontus RuETOR De Efhopoeia ac Loco Communi, in Antiqui Rhelores Latini. EPunAEM Svnus S. In Genesim, Venetiis, Gasp. Gerardus 1758. FaGiUs P. in Critici Sacri. FaAwENsis F. Sacra Biblia Vulgata Editione, Translat. ex Hebraeo Sanctis Pagnini, Translat. Romana ex Septuaginta, et Chaldaica Paraphrasis Transl. congesta Fratris Fortunati Fanensis, Venetiis, apud Antonium Pinellum 1709. FrcrNus MansiLiUS Senfentiae Pulcherrimae, Basileae 1576. FoncrLLINI Arg. Lezicon Totius Latinitatis. GALENUS Galeni Omnia quae extant studio Io. Bapt. Rosarii emendata et in libros Hippocratis et aliorum Commentarii, Venetiis, Vinc. Valgrisius 1562. GEeNuENsIis À Elemenfa Melaphysicae mathematicum in morem adornata ab Antonio Genuensi, Neapoli 1751, typis Benedicti et Ignatii Goessari. GriuzBERG L. The Legends oj the Jews, I-VI, Philadelphia 1909-1928. GrioRDANI VrsP. Dizionario Universole della S. Bib»ia, Antonelli, Venezia 1856. GiosEFFu FLAvio Hisronico * Delle Antichità Et Guerre Giudaiche in Venetia, appresso Aless. Vecchi 1604. GnRAMMATICUS Io. PuiLoPPowus * Francisci Vicomercati Mediolanensis In Octo Libros XXII Aristotelis De Naturali Auscullatione Comunentarii, Lutetiae Parisiorum, apud Voscosanum 1550; Scholia in 1 Meteor. Aristolelis, Veneliis 1551; In Procli Diadochi Duodeviginti Argumenta de Mundi Aelternilale, Io. Mahotio interprele, Lugduni 1557; In Tres Libros De Anima Aristotelis, Venetiis, apud Hier. Scolum 1554. GnoriUs H. in Critici Sacri. GvnRALDI LiLiUS GmG. De Annis el Mensibus, Mich. Isingrinius, Basileae 1541; Historiae Poetarum, Basileae 1545. HxrLvicius C. in Critici Sacri. HreNRiCUS STEPHANUS Thesaurus Linguae Graecae, 1573 sine loco. HEnGENRÓTHER G. Sloria Universale della Chiesa, Vers. It. di E. Rosa S. l1. Firenze 1905 sqq. HrRopoTUS apud Henricum Stephanum TAesaurus Linguae Graccae. HEsrcHrus Miresrus De lis Qui Eruditionis Fama Claruere, Coloniae Allobrog., apud Sam. Crispinum 1616. Hres:ropnus * Theogonia sive De Generalione Deorum ; Opera el Dies, Patavii, typis Seminarii 1747. HiPPARCHUS * Phaenomena, apud Migne Patrologia Graeca. HiPPocRATES * apud Galenum. Howrnus * Ilias, Parisiis, in officina Christ. Wecheli 1538; Odyssca, Palavii, Lypis Seminarii 1777. HórrL H. Introductio in Sacros Utriusque Testamenti Libros, vol. 2, in Collegio S. Anselmi de Urbe 1931. HonaTiUs Carmina, Bassani, typis Remondini 1844. HuzrIUs Traciatus De Situ Paradisi Terrestris apud Blasium Ugolinum THesaurus Antiquilatum Sacrarum. HverNus GC. Iur. Fabularum Liber; De Signorum Ceolestium Historiis, Basileae, per Io. Hervagium 1549. lalkut. * lAMBLICUS * De Mysteriis Aegyptiorum, Romae, apud Ant. Bladium 1556. ILDEFoNsE (P.) pe VuieeENs Le Paradis Terrestre au Troisióme Ciel, Paris, Fribourg 1925. Ioas RABBINUS * apud Hab. Aben Ezram. IoNATAS BEN UzrEL HanniNUS Versio Persica Genescos, Interpretatio Latina apud Io. De La Haye Biblia Mazima Versionum, vol. 1, pag. 447. IosEPH HARBBINUS. * Iosr RABBINUS filius Chanina. * IosuE HABBINUS. * IsaAAc HABBINUS. * Isouac RaBBINUS * apud Rab. Abrabanel. IusrimNUs Historiarum Philippicarum et Totius Mundi Originum et Terrae Situ, ex offieina Adr. Wingaerden, Lugduni Batav. 1650. IuvENALIS * Satyrae, Patavii, typis Seminarii 1705. XXIII KiMcur Davip RaBBiNus * Liber Radicum, a^ whva 12D, Sepher Asciarascim. Vide in Prae[alione facsimile frontis huius libri, n. 3. KiMcur IosEPH HRABBINUS. * I&KrrrEL R. Biblia Hebraica, Genesis, Lipsiae, I. C. Hinrichs 1909. LaAnmBnEUS PuiLiP. Sacrosancía Concilia, Lutctiae Parisiorum 1671. LriAv GanBn. FRANC. S. I. Bibliotecha Rhetorum, excusa Parisiis 1725, denuo recusa Monachii 1728. Lzvri BeN GHERSON HRABBINOUS. * Coinmentum in Pentateuchum, io0n nvóoyxin, Tohliot ARaLBaG, Riva di Trento, Cristofel Madrucci 5320 (1560 e. n.). LucaAwUs AN. * De Bello Civili sive Pharsaliae, apud Franciscum Hackium, Lugduni Batav. 1658. LvRANUS Nic. * Biblia Sacra cum Glossis Interlineari el Ordinaria, Venctiis 1588. LuzzaTTO S. D. U Peníateuco, libro della Genesi, hn "win awon nwmw»2, Padova, Premiata Tipografia edit. F. Sacchetto 1871. MaAcnoBIUS Á. Salurnaliorum libri 7, Patavii, Ios. Cominus 1736. MaacrNi Geografía, cio&é Descrillione universale della lerra di Gio. Antonio Magini, Padova, P. e F. Galignani 1621; Venetia, Gio. G. Galignani 1598. MALvENDA Fn. Tu. De Paradiso Volupialis, ex typographia Alph. Ciacconi, Romae 1605. MaANNUCCIUS PAULUs Adagia, Venetiis 1591. ManriALIS M. Var. Epigrammaton, Hermannus Meresius, Moguntiae 1627. MENocHrUs Io. SrEPH. Commenlaria, Antuerpiae, Hier. Verdussen 1678. Mrencunmius TnisMEsGisTUS * — Pimander, Asclepius, Lugduni, Io. 'Tornaesius 1577; Pimander cum Commento Fratris Hannibalis Rosselli, libro 4 De Coelo, Cracoviae, Lazari 1584. Midras Aggada. * MicNz I. P. Scripturae Sacrae Cursus Completus, Parisiis 1839 sqq. Missale Romanum. MonoNi G. Nuovo Dizionario Storico. Movskes HaApDAnRsHAN RaBBINUS * Commenium in Pentateuchum, opus ineditum. MovsEs MarMoNIDES RaAnaBINUS * Doctor Perplexorum seu Errantium, n'5333i no, Moré Anebuchim, ad dubia et obscuriora Sacrae Scripturae loca rectius intelligenda a Io. Buxtorfio latine conversus, sumptibus Ludovici Kónig, Basileae 1629, typis Iacob Genath; Poría Moysi, *'DOYO2 2x23, Bab Mose, Dissertationes aliquot opera et studio Eduardi Pocokii, Oxoniae, H. Hall 1655; De Idololatria cum interpretatione latina et notis Dionysii Vossi, Lutetiae Parisiorum 1668. Movsrs BEN NaAcHMAN RaBBINUS * Expositio Legis, Yin *wv5a3 mun, Hidduscim Bephirusci Atorah, Neap. 1490. MuLLAcHIUS G. A. Fragmenta Philosophorum Graecorum, vol. 1, 1860; vol. 2, 1881, Parisiis, Firmin-Didot. MürLEn C. O. Isloria della Letteratura Grega, Firenze, Felice i.e Monnier 1858. MuwNsrERUS S. in Critici Sacri. NATALIS ALEX. Historia Ecclesiastica, Ferrariae 1762. XXIV NaTALIS CowEs Mylhologiae sive Explicationes Fabularum, Gabriel Carterius 1596 sine loco. Niccorai Arr. Disseriazioni e Lezioni di S. Scriitura, Venezia, Gio. Francesco Garbo 1765. Nuovo Dizionario Storico composto da una società di Letterati in Francia, Bassano, Remondini 1796. OrLEAsTER Hin. In Moysis Pentateuchum, Antuerpiae, Io. Steltii 1569. Ovipius * Metamorphoses, Fasti, Lipsiae, C. Tauchnitii 1828. PAGNINI vpn puo OYiN Hozar Lascion Akodesc, hoc est Thesaurus Linguae Sancíac sive Lexicon Hebraicum authore Sancte Pagnini Lucensi, Ordinis Praedicatorum, Lugduni, apud Antonium Gryphium MDLXXVII. ParnictUS Fn. Nova de Universis Philosophia, Rob. Meiettus, Venctiis 1593. PaAuUsANIAS Veleris Graeciae Descriptio, versio Romuli Amasaei, Hannoviae, apud heredes Claudii Marnii 1613. PERERIUS BEN. VALENT. Commentariorum in Genesim, Lugduni, apud Iuntam 1594. PrniN Ios. Onomasticon Tolius Latinitatis, Patavii, typis Seminarii 1913.1920. PETAviUs D. De Doctrina Temporum, Venetiis, Bartolomaeus Baronchelli 1757. PETnRONIUS Satyron, Romanorum Scriptorum Corpus llalicum, curante Hectore ]iomagnoli, sine loco et data. PmniLo IupAEUs De Mundi Opificio ; Legis Allegoriarum : De Vila Mosis, Lugduni, Ant. Vincentius 1561. PurLoPPONUS * vide Io. Grammaticus. PnuunNuTUS De Natura Deorum vide Hyginus. Picus Io. MinaNDULANUS Hepíaplus, Venetiis, per Gulielmum de F'ontaneto de Monteserra 1519. PrATo * Platonis Augusti Philosophi Opera Omnia excudebat Henricus Stephanus 1578. PLiNi1US Iuw. Historia Naturalis, Venetiis, Hier. Scotus 1571. ProriNus * Operum Philosophicorum Omnium, Basileae, ad Perneam Lecythum 1580. PLUTARCHUS * De Placiiis, Francofurti 1620. Pontificale Romanum, Venetiis, Baelleoniana typographia 1775. PnisciuaNUS De Exercitamentis Rheloricae, in Antiqui Rhetores Lalini. ProLoMAEUS * Geographia, eX officina Trechsel, Lugduni 1535; De Apparentiis apud Migne Patrologia Graeca. QuENTIN H. Biblia Sacra iuxta Latinam Vulgatam Versionem ad Codicum fidem iussu Pii Papae Undecimi, Polyglottis Vaticanis 1926. QuiNTILIANUS Znslituliones Oratoriae, Iduardus Bonnell, Lipsiae, G. B. Taubnerii 1866. 1868. RavNALDI-MaNwsr Annales Ecclesiastici, Lucae 1747-1756. RELAND: Á. De Situ Paradisi apud Blasium Ugolinum Thesaurus Antiquitatum Sacrarum. HicurER AEM. Lup. Decrelutia, * Lipsiae, B. Tauchnitz 1839. XxV RuziNiANUS Iur. De Schematis Lexeos, in Anliqui Rhetores Lalini. RurmILIUs LuPus De Figuris Sententiarum, in. Antiqui Ihetores Latini. SaBELLICUS Coccius M. Awr. Rapsodiae, Historiae Enneadum, Basileae, oificina Flervagiana 1538. SALIANUS lac. Annalium Ecclesiaslicorum Veteris Teslamenti Epitome, Lugduni, apud Iac. Faeton 1664. SALOMON HisPANUS HABBINUS * apud Rab. Aben Ezram. SALOMON lARCHI (Hascur) RaBBINUS * in Biblia Rabbinica Masorclica. SAMUEL BEN OPuNi RaBBiNUS * apud Aben Ezram. ScarnigERUS Ios. De Emendatione Temporum, Coloniae Agrippinae 1629. Scnaar H. Institutiones Cosmologiae, ad usum privatum auditorum Universitatis Gregorianae, Romae 1907. Scorus Io. In Quattuor Libros Sententiarum, Venetiis, Io. Baptista Sessa 1597. SENECA AN. Naturalium Quaestionum, Parisiis, apud Perier 1613. SEePHARADDI HaAnBiNUS *.apud Rab. Aben Ezram. SiMmEON RaBBiNUS * apud Rab. Salomonem. SiMMACUS * in Ezaplia Origenis SiMPLICIUS * Commentar. in Oclo Libros Aristolelis, De Psychico Audilu, Venetiis, apud Hier. Scotum 15668. STANLEIUS Hisloria. Philosophiae, Lipsiae, apud Th. Fritsch 1711. SrrPHANUS BvzANTINUS De Urbibus et! Populis, Dan. Gaesbeeck, Lugduni Batav. 1668. s SrEINSCHNEIDER Calalogus Librorum Hebraeorum in Bibliotheca Bodleiana M. Steinschneider, Berolini, typis Ad. Freidlaender 1852-1860. SronBAEUS lo. Eclochae Physicae, ex officina Christophori Plantini, Antuerpiae 1575. SrRABO Rerum Geographicarum Libri 17, excudebat Eustathius Vignon, Atrebat. 1587. Suipas Lexicon Graece et Laline, Godofredus Bernhardus, Halis et Brusvigae, G. A. Schrvetschke 1853. 'TTAcirus P. ConN. Annales, Lugduni, apud Seb. Gryphium 1542. Tanchuma Bereshit. Targum Ierosolymitanum, * sive Secunda Paraphrasis Chaldaica Geneseos R. Ionathae Ben Uziel, Interpretatio Latina apud Io. De La Haye Biblia Mazima, vol. 1, pag. 476. TrnRENTIUS * Comoediae, Tiguri, apud Andr. Gesnerum sine anno. TurMisrIUS * Themislii Peripalelici lucidissimi Paraphrasis in duodecimum librum Aristotelis de Prima Philosophia Mose Finzio interprete, Venetiis, apud Hier. Scotum 1558; Physicorum Libri Octo Paraphrasis in Aristotelis de Physica Hermolao Barbaro interprete, Venetiis, apud Hier. Scotum 1560. THEODOTIO * in Exapla Origenis. THoMAS AQUINAS S. Opera Omnia, Ioseph Bettinelli, Venetiis 1748. TosrATUS ÁLPH. Commeníarium in Genesim, Venetiis, Io. Sessa 1596. XXVI TREDICI G. Breve Corso di Sloria dclla Filosofia, Città di Castello, Scuola Tipografica Orf. S. Cuore 1930. UconrNus Bras. Thesaurus Antiquitatum Sacrarum, Venetiis 1747. VAN Ess L. HIHAAAIA AIAGHKH KATA TOYX EBAOMUKONTA, Vetus Testamentum Graecum iuxta Septuaginta Interpretes, cura et studio Leandri Van Ess, Lipsiae, Irn. Bredti. VATABLUS F. in Crilici Sacri. ViaounRoux F. La Sainte Biblie Polyglotte Paris 1900-1909. VinarLiUs * Bucolicae, Aeneides, Bassani, ex typographia Remondiniana 1804. ZANOLINI ANT. Lexicon Hebraicum, Patavii, typis Seminarii 1732, apud Io. Manfre. Divinus Moyses, coeleste plane oraculum mundanumque miraculum, vir sanctissimo Dei Spiritu plenus, non tantum Prophetas omnes coelestium arcanorum cognitione inconprehensibilisque sapientiae Dei plenitudine?, uti Salomon reges omnes?, longe excelluit, ut merito Prophetarum hierarcha magnusque coryphaeus sit appellatus?, verum etiam mortales omnes, naturalium rerum scientia edoctus in omni sapientia Aegyptiorum 5, longissime a tergo reliquit, ut iure sibi summi philosophi nomen vindicarit dicique meruerit ? sapientium alpha. Quare cum divinus hic sanctissimusque Vates theologorum omnium, qui in antiquitate floruerunt, culmen extiterit et philosophorum omnium columen, non tantum in his, quae Spiritu Dei afflatus vel de natura vel de proprietatibus vel tandem [de] operibus summi Dei conscripsit, summa ac integerrima fides omnibus adhibenda est, verum etiam et in his, quae physice vel de natura conscripsit. Cum enim in omni Aegyptiorum, qui humanarum scientiarum fontes extitere, sapientia edoctus sit, in his, quae de natura rerum litteris demandavit, nihil contra verae philosophiae iura vel contra naturalis rationis verum exactumque iudicium immortalibus et nunquam perituris monumentis consignasse censendum est; neque enim vel ignorantia deceptum vel voluntatis vitio alios decipere voluisse quispiam sanae mentis existimabit, cum pariter sanctus Rg 3, 10-12; 4, 29-34. 4) Ct. Philo Iudaeus De Mundi Opi/icio, t. 1, pag. 2; Malmonides "DO 3x2 (Porta Moysis), pag. 168-173. 5) Ct. Act 7, 22. 6) Cf. Eusebius Caesar. Praeparat Evang., lib. 8, cp. 13, (P. G. 21, 651); lib. 9, cp. 6, ibid. col. 694; Migne Scripturae Cursus, sect. 3, t. 5, coi. 78-79. Moysi, de opere creationis scribenti, summa fldes adhibenda est, quia ipse est Prophetarum coryphaeus, theologorum culmen, philosophorum columen, omni sapientia edoctus, qu! nec decipl poterat nec decipere volebat. In exaranda sun cosmopoeia, omnes theologos et philosophos antecessit; in en enim inveniuntur quae in philosophia naturali pertractantur. doctissimusque extiterit omnigenaque sapientia plenus. Unde ego divinum hunc virum primo quidem tanquam sacrum divinae theologiae culmen summe sum veneratus, postmodum vero tanquam humanae philosophiae columen omniumque scientiarum archivium et thesaurum vehementer sum et veneratus et pariter admiratus, maxime vero in sua cosmopoeia sive cosmogonia, idest mundi genitura, quae in Sacrae Geneseos hexaemeron continetur. In hac enim mundanae totius machinae constitutione non solum theologus mihi visus est Moyses, divinae potentiae opera rerumque creationem edisserens, verum etiam summus philosophus, naturalis philosophiae scientiam ingenuamque cognitionem rerum naturalium tradens. Quaecumque enim vel a Platone vel ab Aristotele vel ab aliis physiologis de natura rerum tradita sunt litterisque demandata, haec omnia in Moysi cosmopoeia luce clarius tradita sub conspectum veniunt oculatius inspicienti. Sunt autem vel maxime decem quae in philosophia naturali pertractantur: principia rerum ; communia accidentia rebus, veluti motus et tempus ; coeli astrorumque natura; natura elementorum ; horum actio, antipathia atque sympathia; exhalatio atque ex ea meteoricae impressiones, quae in aere fiunt; mineralia; plantae; animalia, et tandem hominis constitutio per animam extrinsecus advenientem. Haec autem omnia in Moysi cosmopoeia perfectissimo veluti compendio et &vaxepaAáust? continentur, non secus ac in homine universa natura, qui ob id jQxpoxóopoc est sapientibus appellatus?. Agit enim Moyses de principiis rerum, coelum terramque statuens genitalia principia rerum ; agit de communibus accidentibus : motu et tempore; agit de coeli natura et astris; agit de elementis, terra, aqua et aere; agit de generatione rerum ; de exhalatione ; de mineralibus ; de plantis; de animalibus tandemque de homine. Quae quidem omnia in primis tribus Sacrae Geneseos capitibus, quae universam cosmopoeiam vel potius cosmographiam edocent, a Moyse pertractata videntur, paucissimis quidem verbis 36, 58); S. Greg. Nyssenus De Homínis Opifício, cp. 16, ibid. 44, 178-179; S. Io. Damascenus De Fide Orthodoza, lib. 2, cp. 12, ibid. 94, 922; Rabanus Maurus De Universo, lib. 10, cp. 14, (P. L. 111, 306); S. Thomas S. Theolog., 1* q. 91, 2, 1, c.; 1* 235, q. 17, a. 8, ad 2; Aristotceles Physic., lib. 8, cp. 2, t. 1, pag. 253; Conimbricenses De Coelo, lib. 1, q. 1, a. 2. brevissimisque sententiis, sed plenissimis verissimisque tum verbis tum sententiis. Quod quidem, cum non ab omnibus sit animadversum, Deus, Asserit qui divina Sacrarum Scripturarum mysteria mundana sapientibus rosa A d prudentibus abscondit, et parvulis ea revelat ?, mihi, omnium theo- .ÍHURNTem. logorum philosophorumque minimo, haec revelare ex voluntatis suae inustrationem beneplacito dignatus est, quia ipse scientiarum Dominus est!?, Cum oi piat enim Sacrae Scripturae studio operam navarem, divinae veritatis Vidssin lux, quae omnem hominem venientem in hunc mundum illuminat, | mentis meae oculis magno splendore illuxit, ut in hoc Sacrae Scripturae agro, una cum supercoelestis sapientiae, sacrae, inquam, theologiae thesauro, sacrae item philosophiae naturalis pretiosissimum ditissimumque adinvenirem archivium ; quod quidem mihi eo carius pretiosiusque fuit, quod nulla alia ratione censeam certi quippiam de naturalibus haberi posse !?. Quae enim a philosophis, physiologis de natura conscripta sunt, ^ Pnüosoph! ad opinionem universa conscripta esse semper sum arbitratus. Cuncíae "un ei enim res difficiles: non potest eas homo explicare sermone ??, Cuncta ud 5 enim fecit Deus bona in lempore suo et mundum tradidit disputationi autem absohominum, uf non inveniat homo opus, quod operatus est Deus ab inilio proe Rd usque in finem '*. Unde cum Deus rectum hominem fecerit .. . ipse infinitis se immiscuit quaestionibus !5. Quae autem hic scripta sunt, non ad opinionem, sed ad veritatem sunt scripta ; horum enim auctor est Deus, qui naturae totius causa suprema est atque principium, rerum, inquam, omnium natura constantium artifex summus sapientissimusque effector. Quare non aliunde quam ab eo naturalium rerum cognitionem scientiamque melius possumus adipisci. Unde enim melius quam a vivo fonte pura claraque hauriri aqua potest ? Deus est. enim qui docet hominem scientiam, ut Regius Vates ait !5, ipse est omnis sapientiae fons, ! scientiarum omnium Dominus et magister; quapropter idem Vates beatos dicit homines a Deo edoctos et eruditos 18: Beatus homo quem íu erudieris, Domine, et de lege tua docueris eum. cerit Deus hominem rectum, el ipse se infinitis miscuerit quaestionibus. 16) Ps 93, 10. Ideo ad veram Scientinm hauriendam studium S. Scripturae maxime confert ; nec absolute reiiciendum est quidquid antiqui docuerint philosophi, sed magna diligentia verum a falso separandum est. Missis ergo philosophorum ambagibus, qui infinitis se immiscuere quaestionibus, qui etsi per ea, quae facta sunt, multa invisibilia Dei cognoverint 12, tamen dicentes... se sapientes esse stulli facti sunt ?9, quia, cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt ..., sed evanuerunt in cogitationibus suis, el obscuratum est insipiens cor eorum ?!; qui, ut alibi Apostolus ait??, ambulantes in vanitate sensus sui, tenebris obscuratum habentes intellectum, alienati a vita Dei, per ignorantiam, quae est in illis propter caecitatem cordis ipsorum ; eam crediderim de operibus Dei potuisse claram exactamque cognitionem doctrinamque tradere, quam de coloribus caeci vel de lumine solis oculus nycticoracis aut alterius cuiuspiam avis lucifugae, nos ex purissimis mosaicae divinaeque sapientiae fontibus puram, claram ac summopere veram cognitionem scientiamque hauriendam duximus. Aequum enim visum est nobis sanctae huic lectioni tempus, quod licuerit, studiaque mea dedicare ad sacrae Moysis philosophiae interpretanda revelandaque mysteria, ut quidquid ipse de principiis rerum, de communibus accidentibus, de coelo, elementis, actionibus, exhalationibus, mineralibus, plantis, animalibus et tandem de homine dixit, afferamus in medium, promamus in lucem, interpretemur, declaremus, elucidemus, summi Dei auxilio, Christi luce et Spiritus Sancti gratia donisque freti. Quod si quid veri et certi apud exteros ethnicosque philosophos, qui physiologiam docuere, inveniemus, cum Deus sit omnis veritatis auctor, id tanquam a possessoribus iniustis repetemus ; isti sunt enim, qui veritatem Dei, ut inquit Apostolus, in iniustitia delinent, quia quod notum est Dei manifestum est... illis, Deus enim illis manifestavit??. Si quam ergo veritatem iniuste detentam invenerimus, iuste ab eis exigemus aurumque et pretiosa quaeque ex Aegypto cum [Israelitis in terram promissionis asportabimus ?4, ut ex his sanctuarium Deo sacrumque nomini eius delubrum construamus. Ita enim et Salomon, rex omnium potentissimus pariter ac sapientissimus, augustissimum illud celeberrimumque templum Deo Optimo Maximo aedificaturus, ab exteris nationibus, a Tyriis, inquam, Sidoniisque, multos artifices multaque tum ligna tum lapides e monte Libano est mutuatus?5, Si quae ergo vel apud Aristotelem ethoc quidem vel apud Platonem vel apud Trismegistum, qui omlied ae nium Moysi simillimus ?$, sacrae huic divinaeque philosophiae con- '*"'Piende sona [invenerimus], cum verum vero consonet semper, ea tanquam vera recipiemus, tanquam aurum non adulterinum, sed verum ad lydium lapidem probatum; dissona vero, et quae non musim, sed cum philosophia hac amusim faciunt, tanquam falsa et a veritatis luce longe distantia, a schola veritatis reiiciemus in tenebrasque exteriores relegabimus. Sic enim Deus lucem divisit a tenebris ?". Deum Optinum Maximum, a quo omne dalum optimum el omne Hoc opus agdonum perfeclum ?*, rogo genuaque mea ad Patrem Domini nostri Iesu free s 4 bueChristi flecto?9 .. . , ul del mihi virtutem secundum divitias gloriae suae. . . jin qun ul possim comprehendere ... quae sit latiludo, longiludo ..., sublimitas alque el profundum?" sacrae huius divinaeque philosophiae, ut nunquam 42 aios inducat, veritatis semita, nec latum quidem unguem, aberrem ; sed coelesti semper lumine ductus, tanquam sanus oculus nulla vel caecitatis obscuritate obductus, aut vertiginis cuiuspiam iniuria affectus, lucem a tenebris albumque a nigro, absque ullo errore, discernit ; ita ego semper vera possim a falsis discernere ne, quo errore deceptus, a semita veritatis aberrans, alios quoque, si quos acciderit mea haec scripta a parietibus domesticis edita in lucem, ut legant, similiter deceptos faciam aberrare. Deum autem Optimum Maximum, qui cordis cogitationes et secreta scrutatur animorum ?!, quem conscientiae secreta non fallunt, omnia enim nuda et apería sunt oculis eius, el non est aliqua creatura invisibilis in conspeclu illius ?, testor et Christum Ietestans intensum unicum Filium eius Dominum nostrum, qui venturus est iudicare ;( veniat vivos et mortuos *, voluntatis mentisque meae hoc firmum esse prooi engatr n positum, hanc intentionem semper quae vera sunt et vero consona tati se contoratque similia, a veritate Sacrarum Scripturarum utriusque Testaeiii menti et catholicae fidei nec latam quidem unguiculam distantia, lib. 2, cp. 11, ibid. col. 314; lib. 4, cp. 6, ibid. col. 461-462; lib. 6, cp. 25, ibid. col. 730; lib. 7, cp. 4, ibid. col. 746. 27) Gn 1, 4. Vulg.: Divisit lucem. 2S8) Iac 1, 17. 7; 1 Par 28, 9; Ps 7, 10; Prv 15, 11; Sap 1, 6; Eccli 23, 28; Ier 11, 10; 17, 10; 20, 12; Act 1, 24; Apc 2, 23. 32) Hebr 4, 13. Vulg.: Et non est ulla creatura invisibilis in conspectu eius ; omnia autein nuda, etc. 33) Ct. Act 10, 42; 2 Tim 4, 1. corde credere, ore confiteri et fidelissimo calamo litteris exarare ; ne quid unquam catholicae veritati undequaque non consonans, in his vel aliis quibuslibet scriptis meis quis legens arbitretur id temere a me assertum. Absit! absit! Homo sum, errare potero; nunquam tamen cuiuslibet erroris pertinax defensor, nec assertor; veritatis enim ingenuae ingenuum me fateor atque profiteor amatorem ; hanc semper nervis omnibus, omni studio, labore atque indagine sum prosequutus tanquam thesaurum quendam infinitum. DISSERTATIO PRIMA! DE SCHEMATIBUS ET TROPIS SACRAE SCRIPTURAE? Sacra et divina Scriptura non solum multiplicium sensuum fes, scriptura TUE " rA multiplices cundissima et exuberans est; quapropter altissima semper et proen fundissima est et semper et ubique verissima, ut sua altitudine supps et um sua perbos irrideat, profunditate attentos, vigiles et studiosos continuo altitudine teneat, veritate semper dulciter ac suaviter pascat?; verum etiam EE di omnibus schematibus, tropis et figuratis locutionibus ubique respersa, q.. posi; quae eam mirum in modum decorant et exornatissimam reddunt ; quare et sapiens est et eloquens ac maxime frugifera. Non enim, ut in ceteris plerisque disciplinis crebro contingit, ita haec quoque fabularum lenociniis ac ludricis nugis animum nostrum titillare solet ; non pestiferis canticis aures demulcere, non profanis opinionibus mentem inficere, non aliquam demum morum perniciem candidatis suis insinuare consuevit ; verum contra, ubique seria veritas salutari gravitate blanditur, ad omnem aditum facundus ille sapientiae lepor dulcibus modulis plectrum suum meditatur, nil adeo incontaminatum quod non in vitam nostram Sacrae Scripturae placita suo veluti iure quodam instillent, Non, ut multi autumant, horrida est et inculta, nec inculta et ürida est, scd arida et tetrica, sed politie mira decora atque adeo ipsa maiestate jii. auicedine decora, iucunda, facilis, expedita, prona nullique non obvia, sed omnium, menti mus: Dissertatio prima, secunda, etc. 2) Verba: De Schematibus et Tropis, in codice corrosa sunt, sed ex nliquibus signis quae permanserunt, patet haec eadem esse, quae et S. Auctor posuerat. 3) Ct. S. Augustinus De Genesi ad Litteram, lib. 3, cp. 3, (P. L. 34, 323). Hamel Biblia Sacra, part. 1, Prolegomena, Disserl. 4, cp. 1, pag. LII-LIII. blanditur, dum multiplicitate sensuum intellectum attentum tenet. Ideo prius nobis cognoscendae sunt variae locutionis formae in S. Scriptura adhibitae. Ipsa enim omnibus eloquentiae magistris eo magis praestat, quo antiquior illis est, Quid sit schema, 8 DISSERTATIO ad eam pia fide et devotione accedentium, mira dulcedine animum pascit atque eius studium non in portu, longo iam maris devorato taedio, sed in ipso limine, dum a litore solvimus, dum vix iter capessamus, laborem nostrum statim amplissimo praemio solatur, dum fideli intellectus machaera litteram convellimus, continuo pascit animum promicans nucleus et sensuum flagrantissima medulla. Omnium tamen artificem laborem, citra quem nihil unquam natura dedit mortalibus, in consilium adhibere oportet in cortice convellendo, idest 5... pascuntur. Ad quod industriae plurimum et studii conferre nos convenit, ac litterae intelligendae plurimum insistendum, ut schemata formasque verborum intelligamus tropicasque locutiones, quae translatis dictionibus a propria significatione ad non propriam ex similitudine et analogia in eis reperta aut decoris, aut cultus et ornatus, aut necessitatis, aut emphaseos gratia fiunt, percipiamus. Omnia enim schemata et tropi ac figurae dicendi, quarum Graeci se gloriantur repertores fuisse 5, a Sacra Scriptura profluxerunt, quae ceteris scripturis, non solum auctoritate, quia divina, vel utilitate, quia ad vitam ducit aeternam, sed et antiquitate et ipsa praeeminet positione dicendi. Quare ne in mediis Sacrarum Scripturarum studiis in has figuratas locutiones tanquam nobis ignotas impingamus et a studio vel deterreamur vel moremur, troporum et schematum, quibus Sacra Scriptura multis saeculis ante eloquentiae magistros eloquentissime usa est, prius aliqualem notitiam tradere operae pretium duximus. Multa enim in Scripturis Sacris obscura, cognito locutionis genere, dilucescunt; propter quod cognoscenda sunt eadem locutionum genera, ut ubi sententiae latent, eorum cognitio succurrat easque sub schematibus et tropis latitantes intentioni legentis aperiat. Schematum igitur multae sunt species, item etiam troporum. Est autem schema proprie dictum, quod a simplici et in promptu posito dicendi modo, poetice vel oratorie mutatum est, tam in pingendis verbis quam in ornandis sententiis pondus habens *. Aliquando etiam immutatum manet; sunt enim schemata quaedam tum vercp. 36, (P. L. 82, 110); S. Beda Dc Schematis et Tropis, ibid. 90, 175; Quintilianus Institutiones Oratoriae, lib. 8, cp. 5, vol. 2, pag. 70. 7) Ctr. Cassiodorus Ezpositio in Psalterium, Ps. 1, (P. L. 70, 32); S. Isidorus Hisp. Etymol., lib. 1, cp. 36, ibid. 82, 110; Alcuinus Grammatica, ibid. 101, 858. . PRIMA 9 borum tum sententiarum lumina, quibus, tanquam insigniori ornatu, tota oratio texitur ac distinguitur. Item tropus est verbi vel serquid tropus : 5 E . . . : : J . et quaenam monis cum virtute a propria significatione in alienam mutatio, decoris, aitterentia vel necessitatis, aut cultus, sive emphaseos gratia. Inde dicuntur Eid " tropicae locutiones, non propriae, quoniam non secundum propriam significationem in eis verba sumuntur, sed transposite et figurate, tametsi autem tam propriis quam translatis verbis figuratur oratio. Inter schema tamen et tropum hoc interest discriminis, quod figura — oxipa enim graece figura latine sonat — est conformatio quaedam, ut nomine ipso patet, habitusque orationis remota a communi et primum se offerente oratione, patetque propriis verbis figura fieri; tropus autem nunquam nisi translatis atque transpositis verbis a propria in alienam significationem. Nos itaque tum de tropis tum de schematibus et figuris disseremus ; de tropis primo, tum de figuris. Tropus igitur «est verbi vel sermonis a propria significatione Variae tropi in aliam cum virtute mutatio »?, ut cum dicimus: laetas segetes, A REPISS. verbum laetitiae, a propria significatione, qua laetos homines dicimus, ad segetes cum virtute transfertur. Tropi autem species undecim sunt; in verbo septem : metaphora, synecdoche, metonymia, antonomasia, onomatopoeia, catachresis, metalepsis; in oratione vero quattuor: allegoria, periphrasis, hyperbaton et hyperbole. Metaphora, quae latine translatio dicitur, fit cum nomen Quid metaaut verbum propter similitudinem transfertur ex eo loco, in quo prodiu eoidis prium est, in eum, in quo proprium deest, aut translatum proprio "fe melius est!?; ita dicimus: laetas segetes, ridere prata, gemmare vites, floridam iuventutem, lacteam canitiem, incensum ira, inflammatum cupiditate, lapsum errore ; ita plane in Scripturis Sacris Christus dicitur agnus", leo '?, ovis 9, lilium convallium, flos campi, hinnulus cervorum 4, etc.; ita: Dominus de Sion rugict 5. Et metaphorica quidem locutio usitatissima in Scriptura Sacra est. Fit autem quattuor 90, 179; Alcuinus Grammatica, ibid. 101, 858; 9) Quintilianus op. cit. lib. S, cp. 6, vol. 2, pag. 75. Eltymol., lib. 1, cp. 37, ibid. 82, 112; S. Beda De Schematis, etc. ibid. 90, 179; Quintilianus op. cit. lib. 8, cp. 6, vol. 2, pag. 75; Charisius Ars Grammatica, lib. 4, cp. 2, pag. 358. 11) Ct. Is 16, 1; Io 1, 29. 36; Apc 5, 6-13; 7, 9-17; 21, 9-27. 12) Ct. Apc 5, 5. 13) Is 53, 7; Act 8, 32. 14) Ct 2, 1. 9. 15) Ioel 3, 16; Am 1, 2. Synecdoche et variae eius formae. 10 DISSERTATIO modis translata similitudine : vel ab animali ad animal, vel ab inanimato ad id quod eiusdem est generis, vel ab animali ad inanimatum, vel ab inanimato ad animal. - Primo quidem modo, ut: Quare fremuerunt gentes!5; et: Rugiebam a gemitu cordis mei * ; Si sumpsero pennas meas diluculo!$; nam et homo, de quo haec dicuntur, et animalia, unde sumuntur, animam habent. — Secundo vero modo, ut: Aperi, Libane, portas tuas? ; a civitate enim ad montem translatio fit, quae ambo inanimata sunt. Ita nos dicimus : concentu virtutum nil esse suavius; caritatem esse vinculum perfectionis ?? ; eleemosynam extinguere peccatum ?!, — Tertio autem modo, ab animato ad exanime, ut: Terra aperuit os suum ??; Ecce eiicis me hodie a facie lerrae?3; Exiccatus esl verlezx Carmeli?*; ab animali enim, cui haec competunt, ad terram et montem, quae inanimata sunt, fit translatio; animal enim os, faciem et verticem habet, non autem terra aut mons. — Quarto denique modo, ab inanimato ad animal; ita dicitur : Auferam a vobis cor lapideum ?* ; populus durae cervicis ?* ; cor durum ?' ; homo durus?* et asper sive austerus?? ; durities enim non homini, sed inanimatis lapidibus competit: ab eis autem ad homines translatio fit. Et certe istiusmodi translationibus ubique Scriptura Sacra miro ornamento respersa est. - Imaginis etiam figura post metaphoram invenitur, qualis est apud Isaiam illud ??: Quasi parturiens dolebunt; et apud Ieremiam?!: Quia inventi sunt in populo meo impii insidianles quasi aucupes, laqueos ponentes el pedicas ad capiendum viros. Synecdoche tropus est, in quo ex parte totum, aut contra, aut ex antecedentibus sequentia intelliguntur??, sicuti ex puppi navis, ex mucrone ensis, ex tecto domus intelligitur. Synecdoche a parte totum ostendens in Sacra Scriptura est, ut cum anima aut caro pro toto homine ponitur, ut: Factus est homo in animam viventem 5 ; ita cum legimus : Cuncíae animae, quae ingressae sunt cum Iacob in Aegyptum et egressae sunt de femore eius ** ; ita quoque: Verbum caro 21-22. 30) 13, 8. 31) 5, 26. Vulg.: Capiendos. 32) Cf. Cassiodorus Ezposil. in Psalt., Ps. 9, (P. L. 70, 80); Ps. 64, ibid. col. 444; S. Deda De Schematis, etc. ibid. 90, 182; Quintilianus op. cit. lib. 8, cp. 6, vol. 2, pag. 77; Charísius op. cit. lib. 4, cp. 2, pag. 361. PRIMA 11 [actum est?5 ; pars enim alterutra pro homine ponitur; neque enim animae filiorum Iacob sine corporibus in Aegyptum ingressae sunt, nec Verbum caro sine anima factum est. — Quae autem a toto partem demonstrat, multis in locis fit synecdoche, ut: Sepelivit Abraham... uxorem suam in spelunca agri duplici?* ; ita: Dormivit... David cum patribus suis el sepultus es(?"*, etc.; in Evangelio quoque: luzta eral monumentum, in quo posuerunt lesum?9*. Omnes autem hi loci de mortuo corpore intelligendi sunt, sicut et illud Magdalenae: Tulerunt. Dominum meum el nescio ubi posuerunt eum??, idest corpus Domini mei. — Huc pertinet cum ex uno plures significantur, ceu: Fons ascendebal de terra el irrigabat universam superficiem lerrae *? ; fontium quidem plane multitudo erat, cum ad id nequaquam fons unus sufficeret; ita quoque locusta *! et rana et musca*? in plagis Aegypti, earum certe innumerabilis propemodum multitudo erat. - Aliquando fit plurali pro singulari posito, sicut cum legimus : Videntes autem discipuli indignati sunt dicentes: Ul quid perditio haec unguenti? 93, . . el fremebant in eam**, cum, Ioanne teste??, solus Iudas proditor id dixerit. Ita quoque latrones, qui crucifixi erant cum eo, conviciabantur ei $$, cum unus solus id egerit, alter vero, increpato socio, Christum Deum confessus fuerit. — Aliquando materia pro universa re composita ponitur, sicuti Abraham legitur locuples valde in auro et argento fuisse, idest aurea et argentea pecunia; et: Mulier... allulit. alabastrum unguenti *9, idest vasculum ex alabastro. — Nonnunquam genere pro forma, idest specie posito, ut: Faclus est homo in animam viventem, hoc est, secundum phrasim hebraicam, in animal vivens, cum rationalem animam in faciem eius insufllavit, qua rationale animal factus est. — Vel*?' pro specie genus ponitur, sicut e contra pluries pro genere species ponitur, ut: Pastores opium sumus nos el fratres noslri *, cum et capras et boves et camelos et asinos pavissent, oves posuerunt pro animali, quod omnibus illis commune est. — Ac demum ex his, quae rebus accidunt, res ipsae intelliguntur, sicut est illud Isaiae?5: Et conflabunt gladios suos in vomeres el 8, 2 sqq. 43) Mt 26, 8. 44) Mc 14, 4-5. 45) Cf. 12, 3. 48) Mt 27, 44. Vulg.: Improperabant, ctc. 47) Ct. Lc 23, 39-44. 48) Cf. Gn 13, 2. 49) Lc 7, 37. 49*) Ms.; Sed. 50) Gn 47, 3. Vulg.: Sumus servi lui et nos, etc. 51) 2, 4. Quid metonymia et ciusdem species. Quid antonomasia et cius modi. 12 DISSERTATIO lanceas suas in falces ; haec enim, cum pacem magnam consequantur, per ea ponuntur. Metonymia transnominatio quaedam est, cum vel pro effectibus causae, vel pro causis effecta ponuntur, aut per continentia quae continentur, aut per contenta quae continent, vel per signa res intelliguntur ??, Per causas autem effectum intelligimus, veluti auctores ponimus pro suis operibus dicimusque Platonem, Aristotelem, Demosthenem vel Ciceronem legisse, cum eorum scripta dicamus vel legisse vel audivisse. Ita plane in Sacra Pagina legimus : Habent Moysen et Prophetas, illos audiant 9; et cum legitur Moyses: Et habet Moyses . . ., qui eum praedicent... per omne sabbatum 9*; El incipiens a Moyse el omnibus Prophelis inlerpretabatur illis Scripturas 5*5, auctores pro suis monumentis posuit. — Aliquando effectus pro causa ponitur, "veluti cum legimus: Tu es palientia mea..., spes mea 59; et: Fortiludo mea 9', idest causa harum virtutum, et sic effectus pro causa ponitur. — Haec et contentum per continens designat, ut : Effundam hydriam in canalibus 5$, cum aquam etfunderet; ita: Iubilate Deo omnis lerra 5*9; Laelata est Aegyptus 9? ; Ierusalem, Ierusalem, quae occidis Prophelas 95: ; et innumera alia ?, ubi certe habitatores intelliguntur. — Aliquando e contra per contentum continens designat, ut : Ingressi sunt filii Israel per medium... maris € ; ita quoque cum Iordanem fluvium transisse dicuntur 94 cum per exiccatum alveum tum maris tum fluvii transierint. Ita in plerisque aliis Scripturae locis 95, Antonomasia vice nominis quaedam positio est, cum significatio vice nominis ponitur 9$, sicut dicimus : academicorum principem, pro Platone; romanae eloquentiae patrem et principem, pro Cicerone; eximium prophetam, pro Davide; apostolum, pro Paulo; cp. 37, ibid. 82, 113; S. Beda De Schematis, etc. ibid. 90, 181; Quintilianus op. cit. lib. 8, cp. 6, vol. 2, pag. 78. 53) Lc 10, 31. Vulg.: Audiant illos. 54) Act 15, 21. Vulg.: Moyses enim... habet, etc. 55) Lc 24, 27. Vulg.: In omnibus Scripturis. 56) Ps 70, 5. 26, 3; 27, 3; 28, 22; Ioel 3, 4; Am 1, 9; Mich 5, 2; Mt 2, 6; 11, 21-23. 63) Ex 14, 22. 18; 19, 7; Is 43, 16; Hab 3, 15. 66) Cf. Cassiodorus Ezposit. in Psalt, Ps. 67, (P.L. 70, 466); S. Isidorus Hisp. Efymol., lib. 1, cp. 37, ibid. 82, 113; S. Beda De Schematis, etc. ibid.90, 181; Quintilianus op. cit. lib. 8, cp. 6, vol. 2, pag. 79; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 2, pag. 360; PRIMA 13 dilectum discipulum, pro Ioanne. Fit autem tribus modis: vel ab animo, vel a corpore, vel ab extrinseco. Ita in Sacro Eloquio Salomon Sapiens dicitur 9", et pater eius homo secundum cor Dei *; Goliath gigas, vir spurius..., altitudinis sez cubitorum el palmo 9?. Christus etiam antonomastice lustus dicitur, veluti: Occiderunt eos, qui praenunliabant de advenlu Iusti, cuius vos nunc proditores el homicidae fuistis *?; Christus, Filius David", et Filius hominis *??; Samson, fortis viribus ** ; Ioannes, discipulus, quem diligebat Iesus * ; Paulus, vas eleclionis *?; Ioannes Baptista, propheta magnus et plus quam propheta **; Petrus, petra Ecclesiae ?'; et frequentissima est antonomasia. Y Nota quod antonomasiae epitheton simile est, quod tribus similiter modis fit. Differt autem ab antonomasia, quod epitheton semper nomen adiectum habet, non autem antonomasia 75. Onomatopoeia, idest nominis fictio *?, ceu est: mugitus boum, balatus ovium, latratus canum, et his similia. Tropus iste in Sacra Scriptura frequentissimus est: Rugitus leonis et vox leaenae 9? ; Quasi leo rugiet '* ; et: Nunquid... circumdabis collum equi hinnitum ? € Similiter : Canes muli non valentes latrare 8 ; ita : Aes sonans et cymbalum linniens ** ; clangor tubarum *5; ita quoque illud : Ibant... in direclum vaccae per viam, quae ducit Belhsames..., pergentes el mupgientes 98 . Catachresis, usurpatio quaedam sive abusio verbi est, cum simile et propinquum pro certo et proprio ponitur ?', veluti cum dicimus : vires breves, consilium longum, orationem grandem. Hoc 4. Vulg.: Palmi. 70) Act 7, 52. 71) Ct. Mt 1, 1; 9, 27; 12, 23; 15, 22; 20, 30-31; Mc 10, 47-48; Lc 18, 38; 20, 41; Rom 1, 3. 72) Ct. Mt 8, 20; 12, 40; 13, 37-41; Mc 2, 10; 8, 31. 38; 9, 8. 11. 30; Lc 5, 24; 9, 22. 26. 44. 56. 58; Io 1, 51; 3, 13-14; 6, 27. 54. 63; 12, 23. 34. 73) Cf. Idc 14, G. 19; 15, 4. 74) Io 13, 23; 21, 7. 20. 75) Act 9, 15. 768) Cf. Mt 11, 9. 77) Ct. ibid. 16, 18. 78) Ct. S. Isidorus Hisp. Efymol., lib. 1, cp. 37, (P. L. 82, 114); S. Beda De Schematis, etc. ibid. 90, 181-182; Quintilianus op. cit. lib. 8, cp. 6, vol. 2, pag. 81; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 2, pag. 361. 79) Ct. S. Isidorus Hisp. Etgymol., lib. 1, cp. 37, (P. L. 82, 114); S. Beda De Schematis, etc. ibid. 90, 182; Quintilianus op. cit. lib. 8, cp. G, vol. 2, png. 79; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 2, pag. 361-362. 90, 180-181; Quintilianus op. cit. lib. 9, ep. 2, vol. 2, pag. 100; Charisius op.cit. lib. 4, cp. 2. pag. 359. Epitheton quomodo differat ab antonomasia. Quid onomatapoein. Quid catachresis et in quo differat n metaphora. Metalepsis, 14 DISSERTATIO tropo frequenter utitur Scriptura: Cornua peccatorum confringes el exaltabuntur cornua iusti 88 ; ita cum dicit : cornua arcus; pedes mensae 8?, sive candelabri; frontem tecti ??; labium calicis *!', etc. Haec enim omnia animalium propria sunt; ad significandas tamen res, quae propria appellatione deficiunt, ea adhibentur nomina. Et in hoc tropus hic a metaphora differt, quod illa vocabulum habenti largitur ; haec, quia non habet proprium, alieno utitur; ita cum de Deo Scriptura loquitur immensam eius virtutem et perfectionem corporeae quantitatis nominibus designat, veluti cum dicit : Excelsior coelo est, et quid facies ? Profundior inferno, et unde cognosces ? Longior terra mensura eius el latior mari *?, Ita quoque illud: Est autem lerosolymis probatica piscina **; « a piscibus enim nomen accepit aqua, quae nequaquam propter pisces, sed ad lavandas hostias collecta est, unde probaticae cognomen sortita est »4, Metalepsis transumptio quaedam est et alio in aliud gradatim pergens viamque praestans ad id, quod ostendit?5, ceu est illud Poetae ?: «Speluncis abdidit atris », ubi ex atris tenebrosae, ex tenebrosis profundae intelliguntur ; et illud : « Post aliquot, mea regna, ... mirabor aristas ? ?" » Post aliquot, inquit, aristas, annos intelligens ; per aristas enim aestates, per aestates vero anni intelliguntur. Ita in Sacra Scriptura reperitur hic tropus: Labores manuum tuarum ... manducabis, beatus es el bene tibi erit *9* ; labores enim posuit pro his bonis, quae laborando acquiruntur. Similiter illud : Ecce Behemoth, quem feci tecum, foenum quasi bos comedel ; fortitudo eius in lumbis eius, et virtus illius in umbilico ventris eius ** ; per Behemoth enim diabolus, per diabolum angelus a Deo factus intelligitur !?, per foenum peccatores homines, 7, 26; 2 Par 4, 5. 92) Iob 11, 8-9. 93) Io 5, 12. 94) S. Beda De Schematis, etc. (P. L. 90, 181). 95) Ct. S. Isidorus Hisp. tymol., lib. 1, cp. 37,i1bid. 82, 113; S. Beda De Schematis, etc. ibid. 90, 181; Quintilianus op. cit. lib. 8, cp. 6, vol. 2, pag. 80; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 2, pag. 359. 96) Virg. Aeneid., lib. 1, vr. 64. 97) Bueol., Eclog. 1, vr. 70. 93, 419); S. Augustinus De Genesi ad Litteram, lib. 11, cp. 20, (P. L. 34, 439-440); De Civitate Dei, lib. 11, cp. 15, ibid. 41, 330; S. Gregorius M. Moralium, lib. 32, cp. 12, ibid. 76, 644; S. Isidorus Hisp. Etymol., lib. 8, cp. 11, ibid. 82, 217. PRIMA 15 per lumbos et umbilicum luxuria; quoniam autem haec in diabolo esse non potest, incitatio et tentatio ad eam intelligenda est. Allegoria, idest inversio, tropus est, quo aliud verbis aliud sensu ostenditur estque veluti continuata perpetuaque metaphora !?!, quale est illud Poetae!?: « Claudite iam rivos, pueri, sat prata biberunt », idest desinite iam cantare, satis audivimus. Allegoria autem in Scripturis Sacris frequentissima est. Triplex autem allegoria reperitur: verborum, rerum et ex utrisque. — Verborum, ceu: Egredietur virga de radice Iesse el flos de radice eius ascendet !? ; similiter : Dilectus meus candidus et rubicundus, electus ex millibus!**, de Christo fit sermo. - Rerum, ut: Relinquet homo patrem... el matrem suam el adhaerebit urzori suae 195; sacramentum hoc magnum est... in Christo el... Ecclesia !99; ita Abraham duos filios habuisse per allegoriam dictum est ad duo Testamenta !'?, — Ex utrisque, ut : Ipse erit mihi in filium el ego ero illi in patrem *8, de Salomone dictum est et, Apostolo teste, de Christo !9??, quoniam figura Christi Salomon fuit; similiter: Ex Aegypto vocavi filium meum, de Israele dicitur a Propheta ?!? et, Evangelista teste !! de Christo. — Ad haec allegoria aliquando integra est, aliquando vero permixta; integra, ut: Habitabit lupus cum agno el pardus cum haedo accubabit, vitulus el leo et ovis simul morabuntur et puer parvulus minabit eos???, etc.; permixta, ut: Percutiet lerram virga oris sui et spiritu labiorum suorum interficiet impium et erit iustitia cingulum lumborum eius et fides cinctlorium renum eius 3, Sub allegoria parabola quoque continetur, quae rerum genere dissimilium comparatio est!4, Haec frequentissima est in tota Sacra Scriptura. — Continetur etiam icon, idest personarum inter se comparatio, vel eorum quae personis accidunt, !5 ut : Vidimus etc. ibid. 90, 184; Quintilianus op. cit. lib. 8, cp. 6, vol. 2, pag. 81; lib. 9, cp. 2, pag. 101; Charisius op. cit. líb. 4, cp. 2, pag. 363. 102) Virg. Bucol, Eclog. 3, vr. 111. in filium. 109) Hehr 1, 5 110) Os 11, 1. 111) Mt 2, 15. 112) Is 11, 6. S. Isidorus Hisp. Etymol, lib. 6, ep. 8, ibid. 82, 239; S. Beda De Schematís, etc. ibid. 90, 186; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 2, png. 365. 115) Cf. Cassiodorus Ezposit. in Psall., Ps. 16, (P. L. 70, 119); S. Isidorus Hisp. Eiymol., lib. 1, cp. 37, ibid. 82, 116-117; S. Beda De Schematis, otc. ibid. 90, 186; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 2, pag. 365. nllegoria et eius species; parabola, icon et paradigma, [m Quid aenigma. Quid ironia. 16 DISSERTATIO gloriam eius, gloriam quasi unigeniti a Patre 95; et: Neque nubent, neque nubentur, sed erunt sicut angeli Dei ?*. — Demum et paradigma continetur, quae propositio sive enarratio exempli est hortantis, sive deterrentis 38; exhortantis, ut : Elias homo eral similis nobis passibilis el oratione oravit, ut non plueret super terram et non pluit annis tribus etl mensibus ser? ; et: Respicite volatilia coeli, quoniam non serunt neque metunt neque congregant in horrea et Pater vester coelestis pascit illa 1??? ; deterrentis, ut : In illa hora qui fuerit in tecto et vasa eius in domo non descendat tollere illa, et qui in agro... non revertatur ; memores estote uxoris Loth??1, Sub allegoria autem aenigma quoque continetur; est enim aenigma obscurior quaedam allegoria ??, ut Oedipo quodam Sphyngis interprete!?, vel alio Salomone opus sit ad intelligendum quod ea dicatur, ceu illud est : «Mater me genuit, eadem mox gignitur ex me» !?4; quo designatur ex aqua glaciem gigni et in eandem rursus effluere ; tale est illud in Sacra Scriptura : De comedente exivit cibus el de [orti egressa est dulcedo ??5 ; et illud : Sanguisugae duae sunt filiae, dicentes semper: af[fer, affer'?* ; per quae concupiscentia carnis et concupiscentia oculorum, sive luxuria et avaritia designantur ; similiter illud: Si dormiatis inler medios cleros pennae columbae deargentatae el posteriora dorsi eius in pallore auri ?", per columbam Ecclesiam, per Cleros, sive sortes, diversi Ecclesiae status, per pennas virtutes eius, per pallorem auri caritatis decor intelliguntur. Ironia tropus est, quo contraria ostenduntur, quam illusionem vocant??3, qua non solum aliud verbis, aliud sensu osten- 70, 32); Ps. 33, ibid. col. 238; S. Isidorus Hisp. Etymol., lib. 1, cp. 37, ibid. 82, 117; S. Beda De Schematis, etc. ibid. 90, 188; Charlsius op. cit. lib. 4, cp. 2, pag. 365; 119) Iac 5, 17. Vulg.: Homo erat... et non pluit annos tres et menses sex. 120) Mt 6, 26. 121) Lc 17, 31-32. Vulg.: Ne descendat tollere... non redeat ratro. 122) Cf. Cassiodorus Ezposit. in Psalt., Ps. 96, (P. L. 70, 685); S. Isidorus Hisp. Etymol., lib. 1, cp. 37, ibid. 82, 116; S. Beda De Schematis, etc. Ibid. 90, 184; Quintilianus op. cit. lib. 8, cp. 6, vol. 2, pag. 83; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 2, pag. 365; 123) Oedipus, vir Thebanorum, filius Laii, Thebanorum regis, ingenium suum nobllitavit In proponendis ac dissolvendis aenigmatibus, in quo tam excellens evasit, ut Sphyngis Thebanae problemata dissolverit, et ideo in proverbium cessit de perspicacis et prnestantis mentis homine. Cf. P. Mannucci Adagia, col. 191-192; Ios. Perin Onomast. sub nomine Oedipus. Hisp. Etymol, lib. 1, cp. 37, ibid. 82, 115; S. Beda De Schematis, etc. ibid. 80, 184; Quintilanus op. cit. lib. 8, cp. 6, vol. 2, pag. 83; lib. 9, cp. 2. pag. 100; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 2, pag. 363-364. PRIMA 17 ditur, sed contrarium, quale est illud : Ecce Adam quasi unus ez nobis factus est, sciens bonum el malum '?? ; et illud : Clamate voce maiore, deus est enim Baal et forsitan loquitur, aut in diversorio est, aut in itinere, aul... dormit, ut excitelur *?; illud item : Ave, rez Iudaeorum 3t, Ironia autem pronuntiatione agnoscitur, quoniam nisi gravitas et amaritudo concomitetur, confiteri videbitur quod negare contendit. — Sub hac antiphrasis continetur, quae verbi unius ironia est !?, ut : bellum, quia minime bellum ; lucus, quod minime luceat ; Parcae, quod minime parcant ; ita illud est : Amice, ad quid venisti 2 3 Differt autem antiphrasis ab ironia, quod ironia pronuntiatione sola indicat quod intelligi vult; antiphrasis vero non voce pronunciantis significat contrarium, sed suismet verbis, quorum origo contraria est, ceu est in Scriptura: Amice, ad quid venisti ? et: Nisi in faciem benedizeril tibi ^ ; Benedic Deo el morere??5; et: Benedixit Deum et regem 98 ; benedicere enim antiphrasis est pro maledicere. — Continetur etiam sarcasmos, quae hostilis ironia et plena odio irrisio est 137, ut : Alios salvos fecit, seipsum non polest salvum 8 facere; si rex Israel est, descendat nunc de cruce et credimus ei * ; et illud: Speravit in Domino, eripiat eum ; salvum faciat eum, quoniam vult eum 1*9. Periphrasis circumlocutio quaedam, quoniam pluribus verbis id, quod uno aut paucioribus verbis dici potest, explicatur M!. Fit autem ornandae rei causa, vel turpitudinis vitandae ; ornandae, quale est illud : Scimus... quoniam si terrestris domus nostra huius habitationis dissolvatur, quod aedificationem habemus ex Deo domum non manu[actam ... in coelis !9?; turpitudinis vitandae, ceu est: Nam feminae eorum immutaverunt naturalem usum in eum usum, qui est contra naturam 133 ; ita quoque Sacra Scriptura semper honestissime LJ 15, 18; Io 19, 3. 132) Cf. Cassiodorus Ezposit. in Psalt, Ps. 118, (P. L. 70, 884); S. Isidorus Hisp. Efymol., lib. 1, cp. 37, ibld. 82, 115; S. Beda De Schemalis, etc. ibid. 90, 184; Quintilianus op. cit. lib. 8, cp. 6, vol. 2, pag. 83; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 2, pag. 364; 133) Mt 26, 50. 134) Iob 1, 11. 135) Ibid. 2, 9. 136) 3 Rg 21, 10. 137) Cf. Cassiodorus Ezposit. in Psalt, Ps. 93, (P. L. 70, 666); S. Isldorus Hisp. Etymol., lib. 1, cp. 37, ibid. 82, 116; S. Beda De Schematis, etc. ibid. 90, 184; Quintilianus op. cit. lib. 8, cp. 6, vol. 2, pag. 83; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 2, pag. 363, Etymol., lib. 1, cp. 37, (P. L. 82, 114); S. Beda De Schematis, etc. ibid. 90, 182; Quintilianus op. cit. lib. 8, cp. 6, vol. 2, pag. 84; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 2, png. 362. 142) 2 Cor 5, 1. Vulg.: Ex Deo habemus. 143) Rom 1, 26. Antiphrasis et in quo differat &b ironia; Sarcasmos, periphrnsis et quomodo fiat ; " hyperbaton et synchysis et in quo differant inter se ; parenthesis, anastrophe et hysterologia 18 DISSERTATIO carnalem concubitum maris et feminae cognoscere vocat: Cognovit, inquit, Adam Evam uxorem suam !'*^ ; ingredi ad mulierem !**, adhaerere uxori*$, revelare oram sive turpitudinem 14, : Hyperbaton .transgresio quaedam est, quae verborum perturbat ordinem perversione aut transiectione 148, — Sub hyperbaton continetur primo: sy nchysis, et est hyperbaton omni ex parte confusum 14?, ceu est illud : Sagittae tuae acutae, populi sub te cadent in corda; inimicorum regis 19? ; ordo est: Sagittae tuae acutae cadent in corda inimicorum populi sub te; ita et illud cantici Virginei: Suscepit Israel puerum suum, recordatus misericordiae suae, sicut locutus est ad patres nostros Abraham et semini eius in saecula 19! ; idest: recordatus misericordiae suae in saeculum Abrahae et semini eius, iuxta illud : Recordatus est misericordiae suae el veritatis suae domui Israel, suscepit Israel puerum suum ?*?, iuxta illud Apostoli: Nunquam... angelos apprehendit, sed semen Abraham apprehendit 558, sicut locutus est ad patres nostros. - Deinde parenthesis sub hyperbaton continetur. Est autem parenthesis interposita locutio divisae sententiae!55 sicut est illud Apostoli: An ignoratis, fratres, scientibus enim legem loquor, quia lez in homine dominatur quanto tempore vivit ? 155 — Continetur etiam anastrophe, quae est verborum tantum inversio, 159 ut : Italiam contra, mecum, tecum, etc.; sic est illud : Quamobrem ego deprecabor Dominum !8', idest ob quam rem. - Demum hysterologia, sive hysteronproteron hic continetur estque sententia cum ordo verbis mutatur !55, fitque dum est ordo retrogradus, cum id, quod praecedere debuerat, postponitur, veluti est: Hic accipiet benedictionem a Domino el misericordiam a Deo salu- 4; 19, 33. 35; 30, 3. 5. 146) Cf. ibid. 2, 24; Mt 19, 3; Eph 5, 31. « 147) Cf Lv 18, 1 sqq. cp. 37, ibid. 82, 114; S. Beda De Schernatis, etc. ibid. 90, 182; Quintilianus op. cit. lib. 8, cp. 6, vol. 2, pag. 84; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 2, pag. 362. 149) CI. S. Isidorus Hisp. Etymol., lib. 1, cp. 37, (P. L. 82, 115); S. Beda De Schematis, etc. ibid. 90, 183: Char!sius op. cit. lib. 4, cy. 2, pag. 362. 150) Ps 44, 6. 151) Lc 1, 54-55. 152) Ps 97,3. 153) Hebr 2, 16. 1, cp. 37, ibid. 82, 114; S. Beda De Schematis, etc. ibid. 90, 182; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 3, pag. 366. 155) Rom 7, 1. 156) Cf. Cassiodorus Ezposit. in Psalt., Ps. 85. (P. L. 70, 613); S. Isidorus Hisp. Etymol., lib. 1, cp. 37, ibid. 82, 114; S. Beda De Schematis, etc. ibid. 90, 182; Quintilianus op. cit. lib. 8, cp. 6, vol. 2, pag. 84; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 2, pag. 362. 157) Iob 8, 8. 158) Cf. S. Isidorus Hisp. Etymol., lib. 1, cp. 37, (P. L. 82, 114); S. Beda De Schematis, etc. ibld. 90, 182. PRIMA 19 lari suo 55? ; misericordia praecedere debuisset, quoniam « Dominus prius miserando iustificat impium et deinde benedicendo coronat iustum » 180, Hyperbole est eminens superiectio fidem excedens, augendi, vel minuendi vim habens !9 ; augendi, veluti cum aliquid nive candidius [dicitur] ; minuendi, ut : tardior is testudine est. Ita in Scriptura legimus : Aquilis coeli velociores, leonibus fortiores 1€? ; et illud : Lavabo per singulas nocles lectum meum, lacrimis meis stratum meum rigabo 159; et alibi: Ascendunt usque ad coelos et descendunt usque ad abyssos 184, Similiter diminuens, ut: Terrebit te sonitus folii volantis!95 ; et : Denigrata est super carbones facies eorum 56. Hiyperbole frequentissima est in Sacra Scriptura, maxime in propositionibus universalibus, ut : Magnificatus est rex Salomon prae omnibus regibus terrae !*' ; et tamen loquitur de .terra Israel. Ita saepissime legitur: omnis. populus $8, unipersa civitas 1€?, omnis Israel ^; hyperbole est, et non universitas, sed multitudo magna intelligenda est; ita plane cum legimus : Cum exaltatus fuero a terra, omnia traham ad meipsum !*! ; e£ : Omnes gentes . . . venient et adorabunt coram te, Domine !? ; Universae familiae gentium !?5; hyperbole est et multitudo intelligitur, non universitas, ita ut nullus desit. Ezposil. in Psalt., Ps. ?, ibid. 70, 64; Ps. 115, ibid. col. 885; S. Isidorus Hisp. Etymol., lib. 1, ep. 37, ibid. 82, 115; S. Beda De Schematis, elc. ibid. 90, 183; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 2, pag. 363. 102) 2 Rg 1, 23. 163) Ps 6, 7. 164) Ps 100, 26. 165) Lv 260, 30. 11, 3; 23, 3; Lv 7, 37; Dt 31, 12; 3 ng 18, 30. 169) Cf. Mt 8, 34; 21, 10; Mc 1, 33; Act 13, 44; 21, 30. 170) Ct. Ex 12, 50; Lv 4, 13; 10, 06; 21, 24; 2 Rg 6, 5. 14; 2 Par 13, 4. et hyperbole, De variis figurarum speciebus, qune fiunt per additionem : anaphora et epanaphora, DISSERTATIO SECUNDA DE SCHEMATIBUS IDEST FIGURIS LOCUTIONIS Schema, idest figura, sicut nomine ipso patet, «est conformatio quaedam orationis et habitus a communi et primum se offerente ratione remotus »!, Differt autem, ceu ante diximus?, schema a tropo, quod tropus semper nonnisi translatis verbis fiat; schema autem et propriis fit, tametsi et translatis nonnunquam figuratur oratio. Sunt autem figurarum genera duo : unum quidem, quod in sensu, aliud, quod in verbis versatur. Nos facilitatem secuti, de verborum figuris primo, deinde de his, quae ad mentem pertinent, disseremus ; etsi ut natura sensus verbum praeoccupat, ita de his, quae ad sensum pertinent, prius esset? loquendum. Generis vero utriusque species plures extant. Verborum itaque figurae tres modi sunt: quaedam enim per additionem, quaedam vero per detractionem et quaedam per similitudinem fiunt. Quae etiam per additionem figurae fiunt, multae sunt, Est autem prina anaphora, quae etiam epibole dicitur, estque eiusdem verbi crebra repetitio, cum ab eodem verbo saepius ducitur oratio *, ceu est apud Ciceronem in Catilinam 5: « Nihil agis, nihil moliris, nihil cogitas, quod ego non modo audiam, sed etiam videam planeque sentiam ». Haec figura etiam epanaphora dicitur*, et est apud Virgilium?" pulcherrima : « Hic gelidi fontes, hic mollia prata, Lycori: Hic nemus, hic ipso tecum consumerer aevo ». Ita in Sacra Scriptura: Dicat nunc Israel, quoniam bonus, quoniam in aeternum misericordia eius; dicat nunc domus Aaron, quoniam in De Schematis, etc. ibid. 90 ,177; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 4, pag. 370; 5) Orat. 1, vol. 2, col. 443. 6) Cf. not. 4 huius Dissert. 7) Bucol., Eclog. 10, vrr. 42-43. SECUNDA 21 aeternum misericordia eius; dicanl nunc qui timent Dominum $, etc.; et iterum : Bonum est con[idere in Domino, quam confidere in homine ; bonum est sperare in Domino, quam sperare in principibus?. Praeclara anaphora est apud Divum Paulum ad Corinthios '?^, dum caritatem commendat prae ceteris omnibus virtutibus: Si linguis hominum loquar, etc.; ita est etiam illa in Davide!!: Voz Domini in virtute, vor Domini in magnificentia, vox Domini con[ringentis cedros. Haec figura in Psalmis usitatissima est et in Salomone Ecclesiaste ? : Omnia tempus habent..., tempus nascendi el lempus moriendi ; tempus plantandi el lempus evellendi, etc. Anadiplosis reduplicatio vel congeminatio dictionis est, quae in ultima parte praecedentis sententiae est et in prima sequentis ponitur!?i, ceu est apud. Virgilium!*: «* Certent et cycnis ululae: sit Tityrus Orpheus: Orpheus in silvis, inter delphinas Arion ». Ita est illud 15: Síantes erant pedes nostri in atriis tuis, Ierusalem. lerusalem, quae aedificatur ut civitas !$; et ilud: Me dereliquerunt fontem aquae vivae el fecerunt sibi cisternas, cisternas dissipalas, quae aquas conlinere non valent". - Huic epanadiplosis subnectitur, quae fit cum eadem dictione sententia clauditur a qua exordium sumpsit!8, veluti est apud. Virgilium !?: « Multa super Priamo rogitans, super Hectore multa ». Ita est illud: Deus, quis similis... tibi? Ne laceas neque compescaris, Deus??, — Subiungitur etiam analepsis, quae est sententiae repetitio, ut audientium animo altius insideat ?' ; ita est illud: Gaudele in Domino semper, ilerum dico gaudete ??, — Hic spectat epizeuxis, quae est combinatio quaedam, cum dictio nullo mediante combinatur?3, sicut est apud Virgilium ?*: 28, 4. 12) 3, 1-2. 13) Cf. Cassiodorus Ezposit. in Psalt., Ps. 23, (P. L. 70, 175); S. Isidorus Hisp. Etymol., lib. 1, cp. 36, ibid. 82, 111; lib. 2, cp. 21, ibid. col. 135; S. Beda De Schemalis, ctc. ibid. 90, 177; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 4, pag. 369. 14) Bucol., Eclog. 8, vrr. 55-56. 15) Ms.: Iillus. 16) Ps 121, 2. 17) Ier 2, 13. Vulg.: Quae continere non valen! aquas. 18) Cf. Iul. Rufinlanus De Figuris Sententiarum, pag. 39. 32, (P. L. 70, 596); S. Isidorus Hisp. Etyrol., lib. 1, op. 36, ibid. 82, 111; S. Beda De Schematis, etc. Ibid. 90, 177-178; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 4, pag. 370. 22) Phil 4, 4. 23) Ct. Cassiodorus Ezposit. in Psalt., Ps. 17, (P. L. 70, 127); S. Isidorus Hisp. Etymol., lib. 1, cp. 36, ibid. 82, 111; S. Beda De Schematis, etc. ibid. 90, 178; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 4, pag. 370. anadiplosis, epanadiplosls, nnalepsis, epizeuxis et palillogia, polyptoton, synonymia, 22 DISSERTATIO «Me, me; adsum qui feci »; ita est illud: Consolamini, consolamini, popule meus?5; et illud: Elevare, elevare, consurge, Ierusalem?9*. — Huc accedit etiam palillogia, quae iterata locutio est, cum maioris vehementiae causa aliquid repetitur??; ita illud est: Filius accrescens Ioseph, filius accrescens ei decorus aspectu. ?? Polyptoton schema est, quo eiusdem dictionis diversis casibus oratio variatur??, ceu illud est: «Qui nihil in vita habet iucundius vita, is cum virtute vitam excolere poterit unquam » 3? ; et apud Virgilium?!:; «Litora litoribus contraria, fluctibus undas Imprecor, arma armis: pugnent ipsique nepotes ». Ita est ilud Apostoli??: Gentes, quae non seclabantur iusliliam, apprehenderunt iustitiam, iustitiam autem quae ex fide esl ; Israel autem secundum legem iustitiae in legem iustitiae non pervenit ; et illud: Ignorantes enim iustiliam Dei et suam quaerentes slatuere, iusliliae Dei non sunt subiecti ; finis enim legis caritas ad iustitiam omni credenti 33 ; et illud : Nam quae sub viro est mulier, vivente viro, alligata est legi ; si autem mortuus fuerit vir eius, soluta esl a lege viri ^ ; et iterum : Quoniam ex ipso el per ipsum el in ipso sunt omnia, ipsi gloria in saeculum 5. Ita quoque illud est Isaiae?9: Cantabo dilecto meo canticum patruelis mei vineae suae: vinea [acta est dilecto meo in cornu filii olei ; et sepivit eam et lapides elegil ex ea et planravit vineam electam, etc. ; et ilud Davidis?': Mons Dei mons pinguis, mons coagulatus, mons pinguis, ut quid suspicamini montes coagulatos ? Mons, in. quo beneplacitum est Deo habitare in eo. Synonymia schema est, quae nominis communio interpretatur, quo locutionis. genere utimur cum uno verbo non satis dignitatem aut magnitudinem rei demonstrasse videmur?8, veluti si dicutionibus, pag. 23; Iul. Rufinianus De Figuris Sententiarum, pag. 38; Mart. Capella De Rhelorica, pag. 429. 28) Gn 49, 22. 29) Ct. S. Beda De Schematis, etc. (P. L. 90, 179); Quintilianus op. cit. lib. 9, cp. 3, vol. 2, pag. 116; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 4, pag. 371. eam electam. 37) Ps 67, 16-17. 38) Cf. S. Isidorus Hisp. Efymol., lib. 2, cp. 21, (P. L. 82, 136); Cicero Ad Herennium, lib. 4, vol. 1, col. 60; Quintilianus op. Cit. lib. 9, cp. 3, vol. 2, pag. 117. . . : SECUNDA 23 camus : afflixit, prostravit, perculit; et apud Ciceronem??: «A- biit, excessit, erupit, evasit»; ita in Davide legimus 1*9: Persequar inimicos meos el comprehendam illos el non reverlar donec deficiant. Confringam illos nec poterunt stare, cadent subtus pedes meos... El comminuam ... ul pulverem ante faciem venti, ut lutum platearum delebo eos. Per omnia enim haec idem intelligit. Ita etiam illud: Vae genti peccatrici, populo gravi iniquitate, semini nequam, filiis sceleratis **; et illud : Peccavimus cum patribus nostris, iniusle egimus, iniquilatem fecimus *?. Ita quoque : Quid es! homo, quod memor es eius? aul filius hominis, quoniam visitas eum ? ** idem est; in hebraeo enim [DN, O"N7]2. V'"N. VJN et 133, idem significant et synonyma sunt 4, Polysyndeton schema est multis coniunctionibus abundans, cum oratio multis nexa coniunctionibus estí5, ceu est apud Virgilium'$: « Tectumque laremque Armaque Amiclaeumque canem Cressamque *? pharetram»; ita in Psalmo *$ : Dominus conservet eum el vivificel eum et beatum facial eum in lerra et non tradat eum in animam inimicorum eius. Climax, idest gradatio, schema est quo in oratione quasi gradatim a re in rem ascenditur*?, ceu est apud Ovidium 59: « Viderat hanc visamque cupit potiturque cupita»; et apud Ciceronem 9: «Africano virtutem industria, virtus gloriam, gloria aemulos comparavit ». Ita in Sacra Pagina apud Apostolorum Principem 5*: Vos aulem curam omnem subinferentes, minístrate in fide vestra virtutem, in virtule aulem scienliam, in scientia autem abslinentiam, in abstinentia autem patientiam, in patientia autem pielatem, in pielate autem amorem fraternitatis, in amore aulem. fraternilalis caritatem. Ita quoque apud Beatum Iacobum *? : Omne et Chaldaeo- Biblicum, sub his vocibus. 45) Cf. Cassiodorus Ezrposit, in Psalt., Ps. 40, (P. L. 70, 296); Ps. 72, ibid. col. 598; S. Isidorus Hisp. Efgymol., lib. 1, cp. 36, ibid. 82, 112; S. Beda De Scheinatis, etc. ibid. 90, 180; Quintilianus op. cit. lib. 9, cp. 3, vol. 2, pag. 118-119; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 4, pag. 371. 46) Georg., lib. 3, vrr. 343-344. 47) Ms.: Crassamque. Hisp. Etymol, lib. 2, cp. 21, ibid. 82, 135; Quintiltanus op. cit. lib. 9, cp. 3, vol. 2, pag. 119. polysyndeton, climax. Figurne quae flunt per detractionem : eclipsis, seu synecdoche et In quo differat ab aposiopesi ; 24 DISSERTATIO gaudium existimate, fratres..., cum in tentationes varias incideritis, scientes quod probatio fidei vestrae patientiam operatur, patientia autem opus perfectum habet, ut sitis perfecti et integri in nullo deficientes. Similiter apud Beatum Paulum 5: Gloriamur in tribulationibus nostris scientes quod tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio vero spem ; spes autem non confundit, quia caritas Dei diffusa est in cordibus nostris. Sequuntur schemata quae per detractionem fiunt, quaeque brevitatis ac novitatis gratia petuntur; quarum prima est eclipsis, quae etiam synecdoche dicitur. Est autem verbi alicuius in oratione defectus, cuius subtractio satis ex ceteris intelligitur 55, veluti apud Terentium in Andria legimus 56: « Verbum unum cave de nuptiis »; deest: ne dicas. Figura haec nonraroin Sacra Scriptura iuxta H ebraicam Veritatem reperitur; linguae etenim sanctae peculiare et usitatissimum est ut verbum sum, es, est in oratione saepissime desit et quam raro ponatur, sicut cuilibet vel prima eius linguae rudimenta habenti liquet. Praeter haec autem alias schema istud reperitur, ut est illud Sacrae Geneseos 9': Dixitque Cain ad Abel ...: Egrediamur foras. In hebraeo eclipsis est, non sunt enim ea verba: Egrediamur foras. Ita plerique 5? illud intelligunt : Si quis occiderit Cain septuplum punietur 5?, ut eclipsis sit media et sit sensus: Si quis occiderit Cain punietur ; at Cain septuplum, vel septenis punietur, quia septima generatione a Lamech putatur occisus 99, Per hanc figuram intelligimus locum illum Evangelii € : Si quis dimiserit uxorem suam, nisi ob fornicationem, et aliam duxerit moechatur : unum deest verbum ; sunt enim duae sententiae: Si quis dimiserit uxorem suam, nisi ob fornicationem peccat, quia quod... Deus coniunzit, homo separare non debet 9?; qui vero, uxore dimissa, utcumque aliam duxerit moechatur. — Differt autem istud schema ab aposiopesi, quae sententiarum figura est, quod in eclipsi quidem unum verbum et illud quidem manifestum ac certum desideratur, in aposiopesi vero, Cappella op. cit. pag. 430; Charisius op. clt. lib. 4, cp. 2, pag. 361. 56) Actus 1, scena 5, pag. 31. 57) 4, 8. 58) Cf. not. 226-232, cp. 4 Ezplanationis. 59) Gn 4, 15. vr. 6. Vulg.: Hamo non separet. SECUNDA 25 de qua suo loco dicemus, aut incertum est quod tacetur, aut certe longiore sermone explicandum 83, Asyndeton, sive dialyton, dissolutio quaedam est, cum, demptis ab oratione coniunctionibus, disiuncte plura dicuntur *4, ut apud Virgilium5: « Ite, Ferte citi flammas, date vela, impellite remos» ; tale est illud in Psalmo ** : Iubilale Deo, omnis terra, psalmum dicite nomini eius, date gloriam laudi eius ; dicite Deo: Quam terribilia sunt opera tua, Domine. Haec figura aliquando in solis verbis est, ut apud Ciceronem 58': «Sit in eius tutela Gallia, cuius virtuti, fidei, felicitati commendata est»; aliquando in sententiis apta est, ut est illud eiusdem 9? : « Haec studia adolescentiam alunt, senectutem oblectant, secundas res ornant, adversis perfugium praebent, delectant domi, non impediunt foris, pernoctant nobiscum, peregrinantur, rusticantur ». Ita quoque in Sacra Scriptura, in verbis tantum, ut illud Iacobi*t?: Non est enim ista sapientia desursum descendens, sed terrena, animalis, diabolica ; et iterum : Quae... desursum est sapientia primum quidem pudica esl, deinde pacifica, modesta, suadibilis, plena misericordiae *?, etc. In sententiis autem, ut illud Apostoli "!: Carilas patiens est, benigna esi; non aemulatur, non agit perperam, non inflatur, non est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt, non irritatur, non cogitat malum, non gaudet super iniquitate, congaudel autem verilati, etc. Protozeugma, sive hypozeugm.a, adiunctio est, in qua ad unum verbum, quod primum aut postremum collocatur, plures sententiae referuntur ?. Fit autem haec tribus modis: aut verbo praeposito, ad quod reliqua respiciant, ut: « Vicit pudorem libido, timorem audacia, rationem amentia» 3; aut verbo postposito, ut : « Neque is es, Catilina, ut te aut pudor a turpitudine, aut metus a 2, cp. 21, ibid. 82, 138; Quintilianus op. cit. lib. 9, cp. 2, vol. 2, pag. 102. 64) Cf. S. Isidorus Hisp. Elgjmol., lib. 1, cp. 36, (P. L. 82, 112); S. Beda De Schemaltis, etc. ibid. 90, 180; Quintilianus op. cit. lib. 9, cp. 3, vol. 2, pag. 118; cp. 4, pag. 129; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 4, pag. 369. 371. 65) Aencid., lib. 4, vrr. 593-594. 66) 65, 1-3. 67) De Provinciis Consularibus, vol. 2, col. 737. 68) Orat. pro Archia, tbid. col. 546. 69) 3, 15. (P. L. 82, 110); S. Beda De Schematis, etc. 1Ibid. 90, 176-177, sub verbo zeugma. asyndeton, sive dialyton, protozeugma, T hypozeuxis. 26 DISSERTATIO periculo, aut ratio a furore revocarit » * ; aut in medio sensuum posito verbo, ut: « Troiugena interpres divum, qui numina Phoebi, Qui tripodas Clarii lauros, qui sidera sentis Et volucrum linguas et praepetis omina pennae » ?5. Ita plane in Sacra Scriptura iuxta primum modum est illud Apostoli "5: Hoc autem scito quia in novissimis diebus instabunt tempora periculosa et erunt homines seipsos amantes, cupidi, elati, superbi, blasphemi, parentibus non obedientes, ingrati, scelesli, sine affectione, sine pace ; et illud in Lege ?* : Diliges Dominum Deum luum ex toto corde luo, ex lota anima (ua, ex lola mente (ua et ex omnibus viribus luis et. proximum luum sicut teipsum. Secundo autem modo est illud Apostoli??: Omnis amaritudo el ira et indignatio et clamor et blasphemia tollatur a vobis. Per tertium autem modum est illud : Invisibilia enim ipsius a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta, conspiciuntur, sempilerna quoque eius virtus etl divinitas ??. Hypozeuxis figura est superiori contraria, cum singulis sensibus datur propria clausula et singulae sententiae singulis clausulis clauduntur €, ceu est illud Ciceronis?!: «Homerum Colophonii civem esse dicunt suum, Chii suum vindicant, Salaminii repetunt, Smyrnaei vero esse suum confirmant»; sic est illud Virgilii*?: « Regem adit, et regi memorat nomenque genusque, Quidve petat, quidve ipse ferat, Mezentius arma, Quae sibi conciliet, violentaque pectora Turni Edocet: humanis quae sit fiducia rebus, Admonet, immiscetque preces: haud fit mora, Tarchon Iungit opes foedusque ferit ». Tale est illud Psalmi 8€ : Beatus vir, qui non abiit in consilio impiorum el in via peccatorum non stetit et in cathedra pestilentiae non sedit, etc. ; et illud : Virtulem terribilium tuorum dicent el magnitudinem tuam mente tua, etc. Cf. Dt 6, 4-5. 78) Eph 4, 31. 79) Rom 1, 20. 80) Cf. Cassiodorus Ezposit. in. Psali., Ps. 1, (P. L. 70, 29); S. Isidorus Hisp. Etymol, lib. 1, cp. 36, ibid 82, 100; S. Beda De Schematis, etc. ibid. 90, 178; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 4, pag. 369. SECUNDA 27 narrabuní ; memoriam abundantiae suavitatis luae eructabunl et. iuslilia lua exultabunt *. Ita quoque illud est Apostoli?5: Sive propheliae evacuabuntur, sive linguae cessabunt, sive scientia deslruetur. Est vero hoc schema frequens in Sacra Scriptura. Sunt et schemata tertii generis, quae aut vocum similitudine, aut paribus, vel contrariis fiunt ad animos excitandos. Est autem primum paronomasia, annominatio sive denominatio quaedam est; zapóvopa enim Graecis idem sunt ac denominativa Latinis. Fit autem cum paululum immutata verba atque deflexa in oratione ponuntur 85, Figurae quae fiunt per similitudinem: paronomasia Ita illud est: lustus Dominus el iuslitiam dilexit, aequitatem vidit ; vullus eius ?? ; et illud: Bonus es tu el in bonitate tua doce me iuslificationes tuas 8, Solet autem ea figura plerumque apud oratores vocum similitudine fieri, ut apud Ciceronem 9?: «Qui fuit locus felicissimus nunc erit lucus desertissimus et custodia sacrorum non honoris, sed oneris existimabitur». Ita apud Terentium?^: « Nam inceptio amentium est, haud amantium ». Quando autem non ex nominum, sed verborum similitudine id fieri contingit, paromoeon dicitur?,, veluti si quis non orare, sed arare dicatur ?, Hoc schemate usus elegantissime est Isaias in sua lingua cum ait ? : Expectavi ul facere iudicium, el ecce iniquilas...; iusliliam, et ecce clamor. Est enim in hebraeo: Yo" :npyy nàm ni? nU n3m CDU; pro iudicio enim D5U5 posuit ; pro iniquitate n5vo; pro iustitia np?N; pro clamore npys. Eodem quoque modo in eadem lingua fit paromoeon, cum 92V, quod est prudenter agere et intelligere, et 525. quod est stulte agere, ponitur. Homoeoptoton, idest similiter cadens, schema est cum in similes casus exeunt dicta plurima, etiam si dissimilia sint quae 70, 721); Ps. 118, ibld. col. 858; S. Isidorus Hisp. Efymol., lib. 1, cp. 36, ibid. 82, 111; S. Beda De Schematis, etc. ibid. 90, 178; Quintilianus op. cit. lib. 9, cp. 3, vol. 2, pag. 121; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 4, pag. 370. 87) Ps 10, 8. 88) Ps 118, 88. 89) Fragmenta librorum incertorum, vol. 4, col. 713: « Fuit locus religiosissimus is erit desertissimus et custodia castrorum non honoris, sed oneris existimntus ». 90) Andría, actus 1, scena 3, pag. 24. 90, 179; Quintilianus op. cit. lib. 8, cp. 6, vol. 2, pag. 83; Charisius op. cit. lib. 4, Cp. 4, pag. 370. et paromoeon, homoeoptotan, homoeoteleuton et in quo differat nb homoeoptoton ; 28 DISSERTATIO declinantur 9€, ceu est illud: «Merentes, flentes, lacrimantes, commiserantes »?5; et apud Ciceronem: «Est idem Verres, qui fuit semper, et ad audendum proiectus, et ad audiendum paratus » ; et: «Qui in his rebus non ita defendatur ut mediocris praetor, sed laudetur ut optimus imperator » ?. Ita in Sacro Eloquio : Benedixzisli, Domine, terram tuam, avertisti captivitatem Iacob. Remisisti iniquitatem plebis tuae, operuisti omnia peccata eorum 9? ; et illud : Cantate et exullate el psallite $5, Et apud. Ezechielem !??;: Quod si genuerit filium latronem effundentem sanguinem ; et paulo post: In montibus comedentem et uxorem prozimi sui polluentem, egenum et pauperem contristantem, sapientem rapinas, pignus non reddentem el ad idola levanlem oculos suos, abominationem facientem, ad usuras dantem el amplius accipientem, nunquid vita vivet ? 191 Homoeoteleuton, idest similiter desinens, schema est cum duarum vel plurium sententiarum similis est finis!??, hoc est cum orationis membra vel articuli simili exitu terminantur, ceu est illud: « Eiusdem non est et facere fortiter et vivere turpiter» 93; apud Ciceronem W*: «Ut eius semper voluntati non modo cives assenserint, socii obtemperarint, hostes obedierint, sed etiam venti tempestatesque obsecundarint »; «Non modo ad salutem eius extinguendam, sed et gloriam per tales viros extinguendam »!9?'*, Tta in Sacro Eloquio apud Ecclesiasten 195 : Melius est videre quod cupias, quam desiderare quod nescias ; et item : Melius est a sapiente corripi, quam stultorum adulatione decipi 9$, Schema istud eo a superiori discriminatur quod illud quidem ubique, istud vero in membris et articulis extremis fiat orationis, et illud quidem verbis nominibusque confici, istud vero indeclinabilibus etiam possit, et illud similis tantum casus sit, etiamsi dissimilia sint quae declinantur, istud vero in eosdem penitus exitus cadit. cp. 36, ibid. 82, 111; S. Beda De Schematis, ctc. ibid. 90, 179; Quintilianus op. cit. lib. 9, cp. 3, vol. 2, pag. 122; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 4, pag. 371. 95) Cicero Ad Herennium, lib. 4, vol. 1, col. 51. 96) In Verrem, Actio 2, lib. 1, vol. 2, col. 85. 97) Ibid. lib. 5, col. 263. usuram dantem. 102) Cf. Cassiodorus Ezposit. in Psalt., Ps. 84, (P. L. 70, 607); S. Isidorus Hisp. Etymol., lib. 1, cp. 36, ibid. 82, 111; S. Beda De Schematis, etc. ibid. 90, 178; Quintilianus op. cit. lib. 9, cp. 3, vol. 2, pag. 122; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 4, pag. 370. 103) Ct. Dom. De Colonia De Arte Rhetorica, lib. 1, cp. 5, pag. 99, qui dictum hoc tribuit Quintiliano. SECUNDA 29 Isocolon, idest compar, schema est cum orationis membra ex pari fere syllabarum numero constat!?, ceu est apud Ciceronem! : «Extrema hieme apparuit, ineunte vere suscepit, medio aestate confecit »; et iterum : « Vicit pudorem libido, timorem audacia, rationem amentia »!??, Tta in Sacris Litteris est illud Apostoli: Ego plantavi, Apollo rigavit, Deus autem incrementum dedit ; et illud : Caritas est de corde puro el conscientia bona el fide non ficla * ; et apud Moysen ?? :; Gens absque consilio est el. sine prudentia ; utinam saperent et intelligerent ac novissima providerent | Antitheton, idest contrapositum, schema est cum contrariis contraria opponuntur!?, ceu est illud O vidii'**: « Calida pugnabant frigidis, humentia siccis, Mollia cum duris, sine pondere habentia pondus ». Ita Sacro Eloquio: Arcus fortium superatus est, et. infirmi accincti sunt robore ; repleti prius pro panibus se locaverunt, et famelici saturati sunt ; donec sterilis peperit plurimos, el quae mullos habebat filios infirmata est ; Dominus mortificat et vivificat, deducit ad inferos el reducit ; Dominus pauperem facil el ditat, humiliat et sublevat 15, Ita : Deus superbis resistit, humilibus autem dal gratiam *'* ; Qui se exaltat humiliabitur el qui se humiliat exaltabitur "", Frequentissimum est schema istud in Sacra Scriptura. Antimetabole, sive metathesis, idest commutatio, schema est cum duae sententiae inter se discrepantes ita efferuntur ut a priori posterior contraria proficiscatur U8, veluti est: « Non ut edam vivo, sed ut vivam edo » !!?; item: «Si poema loquens pictura est, et pictura tacitum poema » !?», Ita in Sacra Scriptura: Non vos me elegislis, sed ego elegi vos ??! ; et illud Machabaeorum 2 '? : Verum non propter locum gentem, sed propter gentem locum Deus elegit. op. cit. lib. 9, cp. 3, vol. 2, pag. 123. 108) Pro Lege Manilia, vol. 2, (col. 343. 36), (P. L. 82, 112); lib. 2, cp. 21, ibid. col. 135; Quintilianus op. cit. lib. 9, cp. 2, vol. 2, pag. 101; Charistus op. cit. lib. 4, cp. 3, pag. 368. 114) Metamorph., lib. 1, vrr. 15-16. Etymol., lib. 2, cp. 21, (P. L. 82, 136); Quintilianus op. cit. lib. 9, cp. 3, vol. 2, pag. 124; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 3, pag. 368. 119) Cicero Ad Herennium, lib. 4, vol. 1, col. 60. isocolon, antitheton, antimetnbhole, sive metnthesls. DISSERTATIO TERTIA DE SCHEMATIBUS SENTENTIARUM Post verborum figuras sententiarum ornamenta sequuntur, quae e i siae schemata non in verbis, sed in rebus ipsis quandam habere dignitatem sumuntue: Videntur. Est autem harum prima erotesis, sive erotema. Erotesis , idest interrogatio, schema est quoties non scisciNhu uM tandi gratia assumitur, sed instandi!, ceu est apud Virgilium?: « Heu | quae nunc tellus, inquit, quae me aequora possunt Accipere ? » Item : «Quid agam aut quae iam satis ima dehiscat Terra mihi ? »? Convenit hoc schema nonnunquam indignationi, ut apud eundem *: « Et quisquam [numen] Iunonis adoret ? » et admirationi, ut : ] *Quid non mortalia pectora cogis, Auri sacra fames ?» 5 Schema istud frequentissimum in Sacra Scriptura est, quibuscumque fiat modis : Quare fremuerunt gentes el populi medilati sunt inania ? * Domine, quid mulliplicati sunt qui tribulant me?" Quo ibo a spiritu tuo et quo a facie tua fugiam ? « Quid faciam miser? ubi fugiam?» ? Ubi sunt dii eorum, in quibus habebant fiduciam ? '* Generatio prava alque perversa, haeccine reddis Domino, popule stulte et insipiens ? * Profecto quotiescumque in Sacra Scriptura Deum quidpiam sciscitantem vel interrogantem legimus, erotema esse intelligere debemus. — Est et alia. inquisitio, quae exetasmos Herennium, lib. 4, vol. 1, col. 53; Aquila Rom. op. cit. pag. 12; Mart. Capella op. cit. pag. 428. in Off. Def. ad Mat. 10) Dt 32, 37. 11) Ibid. vr. 5. TERTIA 31 dicitur, cum res plures atque diversas cum interrogatione disquirentes singulis convenientia respondentes applicamus ?, ceu est apud Davidem ?: Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo, aul quis requiescel in monte sancto tuo ? Qui ingreditur sine macula et operatur iuslitiam, etc.; similiter : Quis ascendet in montem Domini? aut quis stabit in loco sancto eius? Innocens manibus el mundo corde, etc. !* — Est et alia huius generis, quae antipophora dicitur, cum interrogationi obiectae respondemus, in hoc tantum adversariorum dicta sententiasque accipientes, ut respondeamus !5, veluti est illud: Mulli dicunt : quis ostendet nobis bona ? Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine!*, Hoc addidit pro responsione divinum lumen menti rationique infusum. : Ethopoeia, siveethologia, motuum est affectuumque alicuius ficta expressio , schema est cum verbis sonoque vocis exprimitur ac describitur alicuius consuetudo et mos, unde ethopoei et ethologi histriones dicuntur, qui mores et gestus imitantur eius personae, quam sustinent. Istud schema frequentissimum in Sacra Scriptura est, quae saepissime Deum introducit sub forma hominis irati, aut rei alicuius poenitentis, vel regis, iudicis, senis, sponsi, etc. Sic Moyses saepissime in Peníateucho?*, David in Psalmis!? et Prophetae ?? in libris suis Deum loquentem, aut aliquid agentem inducunt, et quaecumque de Deo per &v9pozoc-zá9oc ?'* dicuntur, ad hoc schema pertinere censenda sunt, nec proprie, sed figurate accipienda ; unde Anthropomorphitae haeretici? decepti et alucinati sunt, quae de Deo per àv9pezoxá$euv dicuntur proprie accipientes, existimabant Deum corpus et membra habere humanae formae. - Huic schemati affine et proximum prosopopoeia est, hoc enim solo 23, 3-4. 15) Cf. Quintilianus op. cit. lib. 9, cp. 3, vol. 2, pag. 124; Iul. Rufinianus op. cit. pag. 50. 16) Ps 4, 6-7. Vulg.: Ostendit, etc. " 17) Cf. Casslodorus Ezposit. in Psalt., Ps. 15, (P. L. 70, 112); S. Isidorus Hisp. Elymol., lib. 2, cp. 14, ibid. 82, 132; cp. 21, ibid. col. 138; Iul. Rutinianus op. cit. pag. 52; Emporius Rhetor De Ethopoeia ae Loco Communi, pag. 303-305. 28, 10; 49, 6; 07, 6; 74, 8. 20) Cf. Is 62, 5; Ier 21, 5 sqq.; Thr 2, 3; Bar 4, 6; Ez 7, 14; 20, 8; Dn 7, 22; Zach 1,15. 20*) Ms.: Anthropospaton, et Infra: Anthropopathiam. dium Haeret. Fabularum, cp. 10, ibid. 83, 427; S. Io. Damascenus De Haeresibus, Haeres. 70, ibid. 94, 719-722; S. Hieronymus Conira lo. lerosolymitanum, (P. L. 23, 363-364); S. Augustinus De Haeresibus ad Quodvultdeum, Haeres. 50, ibid. 42, 39; Cassianus Collatio 10, cp. 2, lbid. 49, 821-823; et not. b. et illí affines, exetasmos et antipophora ; ethopoela, sive ethologia, et eius differentia a prosopopoeia ; prosopopoela et huic similes, somatopoela 32 DISSERTATIO discrimine intersunt, quod prosopopoeia eorum etiam, quae non sunt, esse potest, etenim ea nonnunquam mortuos suscitamus et loquentes introducimus ; ethopoeia vero semper certis quibusdam personis sermonem accommodate affigimus. Prosopopoeia personarum ficta inductio est, cum rebus inanimatis personam orationemque tribuimus ?, quale est illud apud Ciceronem?*?3: «Si mecum patria, quae mihi mea vita multo est carior, si cuncta Italia et omnis respublica sic loqueretur : Marce Tulli, quid agis ? » etc. Istud etiam schema usitatissimum est in Sacra Scriptura. Sic enim in libro Iudicum ** figurate dicitur locuta esse ligna silvarum ad ficum, olivam et vineam, illaque respondisse. Sic dicit Propheta ?5 : Elevaverunt flumina, Domine, . elevaverunt flumina vocem suam. Et Iob ait?$6: Abyssus dicit : Non est in me, el mare loquitur: Non est mecum. Et iterum : Perditio el mors dixerunt: Auribus nostris audivimus famam eius? Et Sapientia in Proverbiis clamitans, multa loquitur??; Salomon in Canticis Canticorum Ecclesiam sub sponsae habitu introducit et Deum sub habitu sponsi et multa amatorie colloqui. Prophetae frequentissime gentem Israel et Iuda mulieris veste inducunt, nunc sponsae et virginis electae, nunc mulieris meretricis et fornicariae ; et multa ad eas gentes tanquam mulieres Deum loquentem introducunt, eas quoque multa et dicentes et respondentes Deo muliebri habitu??. Isaias quoque universum populum sub hominis perditissimi specie depingit, dicens ??: Omne caput languidum, et omne cor moerens. A planta pedis usque ad verticem capitis non est in eo sanitas : vulnus et livor et plaga tumens non sunt circumligata nec curata medicamine neque fota oleo. — Yiuic schemati aliud propemodum idem subnectitur, quod somatopoeia, idest corporis fictio, dicitur?!, Est autem somatopoeia corporis inductio ficta, cum incorporeis rebus corporeas figuras, formas, habitus actusque tribuimus, quemadmodum Aegyptiorum sapientissimi incorporea multa solebant sub hieroglyphicorum sensibilibus formis 2, cp. 13, ibid. 82, 132; Quintilianus op. cit. lib. 9, cp. 2, vol. 2, pag. 98. 23) In Catilinam, Orat. 1, vol. 2, col. 447. 24) Ct. 9, 10-15. 25) Ps 92, 3. 26) 28, 14. 27) Ibid. vr. 22. (P. L. 70, 609). TERTIA 33 depictis edocere??. Ita plane in Psalmo legimus ?*: Misericordia et veritas obviaverunt sibi, iuslitia el paz osculatae sunl ; veritas de terra orla est et iuslilia de coelo prospexit. Et apud Isaiam *: Erit iustitia cingulum lumborum eius el fides cinclorium renum eius. lta Deus et angeli saepissime in Scripturis Sacris sub diversarum rerum corporalium formis introducuntur?5, et in Proverbiis?* Sapientia sub specie mulieris fortis nobis proponitur cum dicitur: Mulierem fortem quis inveniet ? Procul et de ullimis finibus prelium eius. Confidit in ea cor viri sui, el spoliis non indigebit, etc. — Adhuc subnectitur aliud schema superioribus veluti ex adverso; dicitur autem istud antiet antiprosoprosopon, cum gratisimum quidpiam et optimum pro ingra- Po tissimo ponitur??, veluti cum legimus: scelera Iacob ??, peccata Israel??, iniquilas Iudae*? et cetera huiuscemodi; pro nequissima enim gente sanctissimorum patrum nomina ponuntur. Apostrophe, idest conversio, schema est cum ab eo, ad apestrophe, quem prius fiebat sermo, ad alium vertitur*', quale est illud : « Te nunc alloquor, Africane, cuius nomen mortui splendori ac decori est civitati »*?, Fieri etiam solet cum ad invocationem aliquando convertimur. Schema istud frequentissimum est in Psalmis, ut non oporteat exempla adducere. Hypotyposis, idest descriptio, quae et charactenypotyposis, rismos dicitur, schema est cum verborum quaedam proponitur "mos forma adeo verbis expressa ut cerni potius videatur quam audiri f, Huius schematis enim est quae dicuntur sub aspectum ponere, ut quae non videntur, oculis animi cerni possint, ceu est illud Ciceronis in Verrem ** : «Ipse inflammatus scelere ac furore in forum venit ; ardebant. oculi, toto ex ore crudelitas emicabat » Hoc item schema t. 2, pag. 6; A. Macrobius Saturnalia, lib. 1, cp. 21, pag. 267; Tncitus Annales, lib. 11, pag. 224; Plinius Historia Naturalis, lib. 36, cp. 8, pag. 402; Iamblicus De Mysteriis Aegyptiorum, Segment. 8, cp. 5, pag. 134. 33) 84, 11 34) 11, 5. 35) Cf. Gn 18, 1; 19, 1 sqq.; Nm 22, 22 sqq.; Ide 6, 11 sqq.; Tob 3,255; 5, 6 sqq.; Le 1, 11 sqq.; Act 12, 7 sqq. 36) 31, 10-11. Iul. Rufinianus op. cit. pag. 43; Quintilianus op. cit. lib. 9, cp. 2, vol. 2, pag. 99. 42) Cicero Ad Herennium, lib. 4, vol. 1, col. 53. 43) Cf. Cassiodorus Ezposit. in Psalt., Ps. 9, (P. L. 70, 87-88); S. Isidorus Hisp. Etymol., lib. 2, cp. 21, ibid. 82, 139; Cicero Ad Herennnium, lib. 4, vol. 1, col. 74; Quintilianus op. cit. lib. 9, cp. 2, vol. 2, pag. 100. 44) Lib. 5, vol. 2, col. 296. aposiopesis, emphasis, 34 DISSERTATIO frequens est in Sacro Eloquio, ut apud Davide m ** : Quid est homo, quod memor es eius? aut filius hominis, quoniam visitas eum ? Minuisti eum paulo minus ab angelis, gloria et honore coronasti eum et constituisti eum super opera manuum tuarum. Omnia subiecisti sub pedibus "eius. Item in alio Psalmo *6 : Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato, circumdata varietate. Aposiopesis, idest reticentia vel obticentia vel praecisio quaedam verbi in oratione est *, ut apud Virgilium *?: « Quos ego! Sed motos praestat componere fluctus ». Hoc schema frequens in Sacra Scriptura est iuxta hebraicum, ut in Genesi *, ubi nostra Translatio habet: Dixitque Cain ad Abel fratrem suum: Egrediamur foras ; in hebraeo aposiopesis est, deest enim illud: Egrediamur foras. Similiter Regum 2 *?, ubi Translatio nostra habet: Proposuerat ... David ... praemium ei, qui percusseril Iebusaeum ; Veritas Hebraica habet: El dixit David : quicumque percusserit Iebusaeum ; nec quidquam ibi de praemio exprimitur. Emphasis, idest expressio vel demonstratio, cum ex dicto aliquo aliud eruitur, vel significatio est ad plus intelligendum quam dicatur, quoniam verbis subest significantia tacita 9, Eius duo sunt genera : alterum, quo plus significatur, quam dicitur, sicut est illud: Ita ne Cretensi fidem habes ? ubi hominem pro gentis illius ingenio perfidum intelligimus, non in Creta natum ; alterum vero, quo illud etiam, quod non dicitur, significatur, quale est illud apud Virgilium 5: «Cum iam glandes atque arbuta sacrae Deficerent silvae », ubi designat quod nedum aliis silvis, sed etiam sacrae deficiebant. Sic et in Sacro Eloquio est illud : Secundum misericordiam tuam memento mei tu propter bonitatem tuam, Domine 9 ; designat enim non ex suis meritis misericordiam poscere. Epiphonema, acclamatio, schema est cum iam narratae lib. 2, cp. 20, ibid. 82, 134; Quintilianus op. cit. lib. 9, cp. 2, vol. 2. pag. 104. 52) Georg., lib. 1, vrr. 148-149. 53) Ps 24, 7. ^^ EEUU) ——'————————— M n Li Uu m Le ER oe ue e ae uL i m Re d mm E T NE TERTIA 35 etprobatae rei fit acclamatio quaedam*s, veluti apud Virgilium 55: « Tantae molis erat Romanam condere gentem ! » Ita Regius Propheta 5, cum multa magnalia de Deo dixisset, acclamavit dicens: Omnia quaecumque voluit Dominus fecit in coelo et in terra, in mari et in omnibus abyssis. Epanodos, idest reditus vel regressio aut repetitio, schema est cum regredimur unde mox discessimus ??, ceu in Psalmo : Mare vidil et fugit, Iordanis conversus est retrorsum ; montes exullaverunt ul arieles el colles sicut agni ovium. Quid est tibi, mare, quod fugisti et lu, Iordanis, quia conversus es retrorsum ? etc. 58 Anacoenosis, idest communicatio, schema est cum quempiam veluti interrogando consulimus 5??, quale est illud Ciceronis ^: «Nunc ego, iudices, iam vos consulo, quid mihi faciendum putetis » etc.; sic et in Actis Apostolorum 8! : Si hominibus magis quam Deo sit obediendum, ipsi iudicate. Ecphonisis, idest exclamatio, schema est quod significatione doloris aut indignationis, gaudii vel admirationis conficit in rei alicuius compellationem *?, cuiusmodi apud Ciceronem persaepe legimus, ut in Antonium 9 : «OO miserum me! Consumptis enim lacrimis infixus tamen pectori haeret dolor!» et contra Rullum ** : «O perturbatam rationem! o libidinem refraenandam! o consilia dissoluta, atque perdita ! » et in Catilinam 9*5 : « O tempora, o mores! Senatus 56 hoc intelligit, consul videt, hic tamen vivit». Ita et in Sacris Eloquiis, doloris, ut: O vos omnes, qui transilis per viam, attrendite el pvidele si est dolor sicul dolor meus *? ] Et illud: Deus meus, Deus meus, ut quid dereliquisti me $$? Indignationis, ut in Aclis Apostolorum $8? : O plene omni dolo et omni fallacia, fili diaboli, inimice omnis iustitiae, etc. Et illud, admirationis, ut : O altitudo dipitiarum 118, (P. L. 70, 812); S. Isidorus Hisp. Elymol., lib. 2, cp. 21, ibid. 82, 136; Quintilianus op. cit. lib. 9, cp. 3, vol. 2, pag. 116. 125. 58) 113, 3-6. 59) Cf. Cassiodorus Erposil. in Psalt., Ps. 10, (P. L. 70, 93); S. Isidorus Hisp. Efymol., lib. 2, cp. 21, ibid. 82, 138; Iul. Rufinianus op. cit. pag. 31-32. 60) In Verrem, Actio 1, vol. 2, col. 80. 61) Cf. 4, 19. lib. 3, art. 8, pag. 198. 63) Philippica 2, vol. 2, col. 814. 64) De Lege Agraria contra Rullum 2, ibid. col. 417. 65) In Catilinam, Oral. 1, ibid, col. 441. 66) Ms.: Sanatus. epiphonemna, epanodos. anacoenosis, ecphonlsis, deisis et ili similis optatio, catara 36 DISSERTATIO sapientiae et scientiae Dei, quam incomprehensibilia sunt iudicia eius el invesligabiles piae eius! *? Gaudii, ut: O quam pulcra est casta generalio cum claritate! Deisis, idest deprecatio vel obsecratio, schema est cum alicuius opem imploramus, vel cum obsecratione ad aliquid agendum quempiam inducimus *?, sicut. apud Ciceronem legimus pro Deiotaro ** : « Quamobrem hoc nos primum metu, Cai Caesar, per fidem, et constantiam, et clementiam tuam libera, ne residere in te ullam partem iracundiae suspicemur ». Schema istud ubique in Sacra Scriptura respersum est et in Psalmis quam maxime, et Apostolus" saepe cum obsecratione bona operari monet : Obsecro ..., fratres, per misericordiam Dei, ul erhibeatis corpora vesira hostiam viventem, sanciam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum. Ad Ephesios *$ quoque obsecrantis personam induit: Obsecro..., ego vinctus in Domino, ut digne ambuletis in vocatione, in qua vocali eslis. - Huic et optationis schema subnectitur, quae voti alicuius praebet significationem *, ut Cicero 7" : « Utinam, Quirites, virorum fortium atque innocentium tantam copiam haberemus!» Et pro Rabirio ??: « Utinam mihi facultatem causa concederet, ut possem hoc praedicare! » In Sacris Eloquiis saepe optantis personam sancti induunt: Utinam dirigantur viae meae ad custodiendas iustificaliones tuas! *? Isaias? quoque ait : Utinam attendisses mandata mea! facta fuisset sicul flumen pax tua el iuslitia tua sicul gurgiles maris. Et iterum : Utinam disrumperes coelos et descenderes! a facie tua montes defluerent. Sicut exustio ignis tabescerent, aquae arderent igni, ul notum fierel nomen tuum inimicis tuis 8, Catara, idest execratio sive detestatio, schema est quo dirum exitium cuipiam imprecatur ?, ut apud. Ciceronem pro Deiotaro € : «Dii te perdant, fugitive: ita non modo nequam et improbus, sed et fatuus et amens es ». Hoc schema usitatum valde in Sacra Scriptura est. Horribilem imprecationem apud Ieremiam legimus : * Rufinianus op. cit. pag. 33; Gabr. Franc. Lejay Bibliotheca Rhetorum lib. 3, art. 8, pag. 194. theca Rhetorum, lib. 3, art. 8, pag. 196. 77) Orat. pro Lege Manilia, vol. 2, col. 241. Franc. Lejay Bibliotheca HRhetorum, lib. 3, art. 8, pag. 197. 83) Vol. 2, col. 817. 84) 18, 20-21. Vulg.: In manus gladii. TERTIA 37 Nunquid redditur pro bono malum, quia foverunt [oveam animae meae?... Propterea da filios eorum in famem et deduc eos in manum gladii, fiant uxores eorum absque liberis el viduae, el viri earum interficiantur morte, iuvenes eorum confodiantur gladio in proelio, etc. Detestationem quoque in Amos legimus 5* : Juravit Dominus Deus in anima sua, dicil Dominus ezercituum : Detestor ego superbiam Iacob et domos eius odi et tradam civilatem cum habitatoribus suis. — Huic schemati ex probratio subnectitur, veluti est illud Apostoli**: O insensati Galatae, quis vos fascinavit non credere Evangelio ? Sunt et illae exprobrationes, quas fecit Dominus civitatibus illis, in quibus factae erant plurimae virtutes ?". — Increpationes quoque multae sunt in universa Sacra Scriptura : Generatio prava alque perversa, haeccine reddis Domino, popule stulte el insipiens ? Nunquid non ipse esl paler tuus, qui possedit le el fecit el creavit te ? ** — Insultationes quoque in impios frequentes sunt, veluti : Ubi sunt dii eorum, in quibus habebant fiduciam, de quorum viclimis comedebant adipes el bibebant vinum libaminum ? Surgant el opitulentur vobis el in necessilatle vos prolegant ? ; etapud Isaiam : Ubi nunc sunt sapientes tui ? Annuncient el indicenl libi quid cogilaveril Dominus exercituum super Aegyplum. — Comminationes quoque quamplurimae in Sacro Eloquio reperiuntur ad impios deterrendos et coercendos a via mala, ut haec : Consolabor ego super hostibus meis etl vindicabor de inimicis meis?!, Et apud eundem Isaiam?*??: Vae genli peccatrici, populo gravi iniquitate, semini nequam, filiis sceleratis | Perquam horribilis vero illa est Moysis in JDeuleronomio *3 : Generalio... perversa esl, el infideles [ilit ; ipsi me provocaverunt in eo qui non eral Deus el irritaverunt in vanilalibus suis ; et ego provocabo eos in eo qui non esl populus et in gente slulla irrilabo illos ; ignis succensus esl in furore meo, el ardebil usque ad inferni novissima, etc. Similiter et illa: Si acuero ut fulgur, gladium meum, el arripuerit iudicium manus mca, reddam ullionem hostibus meis, el his qui oderunl me retribuam; inebriabo sagillas meas sanguine, el gladius meus devorabil carnes : de cruore ** occisorum ?. — Nonnunquam vero execrationis schemate Prophetae usi sunt, ostendentes Deum quippiam nolle, ct huic affinis exprobratio, et eius formae; 1yncrisis. S. Scriptura ob suam profunditatem et immensitatem, veluti pelagus est interminahile et abyssus inexauribilis. Cum enim sit divinitus inspirata, 38 DISSERTATIO etiamsi bonum videatur, ceu est apud Isaiam ?5: Quo mihi mullitudinem victimarum vestrarum ? dicit Dominus : Plenus sum ; holocausia arietum et adipem pinguium el sanguinem vitulorum el agnorum el hircorum nolui... Non ofleratis ultra sacrificium ...: incensum abominatio est mihi ; neomeniam el sabbatum et festivilates alias non feram. Syncrisis schema est idem cum antithesi ?', ceu in Psalmo ait Propheta ?8: Ne perdas cum impiis, Deus, animam meam, el cum viris sanguinum viíam meam. Nolens autem iustiorem causam suam ostendere, ait ?9?: In quorum manibus iniquitates sunt, dexlera eorum repleta est muneribus ; ego aulem in innocenlia mea ingressus sum. DISSERTATIO QUARTA DE MULTIPLICI SACRARUM SCRIPTURARUM SENSU Sacra ac divinitus tradita sapientia, quam nobis Spiritus Sanctus, quo inspirante locuti sunt sancti Dei hormines!, impertiri dignatus est, tam divite vena exuberat tum arcanorum mysticorumque sensuum tum notiorum et manifestiorum opibus, ut tanquam immensum pelagus semper inexhausta et quasi interminabilis abyssus unquam terminari passa, sed semper amplissimum spatiandi locum tribuens, nedum hactenus clarissimorum virorum, qui non mediocrem in ea explicanda operam adhibuerunt, ingenia exercuerit, et recentiores etiam, qui hanc provinciam aggressi sunt explicare, pluribus, non infeliciter tamen, laboribus afficiat ; sed et posteris non pauca elaboranda et eruenda reliquit. Quia enim divinitus inspirata est, tanto sublimius praeclara etiam solertium hominum ingenia superat, quanto ipsi homines Dei verbo, quod in excelsis huius est sapientiae fons et L. 70, 146); Ps. 25, ibid. col. 186; Charisius op. cit. llb. 4, cp. 3, pag. 366-368. 98) 25, 9. QUARTA 39 perennis origo, inferiores sunt. Hinc est etiam quod Sacra Scriptura subunaiittera multiplices sub una simplicique littera plures ac multiplices tum manifestos tum GrEBRUS reconditos et arcanos habet sensus; quoniam cum ipsius auctor sit pru a Deus, qui omnia simul suo intellectu comprehendit, sancti Dei homines quatenus de sacratissimo divini intellectus fonte Sacrorum Eloquiorum fluenta potaverunt, eatenus nobis ea profati sunt ac monumentis tradiderunt. Ad eos enim primo a divino intellectu et eius sapientia per species divinitus? impressas derivata est, quasi ab inexhausto et perenni fonte rivulus, eorum Deo sacratas et divino lumine illustratas mentes imbuens ; per eos autem ad nos defluxit, qui ea ipsa, quae illi primo hauserunt, in Sacrae Scripturae libro nobis tradito legimus. Nos ergo Sacrae Scripturae varios ac multiplices sensus diligenti Duplex indagine perscrutaturi, primo ceu fundamentum iacimus, duplicem . Suse esse Sacrarum Litterarum intelligentiam : alteram quidem litteralem podo n ac manifestiorem ; alteram vero spiritualem, mysticam et secretiorem. ut D. Diony- " " . . . , . s sius docuit. De quibus ita magnus Dionysius Areopagita ait? duplicem esse theologorum traditionem : arcanam alteram et mysticam, alteram vero manifestam atque notiorem ; et alteram quidem significativam et perficientem, alteram vero sapientiae destudiosam ac demonstrativam. Iccirco Sacra Scriptura dicitur liber scriptus intus et foris, sicut apud Ezechielem legimus*: Ecce manus missa ad me in qua erat involutus liber, el expandil illum coram me, qui eral scriptus inlus el foris ; et in Apocalypsi 5: Vidi in dextera sedenlis super thronum librum scriptum intus el foris. Scriptura exterior intellectus est litterae ; interior vero, sensus est arcanus et mysticus. Geminae autem huius intelligentiae ratio haec est. Nam Sacrae peus enim Scripturae non solum is tribuitur sensus, quem voces significant, quod |, us scientiis quibuscumque commune est: sed res etiam per voces signi- Fausape n ficatae aliud designant, quod Sacrarum Litterarum peculiare est. Deus ne sacra sua enim, earum auctor, non solum voces ad significandum apprime coaptern diu tat, sed res quoque ipsas aliarum rerum efficit significativas. Illa ergo significatio, quae apprime vocum est, priorem intelligentiam parit; altera vero, quae rerum est, gignit posteriorem. Ordinatissima autem Dei dispositione rationeque congruentissima actum est, ut hoc thronum, etc. et ut pias mentes veritate pascat, in studio perpetuo exerceat, et superbas sua nllitudine irrident. Ideo summa diligentia in S. Scripturae studio adhihenda est, ut hi sensus enucleentur et eorum mysteria detegantur. 40 DISSERTATIO duplici intellectu praeditae ac suffultae Sacrae Litterae in suorum mysteriorum arcanis, altitudine divitiarum sapientiae et scientiae Dei * locupletissimae et incomprehensibilitate iudiciorum Dei eiusque viarum investigabilitate semper abditissimae ac profundissimae traderentur, ne sacra mysteria paterent indignis. Nefas est enim, ut Sacra testantur Eloquia ?, spiritualium margaritarum inaestimabile pretium immensasque divitias in porcos proiicere eorum pedibus conculcandas. Deinde sic decet Sacram Scripturam loqui, ut litterae quidem humilitate modique dicendi affabilitate omnibus sit accessibilis, ut humili quidem eloquio parvulos nutriat, veritate magnos etiam pascat, altitudine vero superbos altaque apud homines sapientes irrideat, profunditate demum cunctos terreat attentosque iugiter teneat studiumque perpetuo exerceat, Tanta est enim christianarum profunditas litterarum, ut in eis quotidie proficeremus, si ab ineunte aetate eas solas usque ad decrepitam senectutem maximo otio, summo studio, meliore ingenio conaremur addiscere. Tam multa enim tamque multiplicibus mysteriorum umbraculis opaca intelligenda proficientibus restant tum in verbis, quibus ista dicta sunt, cum in rebus, quae sunt intelligendae, in quibus altitudo sapientiae latet, ut annosissimis, acutissimis flagrantissimisque cupiditate discendi hoc contingat, quod eadem Scriptura quodam loco habet: Cum consummaverit homo, lunc incipil ?. Dum enim Sacrae Historiae intellectum in quadam sensuum eius sublimitate consideramus, iidem sensus, dum subtilius considerari et proferri coeperint, alios se multipliciores et subtiliores gignunt ; teguntur etiam in Sacris Litteris mysteriorum profunditates ne vilescant, sed iugiter quaerantur, ut exerceant, ac demum aperiantur, ut pascant. Verbi enim Dei altitudo ita studium exercet, ut intellectum non deneget. Neque enim omnia clausa sunt, ut nihil sit unde revelentur obscura, sed quibusdam Scripturarum locis exercemur, ut quaeramus, et rursus quibusdam manifestis illuminamur, ut videamus et invenire possimus obscura, quae quaerimus, ut inde suaviter pascamur. Origenes gemini huius intellectus aliam affert congruentiam, ita dicens 1? : « Sicut in novissimis diebus Dei verbum ex Mariae carne €p. 3, (P. L. 34, 323). 8) Eccli 18, 6. Vulg.: Tunc incipiet. Cf. S. Augustinus Epist. 137, cp. 1, (P. L. 33, 516). 10) Hom 1. in Levit., (P. G. 12, 405). QUARTA 41 vestitum processit in hunc mundum, et aliud quidem erat quod vide- Hulus gemini batur in eo, et aliud quod intelligebatur — carnis nanque respectus ponet rara in eo patebat omnibus, paucis vero et electis dabatur divinitatis ec dde agnitio —; ita et quoniam per Prophetas vel Legislatorem verbum expavit. Dei profertur ad homines, non absque competentibus profertur indumentis. Nam sicut ibi carnis, ita hic litterae velamine tegitur: ut littera quidem aspiciatur tanquam caro, latens vero intrinsecus sensus tanquam divinitas senLiatur ». Posito autem hoc gemino Scripturae sensu, explicare nunc con- Quid sit litte- "venit quisnam sit litteralis sensus, quisve spiritualis Wodkaiced et mysticus. Sensum itaque litteralem eum dicimus, !"^l» seu myquem Scripturae auctor per verba seu nomina, proprie vel metaphorice sumpta, primum voluit significare, aut rem gestam vel gerendam recitans, aut fidem indicans veritatemque demonstrans, aut iubens vel vetans moresque instruens, aut promissionibus alliciens vel comminalionibus et terroribus hominum corda concutiens. Sensus vero mysticus, autspiritualis est, quem Spiritus Sanctus in rebus gestis, aut gerendis voluit significare. Sed priusquam ad mystici sensus declarationem accedamus, litteralis sensus nobis elucidandus ac declarandus est. Dicimus ergo sensum litteralem non eum esse solum, proprie sensus ' " "m " " . . : ;. litteralis is est qui verbis et nominibus proprie acceptis significatur, adeo ut qui verbis qui primo 4 et nominibus designatur metaphorice acceptis, spiritualis ac mysticus pei ped censeatur; sed sensus litteralis is est qui verbis et nominibus, vel IE proprie vel metaphorice acceptis, primum a Spiritu Sancto asseritur ; tur; unde parabolicus sensus vel metaphoricus vel quisquis ironia, hyperbole, aenigmate vel quibuscumque aliis tropicis vel figuratis locutionibus, quae non per proprietatem accipiendae sunt, sed in eis est aliud ex alio intelligendum, tegitur, ad litteralem sensum pertinere censendus est; alioquin multi Sacrarum Scripturarum loci litterali sensu destituerentur, imo mendacia et indoctae fabulae esse dicerentur, ceu cuius exemcum in libro Judicum! legimus stetisse Ioathan super montem Garias rizim et dixisse 1? : Iverunt ligna ut ungerent super se regem ; dixeruntque EE. olivae: Impera nobis. Quae respondit : Nunquid possum deserere pin- S. Scripturae. Ideo multiplex est sensus litteralis: secundum historinm, secundum aetiologinm, secundum analogiam et secundum nllegoriam, seu parabolicus. 42 DISSERTATIO guedinem meam, qua el dii utuntur et homines, el venire ut inter ligna promovear ? Et cetera, quae ibi dicuntur de ficu, vite et rhamno 9. Quis non inanes ac ineptas fabulas haec iudicet si ad litteram, ut jacent, intelligantur ? Sed ligna haec viri sunt Sichimitae, ut ipsemet exposuit 4, Similiter in aliis parabolis et tropicis locutionibus et quamplurimis Sacrarum Scripturarum schematibus, quae ubique sparsa reperiuntur. Sensus ergo litteralis est qui primo ab auctore intenditur, sive locutio simplex sit, sive tropica. Unde multiplex esse litteralis sensus dignoscitur; alius secundum historiam, alius secundum aetiologiam, alius secundum analogiam, alius demum secundum allegoriam, sivetropicam vel figuratam ]1locutionem. Secundum historiam, cum narratur quid gestum aut gerendum, vel non gestum aut non gerendum sit ; secundum aetiologiam, cum ostenditur quid, qua de causa, vel gestum vel dictum sit ; secundum analogiam, cum demonstratur non sibi adversari duo 'Testamenta Vetus et Novum ; secundum allegoriam, cum docetur non ad litteram esse accipienda quaedam, quae scripta sunt, sed figurate intelligenda. His enim modis Dominus noster Iesus Christus et Apostoli eius ceterique Sancti, Sacrarum Paginarum scriptores, usi sunt. Nam de historia illud assumptum est, cum Christo obiectum esset quod eius discipuli in die sabbati spicas evulsissent : Non legistis, inquit, quod fecit David cum esuriret ? etc.!$ — Ad aetiologiam vero illud pertinet, quod cum Christus prohibuisset uxorem, nonnisi ex fornicationis causa, alicui esse dimittendam obiectumque esset ab interrogantibus Moysen libello dato repudii licentiam permisisse : Hoc, inquit, ad duritiam cordis vestri fecit Moyses!*. Hic enim causa reddita est cur illud a Moyse pro tempore bene permissum sit. — Secundum analogiam vero, qua utriusque Testamenti congruentia perspicitur, in pluribus locis patet, cum ab Apostolis et Evangelistis ad probanda quaeque Novi Instrumenti mysteria, Veteris Testamenti testimonia adducuntur ?, — Secundum allegoriam vero, in tota Sacra Scriptura sparsim rit ... quando esuriit, etc. 16) Ibid. 19, 8. 17) Ct. Mt 1, 23; 2, 17-18. 23; 4, 4-10; 5, 21-44; 8, 17; 12, 17-21; 21, 42; 22, 43; 26, 31. 54-56; 27, 9-10. 35; Mc 1, 2-3; 11, 17; 12, 10. 35-36; Lc 4, 1-13; 16, 27; 24, 27; Io 2, 16; 3, 14; 19, 24. 36-37; Act 1, 20; 2, 17-35; 3, 18; 4, 25-26; 7, 1 sqq.; 13, 33-35; Rom 3, 4-18; 4, 7-8; 8, 36; 10, 13-21; 11, 9-10; 2 Cor 9,9; Eph 4, 8; Hebr 1, 1-3, 1 sqq.; Iac 2, 8-11; 1 Petr 2, 7-9; 3, 10. . QUARTA 43 cernitur in parabolis, metaphoris, aenigmatibus ac ceteris schematibus et tropicis locutionibus. At vero, quoniam parabolicus sensus praecipuus et frequentissimus est in Sacra Scriptura, de eo nonnulla in medium afferre operae pretium duximus. Est autem parabola diversarum rerum collatio seu comparatio, ex quarum comparatione res, quae explicari intenditur, dilucidius ac gratius intelligatur ; zapafioXfj autem graece idem est quod similitudo latine!5. In Scripturis autem Sacris est parabolarum usus, cum Scripturae auctor id, quod in rebus spiritualibus et divinis insinuare voluit, per symbolicas quasdam comparationes significavit, quas Spiritus Sanctus in Divinis Eloquiis composuit, ut per corporeas similitudines facilius coelestia capiamus. Impossibile enim nobis est, ut D. Dionysius Areopagita testatur!?, aliter lucere « divinum radium nisi varietate sacrorum velaminum circumvelatum ». Sensus autem parabolicus est non quem verba parabolice sumpta exprimunt, sed qui ab afferente parabolam sub eius velamine ac symbolo exprimi intenditur, ceu cum dicitur: Homo quidam fecit cenam magnam 9, etc.; et: Exiit qui seminat seminare?!, etc. Sensus litteralis non est qui in ilis veluti historiis narratur, sed quem Christus, parabolas edisserens, explicavit ??, Sic omnis parabola tropico ac symbolico modo rei alicuius naturam manifestat. Nec tamen requiritur ut adamussim et per omnia rei illi, propter quam assumpta est, assimiletur; imo nonnunquam a dissimilibus omnino assumpta reperitur, uti est cum Christus docere nos vellet orandum esse continuo nec unquam ab oratione deficiendum, ad hostes revincendos iustamque ab inimicis vindictam expetendam, de vidua et iniquo iudice sumpsit parabolam, qui, etsi Deum non timeret nec homines revereretur, tamen importunitate quadam victus, viduae tandem assiduis interpellationibus cessit eamque de adversariis suis vindicavit?3. Nunquid iniquo iudici Deus similis est ? Sed quod per parabolam istam innuitur est, quod supplicum preces Deus non spernit, ut tandem eas ?* exaudiat et. desiderata petentibus concedat. Non oportet ergo in parabolis partes singulas curiosius inquirere ac nimia in verbis sincp. 8, Ibid. 82, 259; S. Beda De Schemalis, etc. Ibid. 90, 186. 19) De Coelesti Hierarchia, (P. G. 3, 122). 20) Lc 14, 16. 21) Mt 13, 3. 22) Cf. ibid. vrr. 18 sqq. 23) Ct. Lc 18, 1-8. 23*) Ms.: Non adiungitur. Quid sit parabola. En utitur S. Scriptura ut per materialem similitudinem facilius coelestia capiamus. Verus autem sensus parabalae non est quem littera exprimit, sed quem parabolam edisserens explicat, licet non per omnla sImilitudo assimllato respondeat. Nec requiritur ut singulae partes pnraho- 1ne aliquid significent. Variis modis parabola profertur, de quibus extant exempla in S. Scriptura frequentissima. 44 DISSERTATIO gulis cura angi ; sed cognito quid per parabolam exprimi intendatur, partes, quae proposito utiles apparent, explicandae sunt. In ceteris vero nil est curiosius investigandum, sed omittendae sunt quasi nihil ad propositum conducentes, sed tantum parabolam contexentes. Non enim omnia quae narrantur, ex D. Augustini sententia *4, aliquid etiam significare putanda sunt; sed propter illa, quae aliquid significant, etiam illa, quae nihil significant, attexuntur; ad instar aratri, quo terra colitur; etsi enim solo vomere terra proscinditur, ut hoc tamen fieri possit etiam cetera aratri membra necessaria sunt ; et soli nervi in citharis atque huiusmodi musicis instrumentis aptantur ad sonum, sed ut aptari possint, insunt et cetera in compaginibus organorum, quae non percutiuntur a canentibus, sed ea, quae percussa resonant, his connectuntur. Quemadmodum in imaginibus ac statuis similitudines non omni ex parte respondent lis, ad quae referuntur, tum in plano sine eminentiis, tum in statua cum eminentiis, sed non intrinsecus. Ita cum regnum coelorum simile dicitur rei cuipiam, simile dicitur non secundum omnia, quae adsunt illi, ad quod confertur similitudo, sed ad quaedam dumtaxat, quae conducunt ad assumptam rationem. Sciendum est autem parabolas multipliciter proferri: aliquando quidem per vocem similitudinis aut comparationis, ut: Simile est regnum coelorum?5, etc., multis in locis; aliquando per adverbium similitudinis: sicut, quemadmodum, ut, uti, ceu ; cuius generis sunt: Fluat ut ros eloquium meum ?* ; Sicut sagillae in manu potentis *' ; Erit lanquam lignum quod plantatum est secus decursus aquarum *8 ; Quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum ?? ; Qui sunt isti, qui ul nubes volant el tanquam columbae ad fenestras suas ? ?? atque ita de similibus. Aliquando autem ita proferuntur, ut similitudo quidem non exprimatur, sed tantum parabola ; cuiusmodi sunt : Egredietur virga de radice Iesse et flos de radice eius ascendet, etc. ?! ; In diebus illis stillabunt montes dulcedinem et colles fluent lac et mel *? ; Suscipiant montes pacem populo el colles iustitiam 9?. Huius generis frequentissimae sunt in parabolis Quasi columbae, cic. 31) Ibid. 11, 1. 32) Iocl 3, 18. Vulg.: Et erit in die illa... fluent lacte, etc. 33) Ps 71, 3. QUARTA 45 Salomonis, et Christus in huiuscemodi parabolis saepe saepius loquebatur ad turbas, quas postmodum discipulis seorsum disserebat ?*, Huius generis est illud, quod in Evangelio dicitur: Si oculus tuus... aui manus, aut pes scandalizat te?5, etc.; figurata enim locutio est. His de sensu litterali sic positis, ad spiritualem et mysticum iranseamus. Intellectus ergo arcanus et mysticus Sacrarum sensus mystiScripturarum, qui sensui litterali innititur, triplex est: tropolofal. ripe gBicus, allegoricus et anagogicus. Quatenus enim in eR: Sacra Pagina hominum vel recte facta et sancta, vel iniqua opera et iniusta narrantur, proponitur nobis quasi in exemplari quid agere quidve evitare debeamus ad iuste sancteque vivendum, sensus tropologicus est ; quatenus autem quae in Veteri Testamento gesta sunt typum et figuram exprimunt eorum, quae in Novo sunt Christi et Ecclesiae, siquidem omnia in figura contingebant illis, ut ait Apostolus 8, allegoricus sensus est; quatenus vero quae in praesenti quidem Ecclesia fiunt coelestium exemplaria sunt, anagogicus sensus est. De his sigillatim sunt nobis aliqua disserenda eo quo proposuimus ordine, Tropologicus igitur Sacrarum Litterarum sensus est cum tropologicus, ipsa Divina Eloquia ad hominum mores reformandos vel corrigendos 9" sd mores et instruendos accommodamus, ceu cum dicitur : Omni tempore vestiaccommoda. menta iua candida sint et oleum de capile tuo non deficiat *? ; idest s. scripturae opera tua sint munda et caritas nunquam de mente tua excidat. — Veluti etiam cum historiam Loth?* ad detestandam ebrietatem et luxuriam convertimus ; Petri vero amare flentis?? ad poenitentium veluti cum lacrimas commendandas, quod balneum sint quo animae peccatorum ue rr et sordibus abluuntur, hic tropologicus sive moralis sensus, quod idem ML est, «póroc ^^ enim Graecis et schema et modum et vitam ac mores significat ?!, litterali sensui proximus est. Plerumque enim ac saepe saepius in ipsa historia quae ad bonos mores conferant obiter indicantur; unde persaepe tropologiam secum historia defert, ad instar cuiusdam imaginis aut simulacri summa cura, arte et diligentia depicti, exculti aut fabrefacti, in quo simul ostenditur cum opus tum quid 26, 75; Lc 22, 62. 40) Ms.: Tropos. 41) Cf. S. Beda De Schemalis, eic. (P. L. 90, 179). et sncrificium Abrahae. Plerumque veTO ipse sensus tropologicus est sensus litteralis a Spiritu Sancto intentus. Quid slt Allegorin. Duplex allegoria: una quae pertinet nd sensum Yitteraiem, nltera quae spectat ad sensum mysticum, 46 DISSERTATIO insit egregium et admiratione ac imitatione dignum spectatoribus cunctis. Veluti cum narratur historia de Abraham tres viros hospitio suscipiente *?, hospitalitas nobis et in ministrando, tum fervens caritas tum humilitas commendatur; et cum, Deo praecipiente, unicum ac dilectissimum Filium in holocaustum offert 5$, quod Deo sit in cunctis, tum etiam arduis et difficillimis, obediendum praeclare demonstratur. Praeterea tropologia sensum litteralem adeo sequitur, ut in quamplurimis Scripturae locis tropologicus ipsissimus sit litteralis sensus, uti est : Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde el tota anima tua et tota mente tua el ex omnibus viribus tuis... el proximum tuum sicut le ipsum'**; omnia praecepta Decalogi et pleraque Scripturae loca, in quibus mores instruuntur, praesertim in libris Sapientialibus, in Evangeliis et Apostolorum scriptis et in universa pene sacri Canonis serie, cum finis... praecepti sit caritas *5, quae ad praxim pertinet. Nunc de allegorico sensu. Est autem allegoria oratio, in qua verbis utimur a propria significatione conversis ad aliud significandum, aut certe per res ipsas proprie significatas aliud intelligimus *&, Iccirco enim allegoria dicitur quod aliud verbis, aliud sensu ostendit ; unde àAXq[opiía *"* graece, inversio latine interpretari potest. Sciendum est autem allegoriam primo non simplicem esse, sed duplicem : alteram, quae ad figuratam locutionem spectat estque tropi species, et haec proprie inversio dicitur ; nam tropus, iuxta verborum sententiam, verbi est vel sermonis a propria significatione ad aliam cum virtute mutatio: haec autem allegoria ad litteralem pertinet intellectum et est quam nos supra posuimus? ac in priori praepositae notificationis parte continetur. — Altera vero allegoria est quae ad sensum arcanum et secretiorem ac mysticum spectat, quae in altera descriptionis parte continetur estque cum in rebus primo intellectis in vocum significatione, qui intellectus est primo ab auctore intentus, Spiritus Sanctus vult nos in ipsis et [per] ipsas aliud intelligere. Mysticae huius intelligentiae hoc exemplum affert Apostolus, dicens 48 ; Scriptum esl... quoniam Abraham duos filios habuit, unum Vulg.: Est carítas, etc. 46) Cf. Cassiodorus Exposit. in Psalt., Ps. 17, (P. L. 70, 128); S. Beda De Schematis, etc. Ibid. 90, 184; Quintilianus op. eit. lib. 9, cp. 2, vol. 2, pag. 101; Charisius op. cit. lib. 4, cp. 2, pag. 363. 47) Ms.: Allegoria. 47*) Ct. Disserl. 1, pag. 15. QUARTA 47 de ancilla et unum de libera ; et qui de ancilla secundum carnem natus est, qui autem de libera per repromissionem : quae sunt per allegoriam dicla. Refert enim haec Apostolus ad duo Testamenta. Cum ergo Sacra Scriptura narrat Abraham duos filios habuisse, tota illa contexta historia ad litteralem pertinet sensum, proprie acceptis vocabulis; Si autem per ea, quae dicuntur, duo Testamenta intelligantur, mystica est allegoria. Idem dicendum de historia Abel et Cain ?; de Noe, arca et diluvio 5^; Abel enim typum Christi gerit, arca vero Ecclesiae. In allegoriis autem id firmiter et omnino servandum semper est, ut veritas historiae semper firmiter et inconcusse teneatur; quare jaciendum primo est verissimum litterae fundamentum, ne falso fundamento littera innitatur. Corruet enim tota allegoriae structura nisi veritas historiae inconcussa teneatur, ut in historia paradisi terrestris 51, diluvii et arcae, Iosephi venditi a fratribus 9?, Samsonis 5*, Davidis et Goliath, *! Ionae historia 55, etc. Super his multiplices ac pulcherrimae possunt allegoriae fundari, sed veritas historiae semper tenenda est. Licebit autem unicuique allegoriam supra litteram formare, modo pietati congruat et ab alio Scripturae loco non dissideat ; optima autem erit si per alium locum Scripturae comprobari possit. Cavendum tamen est ne coacte et vi quadam litterae accommodatae videantur, sed quae maxime cum historia congruat; indecorum est enim coactam, violentam et detortam allegoriam proferre. Nec tamen opus est omnia, quae in historia dicuntur, minutim ad allegoriam deducere, sed ea solum accipienda sunt, quae ad eum locum explicandae allegoriae sufficiant. Non enim, cum Apostolus duos Abrahae filios ad duo Testamenta referat, nos, quaecumque in historia illa dicuntur allegorice, ad hunc sensum minutim interpretari possumus ; et cum de Adam et Eva disputans ad Ephesios dixerit 55 : Propter hoc relinquet homo patrem el matrem suam et adhaerebit uxori suae, el erunt duo in carne una. Sacramentum hoc magnum est, ego aulem dico in Christo el... Ecclesia, cogemur totum principium Geneseos et fabricam mundi et hominum conditionem ad Christum et Ecclesiam per allegoriam referre. Ita etiam cum ab eodem Apostolo diIon. 1, 1-2, 1 sqq. 56) 5, 31-32. culus plurima exempla cxtant in S. Scriptura. In allegoriis principaliter vcritas historica tenenda cst. Non autem requiritur ut singulae partes historíae sensul nllegorico respondeant ut patet ex exemplis ab Apostolo allatis. Sensus anagogicus fit cum ex dictis S. Scripturae veritates neiernam bentitudinem respicientes eruuntur, ut ex historia Enoch, diei septimi sanctifieationis, terrne promissionis et paradisi terrestris. Plerumque vero sub una eademque voce hi quattuor sensus rcperiuntur, uti npparct in voce: aqua ; 48 DISSERTATIO catur 5: Bibebant autem de spiritali consequenle eos petra ; petra aulem eral Chrislus, arctabimur omnem Exodi librum ad Christum referre ; sed unusquisque locus secundum diversam historiam diversam recipiet intelligentiam spiritualem. Sed iam ad sensum anagogicum ascendamus. Est autem anagogicus sensus ad superiora ducens ; dicitur enim anagogia ab àva 58, quod est supra, et toj, quod est ducere. Fit autem cum Sacrae Scripturae loca ad secretiora et sacrariorum coelestium figurarum praecepta atque mysteria transferimus, animum ad coelestem beatitudinem evehentes ??; veluti cum septimum ab Adam Enoch de mundo translatum legimus 9?, sabbatum futurae beatitudinis 8!, quae post opera bona saeculi huius, quae séx aetatibus peragitur, electis in finem servatum, eo praesignari intelligimus. Ita etiam per diei septimi sanctificationem et ab omni opere servili quietem 92, ad aeternae beatitudinis felicissimam et beatissimam in summo Deo quietem animum evehimus ; sic quoque in historia de terra promissionis, fluente lac et mel $, in quam, post longam et laboriosam peregrinationem per torrida et inculta deserta, filii Israel ingressi sunt *4, terram viventium in coelo intelligimus, post praesentis vitae multiplices labores, passiones et certamina nobis repromissam. In historia etiam de paradiso terrestri aeternarum et immarcescibilium deliciarum ac voluptatum paradisum intelligimus. Ita anagogia ad coelestia et divina animum evehit. Hi quattuor Sacrarum Scripturarum sensus, litteralis, tropologicus, allegoricus et anagogicus, plerumque in una et eadem littera reperiuntur; veluti cum aquam legimus, unum ex quattuor elementis secundum litteram intelligimus, ut: Congregentur... aquae in locum unum 5; tropologico autem sensu aqua tribulationes indicantur, ut Vates divino Spiritu afflatus expressit, dicens 99: Transivimus per ignem el aquam el eduxisti nos in refrigerium; et: Salvum me fac, Deus, quoniam intraverunt aquae usque ad animam meam 5'; allegorice vero sanctissimum Baptismi sacramentum aquae vocabulo designatur, turae, t. 1, cp. 20. 60) Cf. Gn 5, 22; Eccli 44, 168; 49, 16; Hebr 11, 5. 61) Cf. Hebr 4, 9-11. 62) Cf. Gn 2, 1-3. 63) Cf. Ex 3, 8. 17; 33, 3. 64) Cf. Ios 3, 1-4, 1 sqq. QUARTA 49 sicut Propheta ille admirabilis mirabiliter verbis illis ostendit : E[Jundam super vos aquam mundam el mundabimini ab omnibus inquinamentis vestris **. Ita etiam allegorice gratiam et caritatem significat, ut: Qui... biberit ex aqua, quam ego dabo ei, non sitiet in aeternum; sed... fiel in eo fons aquae salienlis in vitam aeternam 8?. Demum secundum anagogiam aqua aeternam beatitudinem exprimit, iuxta illud Ieremiae ??: Me dereliquerunt fontem aquae vivae et foderunt sibi cislernas, cislernas dissipatas, quae aquam continere non valent. Ita etiam in anagogico sensu Spiritum Sanctum repraesentat, ut : Qui credit in me... flumina de ventre eius fluent aquae vivae. Hoc aulem dicebat de Spiritu, quem accepturi erant credenles in eum "t. In voce similiter Ierusalem hos quattuor sensus invenimus; slcetin verbo: litteralem: et [est] si civitatem quandam Palaestinae signi- 2c ficat, quae primo a Melchisedech fuit extructa ?, deinde a Salomone dilatata et fortalitiis mirum in modum munita ?; iuxta tropologiam vero animam fidelem significat, in qua per gratiam est visio pacis, idest aeternorum contemplatio, de qua dicitur: Lauda, Ierusalem, Dominum, lauda Deum tuum, Sion ^; et per Isaiam dicitur *5: Exculere de pulvere, consurge, sede, lerusalem, solve vincula colli tui, captiva filia Sion, quia... gratis venundati estis el sine argenlo redimemini ; allegorice vero Ecclesiam exprimit militantem, ut: Vidi civilalem sanclam Ierusalem novam descendentem de coelo a Deo, paratam sicut sponsam ornalam viro suo ?* ;;:anagogico demum sensu, triumphantem Ecclesiam repraesentat, ut: Illa aulem, quae sursum est, Ierusalem libera est, quae est maler nostra ". Ita quoque femplum in Sacra Scriptura, secundum historiam, domus Dei est quam aedificavit Salomon ??; tropologice vero quisque itemque in fidelium Dei templum dicitur, ut: An nescilis quoniam corpora vestra Sum. templum sunt Spiritus Sancli, qui in vobis est? *? per allegoriam vero Christi corpus repraesentat, de quo ait : Solvite templum hoc, el in tribus diebus excitabo illud, hoc aulem dicebal de templo corporis sui 9^; sive solymiltanae, lib. 5, cp. 9, (P. L. 15, 2140); S. Isidorus Hisp. De Ortu et Obitu Patrum, cp. 5, ibid. 83, 132-133. 13) Ct. 3 Rg 3, 1; 9, 15; 11, 27-28. 74) Ps 147, 1. 15) 52, 2-3. 3,1: 5,5: 6, 1 sqq.; 9, 1 sqq.; 12, 45-51. 19) 1 Cor 6, 19. 80) Io 2, 19-21. Hunc quadruplicem sensum Christus et Apostoli docuerunt, 50 DISSERTATIO Ecclesiam Dei, ut: Templum... Dei sanctum est, quod estis vos 8; per anagogen vero superni gaudii mansionem exprimit, cui aspirabat qui ait: Beati qui habitant in domo tua, Domine ; in saecula saeculorum laudabunt te 8?; ita dicitur: Dominus in templo sancto suo, Dominus in coelo sedes eius 85. Haec quadruplicia expositionum genera secundum quadruplicem intelligentiam, a Christo et Apostolis observata nobisque demonstrata, Scriptura testante, cognovimus ; historicam, ut cum Dominus venisset Nazareth et intrasset secundum consuetudinem die sabbati in synagogam exposuissetque Isaiae prophetiam mirarenturque Nazaraei et dicerent : Nonne hic est filius Ioseph? respondit Dominus, dicens : Utique dicetis mihi hanc similitudinem: medice, cura teipsum: quanta audivimus facta in Capharnaum Ífac el hic in patria tua. Ait autem : Amen dico vobis quia nemo propheta acceptus est in patria sua. In veritate, dico vobis, multae viduae erant in diebus Eliae in Israel, quando clausum est coelum annis tribus et mensibus sex, cum facta esset fames magna in omni terra; el ad nullam illarum missus est Elias, nisi in Sarepta Sidonis ad mulierem viduam. Et mulli leprosi erant in Israel sub Eliseo propheta ; et nemo eorum mundatus est, nisi Naaman Syrus *!, Hoc totum a Domino de historia allatum est. Tropologicum sensum adhibuit idem Dominus cum, historiam Ninivitarum et adventum reginae Austri ad Salomonem narrans, perditissimos Iudaeorum mores redarguit : Viri Ninivitae surgent in iudicio contra generalionem hanc el condemnabunt eam, quia in praedicatione Ionae egerunt poenitentiam, el ecce plusquam Ionas hic. Regina Austri 9$ surget in iudicio cum generatione hac et condemnabit eam, quia venit a finibus terrae audire sapienliam Salomonis, et ecce plusquam Salomon hic **. Allegoricae expositionis exemplum dedit cum, Iudaeos alloquens, de Ioanne Baptista dixit: Elias quidem venturus est et restituet omnia. Dico autem vobis, quia Elias iam venit et non cognoverunt eum, sed fecerunt ei quaecumque voluerunt ?; Elias enim ipse est loannes 8. His verbis significare voluit Eliam in Veteris? Testamento typum gessisse loannis, qui poenitentiam egerunt in praedicatione Ionae... regina Austri surget... cum generalione ista. QUARTA 51 venit in spiritu el virtute Eliae *?, Anagogica expositione manifestissime usus est D. Paulus ad Hebraeos, cum terram illam Palaestinorum patribus repromissam accommodat ad promissionem divinae gloriae; sic enim ait ?! : Fide qui vocatur Abraham obedivit in locum exire, quem accepturus eral in hereditatem, et exiit nesciens quo iret; fide demoratus est in terra promissionis tanquam in aliena, in casulis habitando cum Isaac et Iacob heredibus repromissionis eiusdem ; expectabat enim fundamenía habentem civitatem, cuius artifex et conditor est Deus ; ubi demonstrat terram illam, tantopere a Patriarchis desideratam et tot peregrinationibus quaesitam, non esse praesentem illam visibilem et terrenam Chananaeorum regionem, sed futuram invisibilem atque coelestem patriam ??, meliora habentem fundamenta, cuius artifex est Deus, et civilatem Dei viventis Ierusalem coeleslem, quae libera esl, quae est maler noslra 9, quae multis est angelorum millibus ornata ?*; cognoscebant enim non habere hic civitatem permanentem, ideo futuram inquirebant ?5, Demum unum hic advertendum est super una eademque littera plures posse mysticos sensus formari; sicut historia de paradiso deliciarum : paradisus enim ille typus est tum militantis tum triumphantis Ecclesiae et ideo allegoricus et anagogicus sensus super eo fundantur. Sic manna typus est dominici corporis, sermonis evangelici, gratiae et caritatis; David vincens Goliath typus est Christi diabolum debellantis et hominis iusti carnis superbiam subigentis. Ita dicendum similiter de historiis Samsonis, terrae promissionis, civitatis Ierusalem, arcae et tabernaculi, templi Domini, etc.; unde diversae mysticae et arcanae intelligentiae desumuntur. Imo plerumque diversae et oppositae intelligentiae spirituales ab uno et eodem loco sumuntur. Leo enim et Christum significat, qui est leo vincens de tribu Iuda *t, et diabolum, qui circuit quaerens quem devoret tanquam leo rugiens ?'; et ovis aliquando innocentem et iustum hominem ?5, aliquando Christum ?? et Sanctos atque Electos 1? ; nonnunquam vero 10, 16. 99) Cf. Is 53, 7; Ier 11, 19; Io 1, 29; Act 8, 32; 1 Petr 1, 19. 100) Ct. Ps 78, 13; 94, 7; 99, 3; Zach 13, 7; Mt 25, 33: Io 10, 1-4. Sic etiam ex uno eodemque sensu litterali plures mystici sensus efformari possunt; nd quos recte eruendos et rite intelligendos Spiritus Sancti auxilio opus est. 52 DISSERTATIO stultum et peccatorem, errantem sicut ovis quae periit, Sic serpens nunc quidem prudentiam !?, nunc vero peccatum detestandum designat !93; et serpens aeneus in deserto exaltatus, Christum praesignavit in cruce exaltandum !*4, Sic quoque volucres coeli nunc in bonam 95 nunc in malam !?* partem accipiuntur. Id autem accidit ex multiplicibus ac diversis proprietatibus, quae in una et eadem re inveniuntur, ex quibus mysticae intelligentiae desumuntur. Et haec de multiplici Sacrarum Litterarum sensu dicta sufficiant. Hos autem sacros Divinarum Scripturarum sensus tractaturus, ab oratione expedit auspicari ut Spiritus Sanctus, quo illustrante loculi sunt sancti Dei homines, nobis adesse dignetur, quatenus, ipso ducente, eosdem sensus assequamur, quos in Scripturis ipse voluit comprehendi, ne capitis nostri somnia sequentes, a veritatis et sinceritatis scopo aberremus. Multa enim sunt in Sacra Scriptura quae tantum habent caliginis, ut nullo humano ingenio possint ad plenum liquido explicari; ut rotarum descriptiones apud Ezechielem !", et etiam templi Apocalypsis???" Divi Ioannis, ad quae plene intelligenda eodem opus est Spiritu, qui Prophetas illustravit ad ea describenda. Oratio ergo nobis necessaria est ad Sacram Scripturam intelligendam 199, Rg 14, 11; Is 34, 11; Ez 39, 17; Apc 18, 2; 19, 17. 107) Cf. 1, 15-21; 10, 2-19. DISSERTATIO QUINTA DE MUNDI CREATIONE IN TEMPORE! In principio creavit Deus coelum el trerram?. Divini Moysis theosophiae hoc primum est dogma, prima thesis, prinum axioma: mundum non esse aeternum, sed aliquando Deo auctore et creatore coepisse creatumque ex nihilo esse. Quod quidem inter antiquos veteresque philosophos maxime controversum est summisque altercationibus mirandisque duellis conflictum et exagitatum, his quidem aí- firmantibus, illis vero negantibus. Et Aristoteles quidem, cum universo fere suo peripatu, aeternum putat? veteresque philosophos secus sentientes acerrime et mordacissime insectatur. Plato vero, qui merito divinus est appellatus, venerandae antiquitatis sententiam secutus, aeternitatem abnuit mundique genituram et saeculi initium, una cum veteribus omnibus, qui eum praecessere, philosophis firmissime statuit *. Inhaesit autem vel maxime Plato vetustisimorum Zoroastris?* et Trismegisti* vestigiis; hi nanque omnium antiquissimi veterrimique habentur. Primus apud Persas multis ante Troianum bellum [annis] sapientia floruit *; alter vero apud Aegyptios *; quos postmodum universa Graecia admirata simul et venerata fuit, tanquam philosophiae et theologiae patres. Post eos vero Linus ChalciHb. 8, cp. 1-3, t. 1, pag. 251-254; De Coelo, lib. 1, cp. 3. 9-10. 12, Ibid. pag. 267-268. 274-277; lib. 2, cp. 1, pag. 279; Metaphysic., lib. 11, cp. 6, t. 2, pag. 561. 4) Cf. Plato Timaeus, t. 3, pag. 4; Aristot. Physic., lib. 8, cp. 1, t. 1, pag. 252; Io. Grammaticus De Aelternitate Mundi, pag. 14. 61. Conimbricenses Physic., lib. 8, cp. 2, q. 3, a. 1; Marsilius Ficinus Sententiae Pulcherrimae, cp. 7, pag. 1440. 5) Cf. Stanleius Historia Philosophiae, pag. 1178-1191; Patricius No»a De Universis Philosophia, f. 8*-11*; Conimbricenses Physic., lib. 8, cp. 2, q. 3, a. 1. lib. 18, cp. 39, ibid. 41, 599. 7) Cf. Alph. Niccolai Dissertazioni e Lezioni di Scrittura Sacra, dissert. proem. 3, t. 1, pag. 83-85. Gaetano Moroni Dizionario, vol. 52, pag. 121; Nuovo Dizionario Storico, t. 22, pag. 171-174. 8) Ct. Lactantius Divinae Institut., lib. 1, cp. 6, (P. L. 6, 138-140); Diodorus Siculus Rerum Anliquarum Historiae, lib. 1, cp. 2, pag. 21-22; Iustinus Historlarum Philippicarum, cp. 1, pag. 6-7; Conimbricenses De Coelo, lib. 8, cp. 2, q. 3, a. 1; Cesare Cantü Storia Universale, vol. Filosofia, pag. 34. Antiquorum philosophorum opiniones de mundi origine, qui omnes fnctum asserunt, dum solus Arí« stoteles contra omnes eius neternitatem acerrime propugnat. 54 DISSERTATIO des? et Orpheus Lebetrius !? floruere, quos multis post annis secuti sunt Homerus?! atque Hesiodus??, qui omnes mundum esse genitum docuere. Post hos vero Thales Milesius', Heraclitus Ephesius?'*, Xenophanes?, Melissus!i$, Parmenides", Anaxagoras!5, Leucippus et Democritus??, Pythagoras?" cum suis Empe - docle? , Archita??, Timaeo, Philolao* et aliis?5; et tandem Plato cum his omnibus docuit cosmopoeiam, mundi huius facturam. Solus Aristoteles ex philosophis, qui extant, id abnuit mundique aeternitatem omnibus, quibus potuit, rationum nervis, ne dicam sophismatum fallaciis statuere conatus est?5; hic unus est veluti alter Ismael contra omnes et omnes contra eum ??, Ipse enim contra omnes antiquos philosophos ?5, nedum Graecos, verum etiam Chaldaeos, Phoenices, Persas, Aegyptios atque Hebraeos bellum movit, imo contra omnes penitus nationes ; hoc enim omnibus confessum est Dialogus 2, pag. 139-140; Conimbricenses Physic., lib. 8, cp. 2, q. 3, a. 1; Fr. Mullachius FFrragmenta Philosophorum, lib. 1, vol. 1, pag. 156-157. 10) Cf. S. Iustinus Cohortatio ad Graccos, (P. G. 6, 274); Clemens Alex. Stfromata, lib. 5, cp. 14, ibid. 9, 187-190; Eusebius Caesar. Praeparat. Evang., lib. 13, cp. 12, ibid. 21, 1068; S. Cyrillus Alex. Contra Iulianum, lib. 1, ibid. 76, 542. 551; Lactantius Dívinae Institut., lib. 1, cp. 5, (P. L. 6, 130); Sulda Lezicon Graece et Latine, pag. 1175-1176; Io. Grammaticus De Aeternitate Mundi, pag. 96; Io. Stobaeus Eclochae Physicae, lib. 1, cp. 13, pag. 25; Mullachius Fragmenta Philosoph., lib. 1, vol. 1, pag. 166 sqq. 11) Ilias, NHib. 18, vrr. 484-486; Iac. Duportus Homeri Gnomologia, pag. 103. 12) De Generatione Dcorum, vrr. 116 sqq. 13) Cf. Minucius Felix Dialogus, cp. 19, (P. L. 3, 293); Lactantius Divinae Institut., lib. 1, cp. 5, ibid. 6, 133; Cicero De Natura Deorum, lib. 1, vol. 4, (col. 10. 176); Caelius Lectionum Antiquarum, lib. 21, cp. 34, col. 1204. 14) Cf. Aristot. De Coelo, lib. 1, cp. 10, t. 1, pag. 276; Io. Grammaticus op. cit. pag. 96. 15) Cf. Aristot. Metaphysic., llb. 1, cp. 5, t. 2, pag. 488; Cicero De Natura Deorum, lib. 1, vol. 4, col. 177. 16) Cf. Aristot. PhySic., lib. 1, cp. 1-3, t. 1, pag. 197-198. 17) Cf. Aristot. Metaphjgsic., lib. 1, cp. 4, t. 2, pag. 487; Cicero De Natura Deorum, lib. 1, vol. 4, col. 177. 18) Cf. Aristot. Physic., lib. 1, cp. 2, t. 1, pag. 197; Melaphysic., lib. 1, cp. 4, t. 2, pag. 487; Cicero De Natura Deorum, lib. 1, vol. 4, col. 176. 19) Cf. Cicero De Natura Deorum, lib. 1, vol. 4, col. 177; Alexander Aphrodisius apud Io. Grammaticum op. cit. pag. 96; Conimbricenses Physic., lib. 8, cp. 2, q. 3, a. 1. 5, t. 2, pag. 488. 21) Cf. Aristot. De Coelo, lib. 1, cp. 10, t. 1, pag. 276; Metaphysic., lib. 1, cp. 10, t. 2, pag. 487. 22) Ct. Mullachius op. cit. lib. 2, vol. 1, pag. 567-568. 23) Cf. Plato Timaeus Locrus De Anima Mundi, t. 3, pag. 94. 24) Cf. Philo Iudaeus De Mundi Opifício, t. 1, pag. 20; Conimbricenses Physic., lib. 8, cp. 2, q. 3,2. 1; Mullachius op. cit. lib. 2, vol. 2, pag. 4-5. 25) Cf. Aristot. Metaphysic., lib. 1, cp. 5, t. 2, pag. 488. 26) Cf. Aristot. Physic., lib. 8, cp. 1-3, t. 1, pag. 251-255; De Coelo, lib. 1, cp. 10-12, ibid. pag. 275-279; lib. 2, cp. 1, pag. 279. 27) Ct. Gn 16, 12. 28) Aristot. De Coelo, lib. 1, cp. 10, t. 1, png. 276; De Mundo, cp. 6, ibid. pag. 375; Müller Istoria della Litteratura Grega, vol. 1, pag. 136; Alph. Niccolai op. cit. Lez. 1 del Genesi, t. 1, pag. 193 sqq. QUINTA 55 mundum auctore Deo aliquando coepisse. Hinc enim omnis in Deum sententia pietas sanctaque ac veneranda religio ortum habet; hoc dogma commu- A can nisque omnium animi conceptio, basis ac fundamentum est divini pros iy cultus omniumque virtutum, probitatis universae. Quemadmodum enim — maxime reeo sunt filii in parentes pii et obsequentes, quose ab eis genitos educa- TP MMMS tosque cognoscunt, ita ut generatio radix sit pietatis filiorum in parentes: ita similiter ex creatione rerum omnium et providentia mundanaque gubernatione nata est in Deum Optimum Maximum pietas, religio, cultus. Nemo est enim, qui mundanam hanc machinam coeli terraeque constitutionem contemplatus, corporisque proprii fabricam et animi divinitatem inspiciens, Deoque auctore creata cognoscens, non admiquia Dei retur creatoris potentiam, sapientiam, bonitatem, clementiam sum- Pj^»am et mamque benignitatem maiestatemque eius veneretur, adoret et colat ; demonstrat et ad cum adosublata autem creatione mundi, ruit omnis religio, probitas universa, randum et ceu sublimis arbor radicibus convulsis, vel excelsa moles fundamentis ucc s sublatis. Neque enim quis parentibus suis, a quibus in lucem est editus, pium praestabit obsequium, nisi vere parentes suos esse cognoscat et credat ; nec regem quis colet, nisi dominum regemque putet. Quaaum contraria propter mundi aeternitas inexpiabilis quaedam impietas est, omnium "imb virtutum interitus, religionis omnis ruina, mors pietatis universae scelerumque omnium ac flagitiorum caput, radix primigeniaque origo. Aristoteles ergo, mundi aeternitatem statuens, pietatem sententia ergo omnem destruxit, impietatum omnium ova posuit fundamentaque Ares. iecit; quem tamen multi secuti sunt sophismatum eius fallaciis alu- Mdb eveEE cinati et rationum eius larvis decepti, qui Aristotelis, quem plerique eam summum dicunt philosophum omniumque philosophorum principem, S personam magis quam doctrinam philosophantes, eius et sequuntur et mordicus tenent et nervis omnibus defendunt errores. Eius autem rationum sophismata et paralogismos irrefragabiles firmissimos certissimosque supra quam mathematice arbitrantur. Sed age, quaeso, has videamus demonstrationes rationesque eius discutiamus, quibus firmissimis veluti pugionibus ancipitibusque et acutissimis gladiis existimant eius asseclae confossum transverberatumque esse Moysen omnesque antiquos philosophos, qui eius divina dogmata sunt secuti. Estigitur Aristotelis thesis mundum esse aeternum, quod — Quinque quidem theorema a coeli aeternitate probare contendit, quam omnes ^"5totelis ra tiones pro antiquiores negavere. Probat autem hanc ipse technis quibusdam et mundi aeternitate expenduntur et refutantur. a) Nihil probat prima ratio Aristotelis a motoris aeternitate sumpta, quia non necessarlo consequitur quod si motor aeternus, motus quoque aeternus esse debeat. 56 DISSERTATIO sophismatum monstris. Et primo quidem: a motus aeternitate ??; secundo: a natura coeli contrarietatis et corruptionis omnis experte3?; tertio: ab etymo aetheris, quod coelum aether sit dictum ab aeterno motu ?'!; quarto: ab antiquorum sententia, qui in coelo divinum aeternumque collocarunt sitque aeternorum deorum perpetuum domicilium 3? ; tandem : a maiorum memoria, quod non sit memoriae proditum divinum coeli corpus aliquando passum, mutatum labefactatumque esse 3. Harum vero priores duas potentissimas autumat summique roboris universus peripatus et quae vere "Thersites sunt, Achilles invincibiles * fascinatis iis et circaeo veneno ?5 infectis visae sunt. Sed, quaeso, num motus aeternitas manifesta est? Hanc ipse multis artificiis machinisve construere nixus est, cum sui natura manifesta non esset, a motoris aeternitate?8, a coeli figura ??, a motus circumlatione38, a temporis infinitate??. A motore quidem ; quia si motor, inquit, aeternus, et mobile; ergo coelum aeternum et motus. Sed dico: unde constat motoris aeternitas ? Nos quidem aeternum dicimus Deum, ut omnes fatentur, non autem aeternum motorem. Probat autem ipse motoris aeternitatem ab aeternitate motus, quae manifesta circulatio est ineptaque probatio. — Deinde qua necessitate consequitur ut si motor aeternus est, mobile quoque aeternum sit? Inquiunt sequaces, quia ab aeterno nonnisi aeternum provenire potest. Ego autem nescio an id verum sit, imo falsissimum puto. Diurnum enim lumen in nostro hoc hemisphaerio a sole aeterno est, non tamen aeternum, sed deficit adventante nocte. Hodierna circumlatio ab oriente in occidentem ab aeterno motore est, non tamen aeterna: cras enim alia circumlatio erit. Sole ab australibus signis ad aquilonaria accedente, multa ex incorruptibili aeternaque materia generantur: eo autem discedente intereunt. Ratio ergo haec arundineo baculo Motione, cp. 4, Ibid. pag. 437. 31) Cf. De Mundo, cp. 2, ibid. pag. 370. 32) Cf. De Coelo, lib. 1, cp. 3, ibid. pag. 268; lib. 2, cp. 1, pag. 279; De Mundo, cp. 2, ibid. pag. 370. 33) Cf. De Coelo, lib. 1, cp. 3, Ibid. pag. 268. 34) Cf. Homerus Ilias, lib. 2, vr. 212. 35) Cf. S. Greg. Nyssenus De Vita Moysis, (P. G. 44 472); Homerus, Odyss,, lib. 10, vrr. 383 sqq.; Virg. Aeneid., lib. 7, vrr. 10 sqq.; Hyginus Fabulae, pag. 30; Natalis Comes M ythologiae, lib. 6, cp. 6, pag. 480-481. 36) Cf. De Animalium Moltione, cp. 4, t. 1, pag. 436; Physic., lib. 8, cp. 6, ibid. pag. 259; De Coelo, lib. 2, cp. 6, pag. 283-284. 37) Cf. De Coelo, lib. 2, cp. 3, Ibid. pag. 281. 38) Cf. ibid. lib. 1, cp. 3, pag. 268. 39) Cf. ibid. cp. 12, pag. 277. QUINTA 57 coníracto nihilo validior est. Mundi ergo aeternitas tam debili fundamento basique innixa et fulta necessario corruet ; neque enim ratio illa, qua motoris aeternitatem ex motu venatur, momenti cuiuspiam est ; coelum enim non ab aliquo, sed suapte natura a propriaque forma moveri, ut gravia deorsum et levia sursum, non ab extrinseco movente putamus. Propositionem autem illam : omne quod movetur ab alio movetur 45, falsam esse, ex levium et gravium motu luce clarius constat; huic autem ingenuus ille discursus veluti fundamento innixus est. Argumentum autem a coeli figura validissimum autumat periwee valet atia patus, quod in circulo non sit dare actu principium, medium aut finem; 52v encu. quare nec circularis motus, quod in circulo fiat: quod autem princi- !J9r! sumpta, pium finemque non habet, aeternum est. Sed, quaeso, num coelum, sol, luna, astra, terra omniaque sphaericae et circularis figurae corpora infinita sunt, quia actu principium, medium aut finem non habent ? Quis sanae mentis hoc dicat? Plane si circulum circino describam, circulatione peracta, orbicularis lineae extremis punctis colligatis non erit assignare actu principium aut finem. Ergo non habuit? Figuli item rota circumlatione movetur. Motus ergo ille principium finemque non habet? perpetuus aeternusque habendus est, quia sit corporis sphaericae vel circularis figurae ? At dicet quis artificiale hoc esse, coelum autem naturale corpus. quia s! hoc veSed profecto principium actu finemque non habere, non huius aut illius 5; corpertetusnaturalis vel artificialis circuli ratio est, sed circuli in universum, sicut Eee pin habere tres angulos non huius aut illius trianguli propria ratio est, nus compesed in universum trianguli. Motus autem hic vel competit coelo quia NR coelum est, vel quia circulare est. Si quia coelum : ergo cuiusvis alius figurae sit competet; si vero quia circulare 5 : omni plane corpori ea figura donato ut competat necessum est; quapropter terra etiam, huius figurae cum sit, perpetuo motu cietur. Potest etiam circulare corpus circulariter nequaquam moveri ; pila enim sursum deorsumque proiecta, quamvis figurae sit sphaericae, non? in gyrum, sed recto motu agitur ac si alterius cuiusvis esset figurae. Nihil ergo Aristoteli prodest circularis figura ad motus aeternitatem astruendam. petitur. Sic nec ratio a motu circulationis aeternitatem motus probat. Nec necessario consequitur quod corpus sSphaericum et orbiculariter moblile motum perpetuum habere debeat. 58 DISSERTATIO Quod si sphaericum corpus aptum natum dicat perpetuo moveri, quia extrema non habet. unde motus incipiat et ubi desinat, quemadmodum quae recto moventur, centrum et circumferentiam, sursum et deorsum habent, in aeternis autem idem sit esse et posse : donamus haec quidem, sed coelum aeternum negamus; damus et aptitudinem hanc sphaerico corpori, sed etiam terreum globum orbicularem sphaericumque constat esse, qui, cum moveri possit, nunquam tamen movetur in sphaeram. Minus etiam proficit dum motus aeternitatem a motu circumlationis probare contendit. Hunc enim vult continuum nulloque tempore deficientem esse, quia in continua magnitudine fiat, idest quae actu principium finemque non habet, ut linea recta : hoc enim discriminis inter rectam et circularem est; quia etiam non fit a contrario in contrarium ut motus recti; sed plane haec etiam de motu rotae figuli, rotarum molarium et globorum circulorumque coelestium in astrolabio, de motu etiam rotarum cuiusvis horologii dici possent. Motus enim horologii continuus est: in magnitudine enim loco et tempore continuo fit; contrarium non habet, quia non sursum et deorsum, sed circulo fit. Quod si artificialem hunc dicat motum, coeli autem naturalem esse et propterea perpetuum, dicam: vel motus hic perpetuus est quia naturalis, vel quia in orbem ; si quia naturalis : omnis ergo naturalis erit perpetuus, quare et rectus etiam elementorum ; si quia in orbem : omnis ergo orbicularis erit perpetuus, quare cuiusvis etiam globi. Si quis autem simul dicat quia corporis natura sphaerici et orbiculariter mobilis motumque perpetuum esse, sicut et corporis natura, probandum tunc erit naturam esse perpetuam et nunquam incepisse. Quod si per motum id probet, manifesta circulatio est. Sed inquit: necesse est quae sunt, vel aeterna esse, vel genita, cum non essent, Genita utique, Deo auctore, una cum Moyse et veteribus omnibus dicimus. Sed inquit: motus est actus mobilis quatenus mobile. Si motus aliquando incepit, praeexistebat mobile quiescens; sed quies est motus privatio: ergo semper ante motum motus. Sed, quaeso, quid est: ante motum praeexistit mobile ? Quomodo praeexistit ? Natura an tempore? Si mobile praeexistit tempore ante motum: quomodo ergo motus aeternus ? Si natura, uti substantia prius natura est accidente, utique mobile praeexistit; sed quid inde? Ergo ante QUINTA 59 motum quies ? Quomodo sequitur ? Num quia substantia suapte [natura] prior est accidentibus, aliquando sine accidentibus naturalibus est ? Coelum ergo aliquando non fuit corpus, quia magnitudo accidens est, id autem substantia posterius ; posse autem simul et semel mobile motumque esse sensu ipso percipimus, oculis luce clarius videmus in flamma ignis, quae simul generatur et sursum fertur, et in quibuscumque rebus, quae suapte natura et forma mobilia sunt. Ilud vero quod ex hac thesi, mobile praecedit motum, deduxit: ante primum motum erat mobile quiescens : quies autem est privatio motus: ergo ante primum motum motus; videamus an vere subsequens sit. Quies est privatio motus : ergo antea erat motus ? Quaenam haec illatio ? Plane sensus ipse demonstrat non omnem privationem consequi praecedentem habitum, uti est mors, infirmitas, caecitas, sed dari etiam privationem praecedentem habitum, quam ipse inter naturalium rerum principia adnumeravit. Ipsemet ergo posuit privationem naturales omnes generabiles formas praecedentem, uti cum ex non homine fit homo, fit nanque ex semine, in quo non est forma hominis; num haec privatio praecedentis est formae ? Nonne subsequentis ? Quae ergo vis est illationis istius: quies est privatio motus : ergo praecessit motus ? Dicam et ego: Terra quiescit suapte natura: ergo aliquando suapte natura movebatur. Materia terrae privata est forma coeli et solis: ergo aliquando terra coelum fuit et sol. Haec ridicula sunt. Ridiculo igitur argumento probat Aristoteles motum esse ingenitum, nunquam incepisse. Sed nihilo melius est id quo probat [motum] incorruptibilem esse et nunquam desiturum, quia cessante motu remanet mobile, quod moveri iterum potest; ne sit autem haec potentia frustra movebitur iterum aliquando : ergo posterior motus post ultimum. Sed qua necessitate consequitur ut, cessante motu, remaneat mobile ipsum ? Forte quia non possunt entia abire in nihilum, sicut nec ex nihilo fieri ? Sed plane substantiales formae lapidum, plantarum, animalium omniumque generabilium et corruptibilium, iis corruptis, in nihilum abeunt; sed remanet materia moveri possibilis. Cur potentia haec necessario in actum reducenda est ? Ne sit aliqua naturalis potentia frustra. Quodnam hoc impossibile ? Potest universa terra in aurum, et mare in argentum converti: id quando fiet ? Potest universus aer in ignem transmutari et ignis in aquam : quando haec erunt ? Potest terra uniImo Aristoteles volens prohare neternitatem motus ex praeexistentía mobilis, sibi ipsi non constat. Item aliud argumentum, quia cessante motu remanet mobile, quod iterum moveri potest, nihll valet ad probandam aeternitatem motus, quia non necessario potentia in actum reducenda est. Alia ratio qua Aristoteles aeternitatem motus a temporum infinitate probare contendit, est vitlosa petitio principii et inani fundamento innititur. b) Item nil probat ad aeternitatem mundi statuendam secunda ratio 60 DISSERTATIO versa secundum locum moveri, nunquam tamen movebitur : non ergo omnis potentia reducenda in actum necessario est. Nulla est ergo illatio: post ultimum dabitur motus posterior. Quomodo item sequitur: si desinet motus, post ultimum erit motus ? Desinere potest motus, quin tamen sit ultimus. Scribo nunc ego, post horam scribere desinam : ergo ultima scriptio ? Si alia non sequatur, erit utique ultima: si sequatur alia, non erit ultima posterior, quia prior non ultima ; desinet hodiernus dies, non tamen ultimus dies, sequente crastino : si is non sequatur, ultimus erit. Potest ergo desinere motus quin tamen sit ultimus motus. Tandem Aristoteles motus aeternitatem a temporum infinitate perpetuitateque probavit 9, quia si infinitum tempus est, motus erit aeternus, non enim sine tempore motus. Sed dico: Num manifeste tempus infinitum est ? Quod nunquam incepit ? Probat ipse tanquam non manifestum tempus infinitum esse, quia semper est motus. Sed quaenam circulatio haec : motus est aeternus, quia tempus est infinitum ; tempus est infinitum, quia motus est semper ? Idem probatur per idem. Quae philosophia est ista ? — Astruit et alia ratione: quod tempus semper sit in principio futuri: nunquam ergo ad finem deveniet: ergo sempiternum et infinitum *4, Sed quomodo semper in principio futuri ? Quia instans est veluti punctum in circulo, finis praeteriti temporis et futuri principium. Sed si non amplius futurum tempus est, cuiusnam futuri temporis instans erit principium? Id quod probandum erat, tempus semper futurum, tanquam datum assumit. Nisi igitur probet tempus semper in posterum perpetuo fore, inanis est ratio, vanissima infinitatis temporis demonstratio. Cum ergo motus aeternitas nihilo probata ab Aristotele sit, minime hinc probari poterit coeli mundique aeternitas. Missa ergo motus aeternitate, videamus si quas habet vires alter Achilles a natura coeli contrarietatis 55 experte assumptus. Coelum, inquit, ingenerabile est et incorruptibile est, quia non habet contrarium : omne autem quod generatur a contrario generatur aut corrumpitur. Non habere autem contrarium a motu probat, quia circulari ibid. pag. 277. 44) Ct. Physic., lib. 4, cp. 10-11, ibid. pag. 226-227. 45) Ms.: Contrarietis. QUINTA 61 motui non est contrarius motus 5. Perpendamus hanc rationem, ne dicam putidum sophisma, contemplemur Thersitem hunc, qui peripatui universo fortissimus videtur Achilles. ) Sed plane ut absurdissimus hic paralogismus inspiciatur, animadversione dignum est quod Aristoteles de mundi generatione atque factura locutus est, ac si de cuiuscumque alterius rei naturalis vel etiam artificialis generatione facturaque esset locutus. Fiunt enim omnia, quaecunque natura vel arte fiunt, ex praeiacente materia, et artificialia quidem, sive homogenea sint sive heterogenea, ex praeiacente materia, uti statua ex aere, numisma ex argento, vas ex auro, domus ex lapidibus, caemento et lignis immanentibus ; naturalia vero ex desinente materia, ut vapor ex aqua, ignis ex ligno, arbor ex nucleo; avis ex ovo, animal ex semine ; ea enim, unde haec fiunt, non manent. Horum igitur entium ritu et generationis modo, Aristoteles mundi generationem crasso plane obtusoque intellectu consideravit. Inquiritur enim an mundus universus, qui, praeter Deum, omne penitus complectitur ens omnemque naturam, ingenitus sit, an aliquo in tempore factus. Cum igitur universitas generatim ex omnibus entibus constet, plane ante ipsam nihil esse potuit quod in eius generationem insumeretur. Si enim universitas est omne ens praeter Deum, extra universitatem nil entium reperiri potest: perperam igitur Aristo teles ritu aliorum entium generabilium et corruptibilium de mundi generatione locutus est, ac si universitas unum aliquod particularium entium esset. Universitas enim materiam et causas omnes naturalium generationum includit, alioquin non esset universitas: quapropter nonnisi ex nihilo fieri a Deo Optimo Maximo universitas potuit. Non valet ergo illatio: mundus non est ad instar horum natura generabilium et corruptibilium entium : genitus ergo non est, factus unquam : ergo aeternus. De ratione enim uniuscuiusque horum est ut ex subiecto fiat; de ratione vero universitatis, quae omne includit ens, ut ex nihilo fiat, idest nullo ex subiecto: nam et subiectum istud factum esse oportet; quare vel ibitur in infinitum, si et subiectum istud ex alio factum asseratur, vel dicendum universitatem ex nihilo factam. AriSstoteles ergo, inquirens an mundus universus aliquando sit factus, Aristotelis sumipta a natura coeli. Principium Aristoteiis: quodcumque fit, ex praelacente materia fit, ideo mundus aeternus est, quia praeiacentem materiam non habet, nihil] probat, quia genitura mundi comparari nequit cum entium particularium generatione. Insuper Aristoteli probandum erit coelum non hahere contrarium. Imo sensus ipsi et tota antíquitas contrarium in coelo haberi demonstrant. 62 DISSERTATIO gratis sumere videtur subiectum cum ceteris naturalium generationum causis non factum, quod plane erat probandum. Quod si eadem ratione id quoque probatum velit, ut subiectum ex subiecto fiat : erit ergo in infinitum processus. Post haec vero, qui scit Aristoteles coelum non habere contrarium ? Sensu an ratione ? Si ratione : plane, ut ipse ait, nil est in intellectu quin prius fuerit in sensu *' ; deficiente enim aliquo sensu necesse est aliquam scientiam deficere ; non enim caecus iudicat de coloribus, nec surdus de sonis: quo igitur sensu fulcitur ratio Aristotelis, cui experientiae sensus innititur ? Tactu ? Fuit ne veluti alter Prometheus in coelum evectus 8, ut tactus experientia corpus illud agnosceret ? Plane materiales hi sensus, tactus, gustus, olfactus, necnon et spiritualior auditus, tam alte non attingunt ; attingit autem visus; visus autem lumina in coelo videt et aliquando obscuritatem, eclipsata luna, perspicuitatem translucentiamque sphaerarum et stellarum opacitatem, quae non sunt visui perviae, intuetur. Haec autem contraria sunt. Quod activam passivamque contrarietatem, veluti est inter calidum et frigidum, humidum et siccum, intelligere voluit, quí scit hanc in coelo non esse? Plane universa antiquitas uno ore confessa est solem et stellas omnes ignea natura gaudere, igneo calore praedita esse, et sensus ipse demonstrat, quem derelinquere et rationem sequi mentis insania et dementia est. Solus Aristoteles, sensu relicto, rationem secutus est solem dicens non calidum *?, quia coloris est albi. At quis non videt puram ignis flammam albam candentemque esse ? Lux item solis per vitreum vas aqua plenum pertransiens candidissima fit, ut oculos repercutiat tanquam sol: calidissima item ut, fomite admoto, ignem accendat. Est ergo in coelo calor, si fides adhibenda sensibus est; sol enim nostrati huius igni similis omnino videtur, ut ignis igni similis est et similes easdemque efficit operationes. Coelum ergo, cum calidum sit, utique contrarium habet ; si enim unum contrariorum est in natura, et reliquum : quod si genitum unumquodque Thomas S. Theolog., 1*, q. 84, a. 6, c;2a. 7, c. 48) Cf. Hornt. Carminum, lib. 1, Od. 3, vrr. 27-30; Hesiodus Opera et Dies, vrr. 47-53; Hyginus op. clt. pag. 35; De Signorum Coelesium Historiis, pag. 70; Phurnutus De Natura Deorum, pag.159; Natalis Comes, op. cit. lib. 4, cp. 6, pag. 266-267. 49) Ct. De Coelo, lib. 2, cp. 7, t. 1, pag. 284; De Mundo, cp. 2, ibid. pag. 370. QUINTA 63 dicere voluit ex contrariis constare, tunc plane ignis, cuius manifestissima generatio est, calidus simul frigidusque erit elementorunque unumquodque contrariis virtutibus qualitatibusque constabit. At quomodo potest quippiam ex contrariis constare, cum haec minime possint sese in uno eodemque subiecto compati? Agunt enim in seinvicem seseque corrumpunt: calor frigus frigusque calorem suapte natura impugnat et destruit. Habet ergo coeli natura contrarium, nempe frigus, cum calida sit, non tamen duo simul contraria; neque enim ignis natura simul calida frigidaque est. Coeli ergo, uti ignis, natura generabilis et corruptibilis est ? Cur non secundum partes? Qui scit Aristoteles nullam in coelo de novo fieri generationem, uti in aere nova secundum partes ipsius aeris generatio multarumque impressionum meteorearum ? Calor enim minime otiosus est, iugiter operatur, maxime vero ubi praesens vigensque est in materiam proximam ; si enim in remotam, multo magis in proximam. Habent ergo coeli contrarium potestque in eis nova generatio fieri sicuti et in ceteris elementis, quid enim id vetat ? Quod si non eam visu discernamus, plane nec diu stellas conspicimus : est tamen universum coelum diu etiam stellis repletum, quae e profundissimis terrae foveis visu conspiciuntur. Illud vero quale est argumentum, quo Aristoteles probat coelum non habere contrarium ? Quia, inquit, motui coeli non est contrarius motus 9, Quodnam argumentum est istud ? Quae ratio ? Licet ne a particulari universalem inferre ? Coelum non habet contrarietatem motus: ergo nullam contrarietatem. Quaenam illatio haec ? Num contrarietas motus est omnis contrarietas ? Deinde: ad activam passivamque qualitatem, quid motus contrarietas attinet ? Terra quidem perpetuo quiescit, nullo contrario motu, ut sursum aut deorsum, movetur 9: ergo nullum habet contrarium ? Si moveri posse recto motu ad centrum quis dicat secundum partes, plane etiam si coeli sistatur portio in terra, sursum tanquam ignis ad suum advolabit locum, non immobilis manebit. Quod si universo peripatui coelum ad primi mobilis motum ab oriente movetur ad occidentem, secundum motum vero planetarum e contra ab occidente Nec Aristoteles probare potest in coelo nullam fieri novam generationem, nec ex eo quod non habeat contrarium motum, nullam aliam contrarletatem habere. Imo patet ex motu planetarum coelum habere contrarios motus. Ruit ergo etiam secundum Aristotelis argumentum ad probandam mundi aeternitatem. Nec magis valent tres ceterae rationes ductae, €) ab etymo aetheris; quia sic dictum fuit non a perpe- .tuitate, sed a claritate coeli; d) a sententia nntiquorum, .quod coelum sit perpetuum Del domicillum; quia Deus incorporeus est et loco non indiget ; EMEEEM—I—————————————————————À—— 64 DISSERTATIO ad orientem 5??, cur motus hi non sunt dicendi contrarii ? Cur magis contrarii sunt recti in sursum et deorsum, quam circulares a dextro ad sinistrum et a sinistro ad dextrum ? Coelum ergo motus habet contrarios. — Item : superiora elementa circulo moventur, ut cometarum motus demonstrat: ergo non habent contrarium ? Quod si motus ille violentus et praeter naturam dicatur, quomodo perpetuus est ? Violentum ergo aliquod perpetuum ? Et si universo peripatui quae sursum deorsumque moventur contrariis utique motibus, eatenus sic moventur quatenus praedita sunt contrariis qualitatibus, gravitate et levitate, plane istiusmodi qualitates non sunt contrariae secundum actionem et passionem, sicut calor et frigus : cur ergo ex hac contrarietate intulit contrarietatem actionis et passionis secundum quam fit generatio atque corruptio ? Putidum ergo sophisma, absurdissimus paralogismus est huiuscemodi ratio. Tres vero aliae rationes vanissimae sunt nulliusque momenti. Ab etymo aetheris, quod sic vocatum antiquis coelum est ; quod deorum perpetuum sit domicilium, et quod memoriae traditum non sit factam esse aliquam mutationem in coelo 5», Sed haec, inquam, vanissima sunt. Coelum enim antiquis dictum est aether non solum a motus perpetuitate, sed a nitore, claritate, lumine et calore ; igneum enim existimavit antiquitas. — Deinde quí sequitur : coelum perpetuo movetur: ergo nunquam est genitum ? Non id ullus ante Aristotelem existimavit; universa nanque antiquitas mirabili consensu coeli mundique universi initium generationemque posuit. Et tandem, nomina ad placitum profecto hominum posita sunt ad res exprimendas, non ad earum declarandas intimeque demonstrandas naturas. — Quod vero a maioribus coelum ingenitis immortalibusque diis aeternis tanquam aeternum, ingenitum et immortale donatum sit domicilium, poeticis utique fabulis simillimum est. Num incorporeus Deus corporeo loco ad inhabitandum eget ? — Quod vero non sit memoriae traditum antiquis factam aliquando esse mutationem quampiam in coelo, falsissimum est. In historiis enim Hebraeorum traditum est solem in coelo et lunam per integri diei spatium immota quievisse ?*; quod si id falsum dicat, sufficit quod memoriae id proditum est. Memoriae item QUINTA 65 a poetis tradita Phaethontis combustio 55; unde pythagoreorum qui- 4 ah eo quoa . . H *gt L3 H nunqu dam galaxiam dicebant 56 viam extitisse stellarum, quae in corruptione anum st illa ceciderunt; alii vero solis ipsius viam, qui circulo hoc aliquando ni eiu n sit latus ?, Iacent igitur omnes aristotelei Achilles; ostensum est coelo evenisse; » D ? " , s nam traditio omnes rationes eius de mundi aeternitate putida esse sophismata contra asserit, absurdosque paralogismos. Post Aristotelem vero non defuere perperam de mundi aeterni- Aaduntur et tate philosophantes 55, qui vel in Aristotelis gratiam, vel ob intellectus joa post Aristotelem argumenta nebras in lucem 59, rationibus aliis inventis novam mundi aeternipro aeternitate tatem astruxerint. Nihilo tamen felicius. Cur, inquiunt, sempiterna magis MN privatio quam positio universi tenenda est? Cur Deus infinitis saeculis otiosus mansit nihil operatus ? Non potuit, nescivit, an noluit mundum ab aeterno producere ? Cur tandem post sempiterna retro saecula, quasi de somno evigilans, mundanae opificium machinae aggressus est, nec ante creavit ? Si Deus prima aeternaque est causa, cur non et effectus aeternus ? Quomodo mutatus est ut fieret de non agente agens ? Si tempus nunquam incepit, quomodo incepit mundus, cum non sit absque motu tempus ? Quod si tempus incepit, dabitur temporis tempus, nam aliquando incepisse putandum est: aliquo ergo in tempore tempus incepit. Quod si non ab aeterno factus est mundus, opifex igitur aliquando fuit potestate operans, non actu; id autem imperfectio est. Sed plane haec praestigiosa sunt argumenta puerilesque technae Puerlle est et argumentationes vanissimae. Quaeram enim et ego: cur Deus, cum OU M OE infinitae sit potestatis, mundum hunc magnitudine finitum, non autem pde ral infinitum creavit? Cur unum tantum, non plures, non innumeros ? rit, Cur solem moveri voluit ab oriente in occidentem, et non e contra, vel ab aquilone ad austrum, vel e converso ? Cur solem ceteris astris splendidiorem [creavit], non autem autem stellas eo lucidiores? Cur lunam sub sole, non supra solem constituit ? Cur non plures aut pauciores, maiores vel minores, superiores vel inferiores coeli stellas eífecit ? caecitatem mentisque vertiginem, ponentes lucem in tenebras et tecp. 2, ibid. pag. 370. 58) Cf. S. Bonaventura Sentent., lib. 2, dist. 1, q. 2 et not. 6; Themistlus Physic. llb. 8, pag. 127; Alexander Aphrodisius apud Io. Grammaticum De Aeternitate Mundi, pag. 90. 59) Cf. Is 5, 20. -— Deus enim Mber agens est et creavit mundum quando voluit et quomodo Ipsi libuit. Nec putandus est Deus tanto lempore otiosus; quia ab aeterno operatur quídquid operatur in tempore. Imo noluit ab neterno creare ne creatura sibi in aeternitate coaequalis esset, neve putaretur necessario creasse, 66 DISSERTATIO Profecto Deus mundi opifex, liberum agens est, intellectu et voluntate operatur ut libet et expedit ; mundum quando voluit, uti libuit, sicut decuit, sua potestate creavit. Non decet regem servos sibi facere potestate et dignitate coaequales : noluit Deus mundum sibi facere coaeternum. Quid tunc ? Melior, inquiunt, est positio privatione: melius ergo mundum ab aeterno fuisse, quam non fuisse. Dicam ego : cur ergo Deus mundum optimum non effecit absque ulla penitus privatione, si haec mala est? Cur non perpetuum diem absque nocte ? Lucem absque tenebris ? Vitam absque morte ? Simili profecto ratione probaretur non debere genita interitui esse obnoxia, quia generatio melior corruptione est vitaque morte. Cur igitur non omnia, plantae, animalia, homines et cetera quoque quae annuatim generantur, non sunt ab initio genita et incorrupta servata, si adeo est rerum positio melior privatione ? Ratio igitur haec praestigiosum est argumentum putidumque sophisma. Quod autem dicunt infinitis saeculis otiosum Deum extitisse, si mundus non est aeternus, figmentum vanissimum est. Imaginantur enim hi infinita temporum spatia ante genitum mundum, sicuti extra coelum immensa locorum interstitia. At vero sicut extra hunc mundum locus non est, ita nec ante [hunc mundum] tempus ; postea vero quí sequitur: non erat mundanum opificium : ergo Deus otiosus ? Plane intellectus praestantissima perfectissimaque actio contemplatio est; Deus vero intellectus altissimus est; profecto etiam si nihil extrinsecus operetur homo, otiosus tamen non erit, si intus contemplationem operatur. Deus vero seipsum rerumque omnium in semetipso aeternas ideas perpetuo contemplatur: in extimam vero praxim ab aeterno quidem potuit, scivit, sed noluit mundum creans exire, quia noluit mundum sibi aeternitate 9? coaequalem efficere. Vel forte etiam minime potuit, quemadmodum nec substantia nec magnitudine; impossibile enim est infinitum [creatum]: impossibilia vero fieri minime possunt. Fecit ergo mundum quando et quomodo libuit, et quando quoque fieri oportuit et decens fuit. Potest rex quispiam civitatem, vel templum, aut palatium quoddam extruere, hoc aedificii universi exemplar: non vult tamen usque ad tale tempus ; num propterea invidus aut voluntate mutatus quia non prius, cum posset, efficere voluit ? QUINTA 67 Noluit vero ab aeterno producere, ne sibi creatura in aeternitate CO- sed magis aequalis esset, ne putaremus eum non libere, sed necessario universum procol creasse mundoque hoc egere, tanquam rex domicilio regnoque : ut gren clarius universi auctor agnosceretur splendidiusque infinita eius potentia, qua cuncta ex nihilo creavit, cunctis claresceret sicque maiestatem eius universae gentes universe venerarentur summaque religione ac pietate colerent et adorarent. Basis est enim divini cultus universaeque pietatis ac religionis universi creatio et providentia. Illa postmodum ratio : si causa aeterna, et effectus: qua necessi- Nec consequitate consequitur ? Dico ego : cur sequitur haec illatio : Deus est aeteree Ai nus : ergo et mundus est aeternus ; non autem haec : Deus est infinitus: ,&S6 creo et ergo et mundus est infinitus ? Nam et aeternitas infinitudo quaedam nus esse debet; est. — Quae item necessitas ut causae perpetuitatem effectus quoque suapte natura perpetuitas consequatur? Plane in universo multae sunt causae perpetuae, uti sol, astra, coelum, quorum tamen effectus corruptibiles et temporarii, non perpetui sunt; quaecumque enim generantur suapte natura corruptibilia sunt. Lumen item a perpetuo sole genitum in mundo hoc nostro perpetuum non est. Nec minus sequitur quod, si non ab aeterno creatus est mundus, ,iut nec mutatus sit opifex, factus de non agente agens. Siquidem in natura *! nsu » cernimus multas effectuum mutationes absque mutatione causarum ; * t LUN sol enim de non illuminante hanc domum ianuis clausis, fit illumiergo opitex; nans ianuis reseratis, nulla tamen facta mutatione in sole ; ignis item fit de non calefaciente calefaciens nihili mutatus; imo omne agens quatenus agens immotum est, cum actio in passo sit, non in agente. Sol illuminat : illuminatio non in sole est, sed in aere ; ignis calefacit : calefactio non in igne, sed in aqua *!. Sic Deus, universo etiam peripatui, movet coelum manens semper immotus, cum sit primum movens ??; ita pariter absque ulla sui mutatione mundum creavit cum libuit. Quod si potestate operans, non actu, dicatur, quidnam absurdi p, .ui, hine evenit ? Num omnis potestas imperfectio censenda est ? Est utique kde potestas materiei imperfectio per formae adventum perfectione dofcit, sed opera nanda ; at potestas agentium perfectio est, non imperfectio ; perfectus Ir: Nec concludi potest aeternitas mundi a ratione temporis, quod initium habere nequeat; tempus enim et initium habuit et fi nem habcbit; ita et mundus. Item non valet illatio: exemplar mundi aeternus est: ergo et mundus; quae enim relative dicuntur, simul necesse non est esse. Contra haec deliramenta omnesque ethnicos philosophos Moyses, summus theologus et philosophus, 68 DISSERTATIO enim artifex, dum agit quae sui sunt muneris, non utique seipsum perficit, sed opificia ; similiter sol illuminans et calefaciens ignis. Quae autem a tempore sumitur ratio 8, quod si tempus aliquando incepit tempus incepisset in tempore, figmentum vanissimum est. Dicam ego: extra supremam extimamque superficiem coeli non est locus. Num falsum id censendum est eo quod extra locum dicat locique differentia sit ? Non utique, sed plane extra coelum etiam spatium quoddam inane imaginamur; ita et ante mundi creationem spatia quaedam temporum cogitamus et fingimus. Dicimus ergo tempus aliquando coepisse et aliquando etiam desiturum, idest quod non semper fuit, nec erit semper. Quid ? Destruetur hic mundus ? Utique: qui enim creavit potest et destruere, destruet etiam et nova faciet omnia 9*. Inexpiabile igitur facinus committet Deus perfectum hunc destruens mundum ? Pravum est enim perfecta optimaque destruere ; sed quid ? Non destruit corruptione natura quaecumque generatione produxit? Non moriuntur plantae, animalia, homines? Id ergo inexpiabile facinus? Bona sunt tamen perfectaque universa, quae operatur natura, exceptis monstris, quae praeter eius intentionem fiunt. Arguunt alii ratione ab exemplari ideisque desumpta $5; quod exemplar quidem mundi aeternum est: ergo et mundus. Relative enim dicitur; quae autem relative dicuntur, simul necesse est esse. Pater ergo non est genito filio prior, ad hunc enim relatione naturali refertur ; quaenam insania haec ? Plane et scibilia quaeque ad scientias quasque referuntur: priora sunt tamen; multa sunt enim scibilia adhuc minime scita; et quilibet architectus, ante constructionem aedificii, ipsius exemplar efformat ideamque ipsius mente figurat. Est ergo exemplar suapte natura aedificio prius. Missis ergo inanis philosophiae his nugamentis vanisque ambagibus ethnicorumque philosophorum praestigiosis argumentis, ne dicam deliramentis et imposturis — levitate enim, ineptiis, inscitia et amentia plena sunt omnia, - ad Moysen, verae divinaeque philosophiae parentem, deveniamus. Vertex est enim omnium philosophorum, alpha sapientium omnium, culmen universae philosophiae omnisque sacraGrammaticus De Aeternitate Mundi, pag. 11-18, qui hoc Procli argumentum confutat; Alexander Halensis S. Theolog., Inquisit. 1, tract. 2, q. 2, tit. 4, cp. 1. QUINTA 69 tioris theologiae columen; vir omni sapientia humana divinaque omnique pietate plenus, omnisque sapientiae et pietatis in Deum magister et doctor, qui inter sapientes omnes, quos antiquitas coluit summeque admirata est, veluti sol inter astra fulget ; qui sicut omnium penitus philosophorum, quorum monumenta extant, antiquissimus est primumque locum tenet, ita etiam omnes doctrina et sapientia longissime superat. Hic autem non mundi aeternitatem praestigiosis argumentis docet, sed rerum universitatem a Deo emanasse firmissime asserit. In principio creavit Deus coelum el terram, idest rerum univerSitatem ; brevissima periodus paucissima verba complectens, sensus vero quamplurimos, et illos quidem altissimos, verissimos maximosque. Asserit enim his verbis Divinus Moyses Deum Optimum Maximum esse ens primum, independens, aeternum, universorum entium causam primam, perfectam, unicam, liberam et voluntariam. Si enim entium universitatem praecessit, omnium profecto natura et aetate primum necesse est dicere; si universa ab eo dependent, ipsum mecesse est independentem fateri, non enim prius, a tanquam principio et causa dependeat, habere potest. Si entium universitas aliquando incepit, ipsum necesse est aeternitate gaudere. Si enim et ipse aliquando incepit, aliquo auctore incepisse dicendum est; quod enim penitus nihil est, penitus nihil operari potest. Posita igitur entium universitate, necesse omnino est universitatis auctorem aeternum esse: alioquin ex penitus nihilo nihil penitus fieri unquam potuisset. Si item universitas entium ab eo, tanquam principio et causa, dependet, ipse prima est causa: eo nanque nihil est prius; perfecta vero, quia ex nihilo, nullo ex ente, nulla ex praeiacenti materia, totum perfectumque mundum universum effecit; libera tandem, quia si non ab aeterno, sed aliquando creavit, non ergo ex necessitate naturae, sed ex liberi arbitrii voluntate creavit, cum libuit sibique complacuit. Haec igitur omnia Divinus Moyses simplici hac thesi et assertione docet. Videndum nobis an rationi consentanea sit prina haec Moysis assertio ; inani enim philosophiae absonum rationi videtur ut quippiam ex nihilo factum asseratur. Hinc enim philosophorum multi, elato arrogantiae supercilio, qua se veritatis et sapientiae deos profitentur, palmo coelum metiri, imo comprehendere volentes, omnino impossibile dicunt ex nihilo aliquid fieri. Deum enim putant ad instar statuit mundi creationem a Deo factam, ct Deum esse causam primam, acternam, independentem, perfectam et liberam. Nec valet quod aliqui dicunt ex nihilo nihil fleri; Dei enim omnipotentia non indiget praeiacente matería. Thesis Moysis maxime consona est rationi; cum enim mundus sit corruptibilis, principium habere debuit, Omnía naturaMa in operari a se invicem dependent, 70 DISSERTATIO artificum esse, qui nihil penitus ex nihilo facere possunt, sed semper ex apta dispositaque materia opificia sua perficiunt. Sed quanam, quaeso, illatione consequitur ut, quod uni possibile non est, impossibile penitus asseratur ? Non potest luna clarum splendidumque diem suo fulgore efficere : ergo non poterit sol ? Non potest ars aut natura ex nihilo aliquid facere: ergo nec Deus? Nos? ergo inanem philosophiam cum suis praestigiosis argumentis a tergo relinquentes, cum omnibus theologis dicimus Divini Moysis thesim divinamque assertionem non modo non absonam, sed consonam summeque consentaneam rationi esse. Mundum enim hunc vel factum vel non factum necesse est esse. Et quidem si ineffectus omnino est, utique erit, fueritque undequaque aeternus, cum nunquam inceperit esse. Nec aeternus modo, verum et ab omni penitus causa independens; quod enim omnino ineffectum est, nullam penitus causam, nullum principium habet; quod enim causam habet, subit rationem effectus. Rerum igitur universitas, si ineffecta omnino est, per sese dicenda est esse proprioque esse ab aeterno consistens, nullam penitus causam nullumve principium habens. At plane non omnia entia possunt huiuscemodi esse ; quae enim suapte natura generabilia et corruptibilia sunt, causas et principia habent, effecta sunt, non infecta. Non igitur rerum universitas ineffecta penitus est. Dicet quis: coelum, terra *? et corpora intermedia ingenita ineffectaque sunt: quare et aeterna. Ego autem simul independentia ab omni causa fatebor : nullum igitur horum ab alio pendet, vel alio posterius est; nulla enim prior est causa: per sese igitur ab aeterno consistentia sunt: per sese igitur etiam operantur; operatio enim cuiuscumque rei a proprio illius esse naturaque procedit: per sese igitur sunt et operantur. Sed dico: frustra ne haec et temere, an alicuius gratia operantur ? Si frustra, inutilis plane totus hic mundus erit; si vero alicuius gratia, cuiusnam ut naturalia, plantae, animalia, homines generentur ? Sed plane nullum horum corporum per sese haec generare possunt, vel terra sine aqua et coelo, vel sine his coelum. In operari igitur minime independentia sunt, sed utique a QUINTA 71 se invicem dependent, ne frustra temereque operentur. Sed dico: coelum et elementa sensu ne et ratione praedita sunt, ut id, cuius gratia operantur, agnoscant ? Si enim id non agnoscunt nulloque agente reguntur, quomodo inerranter operantur ? Dicere vero terram sensu et ratione praeditam stolidissimum est. Quod si animam quis mundi ponat $8, quae mundum regat, veluti a spiritu nostrum regitur corpus: ab aliqua igitur insensibili et invisibili causa mundus iste dependet; anima autem haec mundi, si Deus non est, quidnam entium erit ? Praeter haec vero, si mundana haec corpora ineffecta omnino sunt penitusque a quavis causa et principio independentia: erunt igitur natura et operatione usquequaque diversa nihilque commune habentia: mundus ergo non unus? Qui enim fieri potest ut suapte natura omnino diversa adversaque entia, unum per se constituant ? Neque enim ordo esse profecto potest inter omnino diversa, ubi nec prius nec posterius est; quid igitur ? Nullo est mundus hic ordine, situ et dispositione compositus ? Aliqua igitur invisibilis est causa entium universitatem componens et ordinans. Non itaque mundus independens omnino, nec ineffectus; quod si corpora haec independentia ineflectaque sunt, cur non et infinita ? Nullam enim habent determinantem limitantemque causam. Mundus ergo infinitus ? Terra infinitum corpus ? Sensus ipse reclamat. Si igitur mundus hic unus est finitus et ordinatus, ineffectus omnino esse non potest. Sed ineffectum ex parte quis asserat, materiam nempe infectam, veluti si quispiam artifex ex materia quavis opificium quodvis efficiat, materiam quidem illius non faciet, sed accipiet efformabitque forma quam intendebat figuraque donatam: materia igitur mundi ineffecta erit: independens ergo, quare et infinita. Num igitur materia suapte natura infinita magnitudine est ? Mundus ergo infinitus magnitudine erit; quod enim independens omnino est, infinitum necesse est esse; nullam enim habet limitantem causam esseque illius defisect. 2, cp. 2, pag. 1123; cp. 7, pag. 1120. Geniensis : « Duyyyv mundi memorat passim Plato in Epistolis et in Timneo, ubi idcirco mundum esse piéyc Züov. magnum animal, docet... Certum est spiritum hunc universnlem et mundi animam placuisse kabalistis, de quibus conferri potest loannes Franciscus Buddeus in introductione ad Historiam Philosophiae Hebraeorum... Qua de re consuli potest dissertatio de Anima Mundi Adami Rechembergii Theologi Lipsiensis », Elementa Metaphysicae, Pars Prior, cp. 10, De primis corporum substantiis, pag. 187-188. et cum inerranter operentur, ab aliquo ngente reguntur, qui est Deus. SI corpora ingenita et independentia essent, unitas et ordo in mundo non existerent. Nec admitti potest mnateria infecta et mundus finitus, quia contradictionem implicat, Mundus ergo secundum suam universitatem a Deo ex nihilo factus est. Id statuit Moyses in prima sua thesi, dicens: In principio creavit Deus coelum et terram. Si autem mundus factus est, aeternus esse non potest. 72 DISSERTATIO nientem ac cireumscribentem. Non igitur independens coaeternaque Deo ponenda materies est; coaequalis enim etiam suapte natura Deo esset, uti infinita, mundusque simpliciter infinitus esset. Mundum ergo universum factum necesse est dicere. Factum autem a seipso mundum insanum est et dicere ; nihil enim seipsum generare potest. Quod enim gignitur et fit, minime est ; quod autem nihil est, quomodo operari potest? Esse autem et non esse simul quippiam minime potest. Si mundus igitur ipse seipsum fecit, erat simul et non erat. Quod si facta rerum universitas est: ergo ex nihilo, cum nulla potuerit materia praeexistere ex qua entia fierent, quin et materia illa sit facta. Vel igitur ex alia, vel ex nulla: si ex alia, processus in infinitum dabitur, et tandem cum et ipsa in entium universitate comprehendatur, non enim nihil est, sed aliquod ens, ipsam necesse est factam asserere; implicat enim entium universitas facta et horum aliquid non factum. Hinc summa ratione Moyses rerum universitatem ex nihilo factam in prima sua thesi asseruit, dicens : In principio creavit Deus coelum et terram. Creavit, idest ex nihilo et simpliciter fecit. Aliud est enim fieri quale.aut quantum, album sive magnum ; aliud fieri substantiam, et aliud fieri natura hanc substantiam ; aliud fieri omnem substantiam. Album enim fit ex non albo, et magnum ex parvo, idest subiectum, quod prius erat non album et parvum, fit album et magnum; prius tamen, absque his supervenientibus accidentibus, substantia erat. Cum item fit planta aut animal, fit hoc ex illo; materia enim erat prius sub alia forma ; at si omnem dico substantiam fleri, dico simpliciter fieri. Si enim omne ens factum est, antequam fieret entium universitas nihil erat ; fit enim quod non est ; fit album quod non est album : ens quod non est ens: ergo nihil. Quod enim fit ex non ente actu ens actu, non simpliciter fit, sed tantum fit hoc ex illo. Si igitur universitas rerum simpliciter facta est, ex nullo penitus ente factam necesse est esse; quod si factus est mundus, aeternus profecto esse non potest. Id enim fit quod non est; semper autem esse et aliquando non esse manifesta est contradictio : non enim dicimus nunc coelum et terram fieri, quia sunt. Si ergo semper, uti nunc sunt, fuere, nunquam igitur facta sunt, quia nunquam minus fuere quam nunc sunt. Nullo itaque modo potest esse aeternum quod factum est. QUINTA 78 Necesse est autem ut causa suapte natura prior sit suo effectu ; ut enim efficiens cum suo effectu simul in eodem instanti primo inceperit, impossibile est. Effectus enim in uno eodemque instanti simul esset et non esset ; quod enim fit, non est. Si ergo in instanti primo erat, non fiebat; quod si fiebat et erat, simul erat atque non erat. Necesse est ergo ut saltem per instans efficiens mundi causa praecesCum autem Deus sit causa mundi, necessario effectum praecessit aeternitate, quia duratio elus aeternitas est. serit eum. Si per instans: post istud igitur mundus incepit ; quod si - praecessit Deus mundum, nonnisi propria duratione praecessit: propria autem duratio eius aeternitas est. Aeternitate ergo causa aeterna mundum praecessit. Sed age, dicamus posse quippiam ab aeterno fieri; sit factus ab aeterno mundus ; factum ab aeternitate coelum ; num corpus istud, quod perpetuo circulo ferri videmus, factum cum motu et tempore est, an sine his ? Si sine his dicatur: coelum suapte natura, an vi fertur hoc motu? Si suapte natura: quomodo ergo contra naturam suam perpetuis saeculis in aeternitate mansit immotum, et ex tempore postea coepit moveri ? Si vi movetur : cur motum perpetuum habet ? Nullum plane violentum perpetuum. Quod si cum his factum est, tempus et motus non possunt esse aeterna, non enim infinita ; aeternitas vero infinitudo quaedam est. Patet vero non posse aeternum esse tempus ; quod enim finitis partibus constat, infinitum esse non potest. Momenta vero horae diesque finita cum sint, tempus nequaquam infinitum possunt efficere. Quod si infinita sunt momenta, infinitae horae, dies, menses et anni: saecula etiam erunt infinita. Si enim haec finita sunt, tempus item finitum erit; si vero infinita et haec, non plura pertransiere saecula quam dies, quam horae; quam momenta, Pars ergo et totum aequalia erunt, hora diei, mensi, anno saeculoque aequalis. Infinito autem infinitius dari minime potest, nec quippiam maius, alioquin minime infinitum. Adhuc : si tempus infinitum est, hodierna profecto dies ab aliquo tempore infinite distabit. Sed distat ne infinite ab omnibus diebus praeteritis ? Plane et ab hesterna die infinite distabit. Sed forte ab aliquibus pluribus, an una ? Si pluribus : num illae simul fuerunt, an una post aliam, uti nunc ? Si una post aliam : uum inter eas quoque infinita distantia est ? Una est dare, a qua ceterae infinite distent ; plures enim dies simul esse non possunt. Illa vero una infinitum ne tempus est, an finitum ? Si finitum, incepit; si vero infinitum, quoNec tempus aeternum esse potest, quia finitis partibus constat: ergo nec motus. Insuper ex acternitate temporis plures difficultates exurgerent. Quod de tempore dictum est, idem dicendum est de motu, quia etiam motus pnrtibus constat. Admissa aeternitate motus et temporis infinitate, plurima sequerentur incommoda, quae ratio explicare non posset. 74 DISSERTATIO modo dies una ? Quievit ne infinito tempore coelum contra naturam ? Quod si ab una tantum hodierna dies infinite distat, plane infinitum finitum terminis erit, hodierna nempe die et illa, a qua infinite distat. De motu vero eaedem sunt rationes. Constat enim ex finitis partibus; quomodo ergo infinitus ? Diurnae enim circulationes finitae sunt; item lunares atque solares ; quod item coelum. Plures circulationes peregit primum mobile lunae, an solis? Si aequales: motus diei aequalis erit motui mensis et anni; si hoc plures, illud vero pauciores : dabitur infinito maius. Hodierna item circulatio ab alia antecedente infinite distabit ; si enim a nulla, non est infinitus motus ; si ab aliqua, infinitum clausum est terminis. Quod si aeternum tempus est, infinita processit multitudo dierum, circulationum, generationum, lapidum, plantarum, animalium, hominum et aliorum quorumcumque natura constantium. Multitudo vero infinita esse non potest; omnis enim numerabilis est: numerus vero omnis finitus est, habet enim principium ; fine etiam non caret, omnis enim adiectione unitatis fit maior; nec dari numerus potest qui adiectione unitatis non crescat: infinitum vero nec crescere nec minui suapte natura potest. Numerus item omnis partium ordinem et mensuram dicit. Quod si infinita rerum multitudo processit, quomodo fit infinitum maius ? Plures enim homines, animalia, plantae, folia, flores, fructus, semina nunc genita sunt, quam mille abhinc retro annis; pauciores vero 9? horum generationes nunc sunt, quam sint futurae in posterum. Infinitum ergo minus maiusve esse potest et pertransitum iam erit: quod plane infinito repugnat. Quod si futurum infinitum tempus pertransiri non potest, uti nec numerus, quomodo futuro *? huic aequale praeteritum est ? Sed age, pertransitum sit infinitum tempus, factum sit ab aeterno coelum ; cum factum est coelum, sol in quanam coeli parte factus est ? Nunc quidem vel in oriente [est], vel in meridie, vel in occidente, vel in opposito hemisphaerio ; sol, inquam, iste in quanam parte factus est ? In omnibus simul, in nulla, an in una tantum ? Si nullibi : quomodo factus ? Si ubique: quomodo corpus, unum suapte natura, in locis pluribus simul ? In una igitur solum : in hac vero quomodo factus est ? Cum motu, uti nunc, an cum quiete, ut postmodum coeperit motu cieri ? Si cum quiete : mansit ergo immotus tempore infinito in QUINTA 75 aeternitate cuius non est invenire principium, nec primum instans. Sed nullum violentum perpetuum. Si naturalis illi motus, vi mansit tempore infinito immotus ; si vero quies illi naturalis, vi nunc perpetuo movetur. Quod si cum motu, uti et nunc, factus est, ab ea, inquam, parte in qua factus est, usque ad oppositam eius, puta ab oriente ad occidentem ?? vel e contra, quantum absumpsit temporis? Finitum, ut nunc, an infinitum? Si finitum: non est tempus aeternum; duodecim enim horarum spatio semicirculus iste perficitur; si vero infinitum : cur nunc finito peragit ? Non ergo naturaliter, ut nunc, movebatur : infinito igitur tempore vi fuit detentus, ne suapte natura, uti nunc, moveretur. — Mobili item aeterno dato, motus infinitus aeternusque esse non potest. Demus aeternum ignem aeternumque combustibile; combustio non potest esse aeterna; calefactio enim praecedit, nec fit in instanti combustio. Item, in aeternitatis primo instanti, ante quod imaginatione et intellectu non sit sumere prius, sit motor et mobile : motus esse non potest ; non enim fit in instanti motus. Aeternus igitur esse minime potest, sed naturaliter mobile aeternitate quievisse dicendum erit. Praeter haec vero, cum mundus factus est in nostro hoc hemimsuper «i sphaerio, vel nullum erat tempus, non dies neque nox, ver aut aestas, "indus Im autumnus vel hiems: vel omnia simul, vel plura, vel unum tantum. purge ad Si nullum : non est tempus aeternum ; si omnia : erant contraria simul esset magnituaestas et hiems, dies et nox in hemisphaerio uno, non plura ; non enim pa potest simul sol adesse et abesse, accedere et recedere. Unum ergo; sed quid ? Fuit ne infinita dies aut nox? Infinitum ver aut aestas, autumnus aut hiems ? Mundus ergo sicut magnitudine finitus est, ita et tempore, et sicut non potuit infinitus coaequalis consubstantialisque Deo fieri, ita nec coaeternus. Quod si innumeris saeculis ante creatus et non iibere, fuisset, fieri tamen non potest quin ante creari potuerit; quod si coaeterub nus sit Deo, ante nequaquam creari potuerit ; neque enim ante aeternitatem spatii quicquam est sumere, nec instans quidem. Necessario igitur productus erit ; nam si libere, potuit non produci. Coaeternus autem non potuit; non enim ante, quia aeternitate nihil est prius aut anterius ; non postea, quia quod semel factum est, necessario factum est, nec possunt quae facta sunt infecta fieri, ingenitaque quae genita 70*) Ms.: Occidens, ct infra: Oriens ; hae voces In quarto casu semper ponuntur genere neutro. si autem necessario productus, non daretur diversitas entium, quia causa simplex, una et necessario operans, nonnisi unum ens homogeneum producere potest. At sicut Dcus non potest mundum creare sibi coaequalem, sic nec sibi coaeternum. Ideo ut doceret mundum a Deo libere et in tempore creatum, Moyses ait: In principio creavit Deus coelum et terram. 76 DISSERTATIO sunt; nec in eodem aeternitatis instanti; quod enim est, necesse est esse, non enim potest quippiam simul esse et non esse. Deus autem non necessitate naturae, uti sol illuminat et ignis calefacit, operatur; sed cum intellectu sit praeditus, ex liberi arbitrii voluntate. Quod si ex necessitate operatur, unde entium tam multiplicium diversitas ? Omnis enim causa simplex et una unum tantummodo operatur: ignis calefacit, sol illuminat, coelum movetur. Deus ergo, cum una simplexque et incomposita omnino natura ?' sit, si ex necessitate naturae operaretur, nonnisi unum produxisset ens homogeneum, unius eiusdemque rationis; mundus vero heterogeneum quoddam totum universumque est; non enim ignis eiusdem naturae cum aqua, nec terra cum coelo. Vel ergo dicendum erit entium universitatis causam esse multiplicem pluresque primas causas effingere, vel primam causam Deum non necessitate naturae, sed intellectu et liberi arbitrii voluntate operari: mundum ergo non producere, ut suapte natura liber. At si ab aeterno produxisset, non produxisse minime potuisset producendique libertate caruisset. Quod si quis dicat ab aeterno Deum eiusdem potestatis, sapientiae bonitatisque fuisse ac cum mundum creavit: cur ergo ex tunc non potuit ? Dicam : si nunc etiam ac tunc eadem potestate gaudet, cur modo aeternum facere non potest? Cur non infinitum sibique coaequalem et consubstantialem ? Quia id quidem minime possibile est. Sic de aeternitate dico. Monstratum igitur est mundum non esse independentem et ineffectum, vel totum vel ex parte ; non factum a semetipso et aeternum ; factum autem aliquando. Factum vero necesse est ab aliquo: omne enim quod gignitur, ab aliquo gigni necesse est; a seipso enim [non] potest, simul nanque esset et non esset, quod impossibile est. Necesse igitur est entium universitati efficientem causam tribuere et illam quidem independentem atque aeternam. Si enim nihil ab aeterno fuit, a quonam factum universum erit? Si enim aliquando nihil prorsus nullumque penitus ens fuisset, impossibile profecto esset ens aliquod reperire, e£ nunc quoque nihil esset. Hinc Divinus Moyses sapientissime quidem et solertissime mundi universi facturam Deo Optimo Maximo tribuit, dicens : In principio creavit Deus coelum et terram. QUINTA 77 Divina plane sententia, quae in paucissimis verbis altissimos sensus, abditos quidem, sed verissimos continet. Non enim Moyses similis esse voluit verbosis humanae sapientiae professoribus, quibus lingua tantum sapit, mens vero desipit; qui arboribus similes sunt infecundis, steriles tantum flores producentes, fructus autem vel nullos. Moyses vero, divinus Vates, ad instar ligni est, quod plantatum... secus decursus aquarum ??, uberrimos fructus veritatis, doctrinae et sapientiae aífert, foliaque eius non defluunt: verba enim eius non inania sunt, sed divinae sapientiae plena. Haec autem mosaica thesis ad instar vitalis ligni illius est, quod affert in paradiso secus flumen fructus duodecim ??, Thesis enim haec oculatius inspecta diligentique Ex nac autem intellectu conspecta duodecim divinae philosophiae propositiones affert. erii Prima: mundum non esse independentem et ineffectum; sepode c ia cunda : non esse factum casu vel a seipso ; tertia : factum esse a Deo; ses, quarta: factum ex nihilo nulla praeexistente materia; quinta: factum absque ullo motu aut mutatione, uti quae natura generantur, et absque temporis mora, sed in instanti; sexta : factum non ab aeterno, sed aliquando habuisse initium ; septima : Deum esse naturam primam ante omnia; octava: esse Dei naturam independentem* nulliusque egentem ; nona: esse aeternam, ante omne tempus; decima: esse primam causam principiumque unde coelum et natura secundum esse simpliciterque dependent, quae dederit esse his quidem clarius, illis vero obscurius; undecima : causam esse per seipsam perfectam optimamque, quae nullius secundae causae eguerit, vel materialis, vel instrumentalis, ministerialis, vel extrinseci exemplaris, motus aut temporis, uti mundani artifices ; duodecima tandem: causam esse non necessariam, sed liberam, quae mundum quando et quomodo magis libuit voluitque crearit. Sequuntur vero omnes divinae philosophiae hae theses axiomataquae demonque ex illa, et necessario quidem si quis advertat, rationi vero admodum qun a oum. consentaneae. Prima quidem : non esse mundum hunc independentem Fico omninoque ineffectum. Quis enim permagnum aedificium videns, a quedependennullo existimet domificatore factum ? Horologium a nullo artifice ? TM Hominem a nullo homine natum ? Si enim omnino ineffectus esset, utique, uti diximus, infinitus esset, nullam habens determinantem non a seipso, vel casu; ordo enim, qui in universitate conspicitur, potentiam et sapientiam infinitam clare ostendit. Antiquorum philosophorum opiniones circa naturalium rerum principia. 78 DISSERTATIO causam ; terminari vero a seipso non potest, quia idem non est suiipsius causa. Quod item independens, unum necesse est esse et simplex primumque; mundus vero non unum ens, sed multa; non simplex, sed compositum; nec primum, quia componentia principia formam materiamque habet. Rationi item consentaneum est mundum non a seipso, vel casu factum ; idem enim non potest esse causa ?5 suiipsius : esset enim et non esset ; quod autem casu fit, ordine et ratione caret : mundus vero summo Ordine, dispositione et ratione gaudet. Desiperet vero si quis opificium quodpiam summa arte et ratione compositum, a seipso, cum non esset, vel casu et nulla ratione factum, vel hominem casu, vel a seipso natum opinaretur. Ordo igitur dispositioque elementarium et coelestium corporum, astrorum, planetarum, motuum, temporum et actionum naturae semper inerrantis, mundi facturam ostendit a causa longe potentissima longeque sapientissima, a qua omnis penitus entium universitas pendeat, administretur serveturque ne pereat. . DISSERTATIO SEXTA DE PRINGIPIIS RERUM In principio, sive principium, creavit Deus coelum et terram. Terra autem eral inanis el vacua, el lenebrae erant super faciem abyssi ... Et dixit Deus : Fiat luz!, etc. De naturalium rerum principiis satis superque controversum digladiatumque est antiquis physiologis, his quidem unum tantum, aliis vero multa ponentibus: his plura, aliis pauciora: his finita, alis infinita. Parmenides enim unum principium finitum et immobile posuit?; Melissus vero unum immobile, sed infinitum ?; (P. G. 1, 1378); Eusebius Caesar. Praeparat. Evang., lib. 1, cp. 8, ibid. 21, 58; Aristot. Physic., Hb. 1, cp. 2, t. 1, pag. 197-198; Metaphysic., lib. 1, ep. 5, t. 2, png. 487-488; Diog. Laertius De Vita et Moribus Philosophorum, lib. 9, png. 370; ConImbricenses Physic., lib. 1, cp. 7, q. unica 8. 1-3. 8) Ct. Aristot. Physic., lib. 1, cp. 2-3, t. 1, pag. 197-198; Metaphysic., lib. 1, cp. 5, t. 2, pag. 487-488; Dlog. Laertius op. cit. lib. 9, pag. 371. SEXTA 79 Thales, quem sex alii Graeciae sapientes secuti sunt, aquam dixit principium esse naturalium rerum ^, humido maxime videns viventia quaeque consistere; Diogenes* et Anaximenes? aerem posuerunt; Heraclitus ignem?^; Hesiodus terram?. Alii posuere vaporem mediam inter aquam aeremque substantiam ? ; Anaxagoras posuit!? chaos atomorum dissimilarium specie differentium contrariisque qualitatibus dissidentium, ex quibus divisis et condistinctis divina mens mundum hunc composuit. Anaximander et ipse atomos posuit ! ex chao factas; item et Democritus !?, sed omnes eiusdem rationis figura tantum et situ differentes. Empedocles 3 et Hippocrates * elementa quattuor posuere; alii tria, excepta terra; alii duo extrema: ignem lib. 1, cp. 8, ibid. 21, 55; lib. 14, cp. 14, ibid. col. 1250; Tertullianus Adversus Marcionem, lib. 1, cp. 13, (P. L. 2, 260); De Anima, cp. 5, ibid. col. 653; Lactantius Divinae Institut., lib. 2, Cp. 10, ibid. 6, 309; S. Augustinus De Civitate Dei, lib. 8, cp. 3. 5, ibid. 41, 226. 230; Aristot. Melaphysic., lib. 1, cp. 3, t. 2, pag. 486; An. Seneca Naturalium Quaestionum, lib. 3, cp. 13, pag. 869. 5) Cf. S. Clemens Recognitiones, lib. 8, (P. G. 1, 1378); Eusebius Caesar. Praeparat. Evang., lib. 1, cp. 8, ibid. 21, 62; S. Augustinus De Civitate Del, lib. 8, cp. 2, (P. L. 41, 226); Aristot. De Anima,lib. 1, cp. 2, t. 1, pag. 381; Metaphysic., lib. 1, cp. 3, t. 2, pag. 486; Diog. Laertius op. cit. lib. 9, pag. 383. 6) Cf. Eusebius Caesar. Praeparat. Evang., lib. 1, cp. 8, (P. G. 21, 58); lib. 14, cp. 14, ibid. col. 1251; Tertullianus Adversus Marcionem, lib. 1, cp. 13, (P. L. 2, 260); De Anima, cp. 9, ibid. col. 660; Lactantius Divinae Institut., lib. 1, cp. 5, ibid. 6, 134; S. Augustinus Epist. 118, cp. 4, ibid. 33, 442-443; De Civitate Dei, lib. 8, cp. 5, ibid. 41, 230; Aristot. Metaphgsic., lib. 1, cp. 3, t. 2, pag. 486; Diog. Laertius op. cit. lib. 2, pag. 60-61. 7) Cf. S. Clemens Recognitiones, lib. 8, (P. G. 1, 1378); Eusebius Caesar. Praeparat. Evang., lib. 14, cp. 14, ibid. 21, 1251; Tertullianus Adversus Marcionem, lib. 1, cp. 13, (P. L. 2, 260); De Anima, cp. 5, ibid. col. 653; Lactantius Divinae Institut., lib. 2, cp. 10, ibid. 6, 309; S. Augustinus De Civitate Dei, llb. 6, cp. 5, ibid. 41, 181; Aristot. Metaphysic., lib. 1, cp. 3, t. 2, pag. 486; Diog. Laertius op. cit. lib. 9, pag. 364. Forsitan ii sunt qui posuerunt quiddam mixti ex aqua et igne ut Reginus Hippus, vel inter aerem et aquam, ut Anarimander Milesius, mutata de atomis sententia. Cf. Conimbricenses Phgsic., lib. 1, cp. 7, q. 1, 5n. 2. 10) Cf. S. Clemens Recognitiones, lib. 8, (P. G. 1, 1378); S. Augustinus De Civitate Del, lib. 8, cp. 2, (P. L. 41, 226); Aristot. Physic., lib. 1, cp. 4, t. 1, pag. 199; De Coelo, lib. 3, cp. 3-4, ibid. pag. 194-195; Diog. Laertius op. cit. llb. 2, pag. 62-65. 11) Cf. S. Clemens Recognitiones, lib. 8, (P. G. 1, 1378); Eusebius Caesar. Praeparai. Evang., lib. 1, cp. 8, ibid. 21, 55; Tertullianus Adversus Marcionem, lib. 1, cp. 13, (P. L. 2, 260); S. Augustinus De Civitate Del, lib. 8, cp. 2, ibid. 41, 226; Aristot. Physic., lib. 1, cp. 4, t. 1, pag. 199. lib. 3, cp. 4, t. 1, pag. 213; Meltaphysic., lib. 1, cp. 4, t. 2, pag. 487; Hesychius Milesius De Iis Qui Eruditionis Fama Claruere, pag. 25-26; Diog. Laertius op. cit. lib. 9, pag. 378-379. 13) Cf. S. Clemens Recognitiones, lib. 8, (P. G. 1, 1378); Eusebius Caesar. Praeparat. Evang., Mb. 1, cp. 8, ibid. 21, 59; lib. 14, cp. 14, ibid. col. 1231; Aristot. De Coelo, lib. 3, cp. 3, t. 1, pag. 294; Metaphysic., lb. 1, cp. 4, t. 2, pag. 487; Diog. Laertius op. cit. lib. 8, pag. 335; f. 2-5. Contra hos Aristoteles posuit tria principia rerum: materiam, Jormam et privationem ; 80 DISSERTATIO etterram!5, Pythagoras numeros posuit 15: parem et imparem; Plato vero, si Aristoteli credendum est, tria posuit !': parvum, magnum et yoby 1? sive ideam. Aristoteles tandem in principiorum tractatu laborem et operam maximam consumpsit, Docuit enim naturalium rerum non unicum esse principium vel finitum vel infinitum, contra Parmenidem et Melissum !?; nec esse infinita principia, contra Anaximandrum et alios??; non chaos et óyotogspác ?*, contra Anaxagoram ; non atomos, contra Democritum et Leucippum ?? ; non elementa haec sensibilia, contra Empedoclem ?35; non numeros atque figuras, contra Pythagoram ?*; nec tandem magnum, parvum et ideas, contra Platonem ?5; sed oportere principia esse finita, permanentia, ingenita et ab aliis et a seinvicem, ut ex iis omnia generentur, esse contraria ; et tandem nec plura nec pauciora quam tria, nempe: materiam, formam et huic oppositam privationem ?*; praeter haec vero dari efficiens et finale principium omnium natura constantium. Quindecim has theses de naturalium rerum principiis opere verbosissimo Aristoteles docuit?", Aristoteles ergo contra Íbld. pag. 294-286; Melaphysic., lib. 1, cp. 3. 5, t. 2, pag. 485-486. 488. 16) Cf. S. Clemens Hecognitiones, lb. 8, (P G. 1, 1378); S. Augustinus De Civitate Dei, lib. 6, cp. 5, (P. L. 41, 181); Aristot. Metaphysic., lb. 1, cp. 5-6, t. 2, pag. 488-489; lib. 12, cp. 6-8, pag. 569-573; lib. 13, cp. 3, pag. 577-578; Diog. Laertius op. cit. lib. 8, pag. 336. 17).Ctf. Physic., lib. 1, cp. 4, t. 1, pag.199; Metaphygsic.,lib. 1, cp. 6, t. 2, pag. 489. - 18) Ms.: Unum. 19) Cf. Physic., lib. 3, cp. 3, t. 1, pag. 198-199; Metaphysic., lib. 1, cp. 7, t. 2, pag. 490-493. 20) Cf. Physic., lib. 3, cp. 4, t. 1, pag. 199; Metaphysic., lib. 1, cp. 7, t. 2, pag. 490- 493. 21) Ms.: Homoeomerias et infra; cf. not. 10 huius Dissert. 22) Cf. De Coelo, lib. 3, cp. 3-5, t. 1, pag. 294-296; Metaphysic., lib. 1, cp. 4. 7, t. 2, pag. 487. 490-493. 23) Cf. Physic., lib. 1, cp. 4, t. 1, pag. 199-200; De Coelo, lib. 3, cp. 3-5, ibid. pag. 294-296; Metaphysic., lib. 1, cp. 7, t. 2, pag. 490-493. 24) Ct. Metaphysic., lib. 1, cp. 7, t.. 2, pag. 491-492; lib. 13, cp. 3, png. 571-578. 25) Cf. Physic., lib. 1, cp. 4, t. 1, pag. 199-200; Metaphysic., lib. 1, cp. 7, t. 2, pag. 490-493. 26) Ms.: Materia, forma el huic opposita privatio. 27) Ct. Physic., lib. 1, cp. 5-7, t. 1, pag. 200-202; Metaphysic., lib. 7, cp. 7-8, t. 2, pag. 526-528; lib. 12, cp. 3, pag. 559-560. In his locis Arístoteles. statuit trin esse principia rerum materialium, quae &pydg nominat: materiam, formam et privafionem; elementa vero quattuor, ototysi« appellata: ignem, aquam, terram, et aerem. Elementum autem ab eodem dicitur «id ex quo compon!tur, primo inexistente indivisibili specie in aliam speciem » (Mefaphysic., lib. 5, cp. 3, t. 2, pag. 510), seu, ut Conimbricenses explicant: :» Elementum est id ex quo aliquid ita constat, ut nihi] prius in eius compositione, quodque ita se habet ut in aliam rem specie distinctam secari nequeat». De Generat. ei Corrupt., lib. 2, cp. 3, q. 1, a. 1. Ad haec quattuor elementa, ut ipsemet Aristoteles docet, pertinent etiam quattuor copulae, idest calí- dum et siccum, calidum et humidum, frigidum et siccum, frigidum et humidum. Cf. De Coelo, lib. 4, cp. 5, t. 1, pag. 303; De Generat, el Corrupt., lib. 2, .cp. 3, ibid. pag. 318. Non abs re tamen erit adducere. hic, illustrationis causa, quae cl. ..H. Schaaf, seripsit circa hanc opinionem Aristotelis de principiis rerum. « Proprius auctor systematis de materia ct forma est, utl vidimus, Arístofeles (appellatur haec doctrina systema Aristotelis, vel systema perlpnteSEXTA 81 omnes antiquiores philosophos, tria naturalium rerum principia ponit: materiam, formam et privationem. Moyses vero, theosophiae parens philosophorumque omnium alpha, duo tantum principia ponit, coelum et terram, dicens: 'VOND DN) D"DUD DW D'OoN NUDO D'ÜNTID: In principium creavit Deus coelum el terram. In principium, inquam, naturalium omnium rerum, de quibus postmodum disserit, de plantarum, animalium et hominum productione verba faciens ??, coelum statuit tanquam activum principium patremque naturae, terram vero tanquam passivum et matrem. Nunc, quaeso, videamus utra sint veriora principia, Moysis an Aristotelis. Et quidem si verae sunt aristotelicae theses, vera necesse est 'esse Moysis principia. Non enim unum tantum, cum Parmenide, Moyses principium posuit, nec infinita, cum aliis ; non chaos et óyotopspác, cum Anaxagora; non atomos, cum Democrito et Leucippo ; non elementa, cum Empedocle; non mathemata, numeros aut figuras, cum Pythagora; ilcum, vel systema scholasticum, vel Hylemorphismus). Retinehatur haec doctrina in schola peripatetica ah Aristotele fundata, quae remansit usque ad annum 200 p. Chr., licet variis modis modificata. Praeclara commentaria in Aristotelis opera etiam postea adhuc scripserunt Alerander de Aphrodisia (c. 200 p. Chr.), Themistius (saec. 4), Philoponus et Simplicius (saec. 6). Ex Patribus Ecclesiae, qui generatim operam non dederunt istis studiis cum revelatione parum connexis, Aristotelis sententia fere solum a S. Ambrosio et S. Augustino commemoratur. S. Ambrosius notat: «Ponebant alii quoque, ut Aristoteles cum suis disputandum putavit, duo principia, materiam et speciem et tertium cum iis, quod operatorlum dicitur, cui competeret competenter efficere » (P. L. 14, 123. B: Eccc iam non amplius scitur, principium agendi cum forma coincidere). S. Augustinus, praesertim In Confess. (XII, c. 6 et 7), proprium conceptum materiae primae praeclare evoivit. Plures Patres de materia informi et inordinata loquentes intelligunt solum chaos, quod erat initio post creationem. Ex Pseudo-Dionysio Areopagita et Boethio primi scholastici (ante saec. XII) vagam quamdam istius doctr!nne notitiam acceperunt. Philosophi Arabici (Avicenna 4- 1037 et Averroes -- 1198) commentaria in Aristotelem scripserunt et generatim eius doctrinam de materia et forma acceptarunt, tamen non sine magnis mutationibus. Saeculo demum XIII opera Aristotelis per Arabes « ope virorum doctorum in Hispania » in occidenti nota facta sunt (Universitas Parisiensis erat tunc centrum scientiarum) et doctrina de materia et forma, snltem quoad principia fundamentalia, ab omnibus scholasticis (Alez. Halensi, Aiberto M., S. Thoma, S. Bonaventura, Scoto...) semper defendebatur. Tempore vero reformntionis deseri et impugnari coepit. Initio vero saec. XVII per physicos (Galilaei, Baconem) et philosophos (Carteslum, etc.) plane reprimebnatur et ad finem saec. X VIII et prima parte saec. XIX oblivioni erat tradita. Medio vero snec. praeterlapso iterum revixit (Sanseverino, Zigliara, Liberatore, Kleutgen...), hodie generatim in scholis catholicis propugnatur, quin tamen ullo modo consensus inter 1psos catholicos hac in quaestione adsit. Plures doctrinam scholasticam reliciunt (uti Hagemann, Hertling, Báumker, recentius (1903) Schmoeller: Doctrina scholastica de materia et forma, et (1904) J. Laminne: Les quatre élements. Histoire d' une. Hypothése). Alii eam plus minusve modificandam censent » Institutiones Cosmolagiae, Part. 2, n. 2, n. 359, nota 2, pag. 288-289. 28) Ms.: HBerescit bara Elohim elh hascamain veeth haares. 29) Cf. Gn 1, 1-2, 1 sqq. Moyses vero duo ponit: coelum, tanquam principium activum, et terram, tanquam principium passivum. Et haec principla finitn sunt, permanentia, ingenita, simplicia, contrarin, ex quibus omnia, quae in 82 DISSERTATIO matura sunt, nec magnum, parvum et ideas, cum Platone, Sed finita principia posuit E duo, nempe: coelum et terram; permanentia: permanent enim semper haec; non ex aliis generata: neque enim haec, uti mixta, ex aliis elementis constant, cum sint simplicia corpora; neque ex seinvicem : non enim coelum ex terra aut ex coelo terra constat; ex his omnia fiunt, ut sensus ipse demonstrat, et si qua est in substantia contrarietas, haec maxime contraria sunt; illud enim semper mobile, haec perpetuo stabilis ; illud translucidissimum, haec opacissima ; illud diei parens, haec noctis mater; illud lucis domicilium, haec tenebrarum nidus ; illud caloris fons et origo, haec frigoris radix et causa. Ex ipsismet ergo aristotelicis thesibus verissima sunt quae Moyses rerum principia posuit. Sensus etiam ipse manifeste demonstrat ex primis hisce corpout etiam ribus universa oriri; nihil enim terra nisi coeli influxibus fecundata oret e a producit, quemadmodum nec femina parere, nisi concepto virili semine potest. Sicut ergo geniti animalis uterque parens est auctor, ita coelum et terra principium sunt rerum natura constantium. Quae autem Aristoteles principia posuit: materiam, formam atque privationem, inspecta principii ratione, nec nomine quidem hoc digna mihi videntur, eo absum ut principia rerum vere adiudicem ; nec absque ratione quidem, praecipuis iis thesibus oculate inspectis, quas ipse de principiis tradidit. Sunt autem praecipuae tres; prima quidem : oportere principia dum e contra €SSe contraria; altera: oportere principia esse ingenita et ab aliis et Seteies posuit, 8 Seinvicem ; tertia : ut ex his generentur et fiant quaecumque natura une Ph,, dunt. At qui fleri potest ut, quaecumque fiunt entia, ex contrariis habent. — fiant? Quaecumque enim generantur entia, substantia sunt: substantiae autem, ut docuit ipse ??, nihil est contrarium ; prima autem contrarietas in qualitate sita est. Cum item substantiarum principia oporteat esse substantiam, quomodo erunt contraria ? Quae enim, secundum ipsius doctrinam, contraria sunt, accidentia sunt ; ut autem substantiae principia accidentia sint, minime convenit?!, Magis ergo similia dicenda sunt naturalium rerum principia, quam contraria; Contra Gent., lib. 3, cp. 69; Conimbricenses Phgsic., lib. 2, cp. 7, q. 18, n. 3. SEXTA 83 ex similibus enim similia procreantur, calidum ex calido, homo ex homine, substantia ex substantia. Sed inquiunt ?? reperiri in substantia corporeum et incorporeum, animatum et inanime, sensibile et insensibile, rationale et irrationale, Utique; sed corporea substantia non ex incorporea fit, nec rationale ex irrationali, homo ex bruto. Dicit autem Aristoteles contraria principia privationem et formam ?*, Sed si privatio nihil est, cur censeri debet naturalium rerum principium, non ens entis principium ? Num mors est principium vitae, caecitas visus, nox diei, quies motus? Ante motum ergo fuit aliquando quies: quomodo ergo motum dixit aeternum ? Sed ne ludere cum Aristotele videamur, agamus rationibus. Privatio profecto nihil est, suapte natura, non ens est ; omne enim ens vel substantia, vel accidens est: accidens autem substantiae principium esse non potest : quare privatio haec, quae principium ponitur, accidens non erit. Substantia autem omnis, secundum ipsum, vel materia est, vel forma, vel ex his constans: privatio autem nullum horum. : Aiunt autem eius sectatores * privationem principium esse non genitae rei, sed generationis; nec puram negationem dicere, sed formae privationem cum aptitudine et dispositione ad eam. Sed si non naturalium rerum, sed generationis principia Aristoteles ponit, ponenda inter principia erant locus, tempus, motus et qualitates primariae; absque his enim non fit naturalis generatio. Cur ergo privationem posuit, quae nihilo necessaria est, non autem haec, quae vel maxime generationi necessaria sunt? Et si privatio aptitudinem dicit dispositionemque, quidnam materiae ipsius, quam dicunt, potentia erit ? Privatio ergo nec aptitudo, nec dispositio subiecti est: haec enim materiei potentia est, quare privatio nihil est suapte natura, nisi non ens. Nihil aliud ergo est dicere privationem principium esse naturalium entium, quam mortem esse vitae principium, caecitatem visus, obscuritatem lucis, frigus caloris, non ens entis. Quod si quis dicat necesse esse hanc ponere privationem tanquam terminum, a quo incipit generatio, quia omne, quod fit, non ibid. pag. 201-202. 84) Cf. S. Thomas Opusc. De principiis naturae; QO. DD. De Potentia, q. 4. Magis probatur falsam esse Aristotelis sententiam, qui privationem ponit inter principia rerum. Privatlo enim nihil est nec rntionom entis habet; atqui ex nihilo nihi] fit: 84 DISSERTATIO est, si enim esset non fieret, quod fit album non est album et quod construitur non est constructum, aiam et ego: sed quid tum ? Ergo privatio est principium entium naturalium ? Quomodo sequitur ? Quid est principium ? Plane etiam sine loco, motu, tempore, virtutibus et qualitatibus, imo etiam substantiis elementorum, impossibile est aliquid fieri : cur ergo et haec non ponuntur principia ? Haec enim entia vere sunt, illa vero non ens et suapte natura nihil. Quod si una eademque ergo privatio forma sui absentia vel praesentia sufficiens est facere mutationem, Nou ad ut quid multiplicantur principia et non ens ponitur entis naturalis principium, cum profecto ex nihilo nihil naturaliter fiat ? Quod si ideo principium statuenda privatio est, quia formae absentia necessaria est ut generatio fiat, tunc plane poterit ex quolibet quodlibet fieri, ex petra homo, ex trunco vitulus, ex ove leo nascetur. Cur enim magis homo ex hac, quam ex illa privatione ? Si ratione dispositionis quis dicat : haec ergo magis quam privatio in triumviratu principiorum statuenda erat; haec enim necessario requiritur, illa vero minime, cum forma sui praesentia et absentia possit facere mutationem. Sed ut hydrigena haec Noctis et Acherontis filia?5 e principatus solio deiiciatur in tartara acheruntigenisque dedicetur, ut talpa tenebrarum amica, principii, quaeso, rationem inspiciamus dicamusque quidnam suopte iure suapteque natura principium esse censendum sit. Et quidem Aristoteles, cum in principiorum tractatu, in Aristotees — Physicis et Metaphysicis, multos integros etiam occupaverit libros 38, multa scripsit TOT . airria . à AM MI UA SR Dus de principiis Drincipli tamen rationem minime docuit, nisi quod dixit principia rerum, € oportere esse contraria, permanentia, ingenita, et ut ex his fiant, quae veram rationatura fiunt. Quid vero principium sit minime tradidit, sed nominis et tantum significata visus est tradidisse, quod principium sit primum unde aliquid vel est, vel fit, vel cognoscitur, horum vero alia inexistere et alia extra esse, et ideo natura principium dici et elementum et ratiocinium et electio et essentia, et id cuius gratia. Causas igitur physicas omnes: materiam, formam, agentem, finem; et metaphysicas: essentias, genera, species, differentias, accidentia propria et tandem artes omnes principii nomine et significato complexus est?", definisqq. t. 1, pag. 196 sqq.; Metaphysic., lib. 1, cp. 1 sqq., t. 2, pag. 483-493; lib. 5, cp. 1 sqq. pag. 309 sqq. 37) Ct. Physic., lib. 1, cp. 5, t. 1, pag. 200-202; De General. el Corrupt., SEXTA 85 tionem vero nequaquam dedit. Rationem ergo principii nobis indagandam reliquit. Nobis itaque principium ens aliquod omnino esse necessario asserendum videtur ; quod enim nihil est nulli potest esse causa essendi, ex nihilo enim nihil penitus suapte natura generatur. Principium ergo quod ceteris est causa essendi, et ipsum aliquid esse necesse est, nec tamen in accidentium serie computandum. Quod enim suapte natura posterius est, priori non potest esse causa essendi; quae autem generantur entia et natura fiunt, substantia sunt: mineralia, plantae, animalia, homines. Horum ergo principia unde fiunt, substantia necesse est esse, non accidens; alioquin ex accidenti substantia fieret essetque posterius essendi causa priori; accidens enim substantia quid posterius est, illi enim tanquam basi et fundamento innititur, absque cuius ope neutiquam consistere suapte natura potest. Principium ergo naturalium entium substantia est. Substantia autem omnis vel corporea, vel incorporea est: corpoream autem substantiam ex incorporeo spiritu generari non contingit : similia enim ex similibus Ad rationem princlpli requiritur ut sit aliquod ens, et quidem non accldens, Sed substantia corporea generantur, homo ex homine, animal ex animali. Inquirimus autem . materialia intraneaque principia, non autem extrinseca. Domus autem . corporea non ex architecti cogitationibus, aut ex aere, sed ex corporea utique materia, lapidibus lignisque construitur. Corporeorum igitur entium, quae natura fiunt, corporea oportet esse principia. Principium corporea substantia est, sed non ex aliis genita ; si enim ex aliis facta genitaque essent principia, non utique haec, sed ea, ex quibus confecta essent, dicenda forent principia. Naturalium itaque entium principia naturali generatione minime facta necesse est esse: alioquin principiorum essent principia essetque in infinitum abire. Permanentia item incorruptibiliaque oportet esse rerum principia; his enim destructis, deficeret omnis natura rerum: semper itaque manere oportet principia. Aliis autem, quae natura constant factaque sunt, esse opus est causa essendi, alioquin principia minime essent. Ut ergo principia sint his, quorum sunt principia, necesse est ut illud dent esse, quo suapte natura constant. Naturalia vero omnia materia formaque constant; hoc enim est naturalium esse materia Iib. 2, cp. 2-5, ibid. pag. 317-320; Metaphysic., lib. 5, cp. 1-4, t. 2, pag. 508-511; lib. 7, cp. 7.8, pag. 526-528; lib. 12, cp. 3, pag. 559-560. et naturaliter ingenita, permanens et incorruptibilis, et causa essendi rerum naturalium. 86 DISSERTATIO formaque constare; hinc naturalia per haec definiuntur. Haec ergo non principia sunt naturalium entium, si natura principii ratioque inspiciatur, sed ex principiis ortum emanationemque habere necesse Haec requisita est, Sapientissime ergo solertissimeque Moyses, philosophiae paconveniunt X S . Ri. ; coelo et terrae T€B$, Coelum et terram naturalium entium principia posuit. Haec tu Eg enim entia sunt, substantia sunt et substantia quidem corporea, nacipia rerum, turaliter ingenita ; genitis vero, quae natura fiunt, causa essendi, ut sensus ipse luce clarius splendidiusque demonstrat. Ex his vero liquet non posse privationem naturalium entium non autempriinter principia statui; non enim est privatio ens, substantia corporea, Way pd ingenita et dans genitis esse, cum nihil sit. Liquet item nec reliqua duo Aristotelis principia posita digna hoc nomine esse; non enim haec substantiae corporeae, ingenitae permanentesque sunt: corpora enim una cum animabus plantarum et animalium, quis non videat generari atque corrumpi, nec semper eadem permanere ? Sed Aristoteles materiam primam ponit et formam prinNeque forma. Cipia rerum, non secundam materiam. Sed probemus haec ad ignem physien, sive . : : : 2 accidentalis. 1Incudemque veritatis videamusque an aurum argentumve sint, an tl d aurichaleum et plumbum. Formam dicit alterum esse naturalium past dan rerum principium. Dico: quam formam ? metaphysicam, ad instar idearum Platonis, mathematicam, uti figurae numerique Pythagorae, an physicam ? Physica plane physicarum rerum. Sed physicarum rerum non una est forma ; alia enim accidentalis est, alia substantialis. Substantiales item formae multae; quaedam enim simplex est simplicium corporum elementorum et coeli: alia mineralium est, lapidum ceterorumque inanimorum : alia plantarum viventium: alia animalium : alia tandem hominum intellectu praedita. Quae harum erit principium naturalium entium ? Si accidentalis: ex forma igitur et subiecto non fit unumquodque secundum substantiam. Si substantialis: quaenam ? prima elementorum ? ultima hominis? an aliqua mediarum ? Si extrema aut mediae: non omnia fiunt ex his; non enim omnia naturalia entia sunt vel homines vel animalia, plantae vel lapides. Sunt postmodum hae omnes genitae in subiectis : principia vero quia nec in- Oportet esse ingenita. Si vero prima simplex, quaero: coeli, an elegenita est, nec anterior omai- Ihentorum ? aut cuius elementi ? Non enim una eademque est elepus mun "* mentorum omnium forma: eadem enim omnium esset natura, nec SEXTA 87 sibi essent contraria. Quod si elementorum formae omnium, quae natura gignuntur, substantiales sunt formae, eo quod ex elementis his fiant quaecumque fiunt, satius erat elementa ponere rerum principia, non autem materiam et formam, elementa vero et ipsa ex his constant. Anterior ergo danda est forma, quae prima sit, ingenita, ex qua prima et ingenita cum prima ingenitaque materia fiant quaecumque fiunt; anterior vero forma minime datur. Quaenam haec igitur erit rerum principium ? Dein vero quaecumque unam eandemque formam substantialem Dato quod una habent, non differunt secundum substantiam; si enim differrent, demque non unam eandemque naturam haberent. At si elementorum sub- , omnim rerum princistantiales formae omnium natura constantium, quae gignuntur, rerum Dium, inter rerum naturas substantiales sunt formae, quaecumque natura constant, neque ab elesubstantialis : 26 s H : differenti mentis neque a seinvicem differrent, non lapides a metallis, non haec ^ eseret a plantis, vel haec ab animalibus substantia differrent. Quod si vel sensibus manifestissima horum differentia discrimenque percipimus : non ergo ex horum formis et subiecto fiunt secundum substantiam quaecumque fiunt. Sed inquit peripatus?? formam in genere principium esse rerum. Item nec pr ma metaphySed dico : quidnam beata haec forma in genere est ? Aliqua ne ex ideis — sica, sive fo . . . . iti i Platonis in aere, vel coelo ficta ? Sed forte erit aliqua universalium "Pera, po metaphysicarumque formarum, quae primarum substantiarum dien ME. cuntur formae totius. Sed quaenam erit? Specifica hominis, leonis, cipii, bovis? an generica animalis ? an universalior animati? an superior corporis ? an tandem universalissima generalissimaque substantia ? Forte haec erit; haec enim prima est et ingenita. Sed profecto haec metaphysica est, non physica forma : insensibilis, non sensibilis : uniprimo, quia versalis, non particularis. Sensibilium autem et particularium rerum püsseni cb rerum necessa est formas esse entia, sensibilia utique et particularia, sunt ortui interituique obnoxia. ise enl Quod si una universalis omnium substantialis est forma, quomodo selon. quis differrent? Si nullo modo: omnia ergo unum ens, non multa;sialiquo: si ponatur non ergo ex forma hac et subiecto omnia secundum substantiam fiunt, poner Quod si eatenus forma in principiorum triumviratu ponatur quatenus P*? haberetur sensibiles particularesque ?? necessum est formas esse; naturalia vero Opusc. De principiis naturae. 39) Ms.: Particulasqne, 88 DISSERTATIO inter res difleomne ens naturale ex materia aliqua formaque constat, plane omnes €—— hae formae genitae sunt, uti sigilli impressio in cera, forma vasis in peser ei auro, figura Caesaris in aere aut marmore, forma ignis in ligno. Prinpüibilis et percipia prima oportet esse et ingenita semperque permanentia ; formae poda vero hae generantur et corrumpuntur. Deinde forma haec naturalium rerum principium quidnam est Insuper eee entium ? Substantia ? accidens ? an quippiam artificiale? Cum de —— vidi forma Aristoteles locutus est exempla quidem nonnisi de artiiecdpd eig ficialibus, amusici et musici, figurati et infigurati; vel accidentalibus attulit formis, non albi et albi, sanitatis et aegritudinis, caloris et frigoris, humidi et sicci *?^, Statuit tamen ipse formam esse substantiam una cum materia atque composito, magisque substantiam esse, quam haec. Eam item definit naturam esse cum materia eamque magis naturam esse, quae actu dat esse rei; naturam vero esse principium motus et quietis, motus autem non activi, quo possit movere, sed passivi; quo moveri naturalia possunt ?', Sed probemus haec ad ignem veritatis videamusque an aurum vel plumbum sint quae de forma principio naturali traduntur. Forma est substantia. Quid est substantia? Quod per se subsistit ens. Sed naturales formae non possunt per se Imo eum for- Subsistere absque materia : forma igitur non est substantia, sed magis Visét ATBIOE accidens ; possunt enim adesse et abesse, praeter subiecti, nempe ma- "etre teriae primae corruptionem ; materia enim ingenerabilis et incorrupVeios tibilis est. Vel igitur forma substantia non est, vel substantiae et stantia, — accidentis alia assignanda est ratio. Formae enim competit non substantiae ratio, sed accidentis; aliam vero nullibi assignavit. Quod si per rationem substantiae forma non est substantia, sed magis accidens: quomodo magis substantia est, quam materia et compositum ? Quod non est calidum est igne calidius ? Quod non est substantia et non mateest magis substantia eo quod vere substantia est ? Sed age, sit forma Ee C iodies substantia : quomodo magis substantia, quam materia ? Materia plane nto causa est ut sit forma, sine ea enim esse non potest genita naturaliter forma; materia vero suapte natura potest, nec causa est materiae forma; prior enim natura est: prius autem a posteriori non pendet. Deinde substantia magis et minus non suscipit: quomodo ergo SEXTA : 89 forma magis substantia ? Quod si magis illud perfectionem significat, Nec natura aici potest haec perfectionem hanc forma unde habet? A seipsa, a composito, an à forma, quia . L PEL : natura princimateria ? Si a materia: illa ergo perfectior forma, tanquam causa Blomi vri moperfectionem communicans ; si a composito : istud forma erit perfec- DM: ormna nec tius effectusque causae tribuet perfectionem ; forma enim causa. autem princompositi est ; a seipsa vero habere non potest, quia non a seipsa habet Suus n esse, sed a materia et in materia. Quod si magis ens dicatur, quia materiae perfectio quaedam et pulcritudo est, non est comparanda materiae ; non enim calor dicitur calidior calido, nec perfectio perfecto perfectior. Si igitur forma materiei perfectio et pulcritudo est, non utique ea perfectior pulcriorque dicenda venit, ut ratione hac magis ens substantiaque dicatur. Quod si natura recte definita est principium motus et quietis, motus, inquam, passivi quatenus actus est mobilis, forma profecto natura minime erit; multa enim oculis suapte natura moveri videmus, gravia elementa deorsum, levia sursum, animalia haec quidem progredi, illa volare, alia in aquis natare. Haec, inquam, moventur: sed quodnam est principium movens? Extrinsecus plane nullum videmus: ergo intrinsecum, materia vel forma. Sed materia movetur, non movet ; principium est non movens, sed mobile: forma igitur est principium movens : forma ergo non est natura, si recte definita natura est, principium motus quatenus actus est mobilis, principium, inquam, moveri, quo naturalia moveri possunt; forma autem principium est actionis non passionis: non ergo natura sic: definita. Quomodo ergo magis natura quam materia, quae vere, iuxta datam rationem, natura est? Restat igitur ut dicamus nos vere nescire quidnam sit beata ista quisa ergo forma, beatum istud principium, si quod sit ens vel nullum, substantia dicatur ad explicandum vel accidens, corpus vel spiritus. Si enim ens aliquod est, vel substantia ^ naturam huius formae, erit vel accidens; istud vero non potest substantiae principium statui, nunquam co. posterius enim est; substantia vero omnis vel corporea vel incorporea "i mie. est: si incorporeus spiritus forma est, quomodo dat esse corporeum ? Frigida quae sunt, calefacere minime possunt, vel nigra ac tenebrosa dealbare clarumque reddere. Si vero corporea, omne corpus compositum est ex materia et forma: dabitur ergo processus in infinitum. Quod si eam divisionem perfectarum substantiarum esse quis dicat, materiam vero et formam imperfectas esse substantias: cur ergo forma ponitur composito magis substantia, et pars suo integro suapte natura 90 DISSERTATIO perfectior? Si composito perfectior substantia est, cadere necesse est sub alterutra divisionis substantiae parte. Quod si quis dicat incorpoream esse suapte natura et incompositam, NOLLUR alioquin principiorum essent principia, corpoream vero ratione maabsurdis occur. teriae : profecto etiam materia corpus non est, alioquin et ipsa esset rendum *ri-. composita idemque sequeretur absurdum. Quod si utraque, tum forma tum materia, suapte natura incorporea sunt: corpus ergo ex incorporeis constat. Unde ergo oritur corporeitas ipsius compositi, si utrumque principium incorporeum est? Forte ab efficiente. Sed dico : corporeitatem hanc, qua a spiritibus corpora substantialiter differunt, efficiens unde educit ? Ex nihilo, an ex aliquo ? Si ex nihilo: quomodo fit substantia ex nihilo ? Si ex aliquo : quidnam illud ? Potentia materiae. Sed haec*?, dico, quid est? Aliquid, an nihil? Si nihil actu, sed potentia: aliquid potentiae igitur erit potentia, et ibitur in infinitum ; vel tandem substantia naturaliter ex nihilo fiet. Si aliquid actu, quid illud ? Substantia an accidens? Si accidens: quomodo ex accidente substantia ? Si vero substantia actu, quaeram: an corporea, vel incorporea ? Si corpus compositum, quid erit? Si non corpus, tunc corpora incorporea spiritualique materia constabunt eruntque non corpora. Hinc etiam tertii principii aristotelici vanitas elucet, nempe ipsius Item nec ma. Ihateriae. Quidnam enim entium beata haec simplex incorporeaque teria. adnumermoteria est. ex qua omnia fiunt? Astruit peripatus materiam duplicem: rari potest Inter principla primam et secundam. Prima est quam primo vestiunt substantiales Tm elementorum formae ; secunda vero ex qua multiplici mixta generantur, massa videlicet elementorum, terrae, aquae, aeris et ignis *3. Prima autem quidnam sit vix mente percipitur; Aristoteles enim, eam definiens, esse dixit « nec quid, nec quale, nec quantum, nec quippiam eorum quae sunt » 4, sed esse puram potentiam et subiectum primum, ex quo omnia fiunt et in quod ultimo resolvuntur 55. Incognitam vero hanc imperceptibilemque materiam exemplo tantummodo artis, non naturae, probavit; non enim ars nisi circa subiectum aliquod operatur et ex subiecto aliquo fieri necesse est quaecumque arte fiunt; lib. 7, cp. 7, t. 2, pag. 526-527; lib. 8, cp. 4, pag. 536-537. 44) Metaphysic., lib. 7, cp. 8, t. 2, pag. 524. 45) Cf. Physic., lib. 1, cp. 9, t. 1, pag. 204. SEXTA 91 ita et in natura. At quí sequitur: in arte subiecto opus est: ergo et in natura? Quaenam haec demonstratio ? Peripatus vero materiam hanc primam dari multis rationibus astruit. Et primo quidem ex elementorum transmutatione, uti cum aqua€ in aerem aut ignem convertitur. Cum enim transmutatio omnis a contrario in contrarium fiat, subiecto opus est medio, ab utraque et corrupta et genita forma distincto, cum prius fuerit sine posteriori hac, nunc autem sine illa priori ; tum quia omne ens naturale et agit et patitur: impossibile vero est ut idem secundum idem agat et patiatur: agat ergo necesse est secundum formam, patiatur vero secundum materiam. In generatione etiam et corruptione aliquid semper esse necesse est ex quo naturalia generantur, cum non fiant ex nihilo, et in quo corrupta resolvuntur, cum non in nihilum abeant entia ; et tandem quia naturalia subsistentiam habent: non autem a formis, quae subiecto, cui insint, opus habent: ergo a materia *', Nos vero haec omnia dabimus ; quid inde? Datur ergo materia prima? Quomodo sequitur ? Sufficit elementalis massa; dantur enim et crassiora et spiritualiora : haec quidem activa, illa vero passiva magis. Quod si ad rerum generationem haec sufficit, quid illa opus est? Et quidem universus peripatus concedit fieri naturalium quorumcumque generationem ex elementorum mixtione. Sed materia, inquiunt, prima necessaria est ob elementorum alterationem et transmutationem ; generantur enim et corrumpuntur ad invicem : fit ex aqua aer, ex aere ignis et e contra, ex igne aer, ex aere aqua. Sed age, probemus haec ad veritatis incudem. Dantur in peripatu elementa symbola, uti aqua et aer, aer et ignis ; dantur et dissymbola, uti aqua et ignis. Si ob elementorum mutuam generationem ponenda est prima haec incorporeaque materia, ut in eam elementorum resolutio fiat, ponenda ne est ob omnium elementorum generationem symbolorum et dissymbolorum, an aliquorum tantum ? Si aliquorum : symbolorum ne an dissymbolorum? Mihi quidem non omnium videtur. Si enim humida aqua in humidum convertitur ignem, non necesse est humiditatem eius corrumpi, sed in materia augeri et perfici. Similiter, cum aer in ignem transmutatur, non necesse est in materiam priorem Corrupt., lib. 1, cp. 3, Ibid. pag. 307-309; cp. 7, pag. 312-313. Non materia prima, quae purum figmentum est ab Aristotele inventum, et omnino superfiua ad rerum generationem, et nd elementorum alterationem et transmutationem. Magis demonstratur vanitas materiae primae, imo absurditas elus positionis. 92 DISSERTATIO calorem desinere, sicuti nec cum frigidum corpus calescit, dum calor intenditur, a superveniente augetur, non destruitur. Non ergo cum aer ex aqua fit, aut ignis ex aere, sola materia remanet ; sed cum humiditate atque calore ; quod si in horum generatione symbolae etiam qualitates corrumpantur, quomodo corrumpuntur si non habent qualitates contrarias, sed conformes et similes ? Omne enim quod corrumpitur, a suo plane contrario corrumpi necesse est, non a suo simili : frigus a calore, non a frigore: calor similiter a frigore, non a calore destruitur. Quod si ad formae substantialis defectum haec abeant, profecto accidentia haec materiae magis insunt, quam formae, veluti calor in aqua ferventi, Si enim aqua suapte natura et forma frigidissima est, hic calor nonnisi materiei potest inesse. Cum ergo proprium subiectum remaneat contrariumque, a quo expellatur, non adsit, quomodo desinit esse? In symbolis ergo elementis non fit resolutio haec usque ad primam nudam materiam ; remanent enim symbolae qualitates. Sed plane, ratione corporeae magnitudinis elementa omnia symbola sunt. Omnia enim corpora, quamvis istud crassius, illud subtilius, omnia tamen corpora sunt, nec unum magis aut minus corpus, quam alterum ; neque enim quantitas suscipit magis et minus, nec contrarium habet, a quo destruatur. Materia ergo elementorum nunquam est nuda, nunquam desinit esse corpus ; sed tunc quidem crassius, nunc vero subtilius: veluti cum aquam fieri aerem cernimus, non desinit corpus esse, sed subtilius corpus fit aliisque ab agente qualitatibus indutum. Cum ergo elementa a seinvicem generantur, vel sensibus id solum conspicimus fieri, non ex non corpore corpus, sed ex crassiore subtilius, vel ex subtiliori crassius, a suis agentibus aliis aliisque virtutibus qualitatibusque donatum. Nunquam igitur materia haec nuda, nunquam incorporea, nunquam in quavis generatione ad nudam hanc incorporeamque resolutio fit. Quod si suapte natura incorporea esse quis astruat, semper tamen corporea magni- £udine indutam, hoc pulcherrimum erit philosophiae dogma, ut quod suapte natura tale est, nunquam suo iure fruatur : veluti ignis, suapte natura calidus, nunquam caleat : sol lucidus, nunquam luceat : coelum mobile, nunquam moveatur : terra quiescens, semper moveatur : aqua et aer semper humidi, siccitate vero semper oppressi ? Quid ergo est hoc dogma: materia suapte natura incorporea est, semper vero corporeitate formata, nunquam nuda? SEXTA ' 98 Deinde age, accipiamus dissymbola elementa: generantur haec a seinvicem et corrumpuntur ; fiat resolutio ad primam hanc materiam : dissymbola haec elementa generantur immediate, ignis ex aqua, vel aqua ex igne, an mediante aere? Si mediate, non dissymbolum ex dissymbolo, sed symbolum ex symbolo immediate generatur; quapropter nunquam fit resolutio ad nudam materiam, remanet enim symbola qualitas. Si vero immediate forma ignis sequatur formam aquae, nullis vel qualitatibus disponentibus mediis: vel.ergo materia per aliquod tempus nuda et absque omni penitus forma remanebit, vel in eodem instanti simul in eodem subiecto erunt contrariae formae ignis et aquae in materia. Generatio enim non fit in instanti ; nullus enim in instanti fit motus, sed omnis in tempore. Cum item ex elemento contrario contrarium et dissymbolum generatur, prior forma, vel ante posterioris formae adventum corrumpitur, vel post, vel simul in uno eodemque instanti. Si ante : profecto mansit per tempus materia absque omni forma; si post: idem igitur subiectum simul actu erat aqua et ignis; si simul: ergo in instanti, facta simul generatio et corruptio est simulque esset aqua et non aqua, ignis et non ignis, novaque forma adveniret absque ullis dispositionibus praeparationibusque materiei. Nam si inter has contrarias formas intercessere qualitates praeparantes disponentesque materiam ad novam formam, non utique in hac generatione facta resolutio est usque ad primam materiam; antequam enim contraria haec forma materiam actuaret, iam aderant disponentes qualitates. Materia igitur aristotelica haec veluti figmentum quoddam poeticum est, tanquam alter Protheus, qui semper diversas formas figurasque assumebat 8, vel tanquam Amelitae aqua, quae nunquam in quovis vase contineri poterat 49, Quidnam enim sit beata haec materia, vel in qua collocanda sit categoria, mente vix percipi potest. Non enim est quid, nec quale; nec quantum, nec quippiam aliud eorum, quae sunt 59, Substantiam tamen peripatus universus dicit. At quaenam substantia, si, suapte animalium, modo arborum, etc., prout opportunius sibi videbntur. Cf. Virg. Georg., lh. 4, vrr. 406-447; Ovid. Metamorph., lib. 8, vrr. 730-737. 49) Cf. Pausanias Veteris Graeciae Descriptio, lib. 8, pag. 483-484; Natalis Comes op. cit. lib. 3, cp. 2, pag. 166. 50) Ct. not. 44 huius Dissert. Alla absurda quae exurgunt a positione mnteriae primae, ex quihus magis patet materiam hanc aristotelicam purum figmentum esse. Insuper prorsus ignorat peripatus cuiusnam naturae sit haec materia. 94 DISSERTATIO natura, neque corporea neque incorporea est? Si enim corpus est, quid compositum ex alio est ; si vero incorporeum ens : corpora igitur incorporea materia constant; unde ergo corporeitas ? A potentia materiae. Sed quidnam ista potentia ? Ipsamet materia, aliquid ipsius, an nihil ? Si ipsa materia : ergo et ipsa incorporea est ; si aliquid ipsius: ergo composita materia est ; si nihil : ex nihilo ergo fit aliquid. Nam si potentia haec est aliquod ens, vel accidens vel substantia [erit]; et si substantia: vel corporea vel incorporea; eademque absurda sequuntur. Sed inquiunt qui peripatui sunt addicti et aristotelicissimi volunt Dic nequit haberi 5, materiam esse puram potentiam ad omnes formas ac ob id math ram ^^ Sui natura nullam habere formam. Sed dico : quid est materiam primam Potentinm esse puram potentiam ad omnes formas ? Cur sic potentia dicitur ? Mise uin Quia potest ab agentibus omnes recipere formas, an quia ipsa suapte Cio nrpatettis, natura omnes producere potest tanquam arbor fructus e sua radice? i eui Si quia fieri agique in omnes formas suapte natura ab agentibus generetur. potest: tunc plane forma magis dicetur in potentia esse; antequam generetur enim non est, sed potest esse, quia ab agente aliquo potest produci; haec enim, antequam generetur, nonnisi in potentia est, actu enim nihil; materia vero semper aliquid actu nonnihil est. Deinde : prima haec materia aeque ne sui natura parata ad omnes Nec explicar! formas est, sicut cera ad impressionem sigilli, an ad hanc quidem aras magis, ad illam vero minus ? Si aeque : cur in hac parte recipit formam Piaibet lois elementi huius, non illius, aut mixti huius, lapidis, metalli, plantae, mas; animalis, et non illius ? Si suapte natura maiorem dispositionem ad hanc, quam ad illam habet, et non aeque ad omnes parata est, et ob id haec pars induit formam terrae, illa vero aquae, alia aeris, aut ignis: suapte natura ergo non simplex, sed composita cum dispositionibus est, primas elementorum formas praecedentibus ad easque suscipiendas eam praeparantibus. Quod si diversitatis formarum ratio ad agentes causas adferatur: et quoeumque agentia haec, cum ex una eademque materia ad omnes suscipiendas unus duplcare: formas aeque disposita, cum varias elementorum aut mixtorum formas lurimis diffl- . . . " " 2. 0 " PERS in eam inducunt, nudam materiam, an aliquibus formis indutam accipag. 311; S. Thomas S. Theolog., 1*, q. 7, a. 6,c ; q. 66, a. 1-2, c. SEXTA 95 piunt ? Si nudam : aliquando ergo actu materia est sine omni forma ; si vero indutam variis contrariisque formis: diversas has contrariasque formas immediate ne et in instanti, an mediantibus dispositionibus et tempore inducunt ? Si in instanti et immediate : motus generatioque fit in instanti et in instanti uno materia eadem est sub contrariis substantialibus formis eritque simul aqua et ignis; si vero mediantibus dispositionibus et tempore — alioquin immediate et in instanti ex materia fieret animal, generaretur homo -: igitur nunquam est materia incomposita etiam ante primas elementorum formas. Si vero potentia dicatur effectiva, quod possit ex seipsa omnes formas producere, erit plane non passivum, sed activum principium. Sed omne agens agit per formam: et ipsa ergo suapte natura propriam formam habebit. At oculi sensu percipimus formas omnes ab agentibus produci, uti sigilli in cera impressio, vel regis effigies in numismate, et forma ignis in ligno. Tandem: cur necessarium est informem omnino esse materiam, ut omnes suscipiat formas ? Cur, inquam, si materia propriam formam haberet, posteriores supervenientes minime posset suscipere ? Num est necessum elementa item esse informia, ut possint mixtorum omnium formas suscipere ? Sed dicet quis : non manent elementa in mixto nisi potentia, idest manet eorum materia, non forma. At dicam : demonstratum ne id est non manere elementa in mixto, sicut unitates in numero, litterae et syllabae in dictione, lapides et ligna in domo ? Quanam demonstratione scitur non manere ? Quod si formae non manent, quomodo manent qualitates passionesque elementorum, caliditas, frigiditas, humiditas siccitasque in mixto ? Sensus enim has manere demonstrat; experimur enim in mixtis tangibiles elementorum qualitates. Si igitur qualitates incorruptae manent in mixto, cur non et formae ? Et si formae non manent, undenam qualitates istae in mixto? À quo producuntur? Non a seipsis: nihil enim generat seipsum; non autem a materia : haec enim patitur, non agit. Si igitur nec a formis, a quo producentur? Quomodo etiam mixta motu praedominantis elementi feruntur, uti lapides, metalla et alia id genus, si elementa non manent? Quomodo item mixta dissoluta tandem in elementa resolvuntur ? Num in resolutione mixtorum elementa de novo generantur ? Sed a quonam generantur ? Si igitur elementa manent in mixto, ut cultatibus occurrendum erit. Insuper demonstrari nequit requiri materiam omnino informem, ut omnes recipiat formas. 96 DISSERTATIO 'Sieut enim. multis etiam de senatu peripatetico placet 5, nec ob id oportet esse Regeocgded omnino informia penitusque corporeae formae expertia: cur talem 2 bell oportet esse materiam ? Si formae elementorum non impediunt mixto- B esed ; rum formas, cur impediet materia forma multo exilior multoque simplicior? Nam formae quidem elementorum, praeter magnitudinem molemque corpoream, habent agentes vel patientes qualitates. Materiei vero si forma tantum corporeitatis tribuatur, multo exilior multoque tenuior erit. Cur igitur haec advenientes formas impediat, si formae elementorum nequaquam impediunt ? Plane et albus vitri color in ocularibus ob nimiam tenuitatem, et color item aquae et aeris minime visum impediunt, quin possit colores omnes percipere ; nec hominem sensu tactus maxime praeditum oportet tangibilium omnium qualitatum expertem esse, omnique calore et frigore nudatum, ut omnes has tactu percipere vereque ac inerranter de eis iudicare possit ; haec enim in homine, exiles tenuesque cum sint, sensum ab harum exacta perceptione nequaquam impediunt. Futilis igitur, levis vanaque ea est ratio, ut ob id materiam omnino sle nec mate- Oporteat informem esse penitusque omni corporea magnitudine denuria impedit! dotam, quatenus in suo sinu omnes possit formas suscipere omniumque advenientes formas ^ simplex subiectum ac perenne sit receptaculum. Simplex enim, tenuisque keridied fato: ac summe exilis forma corporeitatis id minime impedit sitque ab ea T indivisibilis, nec unquam, sicut nec materia ipsa, vel generetur vel corrumpatur, sed perpetuo maneat ; facta tamen nunc quidem crassior nunc vero subtilior, modo expansior modo contractior, aliis aliisque ab agentibus induta qualitatibus, formis et figuris, veluti cera variis impressa sigillis, vel aurum in varia ab artifice efformatum vasa, eademque argilla a figulo aliis aliisque formis, figuris coloribusque induta. Cum igitur naturalium entium vera principia ex c quibus constant Reüldenaa —Oporteat vere entia esse, non accidens, sed substantiam : non incorpoergo est senream, sed corpoream: non transeuntem, sed permanentem: non naturatentia Aristom ponentis Jiter genitam, sed ingenitam, entibus vero natura genitis vere causam 5?* ria rerum naturallum prinessendi; manifestum est aristotelica haec principia de tribunali prineip!a, Se NA : i Sod cipiorum deiicienda esse. Non enim privatio quippiam est de numero natura generis, cp. 16. 52*) Ms.; Substantia... incorporea... corporea... transiens... permanen$.«- genita... ingenita... causa. SEXTA 97 entium, sed non ens ac nihil ; forma autem vel substantia non est, vel si est, non tamen corporea, permanens, ingenita, uti ipsemet sensus liquido manifestat; materia vero, cum nullum ens actu statuatur, nec quid, nec quale, nec quantum, sed pura quaedam potentia, prope nihil, nunquam vel sensu cognita, vel intellectu aut imaginatione percepta. Indigne plane principatus tribunal occupat sceptrumque et coronam habet, nisi corporea substantia statuatur. Quapropter sapientissime Divinus Moyses, naturalium rerum duo tantum principia ponens, entia posuit per se existentia, corporea, permanentia, naturaliter ingenita et his, quae natura gignuntur entibus causa essendi, quae totum tribuant esse, dicens : In principium creavit Deus coelum et terram. Cui alludens ac veluti mentem eius declarans sapientissimus Salomon aiebat 9?; Generatio praeterit, et generatio advenit ; terra autem in aeternum stat. Oritur sol et occidit et ad locum suum revertitur ; ibique renascens gyrat per meridiem et flectitur ad aquilonem. Lusirans universa in circuitu pergit spiritus et in circulos suos revertitur. Rerum generationes medias statuit inter terram solemque ac coelum; ex terra enim, perpetuo immobili manente, sol coelumque universum perpetuo motum generat universa. Quoniam vero terra suapte natura nihil aliud est quam arida pulvis, ex qua nil penitus eorum, quae natura gignuntur, fieri quoquo pacto potest nisi admixtione humoris: quemadmodum mec simplici ex farina, absque admixtione aquae, fiet unquam panis : nec figulus ex Sicca nihilique madefacta argilla poterit unquam vas quodpiam efformare; hinc Moyses terrae, suapte natura aridissimae, aquae humorem adiungit, dicens: Terra autem erat inanis et vacua et tenebrae erant super faciem abyssi. Abyssi autem nomine aquarum multitudo intelligitur 5; hinc enim sequitur: Et spiritus Domini ferebatur super aquas 55. Hinc ipse Moyses ea, quae natura gignuntur, fructus coeli, terrae et abyssi appellat in benedictione Ioseph, dicens 55: De benedictione Domini terra eius, de pomis coeli rore atque abysso subiacenle, de pomis frucluum solis ac lunae, de verlice antiquorum montium, mus Hom. 3 in Gen., ibid. 53, 33; Severianus De Mundi Creatione, Orat. 1, ibid. 56, 434; S. Ambroslus Heraem., llb. 1, ep. 8, (P. L. 14, 141) 55) Gn 1, 2. Vulg.: Et spiritus Dei, elc. idest materiam, Jormam et privationem. Sapientissime autem Moyses duo posuit principia omnium rerum naturaHum, scilicet ex terra immobili perpetuo manente, coelum perpetuo motum generat universa. Cum vero terra sit naturaliter arida, ad generationem requiritur humor nqueus. Ideo omnia, quae natura gignuntur, ab 98 DISSERTATIO his duobus de pomis collium aeternorum et de frugibus lerrae, et de plenitudine eius. Be up lom Fructus coeli et terrae quae natura gignuntur a Moyse dicta sunt, prre Pis quia ab hisce principiis ortum habent et esse. At vero, quia terra nil No: d iic penitus nisi aqueo humore disposita potest suapte natura producere, hinc etiam roris et abyssi mentionem fecit. Sed cuipiam forte videbitur, si aqua ad rerum generationem opus Aqueus autem. est, tria esse principia: coelum, terra et aqua: cur ergo Moyses pomi duo tantum posuit : coelum et terram ? Sed plane quae natura fiunt, Made E non utique ex aqua generantur, sed ex terrae visceribus ortum habent. neratlonem. Aqueus autem humor tanquam dispositio quaedam requiritur, quemadmodum non ex aqua fieri panem dicimus, sed ex farinae aqueo humore composita dispositaque : ita vasa a figulo non ex aqua fiunt sed ex argilla aquis attemperata. » Terra itaque principium est ex quo entia fiunt, quae natura conNam aqua Stant: aqua vero ad eius dispositionem requiritur. Iure ergo Moyses principium . . aes 3 S : esse nequit, Coelum et terram tantummodo in principia statuit; haec enim uti cum "^? 5 extrema. jta etiam simpliciter prima sunt mundi huiusce corpora. ingenita, sed educta ex vi- Aqua enim non primum, sed factum ex his genitumque natura est sceribus terrne et ex terra ge- Corpus, sicut et aer; horum enim manifestissima generatio est: aqua VIN enim calore soluta in aeris tenuitatem efficitur, aer vero frigore constipatus in aquae crassitiem transit. Aqua item frigore nimio compresso in glaciem vertitur, glacies in lapidem, lapis in pulverem terramque resolvitur; unumquodque vero in id, ex quo primum genitum factumque est, suapte natura resolvitur. Fecit ergo Deus primo quidem duo haec corpora, coelum et terram, inquamrursu postea vero statim e terrae visceribus aquas eduxit. Hinc ipsemet Uenr"U Deus ad D. Iob ait 5: Quis conclusit ostiis mare, quando erumpebat quasi de vulva procedens, cum ponerem nubem veslimentum eius, el caligine illud, quasi pannis infantiae, obvolverem ? Erupit ergo universum aquarum barathrum e terrae visceribus ab initio, quasi infans e matris vulva procedens, velufi nunc etiam fontes et flumina ex ipsismet terrae anfractibus oriri iugiter cernimus. Terram vero solis calore posse in aquam liquari, quemadmodum liquantur vitra atque metalla ad ignem, quae etiam, uti plumbum et SEXTA 99 alia, in fumum aereamque tenuitatem ignis.calore acta resolvuntur, quamvis hisce oculis minime intueamur, ratio tamen manifestat, Siquidem multis in terris, longe etiam a mari amotis admodumque editis, a sole fleri salem manifestum est. Neque enim alia est causa a qua id fiat, praeter terram et calorem solis ; sal vero omne in aquas liquari potest. Quapropter sicut aqua calore tenuior facta transit in aerem, ita et terra in aquam, sicut et aqua ipsa frigore congelata crassaque densitate donata, rursus in terrenam substantiam vertitur. Ignis etiam is noster, sicut aquam in tenuissimos vapores convertit, ita et alia quaevis corpora, terrea quavis crassitie donata, in fluores resolvit, qui nimio frigore compressi facillime in aquam efficiuntur. Merito igitur Divinus Moyses aqueum corpus inter principia minime statuit; non enim primum est ingenitumque corpus, sed ex primis, coelo terraque, effectum, terra subministrante substantiam, coelo vero naturam et qualitates. At vero sicut terrae aqueum humorem adiunxit e latere, ita coelo motum lucemque tribuit, quibus in terram agens entia generat: Spirilus Domini ferebatur super aquas el dizit Deus : Fial luz et facta est lux. Spirilus autem nomine, ut fusius in tractatu de motu dicemus, coelum intelligit, quod statim creatum coepit suapte natura moveri ; motui vero lucem statim adiunxit. Hac enim maxime, ut sensu percipimus, summopere maximeque coelum in terram agit entiaque omnia gignit. Hinc enim ait : Ef vidit Deus lucem quod esset bona 5?. Bona quippe est lux ad rerum omnium, quae natura constant, generationem conservationemque ; e coelo autem omnem oriri lucem hisce oculis cernimus. Lux autem haec, uti nunc, ita et tunc coeli motu circumlata diem noctemque efficiebat ; ait enim : Factum... est vespere el mane, dies unus 5?, Ex his vero, coelo, inquam, luce motuque praedito, terra vero aqueo humore disposita, fieri omnia, quae natura constant, luce clarius cernimus vel hisce oculis testibus. Verum enimvero non sicut aqueus humor aliud quoddam ens a terrae natura distinctum est, ita lux alia est a coeli substantia, sed coelum suapte natura lucidum censendum est esse. Quod si Divinus Moyses inquit *? quod Deus lucem appellavit diem et tenebras sicut videri potest in aqua, quae actione solis educitur e terra, et postea crassa — densltate donata, rursus in terrenam substantiam convertitur; quod etiam videtur in actione ignis. Coeli vero nomine intelligitur coelum perpetuo motu et luce donatum. 100 DISSERTATIO Deus creavit. DOCtem, plane nonnisi causaliter intelligendus nobis hic sermo est; coelum : . : : f. sumpte nata BOn enim lux dies est, sed lucis praesentia causa diei; nec tenehrae lucidum, quod 1 1 . lueidissima ua MOX; Sed tenebrarum obscuritas umbraque terrae noctem efficiunt : Phaeton diem vero a sola lucidissima coeli substantia fieri nulli dubium est, Apparuit ergo tunc Dei iussu lucida coeli substantia motuque coeli acta primos illos tres dies peregit. Quod, etsi difficile admodum videtur id ex Moysi verbis astruere, sieut eruttur. Cum dicere videatur prius creatum fuisse coelum et postea lucem tt^ Mevser ^ coelumque non lucidum suapte natura esse, sed translucidum atque perspicuum, ad instar aerei corporis; tamen si oculate verborum Moysis contextus inspiciatur, illico divina eius mens intentioque clarescent, Statim enim prima illa thesi proposita : In principio creavit Deus et ereavit— Coelum. et terram, subintulit Divinus Vates dixitque quod am Ts. lerra... erat inanis el vacua, idest, iuxta Septuaginta Intercomposi pretes, invisibilis ef incomposita ; et tenebrae erant super faciem opacam et tenebricosam, abyssi. Declarat Deus ipse ad B. Iob quaenam tenebrae istae sint, antequam e " d a e : eoelo lux mi dicens: Quis conclusit ostiis mare, quando erumpebat quasi de vulva splendesceret. . . "EC . procedens, cum ponerem nubem vestimentum eius, et caligine illud, quasi pannis infantiae, obvolverem ? Erant ergo tenebrae super faciem abyssi, scilicet super terram et aquas ex ea factas, quia atrae nubes Dicitur quod. densaeque caligines faciem eius universam operiebant. Cum enim teneb : : eperebas: — teTTa Suapte natura opaca, obscura tenebricosaque sit, umbrarum tenesiens e y brarumque omnium et noctis mater, atro teterrimoque semper tenegines impebrarum velo induta opertaque manet, nisi e coelo illi lux aliqua splengis C deat; tunc vero, cum ob atras nubes densasque caligines splendere ab splendere& eetheris nulla lux posset, operiebant tenebrae faciem abyssi.:Sic enim tenebrae factae sunt super Aegyptum !, non quod lux nulla esset in coelo, sed quia atrae nubes tetraeque caligines terram operiebant ; aicut factum. Sic item mortis Christi tempore facíae sunt tenebrae super unipersam Aegyptum et. ferram ** ; sic etiam usu evenit cum, crassis terrae vaporibus obnuperso iil bilato coelo densisque nubibus atrisque obducto terraque operta caligine, obscuritas nimia nostro in hoc mundo et tenebrae fiant; postmodum vero nebulis rarefactis, vel vento dispersis, aut pluvia evacuatis, e coelo lux iterum clara fulgidaque resplendet. SEXTA 101 Hoc igitur dicto: Tenebrae erant super faciem abyssi, Moyses*? non universo mundo omnem penitus denegavit lucem, sed terrae tantummodo, quia lux coeli super eam ob nimias caligines minime splendebat. Hinc non simpliciter dixit quod tenebrae universi faciem operiebant, sed tantum quod fenebrae erant super faciem abyssi. Quapropter, cum postea subiunxit dixisse Deum ut fieret lux, huius lucis nomine nihil aliud intelligendum est nisi claritas quaedam coelique super terram splendor, cui tenebrarum obscuritas suapte natura opponitur. Hinc enim ait quod lucem appellavit diem et tenebras noctem quodque lucem a tenebris divisit ; divisae sunt enim natura, origine, loco, tempore et actione. Neque existimandum est his verbis universitatis opificem lucem de novo creasse: creavit enim cum coelo, illi enim connaturalis lux, uti terrae opacitas obscuritasque ; sed iussisse tantum ut, crassis illis vaporibus extenuatis, lux coeli suos in terram splendores effunderet. Lucidam ergo substantiam, quae universae claritatis in mundo perpetua causa est et perennis origo, principio creata est; imo haec vere primum est corpus, quod ceterorum entium principium sistitur. Hine Salomon solem potius, ut sensu etiam patet, generationis principium posuit dicens: Generatio praeterit, et. generatio advenil ; terra aulem in aeternum stat. Oritur sol et occidit et ad locum suum revertitur ; ibique renascens gyratl per meridiem et flectitur ad aquilonem. Postmodum de coelo subiunxit: Lustrans universa in circuitu pergit spiritus el in circulos suos revertitur. Et ob id Moyses ipse in benedictione Ioseph, quae natura gignuntur appellat fructus solis ac lunae. Et quidem reliquum coeli corpus nonnisi ob lucidam hanc substantiam, quae naturalium omnium entium principium ponitur, a summo opifice effectum creatumque est, ut eius veluti tabernaculum domiciliumque esset. Sic enim Regius Vates, Divino Spiritu afflatus, ait; ubi enim in Psalmo nos legimus 9 : In sole posuit tlabernaculum suum, Hebraica Veritas habet: onN-DU Un? :Dn3 9*4: Soli posuit tabernaculum in eis, coelis videlicet, de quibus loquebatur : Coeli enarrant gloriam Dei et opera manuum eius 02*) Ms.: Hoc igitur dicta Moyses tenebrae erant, etc. 63) 18, 6. 64) Ms.: Lascemesc scam hoel bahem. Ideo non universus mundus ín tenebris erat, sed terra tantum. Cum autem dicitur Deus ]ucem fecisse, non novi aliquid crensse putandus est, sed eflecisse ut splendores lucis coel in terram effunderentur. Hine in Scriptura sol etiam ponitur tamquam principium generationis rerum ob suam lucem et calorem. 102 DISSERTATIO r4 annuntiai firmamentum. Quod vero Salomon ait, quod oritur sol el occidit, ut causa sit generationis rerum, Regius Vates, pater ipsius, cum dixisset quod Deus in coelo posuit tabernaculum solis, subiunxit dicens $5 : Et ipse tanquam sponsus ... de thalamo suo, ezullavil ut gigas ad currendam viam ; a summo coelo egressio eius, et occursus eius usque ad summum eius, nec est qui se abscondat a calore eius. Coelesti ergo huic substantiae tria tribuuntur: lux, calor et motus, Ex quibus quae quidem ignis propria esse videntur; ignis enim, ut sensu patet, verbis erultur us . . à EA derrám suapte natura mobilis, calidus lucidusque esse videtur. Quare si igneae De dU substantiae sol statuatur, terra et ignis prima erunt duo corpora, rerum Prindipia — omnium natura constantium principia constituentesque naturae. Haec vet enim summe contrariis qualitatibus praedita sunt; ignis enim suapte natura mobilis, terra immobilis; ignis natura tenuis, terra crassa; ignis acutus, terra obtusa; ignis calidus, terra frigida ; ignis lucidus, .terra opaca ac tenebricosa; ignis totus activus, terra vero maxime passiva. Quaerendum nunc igitur est an sicut sol igni simillimum sese noDocuit Aristo-. Stris sensibus offert, ita vere sit igneus suapte natura, ut Plato iees soem, €t universa antiquitas tenuit **, an vero minime, ut Aristoteles frigidum; — cum universo suo peripatu opinatur et docet *?, Si enim huius sententiae verum sit dogma, frustra nos cum Moyse conabimur coelum et terram naturalium entium principia causasque statuere. Operae pretium autem erit Aristotelis rationes signaque expendere, quibus solem non ignea natura constare astruere nixus est. Probat vero id ratione praecipue sumpta a motu; signo vero ab sed rationes, albo candidoque colore. Argutatur etiam quod, si coelum universum quibus hoc . . : . . . . . conatur pro. igneum esset, inferiora omnia corpora iam pridem corrupisset. Ratio MENT autem a motu est quod, si sol coelumque ignea natura constaret sursum, fuleluntur. . utique motu recto, non in circulum perpetuo ferretur. Supponit autem omne corpus natura mobile esse, quoniam natura est principium motus; simplici autem corpori simplicem motum deberi; simplex motus, is quidem rectus a medio sursum, hic vero ad medium, alius vero in lib.2, cp.2, q. 5, a. 1. 67) Cf. De Coelo, lib. 2, ep. 7, t. 1, pag. 284; Meteorol., lib. 1, cp. 3, lbid. pag. 327-328; De Mundo, cp. 2, Ibid. pag. 370. SEXTA 103 gyrum circa medium. Et rectus quidem ad medium gravibus competit : terrae et aquae ; a medio vero sursum, levibus : aeri atque igni; coelum vero circa medium movetur. Quod si coelum sit igneum natura leve, viin gyrum movebitur; nullum autem violentum perpetuum. Quod si hic contra eius naturam sit motus, alius dandus est secundum naturam; alius autem simplex non datur, nisi rectus. Naturaliter ergo movebitur vel sursum vel deorsum ; utrumque vero inconvenit. Quare motus ipse ostendit Aristoteli coelum nequaquam igneum esse, sed praeter elementa, quintam quandam substantiam natura et qualitatibus elementorum expertem $$, Verum iacta haec Aristotelis fundamenta ad veritatis ignem probanda sunt videndumque aurea ne sint, an plumbea. Et primo quidem quod ait omne corpus mobile, eo quod natura sit principium motus $?, a veritate longissime distat. Natura enim non solum motus principium est, verum etiam et quietis immobilitatisque ; terra enim, naturale corpus cum sit, nullo penitus motu secundum locum, sed perpetua immobilitate gaudet. Quod si vi immobilis manet, aliquod ergo violentum perpetuum. Nec moveri quidem secundum locum naturaliter motum ; cum enim centrum sit mundi, sursum utique ferretur, quod est gravium naturae contrarium. Et profecto Aristoteles ipse in his, quae de coelo conscripsit "^, manifeste decernit et probat terram oportere esse immobilem, cum centrum sit mundi et necesse sit, ut ait, in medio corporis circulo lati aliquid manere immobile ?!, Sed inquit terram moveri deorsum secundum partes??, In homogeneis vero similaribusque corporibus eadem est totius ac partium ratio. Quod si praeter naturam partes moveri dicantur, dandus tunc erit motus secundum naturam. Terra igitur suapte natura mobilis et immobilis erit, principiumque perpetuae mobilitatis et perpetuae itidem immobilitatis habens : contrariis ergo naturis praedita ; motus enim et immobilitas contraria sunt et a conCoelo, lib. 1, cep. 2, Explanatio. Docet Aristoteles, ut diximus, sublunarem mundum ex quattuor clementis constare: ferra, aqua, aere, igne; mundum vero coelestem ex nullo horum quattuor elementorum compactum, sed ex diviniore quadam materia quam idcirco quintam vocat subslantiam, eaque immutablli constitutum esse. 69) Cf. De Coelo, lib. 1, cp. 2, t. 1, pag. 266. Coelo, lib. 2, cp. 14, ibid. pag. 290, 72) Cf. ibid. lib. 3, cp. 4, pag. 302 et not. 67 huius Dissert. Falsa est prima ratio a motu sumpta, quia natura corporea non est principium motus tantum, sed etiam quietis, ut Aristoteles ipse docuit de terra, sibiipsi tamen contradicens. 104 DISSERTATIO trariis causis eveniunt : siquidem aqua calore affecta validiorque facta, levior est, sursum movetur ebulliens: frigore vero compressa immobilis redditur. Quod si ingenuo philosopho licebit naturale simplexque corpus Posita enim Contrariis adversantibusque naturis praeditum perpetuumque vioNUT lentum astruere, irreprehensus sit Aristoteles terram ponens puodbes pe. Perpetuo mobilem perpetuoque immobilem. Quod si perpetuo immopetuo Immobibilis est, cur semper quiescit ? Quia in proprio sita est loco. At plane RES etiam coelum proprium obtinet locum, semper tamen et nunquam cessantem agitur in motum perpetuo propriam agens operationem. Quod si terra pariter mobilis suapte natura est, perpetuo et ipsam moveri necesse est propriamque edere operationem; proprius enim locus id minime impedit, sed iuvat magis. Terra igitur non mobilis suapte natura est, sed immobilis, nulla sese movendi, suapte natura et forma, Sed natura praedita facultate; quod si eius partes, vi ab ea semotae sursumque MGE ern. impulsae, ad eam nullo impellente rapido motu feruntur, id non poqua facea tentiae alicui naturali, qua sese terra movere possit, sed impotentiae destituta. — tribuendum est, quia corpus nimia crassitie praeditum, sese in sublime sustinendi nullam penitus facultatem habet, nisi firmae cuipiam stabilique rei, tanquam basi et fundamento inhaereat. Quare is motus non naturalis quaedam operatio est, sed lapsus potius et defectus rei; sic enim labi dicimus ruereque aedificia; et cadere gravia haec ob nimiam materiei crassitiem, quam moveri existimandum est, cum nullam penitus habeant vim sese movendi, sed suapte natura maneant semper immota. Ilud quoque quod ait motum motui esse contrarium, motum Falsum item. Videlicet a medio leviunt, gravium motui quae tendunt ad medium, end geo elucet hinc nulla veritate constare. Siquidem gravium ad centrum E tendentia non motus proprie est, naturalis videlicet operatio, sed contrarium; rassae materiae lapsus. Motus vero omnis una causa cum sit ipse videlicet calor, motus contrarii adversique in seinvicem esse minime possunt ; contrariorum enim contrarias necesse est causas esse : unum vero idemque contrarium sibiipsi esse non potest adversisque naturis nam omnis constare. Cum ergo omnis motus ab una eademque sit causa, alter aoc aet alteri adversus esse non potest. Falsis itaque fundamentis Ariem d^! stotelis innititur ratio. Nam neque illud simpliciter verum est calor. quod simplici corpori simplex debetur motus. Siquidem non minus SEXTA 105 lapides, metalla et alia quaevis corpora rapide moventur deorsum, quam terrae glebae, cum tamen non simplicia corpora sint. Sed neque ipsa ratiocinatio quicquam valet. Cur enim, si igneum esset coelum, sursum, non autem circulo, ferretur ? Si enim ignis suapte natura mobilis uti et calidus est, semper et ubique mobilis erit perpetuoque motu agitabitur. Perpetuus autem motus esse non potest, nisi in gyrum ; quod enim sursum aut deorsum movetur non potest perpetuo moveri, cum spatium terminis finitum sit. Proprius igitur ignis motus circularis non rectus erit: ille, non iste, perpetuus esse potest ; et quidem ignis elementum supra aeris sphaeram ab Aristotele positum ?3, perpetuo movetur in gyrum, et supera etiam aeris portio, ut motus cometarum ostendit **&, Sed si non naturalis ille est motus, quomodo perpetuus est ? Quae enim contra naturam sunt diu durare non possunt, sed necesse est aliquando corrumpi. Is ergo proprius ignis censendus est motus, quem proprio in loco perpetuo agit, non quem agit positus extra propriam universitatem, cum in patriam properat advolatque. Nam etsi coeli portio extra propriam universitatem locumque poneretur, ad illam utique quam citissime properaret perni. ciosissimeque sursum ad naturalem locum advolaret. Proprius tamen coeli non rectus, sed circularis est motus. Si enim non pyramidalis figura, sed sphaerica igni in sua sphaera et propria universitate tribuitur, cum tamen extra illam pyramidalis videatur ?5: cur ei tribuendus est motus rectus, quem habet extra suam universitatem, non circularis, quo perpetuo in sua sphaera movetur? Perperam igitur Aristoteles igni terraeque naturales hos tribuit motus ex particularium motibus, cum extra proprias universitates et loca posita feruntur ad proprias sedes et mansiones. Illa postmodum ratio, quod si coelum igneum esset universa supposita corpora iampridem absumpsisset ?5, inanissima est. Siquidem ignisin tenui exilique materia minus urit: minus enim in flamma, quam in pruna ignitoque carbone, et in hoc rursus minus, quam in ignito ferro. Quapropter "" coeli substantia exilis subtilissimaque ac summe expansa cum sit, exili item tenuique calore praedita erit ; non 327. 77) Ms.: Cum repetitur. -— —— Nec quicquam valet ratio qua demonstrare vult coelum igneum non essc. Item nec valet supposltio Aristotelis quod si coeIum igneum essct, universa supposita corpora absumpsisset; 106 DISSERTATIO comburente, alioquin cum et ipse cum universo peripatu sphaeram ignis supra aerem statuat, aerea sphaera decuplo multoque maiorem *5, cur tandem non aerem universum combusserit in ignemque converterit, cum facillime possit aerem tanquam symbolum elementum in seipsum convertere ? Ob nimiam ergo tenuitatem atque expansionem coelestis enim. coelestis substantia, quamvis calida igneaque sit, non comburit : veluti enira solaris radius, calidus cum sit, ob tenuem expansamque aeris materiam compar 44^. non comburit. At si per vitreum vas pura claraque plenum aqua pererills est-— transeat in seipsum collectus, comburit ignemque accendit, sicut et in concavis speculis repercussus. Signa tandem, quae affert, a solis candore et currentium stellarum Signa autem Velocitate ??, Aristotelis quidem propositum eo absunt ut era probent, ut oppositum astruant. Cum enim meteora haec nil aliud sint Ne arie quam igniti vapores accensaeque exhalationes, inde argumentari licet tum astruunt. astra coeli universa ignea natura constare, quod currentes hae stellae illorum specimen praebent omnemque similitudinem praeferunt : corpusque coelo subiectum, in quo haec fiunt atque conspiciuntur, supero corpori, in quo astra videntur, eadem ratione simillimum suapte natura esse. Solis item candor, quod Aristoteli persuasit solarem subSois enim. Stantiam natura ignea minime praeditam esse, nobis oppositum magis Su Meum quam propositum manifestat. Siquidem pura vigensque ignis flamma, rus. rm candida admodum est solique simillima ; lux item per phialam aqua dida eo magis plenam pertransiens candidissima facta, ut tanquam sol debilem aun visum reverberet, ignem accendit. Sed forte ignis flamma Aristotelis tempore alterius erat coloris nullumque prae se ferebat candorem, nullum splendorem vel lucem ; nostris vero temporibus lux quoque Ideo cum ignis ut solis candida idemque solis ac ignis candor naturalis color (uit eeetu, €58e Videtur. Cum igitur sol, sensus ipsius testimonio, ut ignis candeat, Pl oiceon E luceat, splendeat, moveatur, calefaciat omnesque ignis effectus suapte dus es. natura producat, cur igneus non sit universumque coelum eadem natura sit praeditum, nulla penitus ratio nullumque est argumentum. Ponens itaque Divinus Moyses coelum et terram [principia] entium omnium, quae ortui et interitui obnoxia sunt, ignem et SEXTA 107 terram prima omnium corpora statuit. Cum autem haec maxime opposita corpora sint, illud quidem supremum maxime nobile, transpicuum, lucidum, mobile, tenue, subtile et acutum : haec infima, vilis, opaca, tenebricosa, immobilis, crassa, obtusa et minimum entium, summe etiam rationi consonum consentaneumque videtur, ut 9? sicut coelum, natura igneum, maxime calidum est, ita quoque terra suapte natura frigidissima censeatur; cum enim suapte natura nullum penitus calorem possideat et a coelo, omnis caloris parente, longissime distet, censenda omnino frigidissima est. Quod etiam eius gravitas densitasque demonstrat ; frigus enim haec efficit : aerem enim, suapte natura levem tenuemque, condensat in gravem aquam: hane vero in glaciem comprimit in lapidemque convertit. Quapropter cum terra maxime omnium crassa, densa gravisque sit, nonnisi a maximo intensissimoque eius frigore provenire id potest. ' Cum etiam in reliquis duo haec maxime opposita sint, summe enim distant, summe etiam contrariis qualitatibus praedita necesse est esse. Non est autem calori contraria qualitas nisi frigus ; quod si non terra, quodnam aliud ens erit frigiditatis universae parens ? Aqua enim frigidissima esse non potest, uti ignis calidissimus ; frigore enim non perficitur, ut ignis calore, sed laeditur, sed corrumpitur, in glaciem, lapidem terramque convertitur; terra vero frigore minime laeditur, sed conservatur, augetur ac magis magisque increscit atque perficitur, ut ignis calore ; ac sicut frigore ignis perit, ita et terra calore consumitur et magis magisque extenuatur et deperit. Sed omne quod laeditur et ad interitum ducitur, nonnisi a suo contrario pati id potest. Quod si aqua vel maxime ignem extingui in interitumque abire tanquam a summe contraria quis dicat, plane non minus calida fervensque aqua, quam frigida aut gelida ignem extinguit. Nec minus vinum suapte natura calidum, aut quodvis aliud crassitie quapiam donatum corpus, id aget quam aqua. Ignis enim, cum suapte natura tenuitate gaudeat, crassitie superveniente oppressus ac veluti suffocatus exspirat, multoque potentior suapte natura terra, quam aqua, ad ignem interimendum est, quamvis citius aqua aut quodvis aliud liquidius corpus id agat. Cum enim igniti corporis aperti sint pori !, facilius illos liquida crassities Rect!us ergo Moyses coelum et terram ponit prima umnium naturalium rerum princlp!a; quia coelum maturaliter igneum, ideo maxime mobíle est; terra vero naturaliter frigida et opaca et ideo maxime immobilis. Id quoque convenit rationi principii, nam coeium maxime calidum, terra autem maxime frigida est, idea contraria principia. Et hoc probatur ex eo quod terra potentior est aqua ad ignem extinguendum, 108 DISSERTATIO Mari diieen opplet citiusque ob id occlusum ignem interimit : quod terra nimium quam aqua. Obtusa nimiumque crassa non potest. Non ergo summi frigoris ratione aqua ignem extinguit, cum calida nil minus id agat: sed ** quia sua crassitie ignis tenuitatem opprimit suffocatque. Non igitur aqua, sed terra summe frigida est, uti et summe calidus ignis. Universam itaque corpoream molem in duas partes, coelum terIdeo Moyses. ramque, dividens Divinus Moyses, illam summo calore, hanc NT vero summo frigore praeditam docet; propterea enim illa perpetuo summe c3imobilis tenuis acutaque est: haec vero immobilis, crassa, obtusa. dum et mohile, et terram sum- Sicut autem rationi consentaneum est ex coeli calore terrae frime frigidam EN a . . : et immobilem; giditatem inferre, ita consonum quoque esse videtur ex terrae innata congenitaque siccitate et illa quidem summa —- terra enim nil siccius, nil unquam aridius, — coeli summam humiditatem arguere : contraria contrariis utique qualitatibus praedita necesse est esse. Humidum et cum princiautem dico, non humectans et madefaciens ; hoc enim aquae et aliorum pia contraria : : quorumcumque corporum proprium est, quae sunt suapte natura lisint, sicut terEoeghiin quida et molli quadam crassitie labilique fluore praedita; sed humidum ios aces dico corpus quod proprio quidem termino difficile, alieno vero facillime terminatur, cuiusmodi est aer, qui humidissimus censetur, aeris vero natura coelo simillima est; quapropter uno eodemque coeli nomine utriusque substantia semper a Moyse designatur. Nec quicquam positioni huic obstat quod coelum natura sit igneum; Nee obstat DOnD enim ignis, ut putatur, siccus est, quia terrea quaeque exiccare viquod coc!" detur, non enim proprie exiccat, sed praeinexistentem siccitatem demonsit natura I!gneum; nam strat, Si enim terra suaptenatura maxime sicca summopereque arida est, Banireliae u" quí fieri potest ut exiccetur magis? Sed ignis eorum corporum, quae exic- T care videtur tenuiores partes in humidissimos tenuissimosque vapores convertens, praeinexistentem corporibus ariditatem duritiemque demonstrat. Alia vero corpora, quae terrea non sunt, nequaquam exiccat, imo humidiora reddit. Aquam enim in tenues vapores aeremque humidum valde convertit; quod si aereum corpus ob id humidissinum existimatur quod valde sit tenue, tactui nihil resistat et alieno termino faciliime terminetur, cum ignis suapte natura sit aere multo tenuior multoque spiritualior, cur non humidior etiam existimandus erit ? SEXTA 109 Quod si effectus a simili semper causa dimanat, lumen a lucido, calor a calido, frigus a frigido, cum ignis causa sit humiditatis, non autem siccitatis, humidus utique non siccus censendus est. Nam et si terrea corpora exiccare videtur, non tamen vere exiccat, sed inditam terrae siccitatem ostendit, quae cum summa maximaque *ariditate sit praedita, exiccari minime potest, sicut nec ignis calefieri, cum summe sit calidus cumque contrariorum contrariae sint causae; [cum] frigus autem ariditatis sit causa, calorem necesse est causam humiditatis esse 9, ac cum frigidissima terra summe sit arida, calidissimum ignem summe necesse [est] humidum esse. Igneum itaque coelum summe praeditum est humiditate tanquam summo etiam praeditum suapte natura calore; sicut etiam terra, natura frigidissima frigorisque universi origo, summe est arida. At cum inspiciamus Divinum Moysem universam corpoream molem calori fri...?5. quem supra, pag. 99, Auctor promiserat. imo est causa humíiditatis, non síccitatís. Ideo coelum summe igneum, summe etíam humáídum est, sicut terra summe frigida, summe etiam arida est. Vr. IN NOMINE DOMINI IESU CHRISTI ET GLORIOSAE VIRGINIS MARIAE
CHAPTER 2. Caput Primum () — In principio. Hebraice: UN
Triplici inscriptione solent Hebraei? Sacrae Scripturae libris titulum insignire: vel a libri inchoatione, vel materia, vel auctore. Itaque Sacrae Geneseos liber: l'UN'3 ? apud eos vocatur eo quod ab eis verbis exorsus sit Moyses eius libri auctor. Consimili ratione Ezodus : [3t ; Leviticus : ND; sicque omnes Pentía- LI yyp. tm teuchi libri ab inchoatione nomen sortiti sunt; sic itidem liber Lamentationum : P12"N inscribitur. Ab auctore vero, omnes Ae Prophetarum libri ac duo primi Regum, a Samuele, libri Samuelis vocantur, tum quia partim ab eo conscripti sunt *, tum etiam quia omnia, quae in aliis tractantur, ad eum quodammodo referuntur. Sic forte etiam Zlosue liber, etsi Hebraei dissentiant 5, veri tamen simillimum est [Iosue rerum suarum commentarios edidisse *. Demum a materia, ut Iudicum liber, omnes libri Salomonis, Paralipomenon quoque ac Regum libri. Moyses ergo, qui iuxta omnium in lib. Gen., vol. 1, f. 1*; Aug. Calmet Prolegom. in Gen., t. 1, pag. XIV; Cornely Introduct. in S. Scripturae Libros, pag. 304; Hummelnuer Comment. in Gen., pag. 1. 3) Ms.: Berescit, et sic Infra: Scemot, Vaicra, Aeca. 4) Ct. S. Isidorus Hisp. Etgmol., lib. 6, cp. 2, (P. L. 82, 251) ; Cornely op. clt. pag. 382. 5) Cf. Corn. A Lapide Comment. in Iosue, Prologus, pag. 1; Hildebraadus HOpfl Introduet. (n Sacros Utriusque Testamenti Libros, De Libro Iosue, t. 2, pog. 68-72; Cornely op. cit. pag. 363. 8) Ct. S. Isidorus Hisp. Etgmol., lib. 6, cp. 2, (P. L. 82, 230) ; Aug. Calmet Prolegom. in lib. losue, t. 2, pag. 11; Corn. A Lepide Comment. in losue, Prologus, pag. 1. Tripliciter inscribuntur ab Hebraeis S. Scripturae libri: &b Inchoatione libri; ah auctore; a materia. Hebraeorum sententiam ", D. quoque Basilii in Hexaemeron$?, loannis etiam Chrysostomi super Genesim ?, ac denique communem omnium Doctorum paremque consensum, libri huius auctor ac totius Pentaleuchi extitit, volens principia fidei tradere quae sumunt creationis exordia et divina foedera cum creatura, sic exorsus est: In principio creavit Deus coelum et terram. Quinque tantum sunt verba et cuncta in se claudunt et continent divina mysteria et mirifica sacramenta; ideo singula verba expendamus. In principio : DNÜN?3. Septuaginta Interpretes, In principio, Symmachus!? et Theodotio?!: In principio transtuleMs UA runt; Aquila interpretatur ?: In capitulo; Chaldaeus InInterpretsth terpres habet: *3122) 3, loco: N23; T291D autem tempoIn ug P | " il : 1 | P Idest in initio temporis; ris initium chaldaice designat. Secunda Editio Chaldaica, quae Targum lIerosolymitanum dicitur, transtulit: seunda: — NIO2IT13, idest: In sapientia *. Iuxta hunc sensum eliditur error impii In principto, uM : i ides , idest in Filio Manichaei, qui duo rerum principia posuit !5: unum bonorum, alh H- "n" . . "ter emer terum malorum; unum spiritualium, alterum corporalium: cum Deus Manichzel, hic ip principio, idest in Filio dicatur coelum terramque creasse. Et qui ponit duo prinpia — quidem sicut effectuum principium Patri appropriatur propter porerum : bonum : : S : - et malum. tentiam, ita exemplare Filio propter sapientiam, ut quemadmodum dicitur: Omnia in sapientia fecisti !*, ita intelligatur Deum omnia in principio creasse, idest in Filio. Ultima autem haec interpretatio secundum sensum potius est, Licet inter-. Quam secundum verbi translationem, quae mirum in modum favet peto e Tertulliano in libro Contra Prazeam "", Origeni?, Hilasecundum rj o1? et Augustino ??, qui verbum hoc ita exponendum cen- M ded sent: In principio, hoc est in Filio, qui Patris est Verbum ac Sapientia TOrgenes" rerumque omnium principium, per quem facta sunt omnia, ut patet rra Ioannis 7 ?!, qui etiam de seipso dicit: Ego principium, qui et lougustinus. Gen., ibid. 15, 145-146. 11) Ibid. col. 146. 12) Ibid. col. 144; 1o. De La Haye Biblia Maxima Versionum, vol. 1, pag. 2. 13) Ms. : Becadmin, et sic postea: Berescil, Cadmin, Bechocma. 14) Cf. Io. De La Haye op. cit. vol. 1, pag. 2. 15) Cf. S. Augustinus De Haeresibus ad Quodvoultdeum, Haeres. 46, (P. L. 42, 34). 16) Ps 103, 24. Pas., (P. L. 9, 143). 20) Confess., lib. 12, cp. 20, Ibíd. 32, 836-837. 21) Vr. 3. Vulg.: Omnia per ipsum facta sunt. quor pobis??, Favet etiam huic expositioni id quod in Psalterio de seipso dicit: In capite libri scriptum est de me 3, idest in principio Geneseos ; et iuxta hanc sententiam verti potuit verbum JUN": in principio, sive cum principio, et per principium ; tribus nanque his modis praepositio in apud Hebraeos accipitur. Prima acceptio est apud eos praecipua et frequentissima; secunda habetur Isaiae" 7: Cum sagittis el arcu ingredientur illuc ; tertia, Geneseos ?5: Per me iuravi. Sacri autem theologi Deum et ín Filio et cum Filio et per Filium mundum creasse?* asserunt. Unde Paulus ad Colossenses ?': Quia in ipso condita sunt universa in coelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive throni sive dominationes sive principatus sive potestales: omnia per ipsum el in ipso creata sunt. Prior vero interpretatio magis est secundum litteram, ut intelliprior vero gamus initio temporis Deum creasse coelum et terram; non quod j557 ct se. creaverit ea in tempore, sed in primo temporis instanti, quod tempus Tea dici nullo pacto potest, sed tantum temporis principium. Sicut enim principium lineae non est linea, sic temporis principium tempus non est; ita quod Deus citra omnis temporis morulam coelum terramque creavit, adeo ut creatio rerum minus momento perfecta sit. Ita exponit — eique favent Divus Basilius in Hezaemeron?; Divus Ambrosius Pus eiusdem sententiae est in 1 libro Hexaemeron ?**; est eadem Hebraeorum *t ^ben Ezra. expositio, qui verbum hoc intelligendum asserunt quemadmodum dicitur: In principio regni Sedeciae??", in principio regni Iechoniae, moe sensu ettIn principio regni Ioachim?. Hoc in Glossa Hebraeorum "ius, habetur ??, cui etiam Aben Ezra subscribit 9. Iuxta hunc senestie sum eliditur Aristotelis error, qui mundum Deo coaeternum Deo tecit. fecit *, eum asserens nec principium aliquando habuisse nec habiturum finem. Sunt ex Graecis etiam nonnulli 35, inter quos etiam Theodopueros retus?5, qui ita exponunt: In principio, idest in primis, aut primum, idest in primis, iuravi, ctc. 20) Ms.: Creatum. 27) 1, 10. Vulg.: Quoniam, etc. 28) Hom. 1, (P. G. 29, 15). 29) Cp. 4, (P. L. 14, 127-130). 30) Ier 28, 1; 49, 34. 31) Ibid. 27, 1. More Nebuchim, part. 2, cp. 30, pag. 271-275 ; Santes Pagninl Thesaurus Linguae Sanctae, sub radice: QNA, col. 2594. 33) Biblia Rabbinica, f. 2*. 34) De Coelo, Wb. 2, cp. 1, t. 1, pag. 279. 35) Cf. S. Io. Chrysostomus Hom. 3 in Gen., (P. G. 53, 30); Severlanus Dc Mundi Creatione, Orat. 1. ibid. 56, 433. 36) Quaest. in Gen., Interr. 4-5, lbid. 80, 82-86. et sic eliditur error illorum, qui dicunt Deum ministerio angelorum mundum crenssc. Expositio Hnb. Sulomonis. Dictio haec: Il'UN23, In elementa resoluta et iterum diverse recomposita, mirubiles frcnnos sensus praesefert. Recte homo dicitur parvus mundus, quina in homine inveniuntur tres mundi partes : creavit Deus coelum, antequam cetera constitueret, Per hunc sensum eliminatur error illorum, qui impie asseruere ?? Deum ministerio angelorum ceterarumque spiritualium creaturarum coelum et terram ceteraque corporalia creasse. Nam si primo omnium coelum terramque creavit, non erant angeli quorum ministerio uteretur in corporalium productione: alioquin non primo omnium, cum creaturae spirituales essent primae eaque suo aevo praecessissent. Huic tamen expositioni refragatur Rabbinus Salomon hebraeus, dicens 9 PYwWN"73 non significare ordinem creationis, dicendo quod haec praecesserint, quia, si hoc significare voluisset, dixisset: [1909 NS, prius, aut in primis; ipse vero cum Aben Ezra?? dicit ** verbum: P'UN"3, * esse in regimine genitivi sicque esse intelligendum quod dicitur: in principio creandi Deum coelum, sive quo creavit Deus coelum et lerram, lerra erat, etc.; ita quod per PYWN?O3 temporis initium ipsi exponunt, sicut dicitur Ieremia*: In principio regni Ioachim, etc. Sed occlusam in hoc verbo sapientiam si quis attendat, videbit in ea dictione universam de mundi rerumque omnium creatione apertam et explicatam rationem. Siquidem ex huius vocabuli in elementa resolutione ac diversa eorundem adinvicem compositione, tota haec oratio duodecim nominum hebraice texitur: P3 P'wWwN "2323 3N 3n rv"3 VN 23" DV VN UN ONU. idest: Pater in Filio, sive per Filium, vel in Filio principio et fine, creavit caput, ignem, fundamentum magni hominis foedere bono. Yn ultima dictione t littera mutatur in J^, quod Hebraeis frequentissimum est in litteris eiusdem pronuntiationis. Quam mire hic prima expositio elucet, quod Deus Pater in Filio, vel cum Filio, vel per Filium mundum creaverit! Filius autem principium ac finis, sive quies dicitur, iuxta illud: Ego sum alpha et omega, principium et finis . Sed magnus hic homo quid significat ? Mundus ipse. Nam sicut homo est parvus mundus; ita mundus est magnus homo. Hinc sumpta occasione, tres mundos, intellectualem lib. 2, dist. 7, cp. 7-9; S. Thomas S. Theolog., 1*, q. 75, a. 3-4 ; Nic. Lyranus Biblia cum Glossis, etc. vol. 1, f. 29*; Io. Buxtorflus fllius Dissertationes Philologico- Theologicae, Dissert. 5, De Nominibus Del, png. 265. 38) Biblia Rabbinica, f. 2*. 39) Ibid. 40) Ms.: Dicunt. videlicet, coelestem et corruptibilem, per tres hominis partes aptissime figurat. In homine prima pars caput est; altera a collo ad umbilicum; inde ad pedes usque, tertia. In capite cerebrum est fons cognitionis; in pectore cor fons motus et vitae et caloris; in tertia demum genitalia membra principium generationis. Itidem autem in mundo suprema Pars intellectualis, nanque ad intelligendum creata est; pars altera coelum est, principium motus, vitae atque caloris; pars vero sublunaris generationi et corruptioni manifestissime subiecta est. Primam Moyses vocavit caput, quia fons totius cognitionis; secundam, ignem, quia coelum igneae naturae putatur; tertiam, fundamentum magni hominis, quia per eam totum hominis corpus fundatur ac sustinetur. Verum quia inter haec foedus est perpetuae pacis et amicitiae, hinc subiecit: Foedere bono, de quo foedere per Ieremiam**: Dominus dicit: Si pactum meum, hoc est foedus pacis et amicitiae, inter diem et noctem, et leges coelo el terrae non posui ; quod foedus utique bonum est, quia ad Deum, qui est ipsum bonum, dirigitur 45, ex lo. Pico Mirandula desumpta fuit. Ait enim in Heptaplo, Seplima ezpositio, cp. ult!mo, Exposilio primae dictionis ides! in principio (slIne numerntione follorum): «Sed cogitamus per alam interpretandi rationem gustum dare lectoribus rnosaicne profunditatis... Libuit periclitar! in prima operis dictione, quae apud Hebraeos Brescit, apud nos in principio legitur, an ego quoque, usus regulis antiquorum, eruere In lucem Inde cognitu dignum aliquid possem. Igltur prueter spem menm, praeter opin!lonem inveni! quod neque inveniens ipse credebam, neque credere alii facile potuerunt universam de mundi rerumque omnium crentlone rationem in una ea dictione apertam et explicatam. Rem dico mirabilem, Inaud!tam et incredibilem. Sed mox credetis si attenderitis et res ipsa verum me demonstrabit... Dictio illa apud Hebraeos hoc modo scribitur: TYWN?23, Bereshit. (Dictiones hebraicae & nobis adiectae fuerunt; ene desunt in textu, sed spatium vacuum earum loco relictum fuit). Ex hac igitur si tertiam litteram primae coniungamus, fit dictio: 3N, Idest ab. SI geminatae primae secundam uddamus, fit : ^22, 1dest bebar. Si praeter primam omnes legamus, fit: TU'UN?, idest resit. Si quartam primae et ultimae conectamus, fit: 13, idest sciabal. Si tres primas quo lacent ordine statuamus, fit: N12, idest bara. Si prima omissa, tres sequentes, fit: WVN^, idest rosc. SI omissis prima et secunda, duas sequentes, fit : YN, idest es. Si tribus primis omissis, quartam ultimae copulemus, fit: TY, idest sefh. Rursus si secundam primae, fit: 2", idest rab. Si post tertiam quintam tum quartam statunmus, flt : V*N, Idest hisc. SI! primas duas duabus ultimis congmentemus, flt: TY'2, idest beri!h. Si ultima primae, fit ultima dictio et duodecima, quae est: 2n idest iob verso, quod frequentissimum est npud Hebraeos thau in thet elementum. Videamus autem quid primo haec latine significent : tum quae per ea non ignaris philosophiae de tota natura mysteria revelentur. Ab patrem significat ; Bbar in filio et per filium (utrumque enim significat beth praepositio) ; Rescif, principium ; Sabath, quietem et finem; Bara, creavit; Ros, caput ; Es, ignem ; Seth, fundamentum ; Rab, magni; Hisc, hominis ; Berith, foedere ; Tob, bono. Et totam sl ordine consequenti orationem texamus, erit huiusmodi: Pater In Filio et per Filium principium et finem, sive quietem, creavit caput, ignem et fundamentum magni hominis foedere bono: haec tota oratio ex primae illius dictionis resolutionem et compositionem dissultat». Et sic prosequitur usque nd flnem huius interpretationis, quam S. Auctor aflert lisdem fere verbis. intellectualis, ignea, et terrestris. Creapit. Iuxta theologos creare cst ex nihilo producere. Differentia inter creare, Jormare et [acere ab Hebraeis statuta, quam Aben Ezra non approbat. A Sanctis Patribus vnrie exponitur hoc verbum: creare. Iuxta etymologiam creare est novrim rem producere, sve ex nihilo, sive ex aliquo. Creavit. Hebraice: N13. Chaldaice: N13. Communis est omnium theologorum sententia creationem esse actionem divinam, qua ex nihilo aliquid producitur. Eadem nonnullorum ex Hebraeis fuit opinio, quam A ben Ezra refert 55: «Multi, inquit, exponentes dicunt quod TN2 v^ ww DnNU€Oanv. creatio est productio ex nihilo ; et hi differentiam statuunt inter N^"3, "W^ et ny, creare, formare et facere; creare, dicunt, est ex nihilo aliquid facere; formare, enti creato figuram induere; et facere, est membra singula ordinare. Atque tali pacto exponunt illud Isaiae*': E! omnem, qui invocat nomen meum, in gloriam meam creavi eum, formavi eum et feci eum ; ubi in hebraeo haec tria verba habentur. Hos Aben Ezra redarguit, dicens *? eos oblitos esse quod dicitur: Creavit Deus cele grandia? ; et paulo post: Creavit Deus hominem 9? ; et Isaiae?: Formans lucem el creans lenebras, faciens pacem el creans mala. Verbum N^395 Septuaginta transtulerunt: 'Ezotjocv, hoc est fecit, sicque legunt ex Graecis D. Basilius in Hezaemeron 5, Ioannes Chrysostomus super Genesim, * Origenes55, Athanasius* et alii non pauci 9; ex Latinis etiam D. Ambrosius, D. Augustinus, tractans praememoratum locum Isaiae in libro primo Contra Calumniatorem Scripturarum 59, assignat discrimen inter creare et facere: quod creare proprie est esse ex aliquo; facere vero ex nihilo. Verbo etiam creandi in graeco correspondet : tto, quod etiam condo significat, unde et urbes creari dicuntur; Marcus enim Cicero Romulum urbis Romae creatorem vocat et principem 9?, ut in praefato libro asserit Augustinus? Verbum etiam creo venit a voce graeca: «péac, quod est caro; unde creare est?? quasi producere, sive carnem facere: quo pacto animalia procreari dicuntur; et inde ibid. 206, 267. 57) Ct. Procopius Comment. in Gen., ibid. 87, 38-39: Cosmas Topagraphia Christiana, Mb. 1, ibid. 88, 75-78; Anastasius Sinaita In Hexaem., lib. 1, ibid. 89, 857-860; Georg. Cedrenus Hist. Compendium, ibid. 121, 27. 58) Heraem., lib. 1, cp. 2-4, (P. L. 14, 124-130). 59) Cf. cp. 23, ibid. 42, 632-634. G0) Ms.: Princípes. 61) Cf. De Fide et Symbolo, cp. 3, (P. L. 40, 184). 62) Ms.: Et. etiam crescere, quod non solum de animalibus, verum etiam de plantis et fructibus dicitur; unde Marcus Cicero De Finibus ? : « Omnium rerum, quas creat natura et tuetur». In universum ergo haec vox, tum apud Latinos tum etiam apud Hebraeos, rei alicuius novae productionem significat, sive sit ex nihilo sive ex aliquo. Ita Rabbinus David in libro Radicum** assignans differentiam inter N'13 et "M*, creare et formare, quod hoc $5 secundum de re corporea, sive quae habet esse in corpore, vel est susceptiva sensibilium potentiarum, sive de ipsis sensibilibus potentiis dicitur; primum vero de qualibet re sive de innovatione cuiuslibet rei, quae de non esse ad esse procedit. Noster etiam Interpres illud Numeri *: N'3* P'AN'337DN: Si creaturam creaveril, transtulit: A RUEDA ) Si rem novam creauerit. Quamvis autem in Scripturis frequentior huius vocis significatio aptata sit his, quae ex aliquo producta sunt, maxime quando quid Dei iussu ex alio educitur, sicut dicitur creasse hominem et animalia et plantas et alia quaecumque suo iussu, ex aliqua materia prodierunt: hoc tamen in loco productionem ex nihilo oportet intelligere, sive illa creatio sive factio dicatur, cum sit haec productio prima, quae nullam materiam supponit. Neque enim physica haec. generatio est, quae a naturali potentia per motum in tempore fit subiectumque necessario supponit; sed hyperphysica generatio est, quam *' hic creationem vocamus, quae, cum nec fiat in tempore, nec aliqua sive alteratio sive transmutatio interveniat, nullum subiectum requirit. Quamobrem Ioannes Grammaticus recte interpretatur$? Aristotelem, qui dum negat Deum esse factorem mundi, in hunc sensum negat non esse factum, idest per modum mutationis, sed magis dicendus productor. Ait enim 1$? De Generatione?? « Nunquam videtur Aristoteles protulisse effectricem mundi causam esse Deum. Asserit enim facere nihil aliud esse, quam via quadam et per modum generandi aliquid in lucem adferre. At Deus neque tempore operatur, neque sine subita perfectione. Ex eo igitur negat mundum fecisse, sed Asclarascim. 65) Ms.: Ho. 66) 16, 30. Vulg.: Sin autem, novam rem fecerit. ruptione Aristotelis, lib. 1, text. c. 53-55, Comment. 112, pay. 67-68. Differentia assignata a R. David Kimchi inter creare et formare. Hoc tamen loco productio ex nihilo intelligenda est, quin actio crentiva Dei uullum subiectum habuit. Hoc sensu Io. Grammaticus defendit Aristotelem negantem Deum esse factorem mundi, cum potius dicendus sit productor. His primis verbis Moyses elidit errores Platonis, Aristotelis et Epicuri, qui quandam neternitatem mundo iribuebant. Deus. Hoc nomine: DUn?N, indicatur Dei aeternitas et omnipotentia, divinae naturae magis dicendum esse eum produxisse ». Quae hicaIloanne Grammatico dicuntur, videntur cum nostris theologis convenire. Neque enim nos, cum dicimus mundi creationem esse productionem ex nihilo, ponimus aliquod subiectum quod sit ipsum nihilum, ex quo quid fiat: habet enim manifestissimam contradictionem; sed intelligimus dictum ex nihilo negative, idest non ex aliquo, sine nulla praeiacente materia, idque infinitae Dei potentiae tribuimus, qui omnem artem ?!, omnem naturam sua virtute immensa supervincit. Non tamen negamus quin possit quaedam passiva potentia in creaturis?? ipsis considerari antequam conderentur et in seipsis existerent; in Deo enim quodammodo erant, ut produci possent et creata extra illum existerent. Advertendum hic est Moysen his verbis tres ethnicorum philosophorum errores elidere, dum dicit Deum creasse, idest ex nihilo mundum produxisse. Primum Platonis qui posuit tria aeterna ?: Deum, ideas et $A5» "4, idest materiam, et de tali aeterna materia Deum dicebat mundum fecisse. Aristoteles mundum asserebat?? Deo coaeternum, a Deo tamen dependere, sine principio et fine". Epicurus" et quamplures alii? inane et atomos aeterna ponebant, et in principio naturam quosdam atomos solidasse in terram, alios in aquam, in aerem et ignem. Nam si creavit, idest de nihilo produxit, non ergo ex increata materia fecit, aut ex aeternis atomis et inane; et si in principio temporis, mundi coaeternitatem dissolvit. Deus. Hebraice: DN. Chaldaice: M. Mirifica in hoc verbo sacramenta ac magna mysteria continentur. Hic luce clarius immensam Dei virtutem, aeternitatem, essentiae unitatem ac divinarum Personarum trinitatem licet admirari. Dum enim dicitur in principio temporum mundum creasse, ideo perspicitur ante tempora aeternaliter extitisse, et qui in conditionis initio tanta celeritate operationis ex nihilo coelum terramque creasse declaratur, 41, 136); Aristot. Metaphysic., lib. 1, cp. 6, t. 2, png. 489. 74) Ms. : Ile. 75) Cf. supra Dissert. 5. 76) De Coelo, lib. 2, cp. 1, t. 1, pag. 279; De Mundo, cp. 6, Ibld. pag. 275- 218; Melaphgsic., lib, 1, cp. 2, t. 2, pag. 485; lib. 7, cp. 1, pag. 523. 77) Ct. Lactantius Dirínae Institut., lib. 3, cp. 17, (P. L. 6, 401-402); S. Augustinus Epist. 118, cp. 4, ibid. 33, 445 ; De Civitate Dei, lib. 8, cp. 5, Ibid. 41, 230; cf. etiam Dissert. 6, not. 11-12. cp. 4, t. 2, pag. 487. eius omnipotentia indicitur, cui voluisse facere est, ut per incomprehensibilem operationis celeritatem incomprehensibilis operator exprimeretur, qui tantum opus brevi ac exiguo minus momento, temporis initio sua operatione absolveret ac voluntatis effectus sensum temporis praeveniret. Scire praeterea oportet Dei nomen D'"oN, hica Moyse positum, pluralis esse numeri, ab nON deductum, sicut etiam *JTN ab DN quae siquidem vox non solum Deum, sed etiam angelos atque homines heroas, tum ac principes sive iudices virosque praeclaros [significat], sicut patet vel parum exercitato in Sacra Scriptura; nusquam tamen eo nomine peculiarem angelum aut hominem denotamus, sed multos simul. Quidam tamen ex Hebraeis, ?? et nonnulli etiam ex nostris 99, negant vocem hanc pluralis esse numeri; sed ambo convincuntur; manifestissime enim in omnibus Scripturae locis, ubi non significat Deum, semper in plurali significatione accipitur, quemadmodum Psalmo?': Minuisti eum paulo minus ab angelis; ubi stat D'158N €? pro angelis, ut Chaldaeus Interpres et Septuaginta transtulerunt. In alio quoque Psalmo *?: Deus stelit in synagoga deorum ; in medio autem deos diiudicat, ubi stat pro iudicibus; et alibi: Diis non detrahes*?* ; et iterum: Ego dixi: Dii estis*?, Sed inquiunt quod, quando pro Deo vero accipitur, non potest pluraliter significare, aliter non iungeretur verbo singulari, ut hic dicitur: N13 cy *?N. creavit, et non creaverunt. At nos, ex opposito, in multis locis Sacrae Scripturae, ubi verum Deum significat, adiectivo pluralis numeri [dicimus] iungi ac etiam verbo. Nanque Genesis 20, ubi nostra E ditio habet ?*: Posiquam eduxit ivy WS, Phirusc Atorah, f. 5*. Munsterus: « ludaei dicunt hunc loquendi modum : pv E REPSL de proprietate linguae, nempe quod minores plurali numero et reverentiae causa loqui soleant cum mnioribus, et quod maiores de seipsis quoque loquantur perinde ac si multi essent », Critici Sacri, t. 1, part. 1, col. 1. Vatablus : « Quidam Hebracorum dicunt D'noN voenri Deum, quod sit Dominus et iudex omnium s. Ibid. col. 14. 80) Caietanus In Quinque Mosaicos Libros, f. 1*, dicit esse idiotismum linguae hebraicae; cf. S. Hieronymus Epist. 25, (P. L. 22, 429); Hebraic. Quaest. in Gen., ibid. 23, 947; Hugo Rotomag. Tract. in. Hexaem., lih. 1, lbid. 192, 1252; Io. Drusius Eiohim sive De Nomine Dei, ubi fusius tractat" hoc urgumentum. Critici Sacri, t. 1, part. 2, png. 298-318. 81) 8, 6. 82) Ms.: Eloim, et infra. 83) 81, 1. unitas et trinitas Personarum. Nomen hoc pluralis est numeri. Ali tamcn negant, Sed falso; Sacra enim Scriptura nultoties eo nomine pluraHiter utitur. Non est pluralis maiestatis, ut falso asserunt Rab. Aben Ezra et R. David ; in S. Scriptura enim saepe reperitur nomen Dei in singulari. me Deus de domo patris mei, Hebraica Veritas habet: | Postquam eduxerunt me dii; 2 Regum, ubi dicitur ?: Quae... autem, ut populus fuus Israel, gens una . .., propter quam ivit Deus ut redimeret sibi eam...? Hebraica Veritas habet: Pro qua iverunt dii. Nec potest hoc de Moyse et Aaron dici, nam in Paralipomenon ponitur $$ nomen Domini *etpaqpágpacovy 89, Iosue ultimo 9, ubi dicitur: Non poteritis servire Domino, quia Dominus... sanctus ipse, Hebraica Veritas: Quia OV1oN 9?! sancli ipsi. Isaiae 54*?: Dominabitur tui qui te fecit, Dominus ezxerciluum nomen eius, hebraice: Dominatores iui faclores tui ; ponitur autem ibi nomen «etpo'(páyquatov. Sic Ieremiae 23?3: Pervertistis verba Dei viventis Domini ezercituum, Dei nostri, hebraice: Deorum viventium, ubi identidem nomen retpa[p&gu.atoy ponitur. Ex quibus locis liquido patet quod nomen D 98. etiam quando pro vero Deo ponitur, tenetur pluraliter cum et voci adiectivae plurali ac etiam verbo iungatur. Propter haec Aben Ezra fatetur ** nomen D'9N pluraliter significare cum pro Deo accipitur; sed inquit hoc esse moris linguae sanctae, causa reverentiae et honoris, quemadmodum in lingua ismaelitica minores in plurali numero alloquuntur maiores. Identidem et Rabbinus David de voce *JN dicit?* In lingua etiam italica consuetudo est venerabiles personas [loqui] numero plurali. At hoc merum hebraicae perfidiae commentum est. Si enim hoc ad praeclariorem Dei honorem esset dictum, perpetuo certe debebat observari, cum honor illi perpetuus debeatur; et tamen in Sacra Scriptura saepissime legimus sanctissimos viros singulari numero Deum esse allocutos atque ad Deum dirigentes sermonem usos esse nomine 5s, noN, "TU, DM et aliis nominibus ?€ singularibus. Praeterea si nullum in hoc verbo lateret infra. S. Hierongmus: « Nomen Tetragrammaton, hoc est, quattuor litterarum, quod proprie apud Hebraeos in Deo ponitur, idest duabus Ia, quae duplicata ineffabile illud et gloriosum Del nomen efficiunt; dicitur autem ineffabilis, non quía dici non potest, sed qu!a finiri sensu et intellectu humano nullatenus potest, ideo nihil de eo digne dici potest, quia ineflabilis est ». De Deo et Nominibus eius, (P. L. 23, 1308). 90) Vr. 19. 91) Ms.: Elohim, et infra: Adonaí. 92) Vr. 5. 93) Vr. 38. 84) Op. cit. f. 2*. 95) Op. cit. sub voce: 2I. 96) Pro nomine: *?N, cf. Ex 34, 6; 2 Esr 9, 31; Ps 76 (hebr. 77), 14 ; pro nomine: ;12N, Ps 85 (hebr. 86), 12; Dn 2, 23; pro nomine: TU, Gn 8, 5; 17, 1; pro nomine: ;i|*, Pe 113 (hebr. 115), 17-18 ; et Ps 110-112 (hebr. 111-113), 146-148. 150 (hebr. 147— 150), qui omnes incipiunt ab; :/* Yoon; pro aliis nominibus: mo», Ps 9, 33 "m, Ps 113, (hebr. 114), 75 YTND), Ia 3, 1. mysterium, sed tantum honoris causa eo usus est Moyses, cur non magis nomen «erpapápgatoy posuit, quod est multo honorabilius, quapropter ineffabile ab eis putatur? Abhen Ezra aliud finxit commentum ?, Deum significari plu- 1tem taisa. est rali numero propter pluralitatem virtutum aut idearum, quae sunt p^. pua in illa simplicissima divina natura. Sed neque hoc probare possum, *!gniücari plurali numero est enim valde irrationabilis cavillatio. Si enim Deus propter virtutum ad significanpluralitatem nomine plurali significatur, tunc vel tales virtutes, quas uu ipse dicit, sunt quid creatum, vel quid increatum. Non quid creatum, '""" 5 e quia tunc aliqua creatura creasset mundum, vel cooperata esset Deo in creatione mundi, quod non admittunt Hebraei; asserunt enim solum Deum creasse mundum 9, ac propterea angelos secunda die creatos dicunt ??, ne, si prima die creati dicerentur, Dei in creatione mundi cooperatores putarentur. Si vero sunt quid increatum: vel procedunt a Deo, vel non. Si non: ergo sunt plura increata omnino diversa: ergo et plures dii, quod est falsissimum. Si ergo procedunt a Deo, habemus intentum. Praeterea nullus homo recte dicitur ho mines propter quavirtutes enim rumlibet vírtutum pluralitatem, quia dicendo homines, intelligitur j4om sont cuve pluralitas suppositorum: ergo multo minus ipse Deus; etenim sicut Deo: identitas causa est unitatis, sic diversitas pluralitatis et multitudinis. Si ergo homo non potest dici plures homines propter virtutum pluralitatem, cum tamen suae virtutes diversae sint naturae ab eo: ergo nec Deus, cuius virtutes sunt omnino idem cum eo, cum sit natura simplicissima; quod etiam conceditur ab Hebraeis. Adhuc dicunt Hebraei !!? quod, quia Deus in sapientia, bonitate E pchtecd ac potentia mundum creavit, quae sunt tres divinae proprietates, prop- Hebraeorum, n" ] . qui dicunt hoc terea dicitur: CnoN creavit. Verum et hoc est commentum; nam SiC modo signicreati fuerunt angeli? Rab. Jochanam dicit creatos fuisse dle secundo. Rab. Haninn vero dic quinto. Et scito quod secundum verba utriusque, angeli conditi fuerunt una cum nquis, hoc est die secundo, quia scriptum: Sit ezpansum (firmamentum) in medio aquarum : et die quinto, quia lectum : Producant aquae ». Bereshit Rabba, I, 3, Editio Theodor-Albeck, pag. 5; III, 8, pag. 24; Talmud Babyl., Hagigah, f. 12*:; cf. Nic. Lyranus op. cit. f. 29*. 100) Cf. Io. Buxtorfius flüus Dissert. Philologico- Theologicae, Dissert. 5, pag. 266. Faglus : « Sententia Rab. Nachman, Deus ena *N, quasi à onu, idest robur eorum, scilicet creaturarum, denominatur, eo quod sít virtus pirtutum : Tri31 n2, idest suprema illa vis unde sunm vim et substantiam habet quidquid est uspiam in rerum natura », Critici Sacrl, t. 1, part. 1, col. 5. ficar!l Deum mundum creasse in sapientia, bonitate ac potentia. Sed Moyses hoc loquendi modo usus est ad signlficandam pluralitatem divinarum Personarum in Deo. Ideo nomen Dei ponitur jn plurali et verbum in singulari : quod semper observatur cum noDeus operatur per potentiam, sapientiam et bonitatem sive amorem, sicut artifex operatur per artem suam, puta per regulam directivam, per potentiam transmutandi materiam et per finis intenti amorem, puta lucri. Modosi Deus plurali nomine significatur propter sapientiam, bonitatem et potentiam, hoc de creato artifice multo congruentius diceretur, quia haec magis in artifice quam in Deo differunt, cum in artifice re absoluta differant: quod non potest esse in Deo. Cum etiam Moyses, videns populum ad idololatriam proclivem et propensissimum eumque de unitate Dei instruens, pluries praecavisset ne plures deos colerent, sicut in Deuteronomio legimus ! ; Audi, Israel : Dominus Deus luus, Deus unus esl; et iterum: Videte nunc quod ego sim solus, el non est alius Deus praeler me?"?, et alibi pluries 13: nunquam Deum plurali numero significasset nisi in hoc nomine lateret mysterium pluralitatis divinarum Personarum in Deo. Neque enim quamcumque pluralitatem nomen hoc significat, sed Personarum, ut constat ex omnibus aliis Scripturae locis, quando pro vero Deo non sumitur. Cum ergo Moyses, Spiritu Sancto afflatus, ONYON N^23 dixerit: Dii creavit, hunc proculdubio esse horum verborum sensum intelligimus, ut divinarum pluralitas Personarum in verbo ayap et unitas essentiae in singulari verbo creavit intelligatur; et quomodo tres divinae Personae non tres dii, sed unus sunt Deus; propterea Chaldaeus Interpres transtulit: ^; Septuaginta: Geóc, et T1 Translator noster: Deus, omnes in singulari. Ulterius dicimus convenienter valde esse dictum. Actio enim, teste Philosopho ^5, suppositorum est; in divinis supposita plura sunt. Omnium autem divinarum Personarum ad extra una ac indivisa est actio. Hinc per D'noN plura supposita, per singulare autem verbum unica actio demonstratur. Unde quotiescumque in Sacra Scriptura D'noN Deum verum significans, verbo iungitur, quia verbum actionem significat, ipsum verbum singulari numero poni consuevit, ne plurificari videatur actio et virtus agentium, quae prorsus est una. Secus vero cum nominibus adiectivis coniungitur; tunc enim non curat Scriptura ponere adiectivum in numero plurali, quoniam per illud nec actio nec virtus ac proinde nec eius substantia sive essentia plurificatur. Quare concedimus tres existentes, tres sapientes, tres aeternos, tres creantes; secus tamen si substantivum nomen sit adiunctum; non enim tres Deos aut tres creatores dicimus, quamvis B. Athanasius in Symbolo nec priores concedat !5: hoc tamen sapienter et ad necessariam cautelam, ob sensum falsum qui posset inde accipi; nimirum si hae voces substantive acciperentur, negare etiam videtur posse dici tres divinas Personas esse Deos aut Dominos. Quod tamen Magister Sententiarum 5 et omnes fere theologi videntur admittere, et hic a Moyse divinae Personae Dií appellantur. Et quidem si hoc plurale: Dii, non aliud significat quam habentes deitatem et de Personis vere dicitur quod sunt habentes deitatem, cur igitur et hoc non dicatur quod sunt Dii? At si oculatius verba Athanasii consideremus, videbimus eum non negare tres divinas Personas esse Deos aut Dominos, sed esse tres Deos aut tres Dominos. Quamvis enim confiteamur tres esse Personas divinas et esse eas Deos, non tamen dicimus tres esse Deos. Fallacia enim est a divisis concessis ad coniuncta, quam P hilosophus hoc explodit 1? exemplo: ille est citharoedus et ille est bonus, non licet inferre: ergo citharoedus bonus; bonitas quippe de homine primum ut homo est praedicatur; postmodum vero non ut homo de eodem, sed ut citharoedus dicitur. Sic in re proposita. Cum enim dico de Personis quod Dii sunt: verum dico, quoniam sunt habentes deitatem et de eisdem verum est dicere quod sunt tres, cum vere sint tres Personae. Nec tamen propterea admittitur: ergo tres Dii: quia cum semel et divisim concessum est esse tres, hic numerus ad Personas pertinet; si autem concederemus coniunctim: tres sunt Dii: iam idem numerus ad deitatem pertineret et sic plurificaretur deitas. Posset tamen dici: tres Dii, si illud: Dii, appositive maneret, in hunc sensum: tres, qui sunt Dii. Neque vero inficior dici potuisse: Dii creaverunt, sicut dicitur: Pater et Filius sunt spirantes, vel spirant, et quemadmodum infra 192, 583-591). 107) Cf. De Interpretatione, cp. 13, t. 1, pag. 26; De Reprehensione Sophistarum, lib. 2, cp. 3, ibid. pag. 190 ; De Moribus, lb. 1, cp. 6, t. 2, pag. 4-5 ; Metaphysic., lib. 4, cp. 6, png. 512; cp. 9, pag. 514. men Del iungitur verbo; non autem quando iungitur ndiectivo, nisi cum magna cautela ob periculum falsi sensus. Et sic dici potest quod tres divinae Personae sunt Dli, idest habentes deitatem ; non autem tres. Dil. Quamvis etium dici potuisset: Dii creaverunt, Moyses tamen, ut vitaret periculum falsae interpretationis, dixit : Dii ereapit, ad indicandam nctionem Trinitatis sImul operantis. Coelum. Hoc nomen tum in singulari tum in plurali vertitur aVulgata. Terram. Varlae interpretationes huius nominis. etiam dicetur: Faciamus hominem ad imaginem el similitudinem nostram 198: et alibi etiam pluries nomen D'Wn9N verbo plurali iungitur, 1? dum tamen verum Deum significat. Quoniam autem tunc vere data esset occasio errandi ignorantibus mysterium, ideo Moyses sapientissime et vigilantissime ex omni parte providit, sic dicendo: D'39N N"3: Dii creavit, ut simul Personarum pluralitatem in . T1 TY T verbo OUT N. exprimeret, et unitatem essentiae et actionis in singulari verbo N13, servaret. Quod quidem mysterium si aliquo Scripturae loco erat indicandum, maxime certe in hoc ipso exordio opportunum erat, ubi conmune rerum omnium creationis opus narratur, quod est tota simul Trinitas operata. Coelum. Hebraice: DQWV23V/A1. Chaldaice: N*!3U. Graece: Obpavóc, c -. T^Toai quasi ópavós, ut ait D. Ambrosius in Hexaemeron 3, ab ópáa, quod visui sit pervium et minime densum, ut aqua et terra. Pluralis semper numeri apud Hebraeos, Latinus tamen Interpres modo coelum in singulari, modo coelos transfert. Hanc dictionem itaR abbinus Iosi, filius Chanina,etRabbi Toseph interpretantur !U: QW«Ó wj quasi: DYO DV hoc est: ibi aquae ; alii vero !!?; D' VN: ignis el aqua, quasi coelum natura sit. quodammodo inter ignem et aquam media. Terram. Hebraice : vown. Chaldaice: Ny^N. Graece: I'5 a (à, idest yop, quasi 7| z&vta ypoboa: omnium susceptiva ?*, Latine autem sic dicitur quasi tetra, quia obscura. Dicitur autem, secundum nonnullos Hebraeorum, terra: V^N a radice vm U3, quod est currere, quod op. cit. sub radice : DU, col. 3011. 112) Cf. Rab. Salomon op. cit. f. 2*; Talmud Babyl.. loc. cit. ; Bereshit Rabba, IV, 7, pug. 31; Ginzberg The Legends of the Jews, V, png. 7, not. 16. Fagius: «O^IQWU vox est composita ex DV et D'IQ, quod ibf sun! aquae ; vel, ut sentit R. Nachmann, ex Q et [D?^D, quia sunt aquae; vel ex NU et. Q2, idest sustine aquas, quod coelum aquas sustinet; vel ex UN QU et D')2, quod scilicet ibi est ignis ef aqua, vel quod Deus ignem et aquam commiscendo ex utroque elemento coelum confecerit»s. (Col. 6. 112)») Cf. Etymologicum Magnum, sub voce: v3. 113) Cf. Lekah Tob, Gn 1, 1. Hebraice: 210 np?. idest Bona doctrina, Commentum in Pentateuchum ex antiquis Rabbinis, opera aab. Tobiae Ben Eliezer confectum, saec. XI; Pagnini op. cit. sub voce : yoN » col. 175. super eam currat et circumagatur iugiter sphaera. Differt autem a 523m: nam illud est commune nomen habitabilem et inhabitabilem terram [significans], hoc autem habitabilem significat. Quid autem per coelum quidve per ferram intelligendum sit, non una omnium est sententia. D. Basilius "54, Ioannes Chrysostomus 5 D. Ambrosius in Hezaemeron 35 et multi alii !?, per coelum simpliciter intelligunt corporalem creaturam, hoc est corpus coeleste; D. Augustinus??? et Origenes? intelligunt spiritualem creaturam, hoc est angelos; Venerabilis autem Beda? et Strabus?? coelum empyreum hic intelligunt, quod statim initio creatum repletum est concreatis angelis. Unde coeli nomine utramque naturam intelligunt, corporalem, idest coeli empyrei et spiritualem, angelorum, adeo ut eodem initio coelum angelosque creatos asserant. Postrema mihi admodum placet. Si enim, iuxta primam sententiam, coelestia corpora hic intelligantur, quod est firmamentum, quod secunda die factum esse dicitur!?, deinde quaestionem relinquit: cur enim de spiritualibus creaturis, hoc est angelis, nulla fit mentio cum sint maximae et inter creaturas praecipuae? Nec me fallit dixisse multos!? eo quod rudi populo loqueretur Moyses, qui spiritualium non erant capaces. Manifestissime enim in multis Sacrae Scripturae locis, et in hoc ipso libro, multoties de angelis mentio fit; unde si de illorum creatione nulla prorsus fit mentio, potuissent eos increatos credere. Si vero cum secunda sententia dicamus hic per coelum debere angelos intelligi, e contrario quaeret quis: cur de excellentissimo corpore, omnium dignissimo, nulla fit mentio, cum cetera multo viliora memorentur ? Si vero ad sensum tertiae expositionis accipiamus Ibid. 56, 433-484, quod olim S. Io. Chrysostomo tribuebatur. Cf. Bardenhewer Manuale di Patrologia, vol. 2, pag. 143. 116) Hezraem., lib. 1, cp. 6, (P. L. 14, 132-135). ficio, cp. 1, ibid. 44, 127 ; Procopius Comment. in Gen., ibid. 87, 39-42; Cosmas Topographia Christiana, lib. 1, ibid. 88, 79-82; Eustathius Heraem. Meltaphrasis, lib. 1, (P. L. 53, 875- 738. 118) De Genes ad Lliteram, lib. 1, cp. 9, (P. L. 34, 252); cp. 18, ibid. col. 258. Dialogus 1, Interr. 50, (P. G. 38, 922) ; Severlanus De Mundi Creatione, Orat. 1, ibid. 58, 431- 432; Theodoretus Quaest. in Gen., Interr. $, ibid. 80, 78-79 ; Procopius Comment. in Gen., ibid. 87, 27; Nic. Lyranus, op. cit. f. 23*, 32*. Ex Patribus, per coelum alii intelligunt corpus coeleste; alii angelos; alii autem coelum empyreum. Haec ultima sententia praeferenda videtur, quia in hac etiam duae primae continentur. Quod etium confirmatur ex Concilio Laternnensi, ex Decretalibus, ex textu hebraico, et ex usu loquendi Sacrae Scripturae. hic coelum empyreum et angelos simul creatos in eo, plana sunt omnia et silet omnis hinc inde exorta quaestio. Ita enim neque relinquuntur in hac creaturarum recensione primae ac potiores inter creaturas, nimirum summae illae creaturae spirituales et corporales, angeli atque illud primum coelum, quod graeca voce àpzópioy ?* Sancti vocarunt !?5, quasi igneum, propter loci eminentiam et lucis splendorem; atque expositio haec totum illud amplectitur quod in aliis desideratur. Continetenim D. Augustini expositionem, qui solius spiritualis [creaturae] meminit; continet etiam alteram D. Basilii, qui solam corporalem posuit; quoniam haec et spiritualem et corporalem complectitur. Haec itidem sententia in magno Lateranensi Concilio, sub Innocentio III celebrato, approbatur, dum Sancta Romana Ecclesia Deum ab initio corporalem creaturam, idest mundanam, et spiritualem, idest angelicam simul ex nihilo ab initio temporis creasse profitetur 129, Idem habetur in Decretalibus De Summa Trinitate et Fide Catholica, cap. Firmiter 9. Huic etiam Veritas Hebraica astipulari videtur, quae habet: Q'OwV, duali numero, quasi duo sint coelorum genera, spirituale videlicet et corporeum. Coeli etiam appellatione non solum corporale hoc visui pervium, cuius est in Sacra Scriptura acceptio frequentissima, sed etiam spirituales creaturae manifestissime accipiuntur, quemadmodum JDeuleronomio !?: Audite, coeli, quae loquor ; et Isaia?!??: Audite, coeli, etc., ubi habitatores coelestes oportet intelligi. Hanc angelorum in coelo empyreo una cum eo creationem illud B. Iob videtur astruere 1339: [/bi eras cum me laudarent ... astra matutina et iubilarent omnes filii Dei ? Felices illi spiritus eminentissimi illius ac omnium excellentissimi empyrei coeli lucidissima ac splendidissima astra ponuntur, mane simul Deum laudantia, hoc est'in suae creationis initio, ut egregie D. Gregorius exponit ??!, Illud etiam eiusdem Iob, dum Behemoth, idest diabolus, principium viarum Dei dicitur !??, qui nimirum cum cuncta Deus creans ageret, hunc primum condidit, quem ceteris angelis eminentiorem fecit, ut idem Doctor exponit !33, Apud De Coelo, lib. 2, cp. 5, q. 1, a. 2. 126) Cf. Denzinger-Bannwart Enchiridion Symbolorum, n. 428. 127) Aem. Lud. Richter Decretalia, llb. 1, tit. 1, cp. 1, col. 5. 128) 32, 1. Isaiam etiam legimus: * Quomodo cecidisli de coelo, Lucifer, qui mane oriebaris ? Non tamen me fugit multorum veterum Sanctorum fuisse sententiam angelos ante hunc visibilem mundum fuisse creatos. Fuit enim haec Gregorii Nazianzeni sententia 95, D. Basilii?" D.Hieronymi super epistolam ad Titum", D. etiam Ambrosii in Hezaemeron !*, et aliorum 9? ex antiquis, qui omnes existimant angelos multo ante hunc mundum visibilem fuisse conditos. Ioannes etiam Cassianus 4€, abbatis Sereni verba referens, nullum fidelium inquit dubitare «ante conditionem huius visibilis creaturae spirituales coelestesque virtutes Deum fecisse ». Verum Sancta Romana Ecclesia in Laterano magno Concilio determinavit angelos simul cum mundana creatura initio temporis ex nihilo esse creatos !!; nec tamen crediderim praefatos Doctores sensisse ante omnem corpoream creaturam fuisse creatos, sed 4? ante hunc visibilem mundum; nam temporis initio, quando angeli creati sunt, invisibilis omnino erat hic mundus. Et ita videtur intellexisse D. Gregorius, qui tractans illud B. Iob .: Ubi eras cum me laudarent... astra matutina? sic inquit 4: « Quia enim prima in tempore condita natura rationabilium spirituum creditur, non immerito matutina astra angeli vocantur. Quod si ita est, dum terra esset invisibilis et incomposita, dum tenebrae essent super abyssum !4, venturum diem subsequentis saeculi per lucem sapientiae existendo praevenerunt », Atque ita nos et cum mundana creatura et ante visibilem mundum angelos esse creatos dicere possumus. Ergo, ad propositum revertentes, per coelum hic angelos cum coelo empyreo vel, quod idem est, coelum empyreum cum angelis debemus intelligere. Verum quoniam haec in principio temporis creata asserimus, idest cum tempus incepit, nec potuit sine motu tempus incipere, cum sit motus mensura et motus primi corporis coelestis: hinc dicimus quod, Origenes Hom. 1 in Gen., (P. G. 12, 147) ; Procopius Comment. in Gen., ibid. 87, 34; S. Io. Damascenus De Fide Orthodoza, Mb. 2, cp. 3, Ibld. 94, 874; S. Hilarius Contra Auzentium, (P. L. 10, 612). S. Thomas asserit hanc esse concordem Graecorum Doctorum sententiam. Cf. S. Theolog., 1*, q. 81, a. 3, ad 1. Gn 1, 2. Alli tamen Patres asserunt angelos ante hunc mundum creatos esse ; sed videntur intelligere eos creatos fuisse ante hunc mundum visibilem, et quidem iní- tlo temporis, ut appnret ex D. Gregorio super lob. Et terram. Per terram aliqui Pntres et Aben Ezra hanc, quam cernimus, intelllgunt; quibus favere videtur modus loquendi S. Scripturae. Alii vero Inteiligunt materiam primam, ex qua factae sunt res corcum empyreum sit omnino immobile, simul cum eo primum mobile simul cum crystallino coelo — quae statim ab oriente in occidentem moveri inceperint ac cum eorum motu incepisse tempus, — creata fuisse; et quoniam haec duo eorpora non sensu, sed ratione percipiuntur, ideo cum empyreo annumerantur, quod est a sensibus nostris remotissimum et sola ratione percipitur. Et terram. Quid item per ferram intelligatur non omnium eadem est sententia. D. Basilius'*, Ioannes Chrysostomus?*,D.Ambrosius V, Tertullianus Adversus Hermogenem 18, de materia: et ex Hebraeis Aben Ezra? et multi alii !5' ferrge nomine hoc in loco eam significare volunt, quam oculis cernimus. His autem favet vox ipsa, quae frequentissime in Sacra Scriptura ad eum sensum accipitur dicuntque hic a Moyse duo universi principia enumerari: supremum et infimum, intra quae !*! media quoque elementa, ex quibus cetera generantur, contineri probantur, ac propterea de eorum creatione? Moyses non meminit. Sed dum coelum terramque a Deo in principio creata asserat, intelligat simul cum eis quae media sunt concreata esse. Nam cum de aquarum Oopificio nihil dixisset, ait: Et tenebrae erant super faciem abyssi, et spiritus Domini ferebatur super aquas !55, D. vero Gregorius Nazianzenus in Sermone de Spiritu Sancio'*, Lactantius Firmianus libro 2 De Origine Erroris'55, D. Augustinus in libro 12 Confessionum! 55, Venerabilis Beda!9, necnon et Hugo de S. Victore!s, ferrae appellatione hic primam materiam putant debere intelligi, ex Radicum, sub voce: ;i1N, Fagius : « Rab. Nachmann et veteres Rabblni, quos meminit, IN ab "nS, idest veniendo, deducunt. Et volunt eo non tantum et simpliciter unam rem aliquam eiusdemque nudam substantiam, sed plures omniaque quae ad elus rei absolutam perfectamque integritatem pertinent et requiruntur, insinuari. Unde dicunt appellatione coeli et terrae propter adlectam particulam I1M omnes coelestes ac terrestres creaturas venire; puta solem, lunam, ztellas, arbores, herbas, animantia, et si quid sunt alia». Col. 6. Cf. etiam Rab. Salomon et Ahen Ezra op. cit. f. 2*. 151) Ms.: Quibus. 152) Ms.: Creutione. 153) Gn 1, 2. Vulg: Dei, loco: Domini. 154) Orat. 41 in Pentecosten vel in Spiritum Sanctum, ut aliqui codices habent, (P. G. 36, 430). 155) Dirinae Institul., lib. 2, cp. 9, (P. L. 6, 298- 301). 156) Cp. 12, Ibid. 32, 831. 157) Hezxaem., llb. 1, ibid. 91, 13. 158) Adnotat. Elucidat. in Pentat., cp. 5, Ibid. 175, 34. Vr.2 qua deinde facta sunt omnia, quae infra coelum empyreum adusque terrae centrum continentur. Huic positioni id, quod sequitur, mirifice favet: Terra autem eral inanis el vacua. Hebraice: (03) 3n nmn vom. vrYTI Quod Chaldaeus Interpres sic transtulit : nm Ny"N! T LEE supr NUS , idest: Et lerra erat devastata, seu deformata et inanis. Targum Ierosolymitanum: NY2) N''D man NN, idest: Vacua et inanis. Septuaginta transtulerunt: 'Aópacoe «al &xazaaxebaatoc, idest: Invisibilis el incomposita. Aquila, post Septuaginta secundus interpres, transtulit !5?: Kévopa xai oh8éw, idest vanitas el nihil; Symmachus autem 199; 'Aprby xal &&t&xpttoy, ociosum et indigestum, quasi inanitatis et privationis confusio; Theodotio autem !8€!; Ksvày xai ob8£v, hoc est inane ac nihil ; noster demum Interpres: Inanis et vacua. Haec autem omnia mirum in modum naturam et conditiones primae materiae exprimunt. Haec etiam videtur praecipuorum Hebraeorum sententia. Rabbinus enim David, explicans in libro Radicum *? quod sit 31^) et 3713, inquit desolationem et vacuitatem seu vanitatem significare. Affert etiam sapientes naturas rerum scrutantes dicere quod Jn !9 estres cui non est similitudo ac figura, sic tamen disposita ac praeparata, ut quamvis recipere possit similitudinem ac formam, id quod Graeci Üàqv vocant; ceterum 3/12 est ipsa forma, hoc est res cui inest potentia ipsum 3r induendi similitudine et forma, ex quibus divina voluntate coniunctis mundi creatio extitit, Hanc sententiam confirmat Sapiens ita ad Deum loquens !$*: Manus tua . . . creavit orbem terrarum ez materia invisa vel, ut graece legitur et Beatus Augustinus citat 65, ez materia informi : && àpópgoo OAqc. Age etiam quod huc referri videtur quae ab antiquissimis philosophis de chao dicta sunt; vide Laporeae infra coelum empyreum. Hulc exposltioni favet communis interpretatio verborum : terra autem etc. et praecipuorum Hebraecorum sententia. Favent etiam antiqui philosophi ; Eusebius, et omnes theologl scholastici, Ergo nomine terrae intelltgitur materia prima, non illa aristotelica, sed vere ens sctu exitens, licet imperfectissimo, quia aliqua forma donnta, ctantium Firmianum libro 1 De Falsa Religione €9, et 2 De Origine Erroris1*; ab Hesiodo antiquissimo vate; Mercurio Trismegisto?!*? ethnicorum theologo; Anaxagora ?9, Euripide"! et multis aliis posterioribus !?, quorum sententiam referens Ovidius eleganter dixit !3; «Ante mare et terras et, quod tegit omnia, coclum Unus erat toto naturae vultus in orbe, Quem dixere chaos: rudis indigestaque moles». Quid autem per chaos intellexerint antiqui declarat etiam Lactantius, dicens?"* Hesiodum, in suo libro de Theogonia, idest Deorum Generatione, non a Deo conditore sumpsisse exordium, sed a chao, quod est rudis inordinataeque materiae confusa congeries. Eusebius de Praeparatione Evangelica, tenet?'5 etiam materiam ex qua facta sunt omnia, ab initio creatam. Mitto quod haec sit omnium theologorum scholasticorum sententia. Ex his ergo liquet terrae appellatione materiam primam esse intelligendam, quae inanis, vacua, informis, invisibilis, ociosa, indigesla ac prope nihil dicitur; non quod omnino sit nihil, sed quoniam infimum locum in substantiis tenet, et quia ex se nulla decoratur forma aut specie; non quod omnino nullum habeat actum. Neque enim potest ullo pacto intelligi si quid ens est aut substantia, suo actu essendi, quem dicunt entitativum vel essentiae, privari; sed quoniam actus huiusmodi ipsius materiae imperfectus admodum est ac in poIn abysso, aqua insuper et spiritus tenuis intellectualis per divinam potentiam in Chaos incrant. Floruit autern splendor sanctus, qui sub arena ex humida natura elementa cduxit, Diique omnes seminalem naturam diligebant. Cumque indistincta atque indigesta prius cuncta fuissent, levia postmodum in excelsam regionem pervolarunt, gravia vero sub arena humida resederunt ». 170) Cf. Diog. Laertius De Vita et Moribus Philosophorum, lib. 2, pag. 62. canus De Bello Civili, seu Pharsaliae, lib. 1, vr. 74 ; lib. 5, vr. 634; Aristophanes De Avibus, vrr. 694-695. Genuensis : « Pulchrum est videre totam antiquitatem In uno hoc mirillce convcnisse. ex chaos prímum orta omnia, Aethera et chaos pro universi initiis habuisse Orpheum, scribit Suidas, voce: Opq; sed quae tamen a Deo essent facta... De Lino haec prodidit Laertius in proemio ; eum nempe carminum suorum hoc fecisse initium : Olfm fempus erat simul indigesta iacebant, Quo cuncia, etc., addiditque Inde Anuxagoram sententiam illam suam accepisse: Omnia simul erant. Mens autem aecedens ea in ordinem induzit, quae mosnicam sapit Cosmogoniam », Elementa Metaphysicae, Pars Prior, Disputatio Physico-Historica,cp. 1,8 6, pag. 20-21. 173) Metamorph., lib. 1, vrr. 5-7. 174) Divinae Institut., lib. 1, cp. 5, (P. L. 6, 131). 175) Lib. 7, cp. 18-21, (P. G. 21, 562-570). tentia ad quoslibet actus perfectos, qui entium per se existentium sunt et compositorum, propterea ipsa deformis, vacua et inanis dicitur. P» yu Nec tamen dicimus eam omnino absque ulla forma esse creatam, t, iuxta sed, iuxta D. Augustini sententiam "*, eam informem dici- D; ^ sem mus eo quod certam formam specificam, qua ad determinatum esse ctum erat comtraheretur, non habebat eratque omni certa specie destituta; sed forma goo ed quadam supervestiebatur, confusa et imperfecta, quae actum habebat AN debilissimum et imperfectissimum, quo posset esse subiectum commune cunctis formis, et in qua inesset desiderium supervestiri per formas praebentes illi esse perfectum. Neque negamus Deum sua potentia materiam ipsam potuisse absque ulla penitus forma creare, cum malicet Deus poteria ipsa naturaliter omnem praecedat formam habeatque suum esie a cd sendi actum, quem dicunt essentiae, quae ab existentia non reperitur Mieduc eis distincta realiter, quae etsi distingueretur, non ob id sequitur quin M opo potuisset materia absque forma existere. Nam si propriam atque peculiarem habet essentiam, habebit proculdubio et existentiam, cum existentia sit ipsius essentiae actus. Potuisset ergo Deus sua potentia sub tali existentia materiam absque forma ulla producere atque servare. Intelligimus ergo sub ferrae nomine materiam ipsam, ex qua, Deo auctore, omnia constant. Verba autem illa: T'erra autem erat inanis et vacua, qui hic terram, — 1nanis «i quae nostris est subiecta obtutibus, intelligunt, ita interpretantur: resto eral inanis, idest invisibilis, cum tenebris undique esset superfusa et Meer cpi ha uxta eos q aquis cooperta: ef vacua, quia nondum erat plantis et herbis ornata per terram inac mineralibus ditata. Nonnuli Hebraeorum, ut Rabbinus Ede ^ Gaon, quemadmodum A ben Emzra refert!?, «dixerunt quod "V!demus 13D idem est ac D'Y; sed hoc non est rectum, quoniam littera fj est radicalis, sicut in Dyq71». Rabbinus Salomon inquit "? quod «3^, est: DnoDwu" non, admiratio et stupor; 37313 vero: ]7N) [DWj2" fenue et desolatum ». Ipse autem Aben Ezra exponit V? 3737, iuxtà Targum, «quia non erat quicquam in illa ». op. cit. sub radice ; ;71"1n, col. 3138. 178) Op. cit. f. 2*, 179) Ibid. T E! tenebrae erant, etc. Variae versiones. Sub nomine ienebrae, S. Basilius et Ambrosíus intelligunt quandam coelestis corporis obumbrationem jin terra; D. Augustinus vero et Beda. Jucís carentiam. 132 EXPLANATIO NI GENESIM Et tenebrae erant super faciem abyssi. Hebraice: onn '3575y quem. Chaldaice: N23 '"5N75y N2Ym. idest: Tenebrae erant suv a ih EI per faciem abyssi. Septuaginta sic transtulerunt: Kal oxóto; &návo «ijc &fbaaov, idest: Et tenebrae incumbebant super abyssum, omiserunt faciem, sicut et noster etiam Interpres. Est nanque linguae hebraicae mos his adverbiis contra etsuper ut plurimum adiungere faciem, sicut in versu etiam sequenti: Ef spiritus Domini ferebatur super aquas: hebraice: Super facies aquarum; sic etiam : Super faciem firmamenti 19^ ; Contra [aciem deserti t ; Super faciem terrae ?€*, et: Contra [aciem terrae !8, Videndum nobis est quid tenebrarum quidve abyssi nomine intelligendum sit. D. Basilius!'**et Ambrosius!55 per fenebras hic intelligunt corporis obumbrationem, quoniam omne corpus umbram facit, qua obumbrat vel finitima vel inferiora. Tenebrae igitur illae mundo circumfusae propter coelestis corporis umbram subortae sunt, ita quod huiuscemodi tenebrae non secundum substantiam extitere, sed affectio quaedam, quae aeri ex luminis privatione accidit. Existimant!5*5 autem angelos ante mundi huius constitutionem fuisse creatos, ac proculdubio in lumine extitisse, cui luci obiectum coeleste corpus sua umbra tenebras efficiebat. Atque ita assignat D. Basilius!* tria, quae, ut umbra sit, concurrunt, videlicet: lux, corpus obiectum luci et locus luminis expers. D. vero Augustinus! et Beda!9 per fenebras intelligunt simpliciter lucis carentiam, quia nondum lux facta erat, ita quod tenebrae nihil sunt, sed lucis absentia. Hoc nomen accepit et ipsa lucis absentia tenebra est, sicut silentium nihil est, sed ubi sonus non est, silentium dicitur; et nuditas aliqua res non est, sed in corpore ubi tegumentum non est, nuditas dicitur; et inanitas non est res aliqua, sed ubi corpus non est, inanitas dicitur. Et haec sententia probabilior est. 25, 9. 18. 184) Hom. 2 in Hezaem., (P G. 29, 35-38). 185) Hezaem., lib. 1, ep. 8, (P. L. 14, 141). 1868) Cf. pag. 127, et not. 136. 138. huius cp. 187) Hom. 2 in Hexaem., (P. G. 29, 42). 188) Confess., lib. 12, cp. 3, (P. L. 32, 827). 189) Hezaem., lib. 1, Ibid. 91, 14. Per abyssum autem Rabbinus Salomon putat??? abyssi nomine aquas ipsas, quae erant super terram ipsam, esse intelligendas. D. Basilius!?, D. Ioannes Chrysostomus??? et A mbrosius!9?, copiosam multitudinem et profundum aquarum in immensum patens, ad cuius fundum haud facile penetrari possit. Idem sentit Rabbinus David in libro Radicum !**; et in hoc sensu frequentissime in Sacra Scriptura accipitur abyssi vox !9*5, Erant ergo, secundum hos, fenebrae ... super faciem abyssi, quia quidquid erat abyssus erat aquarum terrae faciem tegentium tenebris velata. D. vero Augustinus per abyssum hic eandem primam materiam de qua, cum sit creata ex nihilo, facta sunt omnia, intelligit !*5 eamque variis nominibus asserit designari. Dicitur enim, inquit, coelum el lerram quatenus de ea haec facta sunt; dicitur ferra invisibilis el incomposita, quia inter elementa mundi terra videtur minus speciosa quam cetera; dicitur invisibilis propter obscuritatem, incomposita propter deformitatem et informitatem. Dicitur aqua super quam ferebatur Spiritus Dei, sicut superfertur rebus fabricandis voluntas artificis, quia omnia, quae in terra nascuntur, sive animalia sive plantae et si quae similia, ab humore incipiunt formari atque nutriri; et quia facilis et ductilis subiacebat operanti, ut de illa omnia formarentur. Dicta est demum abyssus tenebrosa propter confusionem, quia informis erat et nulla specie cerni aut tractari poterat. Haec ergo omnia istius materiae nomina sunt, ut res ignota notis vocabulis insinuaretur imperitioribus, et non uno vocabulo, sed multis, ne si unum esset, hoc putaretur esse, quod consueverunt homines in illo vocabulo intelligere. Haec est D. Augustini sententia. El spiritus Domini ferebatur super aquas. Hebraice :Owon *5-5y nemo D'39N mo. Chaldaice :N*D "BN"DVINAZUJD " D7p^]O NEWY: Spiritus a conspectu Dei flabat super aquas, sive faciem aquarum. Ibid. 53, 33; Sceverianus De Mundi Creatione, Orat. 1, Ibid.! 56, 434. 193) Hexaem., lib. 1, cp. 8, (P. L. 14, 141). 194) Sub voce: DOYnn. 195) Cf. Gn 7, 11; Ex 15, 8; Iob 14. 28; Ps 35, 7 ; 70, 20 ; Prv 8, 24; Is 51, 10; Dn 3, 55. 196) De Genesi ad Litteram Liber Imperfectus, cp. 4, (P. L. 34, 224). Per abyssum nlii Intelligunt aquas operlentes terram; nlii profundum aquarum ; D. Augustlnus ipsam materiam primam ex nihilo creatam, de qua facta sunt omnia. Et spiritus, etc. Per spiritum alil intelligunt ventum ; nli motum aquae vitalem ; alii dipinam voluniatem creantem ; ali Spiritum Sanctum vivificantem aquas, ut procreab!les eas efficeret ; Graece: Kal mveüpa 9eob àmepépsto àmávo vob Ü5aroc 19: El spiritus Dei superferebatur aquis. Hoc similiter diversimode exponitur. Nonnulli hic per spiritum aerem intelligunt !?, dicentes hic Moysen totius mundi partes connumerare; [31^ enim hebraice et aerem et ventum et spiritum et voluntatem significat. Theodoretus constanter aífirmat!?? de vento hic esse sentiendum iuxta illud: Flabit spiritus tuus e! fluent aquae?", Idem sentit Aben Ezra, qui inquit?" ideo dici spiritum Dei coniunctum in regimine, « quia missus fuit in voluntate Dei ad exiccandas aquas ». Huic sententiae favet Targum Chaldaicum, quod transtulit verbum [15r13: N23V3^0s Y v1 T:73 idest insufflabat, quod proprium venti est. D. Ioannes Chrysostomus eiusmodi affert expositionem ?*?, quod affuerit efficax quaedam et vitalis operatio aquis et non fuerit simpliciter aqua stans et immobilis. Quoniam ergo aqua illa immensa vim quandam vitalem habebat, dicit: E! spiritus Domini ferebatur, etc. D. Augustinus divinam intelligit ?? voluntatem, quae super aquas, idest primam materiam, superferebatur, sicut superfertur rebus fabricandis voluntas artificis. At vero D. Basilius, Hieronymus, Ambrosius et Diodorus constantissime hic asseverandum putant de Spiritu Sancto dici. Verbum enim n5no,inqut D. Hieronymus ^4, « nos appellare possumus incubabat, sive confovebat, in similitudinem volucris ova calore animantis » Ex quo intelligimus non de spiritu mundi dici, sed de Spiritu Sancto, qui et ipse vivificator omnium a principio dicitur. Idem dicit Diodorus?9: « Quemadmodum avis ova confovet alis ut ea animet, sic Spiritus Sanctus superferebatur aquis, ut eas procreabiles efficeret » Idem sibi a quodam Syro relatum inquit Mundi Creatione, Orat. 1, (P. G. 56, 4368); Procoplus Comment. in Gen., ibid. 87, 46-47; Abaelardus Erposit. in Hexaem., (P. L. 178, 738) ; Philo Iudaeus Legis Allegoríarum, lib. 1, t. 1, pag. 40; De Gigantibus, ibid. pag. 250; Virg. Aeneíd., lib. 6, vr. 727 ; Malmonides More Nebuchim, part. 1, cp. 40, pag. 58; Pererius Comment. in Gen., lib. 1. t. 1, pag. 64-65. Liber Imperlectus, cp. 4, (P. L. 34, 228). 204) Hebraic. Quaest. in Gen., ibid. 23, 939. D. Basilius?**, et Ambrosius in Hezaemeron?" linguam syram et ipse adducit. Idem omnino sentire videtur Rabbinus Salomon ; ait?*? enim quod «solium gloriae manebat in aere et incubabat super faciem aquarum spiritu oris Domini et eius sermone, sicut columba incubat super nidum». In Bereshit Rabba habent Hebraei ?'? hunc spiritum esse Spiritum Messiae, id quod nos quoque dicimus Spiritum Sanctum esse spiritum Christi, iuxta D. Paulum?!^?, Hebraica autem vox, etsi aliquando incubare significat, sicut Deuteronomio 32?!: Sicul aquila suscitabit nidum suum et super pullos suos incubat, ubi verbum r1" habetur, frequentius tamenmotum et agitationem significat, sicut interpres vocum Rabbinus David in libro Radicum ait??, Hinc tamen licebit advertere primo: quomodo tota simul Trinitas sit universalis mundi constitutionem operata. Nam in Dei nomine Patrem intelligimus, qui totius est principium, fons et origo divinitatis et deitatis; in principii nomine ipsum Filium, qui de seipso dicit: Ego principium, qui el loquor vobis?3; et in Dei Spiritus nomine, tertiam in Trinitate Personam, scilicet Spiritum Sanctum; unde scriptum est: Verbo Domini coeli firmati sunt el Spiritu oris eius omnis virus eorum ?4, Secundo: licebit animadvertere quod Spiritus Sanctus hic ONT?N rW^ dicitur, hoc est Spiritus Deorum ; nam DNqON pluralis est numeri, ut iam supra probatum est ?!5, per quod Pater et Filius intelliguntur. Pater enim solus non plures personae, sed una tantum persona est; similiter Filius; Pater autem et Filius plures personae; unde et Dii possunt dici, cum sint plures habentes deitatem, ut iam supra declaravimus ?!$, Spiritus Sanctus ergo, cum Spiritus Deorum dicatur, a Patre et Filio procedere declaratur, cum non sit nisi originis habitudo in divinis; alioquin Spiritus Deorum recte dici non potest si a Patre simul et Filio non procedit. Neque mirari quis debet quomodo Spiritus Sanctus Deorum Spiritus dicatur, cum, etsi a Patre Filioque simul procedat, id non est nisi ut ab uno principio, f. 2*. 208) Bereshit Rabba, Il, 4, pag. 17; Talmud Babyl., Hagigah, f. 12*; Nic. Lyranus op. cit. f. 30*. 210) Cf. Rom 8, 9-11; 1 Cor 3, 16-20 ; Gal 4, 6; Eph 3, 16. 211) Vr. 11. Vulg.: Provocans ad volandum pullos suos ei super eos volitans. 212) Sub voce : Tnn alii Spiritum Messiae, vel Christl. Ideo tota simul Trinitas mundum crenvit ; unde recte Spiritus S. dicitur Spiritus Deorum, quia procedit 8 Pntre et Filio tanquam ah uno spirativo principio et ab uno spiratore, licet duo sint spirantes, Vr. 3 Fiat luz. Alii lucis nomine intelligunt solem, quod repugnat S. Scripturae, sensulj Ecclesiae et sententiae Patrum et scholasticorum, qui asserunt solem quarto die creatum, 136 EXPLATATIO IN GENESIM quatenus Pater et Filius unum sunt Spiritus Sancti principium spirativum in fecunditate voluntatis. Id nos omnino admittimus; dicimus tamen non incongrue Deorum Spiritum dici: nam Pater et Filius, etsi unum sunt spirativum principium Spiritus Sancti in fecunditate voluntatis ac omnino unus spirator, sunt tamen duo spirantes; nam et Pater et Filius Personae spirantes dici non inconvenit. Dixitque Deus : Fiat luz. E! facta est luz. Hebraice ;"WN-WT) mc D ON "ONT. Chaldaice :NTWnDS" mm amni m " "DNY: Dixit Deus: Sit lux. Et fuit lux. Septuaginta tamen transtulerunt: l'evj9j:o qae: Fiat lumen; vox etenim hebraica "3N; etlucem et lumen significat. Videndum nobis nunc est quid lucis nomine intelligatur. Nonnulli ?? hic per lucem ipsum putant intelligi debere solem, eo quod D. Dionysius id videatur asserere??, At vero huic sententiae liquido repugnat Sacra Scriptura, quae ipsum solem quarto die creatum dicit. Id etiam Ecclesia confitetur dicens ?!?: «Quarto die qui flammeam Solis rotam constituens ». Sed dicunt hi solem non dici ibi factum, sed rememorando quae illa quarta die iam facta inveniebantur. At vero nec istud satisfacit. Nam sicut dicitur hic: Fiat luz, sic dicitur ibi: Fiant luminaria, et est omnium Doctorum sententia, Basilii??, Ambrosii??, Ioannis Chrysostomi ??, Augustini ?*9 et scholasticorum omnium solem quarto die esse creatum : hic autem non solem, sed ipsum lucis splendorem, quo omnia illustrarentur, esse productum. Cum tamen lucem hic productam audimus, ne putemus eam esse substantiam, sicut nonnulli?* existimarunt; ipsa nanque neque 4; q. 74, a. 1; Alph. Tostatus op. cit. f. 3*. 218) De Divinis Nominibus, cp. 4, (P. G. 3, 698-699). 219) Breviarium Rom., Feria IV, Hymnus ad Vesp. : « Quarto die qui fiummeam Dum solis accendis rotam », Liber lmperfectus, cp. 12, ibid. co'. 235. 224) Ct. Theodoretus Quaest. in Gen., Interr. 7, substantia spiritualis est, nec corporalis, neque corporis alicuius substantialis forma. Si enim spiritualis esset substantia, corporeis oculis esset omnino invisibilis; ipsa tamen lux lumenque videtur; neque substantiae ipsae spirituales corrumpuntur, sicut ipsum lumen corrumpi videmus. Nec est substantia corporalis; neque enim fas est duo corpora sese in eodem penitus loco recipere, sicut lumen recipitur in diaphano; praeterea nec incorruptibile corpus est, cum manifeste videatur corrumpi: nec corruptibile, cum ex eius corruptione nil generetur, quod quidem appareret quod corpus esset immensum. Demum nec substantialis forma corporis alicuius est; talis enim forma visu non percipitur, nec in hoc quidem substantia, in hoc autem est accidens. At ipsa lux et visu percipitur et in luna manifeste accidens est, sicut in eclipsi patet, quando luna privatur lumine, remanens tamen luna. Praeterea talis forma corpus aliquod constituit et tunc duo simul corpora essent, sicut in radii dispositione cernitur. Per lucem ergo qualitatem quandam re corpori lucido inexistentem, secundum quam illuminat, intelligimus. Nec putandum est lucem ac lumen specie differre, sed subiecto, sicut calor in igne et calor productus in medio. In igne enim est ut in causa et permanenter, quoniam est proprius igni: in medio autem ut in effectu, nec permanet. Ita lumen in proprio subiecto lux dicitur, quam perspectivi primariam vocant: in medio autem lumen dicitur et vocant perspectivi lucem secundam. Identidem significant radius et splendor; sed radius idem lumen ut a lucido corpore secundum rectum procedit; splendor autem ut ab aliquo corpore reflectitur ??5, (P.G. 80, 87) ; Hugo de S. Victore De Sacramentis, lib. 1, cp. 9, (P. L. 176, 193-194) ; Petrus Lombardus Senftent., lib. 2, dist. 13, ibid. 192, 677-678 ; Alexander Halensis S. Theolog., tract. 2, q. 1, cp. 5, a. 1; S. Thomas S. Theolog., 1*, q. 67, a. 2-3; S. Bonaventura Sentent., lib. 2, dist. 13, a. 2, q. 1-2, Conimbricenses contra sentiunt cum Aristotele, qui (De Anima, lib. 2, cp. 7, t. 1, pag. 392) asserit lucem nec esse corpus, nec defluxum corporis. De Coelo, lib. 2, cp. ?, q. 2, a. 1-2. 228) Conimbricenses : « Quneres... quonam pncto inter se distinguantur lux primaria et secundaria, lumen, radius, splendor ? Respondemus ex Divo Thoma in 3 Sentent. dist, 13, q. unica, a. 3 et aliis: ets! interdum hisce vocnbulis promiscue philosophi utantur, proprie lamen lucem absolute et lucem primariam dic! a perspectivis, quae in suo fonte, slve in sublecto proprio: secundnariam, quae non ita se habet. Deinde interdum primariam vocari quac por directum modum funditur : secundariam quae a latere extra radiorum incidentiam oblique spargitur. Item lumen dici prout est in medio : radium prout a lucido corpore secundum rectam lincam procedit : splendorem prout est reflexum a corpore in quo rccta linen porrigitur ». De Coelo, lib. 2, cp. 7, q. 3, a. 2. Lux haec non est substantia spiritualis, nec corporalis, sed cest qualitas quaedam corpori lucido incxistens. Lux et lumen non differunt specle, sed sublecto; sicut radius, qui a lucido corpore procedlt, et splendor, qui nb aliquo corpore reflectitur. Sensu stricto ergo lux est quaedam qtalitas corporis lucidi, illuminans et lumen producens; sensu lato famen sumitur etiam pro corpore lucido, ex praeiacenti materia facto et v! lucendi donato. Et hoc confirmatur sententia D. Basilii, qui tenet lucem hanc creatam fuisse tanquam subtilissimam substantiam, Hinc licebit advertere non esse lumen qualitatem quandam intentionalem ac ipsius lucis speciem, ut aiunt nonnulli ?$, sed realem qualitatem oportet dicere, cum specie non differant lux et lumen, quod tamen discrimen est inter speciem et id cuius est species. Neque enim obiectorum species sensibiles sunt, sed id sunt quo obiectum sentitur; lumen autem per se videtur, nec ut possit videri alia indigeret specie, si species esset: at profecto indiget, dum est in solari medio, oculus autem in tenebris. Praeterea etiam quia lumen ipsum aliquid efficit et corrumpit; calefacit enim et substantiam producit, quorum tamen nihil possunt species ipsae efficere. Adhuc: species ipsae compositorum sunt, non formarum; non enim coloris, sed colorati est species; ita lumen, si species esset non lucis, quae forma est, sed lucidi, esset species et luminosi, et tunc per lumen quodcumque refractum et reflexum sol videretur sicut in speculo, quod non apparet. Lux ergo qualitas quaedam est corporis lucidi, secundum quam illuminat ac lumen ipsum in medio producit, Aliquando tamen pro corpore lucido lux ipsa sumi consuevit, iuxta quod D. Augustinus inquit?": «Lux in corporibus primum locum tenet». Atque ita, ex communi omnium theologorum consensu, lux praesenti loco intelligitur creata, non ut qualitas quaedam a lucido per se distincta, sed in lucido fueritque velut lucida nubes non de nihilo, sed ex praeiacenti iam materia facta, ut lux esset, et vim lucendi haberet. Natura autem non elementarem, sed coelestem, corpore tenuissimam et subtilissimnam hanc eandem putamus, cum D. Dionysio, lucem esse solarem ??: non solem dico, sed lucem solarem; aliud nanque est sol, aliud lux solaris, sicut optime D. B asilius sentit ita dicens ??*, dum de sole loquitur, respondens quaesito: si lucis ortus solem anticipavit, cur nunc sol, ut super terram luceat, exortus dicitur? ponit splendorem et illuminationem non simpliciter ut qualitatem per se, sed pro subtilissima substantia splendente et illuminante, sicut in subiecto exemplo manifestat. Lucem nanque pro splendore et illuminatione posuit. Non adversantur haec corporis lucidi... Lux in proprio sublecto est reallter, in medio autem est intontionaliter ». Hezaem., llb. 2, cp. 10, f. 82-86. 227) De Libero Arbitrio, lib. 3, cp. 5, (P. L. 32, 1279). illis sane quae de luce dicta sunt; tunc enim ipsa natura lucis producta est, nunc autem hoc solis corpus eo conditum est, ut illi primogenitae luci vehiculum esset. Nam ut alia diversaque sunt et non eadem ignis atque lucerna, et ignis quidem illuminandi vim obtinet, lucerna autem idcirco facta est, ut vel moderatam lucem subministret egentibus: sic et illae purissimae, sincerae immaterialique luci ceu vehiculum nunc ipsa luminaria sunt extructa. Haec ille. Hinc patet, ex tanti viri sententia, aliud solarem lucem, aliud aitnctam a lucem esse. Huius rei fidem ex lunae effectibus possumus invenire, ut Pisis pec idem inquit. Deficiens enim deliquio luna decrementaque suscipiens, et lunam. ceu huius lucis non corpore toto absumitur, sed lumen, quod acceperat, ipsa depovehieut.m, nens iterumque assumens, speciem nobis incrementi decrementique io crie exhibet; verumtamen lunae corpus haud absumi cum in deliquio est, argumento dilucido sunt ea, quae cernimus. Et paulo infra ait ?*? aliud esse lunae corpus, aliud lucem ipsius, qua lucet; id in eclipsi lunae clarius videtur, ubi luna toto, quod a sole accipit, lumine privatur, remanens tamen luna: « Tale aliquid mihi de sole cogita, praeterquam quod is semel acceptam sibique attemperatam lucem nunquam deponit » etc. Et hac putamus Divum Dionysium ratione dixisse lucem primo die creatam, idest solarem, infiguratam fuisse, quoniam non erat adhuc solari corpori attemperata atque disposita et tanquam sibi convenientissimo recepta vehiculo. Haec est etiam Damasceni sententia, qui inquit:?9?; «[uxiusdem minaribus illis primum clarum lumen Conditor imposuit, non ut imrcm potens dare ei aliud lumen, sed ut non vacans illud remaneret, luminare 7; Dionys enim non ipsum est lumen, sed luminis receptivum ». Imo videtur ipsiusmet Sacrae Scripturae positio; de sole nanque in Ecclesiastico legimus *?: Vas admirabile opus Ezcelsi. Ergo per lucem hic nec solem S ENS: intelligimus, nec etiam qualitatem aliquam per se distinctam a lucido, cum lux sit lucidi qualitas; sed aliquam substantiam lucidam, natura coelestem, ex praeiacenti materia factam, quae vim lucendi haberet et suo splendore. universa illustraret atque poliret, quae luz dicitur, sicut substantiam lucidam lucernae lucem appellamus. Dicitur etiam: lux solaris, sicut etiam: lux lucernae. Tuxta aliquos Pnutres dies et nox flebant per praesentiam et absentiam huius lucis secundum imperium voluntatis divinae, sicut in tenebris Aegypti et pnssionis Domini. Iuxta D. Augustinum autem, dies et nox tunc ficbant motu nnatural tucis, secluso quovis miraculo, ceu nunc sol efficit. Vr.4 Sed quomodo haec lux diem suo splendore efficiebat noctemque sua absentia causabat, non omnium idem est sensus. D. Basilius inquit? quod « primigenia illa luce suum splendorem diffundente, fiebat dies: seque rursus retrahente, fiebat nox, idque secundum divinae voluntatis imperium pro mensura a Deo definita ». Idem sentit Gregorius [Nyssenus] ?* et Damascenus 5, Huius simile legimus factum cum eztendil . .. Moyses manus in coelum, el factae sunt tenebrae horribiles in tota terra Aegypti tribus diebus **s, sole tamen in hemisphaerio nostro agente, suumque splendorem diffundente in terra Gessen, et in alias regiones radios suae lucis emittente. Simile forte factum est etiam in passione Domini, dum sol obscuratus est et lenebrae faciae sunt super universam terram *?*, quod factum non natura, sed divino praecepto est. Haec tamen sententia D. Augustino non placet 98 eo, quod nulla ratio esset vicissitudinis huius emittendi radios luminis et contrahendi, cum homines et animalia nulla essent quorum haec usibus deservirent, Adhuc etiam: nec habet lucis natura ut seipsam suumque retrahat lumen, nisi miraculo; in prima autem naturae institutione non miraculum, sed quod habeat rerum natura quaeritur. Eapropter nos cum D. Augustino sentimus lucem hanc suo motu diem effecisse et noctem. Cum enim lucida illa substantia, quam nos hic per lucem intelligimus, coelestis esset naturae, certe eum assecuta est motum, quo primum mobile ab initio factum, coepit a sua conditione moveri ab oriente in occidentem ?35', qui siquidem motus diem ac noctem efficit, simulque vespere et mane atque meridiem. Per talem igitur motum lux illa et diem efficiebat sua praesentia et noctem sua absentia, dum aer suo lumine privabatur; efficiebat insuper et vespere et mane atque meridiem, ceu nunc sol efficit; nisi quod simplici luce nunc radiat dies, sole in nostro hemisphaerio agente, quam tunc luce illa. Viditque Deus lucem quod esset bona. Hebraice: 23072 TUNDTDN OY1oN wm. 1006. 235) De Fide Orthodoza, lib. 2, cp. 7, Ibid. 94, 887. 236) Ex 10, 22. Vulg.: Manum, loco: Manus ; et: In universa, loco: In tota. 237) Mt 27, 45. 238) De Genesi ad. Litteram, lib. 1, cp. 16, (P. L. 34, 258). 238*) Ms.: Occidens. . Chaldaice: ap7^N ARUS ^R » NI: Et vidil Deus lucem quoniam bona. , Vox autem Z5, hebraice signifiat bonum, pulcrum, decorum, delectabile; unde Chaldaeus Interpres aliquando eam "SU, et N'ISU transfert, quod est pulcrum et pulcritudo. Haec autem omnia mirum in modum lucis naturae conveniunt, Est nanque lux bona, quia non in splendore tantummodo, sed in omni utilitate gratia lucis probatur; ad plurima siquidem confert. Est delectabilis, quia videndo complacet et ipsa videndi officium subministrat et mox conspecta nos moerore liberat animumque Quod esset bona Lux dicitur bona, quia utilis et delectabilis est, decora et pulcra. demulcet blanda quadam placiditate. Est decora,quoniam mundum , ipsum infuso exornat lumine eiusque speciem venustat. Est demum pulcra, cuius ob insignem splendorem omnis in aspectu gratia sita sit eiusque luminis splendor, corporibus infusus translucidis, eius actu perspicua faciat et nostris oculis omnem colorum speciem ac pulcritudinem visibilem reddat, quae prius offusa tenebris invisibilis erat. Et divisit lucem a tenebris. Hebraice 'qUrY3 pz "ND D2 Ov]ow 572. Chaldaice :N2wn r2» RUP r3 ^ UNDBN!: Et separavit Deus lucem a tenebra. D. Basilius ita exponit ?**: Dirisil, idest naturam harum impermixtam effecit, adeo ut neutra harum alteri permisceretur, sed contrariae sibi essent et contrapositae. Idem sentit D. Ambrosius** et certe nulla conventio est lucis ad tenebras ?t!, At haec distinctio et aliud quiddam praesefert. Distinxit enim Deus lucem a tenebris, nedum quia eas effecit natura impermixtas, sed etiam, ut Ioannes Chrysostomus inquit??, «quia unicuique locum proprium distribuit congruumque tempus definivit, ut vicissim, in uno hemisphaerio luce agente, in aliud tenebrae fugarentur et diurno tempori lux praeficeretur, nocturnum vero tenebris offunderetur; et eapraeter quia in iam facta lucida substantia luminis causam vimque lucendi constituit ?9, in terrae autem opacitate causam posuit tenebrarum ». Et divisit lucem, etc. His verbis intelligitur Dcum congruum tempus et locum 1uci et tenebris definivisse. i I — Vr. 5 Dies dicitur dum lux super hemisphaerium splendet, nox vera quanda recessit. Factumque es! vespere et mane, etc. Licet Moyses tantum memíinerit pespere et .mane, tamen Inteiligitur hic dies naturalis vigint! quattuor horarum, quod patet ex modo loquendi S. Scripturae. Appellavitque lucem diem et tenebras noctem. Hebraice: [125 wp qUri2Y O" WNb Ov]oN wap". Chaldsice: NX)? N7D NoYUD?) wot wInjo v NOS Et! vocavit Deus lucem diem et tenebras appellavit noctem. Dum lux super hemisphaerium nostrum radios sui luminis emittit ipsaque perspicua atque translucida illuminat, dies est, lucemque hic videtur pro toto eo tempore accipere, quo super hemisphaerium splendet; quando autem hinc lux recesserit, tenebrae fiunt, quae sunt lucis absentia. Quandiu ergo abest lux, tenebrae sunt totumque illud tenebrarum tempus nox dicitur. Factumque est vespere et mane dies unus. Hebraice SDN or "pacrm any. Chaldaice n Nm ^By"mm Unormm: Et fuil vespere el fuit mane dies unus. DY hebraice aliquando tempus, quo lux solaris est super terram, significat, ut superius dicebatur: Vocavit lucem diem, idque quoties now nocti adiungitur, dum dicitur dies et noz, ut infra; nonnunquam vero diem et noctem simul comprehendit, qui dies dicitur naturalis vigintiquattuor horarum spatio contentus, quo sol suam peripheriam percurrit ad motum primi mobilis, et ad hunc modum dies intelligendus est dum dicitur: Et factum est vespere el mane dies unus. Non enim utrumque complexus est Moyses nuncupatione diei et noctis, sed praestabiliori totam tribuit appellationem. «Sicut enim virorum generatio computatur et intelligitur etiam feminarum, quia nectuntur secunda potioribus, ita etiam dies numerantur et noctes existimantur adiunctae?*!», Et hanc consuetudinem invenire possis in tota Scriptura observatam, ut: Dies annorum nostrorum ?*5, et: Dies vilae meae . .. parvi el mali ***, et alibi pluries ?*, Insuper vespere, quod tempus illud post solis occasum crepusculum designat, "y dicitur, quod hebraice ad mixtionem quandam significat, eo quod tunc temporis confusio quaedam fiat figurarum, 38, 5-6; Eccle 1, 2. ut res una ab alia facile discerni nequeat, sicut in clara luce. Mane autem: ^2 deductum a ^i quod inquisitionem quandam dicit, eo quod illucescente iam die res omnis inquiratur; interdum tamen pro luce ponitur, sicut apud B. Iob legimus *t5: ^p^ 132323: stellae lucis; sicut 291p tenebras nonnunquam significat ?42*, Eapropter locum hunc ita interpretantur Hebraei per respere ^h Hebraeis . it - noctem intelligentes, totum scilicet illud tenebrarum tempus ab porcis initio crepusculi usque ad diluculum; per mane vero diem, idest totum suo ad ai. tempus quod relinquitur usque ad vesperam: et sic nocturno diurnopcdes iuc que tempore totus dies naturalis absumitur. Aiunt praeterea ?4? luculo ad crediem naturalem a primae noctis initio exordium sumere et in sequentis PES noctis principio terminari; idque firmant ex eo, quod lucem hic videantur tenebrae antegressae, quoniam lenebrae prius, quae nox a Deo dicuntur, erant super faciem abyssi : mox subsecuta lux est, dicente Deo: Fiat lur. Insuper in Levitico ?5? legitur ?9!: A pespera usque ad vesperam celebrabitis sabbata vestra. Nostri autem aliter sentiunt. Per vespere nanque diurni temporis A nostris vero finem intelligunt, per mane vero finem nocturni; itaque factum est efe pum vespere prius et postea mane, quoniam primus dies vesperam habuit, "n Nen mane non habuit; mane enim dicitur finis praecedentis diei et inine. d tium sequentis, quod est aurora, quae nec plenam lucem nec omnino tenebras habet. Quoniam ergo dies non praecesserat, qui sequentis diei initio terminaretur, hinc primus dies mane non habuit, eo praecipue quia luce apparente, mox super terram plenus atque praeclarus dies extitit, qui non ab aurora, sed a clara luce inchoavit et mane sequentis diei consummatus est. Occidente ergo luce et paulatim, post spatium diurnae longitudinis, inferiores partes subeunte, factum est vespere, sicut nunc usitato cursu solis fieri solet; factum est autem mane eadem super terram redeunte et alium diem inchoante, et dies expletus est unus vigintiquattuor horarum. Ita exponit Venerabilis Beda?9?, et D. Ambrosius 21. 30, 250) Ms.: Exodo. 251) 23,32. 252) Hexaem., llb. 1, (P. L. 91, 17-18). utl exponunt Beda, Ambrosius, Chrysostomus et Bnsilius, Aliae allorum sententiae de horum verborum Ínterpretatione prorsus vanae. Iuxta Basilium et Ambrosium, dicitur a Moyse dies unus, non dies primus, ut coniungeretur unico spatio tempus diei ac noctis; expressius in Hezaemeron ?5; ita etiam D. loannes Chrysostomus exponit inquiens ?**: « Finem diei et finem noctis unum signanter nominavit, ut ordinem quendam et consequentiam statueret visibilium et nulla fieret confusio». Idem sentit D. Basilius in Hezaemeron, idipsum exponens?55, Nec mirum si vesperis appellatione dies intelligatur, mane autem nox; res etenim quaelibet a termino potius et fine nomen accipit, quam ab initio. Cum ergo vespere diurnisit temporis ultimum, mane vero nocturni, potuit istud mane illud vero vespere denominari. Scio alios ex recentioribus aliter interpretari. Nonnulli enim nomine pesperis noctem intelligentes, asserunt?** Moysen ideo noctem praetulisse diei, quia sol in altero sit creatus hemisphaerio, ita quod in hemisphaerio gentis, ad quam scribebat, prius nox deinde dies exorta sit, ut dum lux diem in illo perageret, hoc noctis tenebrae occuparent. Alii non desunt dicentes?" a primae productionis exordio creaturae usque ad lucis creationem duodecim excurrisse horas, quae hic vesperis nomine intelligendae sunt, et iccirco hic vesperam anteponi diei, quod in duodecim illis horis sint tenebrae lucem antegressae. Sed huiusmodi positiones nec ratione nec auctoritate fulciuntur. Sed quam ob causam non dixit primum diem, sed unum, ubi magis conveniebat allato ordine secundum diem et tertium atque quartum eum, qui omnes anteibat, diem primum appellare, non unum? Rabbinus Salomon respondet *?5 id scriptum esse, «eo quod Deus solus esset in suo saeculo, quoniam angeli secundo die creati sunt, sicut exponitur in Bereshit Rabba ». Sed hoc est praeter rem. D. Basilius? ? et Ambrosius??? quandam assignant rationem aliam, tum secundum litteram tum etiam secundum altiorem sensum. Primo: unum dixit, ut diei noctisque spatium definiret ac tempus utriusque, nempe diei ac noctis, coniungeret, ita ut ex viginStrabus Glossa Ord. in Gen., ibid. 113, 71; Tostatus op. cit. f. 3*; Catharinus apud Pererium Comment. in Gen., lib. 1, t. 1, pag. 86. 257) Aegidius Romanus: « Parva fuit morula inter creationem mundi et productionem lucis ». Hexaem., lib. 1. cp. 19, f. 43*; lib. 2, cp. 7, f. 76*. 50-51). 260) Hexaem., lib. 1, cp. 10, (P. L. 14, 143-144). tiquattuor horis unius diei spatium finiretur, atque ita et nox sub diei vocabulo subintelligeretur: ut etsi in solstitiis altera exuperet alteram, definito tamen tempore totum utriusque simul spatium sit descriptum, quasi diceret: quattuor et viginti horae spatium est unius diei. Etiam quia coeli ab eodem signo ad idem revolutio uno die peragitur, ita ut quoties iuxta solis circuitum vespera et mane mundum occupant, non id prolixiore tempore, sed in unius diei spatio suam expleat periodum. Secunda «ratio potior?€!, quae in arcanis secretisque litteris traditur. Deus sane, qui temporis naturam creavit, mensuras ipsi ac signa, nimirum spatia dierum adiunxit septimanaque ipsum metiens in orbem, septimanam in sese versari iussit curricula temporis et motiones enumerantem, et unum item diem septimanam conficere ipsum in sese septies redeuntem; id autem orbis subit effigiem a sese incipiens et in seipsum desinens, quod iam et sui aevi proprium esse constat in seipsum converti et nequaquam terminari. Quamobrem temporis caput non diem primum, sed unum appellavit, ut ex appellatione etiam affinitatem ad futurum saeculum sortiatur. Is enim, qui unici principii et incommunicabilis ad aliud prae sese fert formam, proprie sane atque apposite unus est nuncupatus... Ut ergo ad futuram illam vitam, quae dies unus dicitur, iuxta illud: Dies enim Domini magnus est et praeclarus ?*?, statumque futurum ilum nostram Moyses mentem erigeret atque deduceret, unum eum appellavit diem, qui saeculi ipsius imago, qui dierum primitiae, qui luci coaetaneus est, ipsum inquam sanctum dominicum diem, quem *?** resurrectio Domini honore praecipuo affecit » Haec duplex ratio horum Doctorum. Ioannes Chrysostomus assignat?* etiam primam rationem.. Mihi tamen videtur dicendum id esse iuxta phrasim hebraicam; apud Hebraeos enim unus non raro ordinis est; primus ergo unus in ea lingua persaepe dicitur, quod loquendi genus etiam in Evangeliis reperitur, quorum phrasis fere tota hebraica est; una enim sabbati?, sicut et Theophylactus exponit?** et quamplures alii ??7, Domini et terribilis. 263) Ms.: Quae. 261) Ham. 4 in Gen., (P. G. 53, 35). 124, 287). 267) Ct. S. Augustinus Tract. 120 in Io., (P. L. 35, 1954); S.' Beda Ezposit. in Lucae Evang., lib. 6 cp. 24, ibld. 92, 622; Eregetica Genuina, cp. 20, ibid. col. 817; tum quia dies hic primus consideratur ut temporis principium, tum etlam quia 1mago est magni illius diei perpetuo splendore illuminati, idest vitae aeternae in saeculo futuro. Rectius tamen videtur, quod hoc dicitur iuxta modum linguae hebraicae,in qua unus sumitur pro primo. Dizit Deus, non strepitu verborum, qui per organa vocis editur, sed divinae voluntatis lussio intelligitur, sicut exponunt Basilius, Ambrosius et Hab. Gaon, et consonum Tngis est modo loquend! S. Scripturae. primam sabbati sonat, idest primam hebdomadae, et una mensis primam diem mensis ?5*, Ex his autem, quae dicta sunt, non modicam difficultatem afferunt ea, quae dicuntur de Deo: quid sit Deum dicere; ait enim: Dizitque Deus: Fiat luz; deinde: quid sit Deum videre lucem quod esset bona ; tertio: quid sit Deum appellare lucem diem et tenebras noctem. Quoad primum, D. Basilius sic inquit??: «In Deo cum vocem, verbum et praeceptum asserimus, cave intelligas aut cogites eum strepitum, qui per vocis organa editur; non item aerem linguae officio articulatum et impressum: sed momentum id eamve inclinationem divinae voluntatis censemus in praecepti speciem figurari, quo eorum, qui docentur, velut oculis res subiecta colliquescat et manifestetur expressius». D. Ambrosius idem sentit omnino, Ait enim ?* : « Plena vox luminis non dispositionis apparatum significat, sed operationis resplendet effectu. Naturae opifex lucem locutus est et creavit. Sermo Dei voluntas est, opus Dei natura est ». Et paulo post: « Dixitque Deus, non ut per vocis organa quidam sonus sermonis exiret, nec ut linguae motus coeleste formaret eloquium atque aerem istum quidam verborum strepitus verberaret: sed ut voluntatis suae cognitionem proderet operationis effectu ». Eadem fuit sententia Rabbini Gaon, qui ut Aben Ezra refert ?!, ita exponit: «1N"à'1 3132 "WOW, idest: Et dixit, est sicut et voluit et fuit, sic fuit ut esset lux ipsa ad videndum iuxta obedientiam suam, iuxta illud: Verbo Domini coeli firmati sunt, seu facti, quoniam ipse mandavit, el creata sunt *"?; et est pronomen super opus quod non fuit, et est per modum parabolae regis et servi eius; et haec lux fuit ad ornandum aerem ». Sentit ergo hic doctor Deum dicere ut lux fiat, nihil aliud esse quam iuxta praeceptum voluntatis suae eam in esse producere. In lingua etiam hebraica dicere aliquando internum | animi conceptum voluntatemque designat. In Exodo enim, ubi nos legimus??: Num occidere me (u vis, sicul heri occidisti Aegyptium ? hebraice legitur: Num interficere me Albinus sive Aleuinus Comment. in S. Io. Evang., !bid. 100, 987 ; Rupertus Comment. in Io., Wb. 14, ibid. 169, 798. 268) Cf. Ez 29, 17; 31, 1; 32, 1; 45, 18; Agg 1, 1. tu dicis ? ^N IN, ubi nostra Translatio sensum traduxit, pro velle enim ponitur. D. Augustinus tamen hunc locum ita exponit ?4 ut hoc ad naturam Verbi pertineat, « de quo dicitur : 7n principio erat Verbum et Verbum erat apud Deum et Deus erat Verbum ?'5, Cum enim de illo dicatur: Omnia per ipsum facta sunt ?**, satis ostenditur et lux per ipsum facta, cum dixit Deus: Fiat luz. Quodsi ita est, aeternum est quod dixit Deus: Fiat luz, quia Verbum Dei Deus apud Deum, Filius unicus Dei, Patri coaeternus est, quamvis Deo hoc in aeterno Verbo dicente, creatura temporalis facta sit». Dixit ergo Deus, non temporaliter, non sono vocis, sed in Verbo sibi coaeterno, idest Verbum genuit intemporaliter, in quo erat et disposuit ab aeterno, ut fieret in tempore et in eo factum est. Cum ergo audimus: E! dizit Deus: Fiat, intelligimus in Verbo esse ut fieret; cum vero addit: E! factum est ita, intelligimus factam creaturam non excessisse in Verbo terminos generis sui ». Haec est D. Augustini sententia ?", Ut autem, quod dicitur, clarius lucidiusque colliquescat, nonnulla, iuxta scholasticorum theologorum sententiam, in medium adducere non pigebit. Apud theologos ergo Sanctosque Doctores tripliciter invenitur accipi ipsum dicere. Quandoque essentialiter, et sic idem est ac intelligere seu declarare, iuxta quem modum S. Anselmus in Monologio inquit ??: « Dicere summo Spiritui nihil aliud est quam cogitando intueri »; et iterum ??: unusquisque sein Trinitate dicit, quoniam omnis Persona divina intelligit se formaliter atque ita seipsam formaliter dicit. Sic etiam quaelibet Persona divina dicit omnia intelligibilia, quia seipsam et sua intelligentia omnia intelligit. Secundo modo dicere accipitur pure notionaliter, seu personaliter, et sic nihil aliud est quam Verbum gignere, idque soli Patri convenit, qui Verbum gignit et solum Verbum hoc modo dicit, est enim per modum intellectus producere et hoc non convenit nisi Patri. Tertio autem modo sumi consuevit nec pure essentialiter, nec pure personaliter, sed includit utrumque vr. 2. 277) De Genesi ad Litteram., l!b. 1, cp. 2-9, (P. L. 34, 248-255). 83, ibid. 158, 208. 279) Ibid. coi. 209. D. tamen Augustinus hoc intelligit de "Verbo Beterno,in quo Deus in tempore creavit, quae ab neterno In Eo disposuerat ut flerent. Dicere tr!pliciter accipitur; primo: essentialiter, et tribuitur tribus divinis Personis, qune se formaliter et omnía IntelMHglbilia Intelllgunt ; secundo: personaliter, et tribuitur s0- 1 Patri, qui Verbum glgnit per modum intellectus ; tertio : nec pure essentiaJiter, nec pure personaliter, et tribuitur Patri quatenus et Verbum gignit, et omnia, quae in Verbo sunt, declarat. Attamen no n solus Pater per solum Filium operatur, scd etiam per Spiritum Sanctum, quia actiones a edivinarum : Personarum nd extra sunt communes indivisae. et estque notitia a se producta omne declarabile declarare; iuxta quod D. Augustinus inquit???: «Proinde tanquam seipsum dicens Pater genuit Filium sibi aequalem per omnia; non enim seipsum integre perfecteque dixisset, si aliquid minus aut amplius esset in eius Verbo quam in ipso. Pater enim in Verbo, quem genuit, et seipsum declarat et omnia, quae sunt in ipso ». Itaque hoc modo solus Pater dicil, sed non solum Verbum, sed etiam omne, quod Verbo a se genito declarat; et sic dicere duos habet actus, scilicet gignere et declarare, quorum unus terminatur solum ad personam Verbi, alius ad omne declarabile, quod relucet in Verbo. Atque hoc modo, inquit D. Anselmus?5, «cum summus Spiritus seipsum dicit, dicit omnia, quae facta sunt»; omnia enim, quae facta sunt, in Verbo erant et relucebant. Nec intelligendum est solum Patrem per solum Filium operari; nam, ut inquit D. Augustinus??? super illud: Verbo Domini coeli firmati sunt el spiritu oris eius omnis virtus eorum?8, Pater operatur per Verbum suum et Spiritum Sanctum suntque divinarum Personarum actiones ad extra indivisae omnibusque communes; at quamvis Pater simul cum Filio et Spiritu Sancto simul operetur nihilque faciat sine eis, attamen quia non Pater a Filio, sed a Patre Filius et ab utroque Spiritus Sanctus habet ut operetur, iccirco Pater per Filium et Spiritum Sanctum dicitur operari. Atque etiam quia ut artifex operatur Deus, sicut in Sapientia ?* omnium artifez dicitur : artifex autem et per intellectum et per voluntatem operatur, nam et vult et intelligit; ita Deus per Filium dicitur operari cui intellectus appropriatur, cum a Patre per modum intellectus procedat, et per Spiritum Sanctum, qui a Patre et Filio per modum voluntatis procedit. Ipsa tamen actio simul communis est tribus, nec ulli propria est: et dicere hic non*?85 pure personaliter accipitur, sed divinarum Personarum intellectionem quandam importat secundum praxim, divina simul voluntate praeeunte atque iubente; et hic dicere Dei facere proprie est, iuxta aeternam rerum in Verbo dispositionem et divinae imperium voluntatis. Etenim iam hoc ipso 158, 189. 282) Enarrat. in. Ps. 32, ibid. 36, 288. 283) Ps 32, 6. 284) 7, 21. constituto, quod iam illa prima Persona semetipsam intelligendo dicit, et dicendo generat Filium, et semetipsam ac Filium amando, spirat Spiritum Sanctum; videt etiam in se el in Verbo suo, quo se totam exprimit, omnium ideas naturarum, quas naturas videt etiam esse creabiles, ut aliquo modo sint extra ipsum. Eas ergo ita intelligens et in coaeterno sibi Verbo praecognoscens, et optima et aeterna voluntate sua in illo Spiritu Sancto pleno bonitatis et gratiae, placuit ei ut sic essent, idest ex illo ad suum esse exirent, non natura producendo illas aut ex necessitate naturae, sed ex beneplacito et mera voluntate. Sic ergo volens, imperiose dixit: Fiant, idest iussil esse, suo hoc dicto ineffabiliter eas proferens. Explicata iam utcumque prima particula, accedendum est ad secundam, scilicet quid sit Deum videre lucem quod esset bona. D. Ambrosius hoc ita exponit?*:: « E! vidi! Deus etc.; nec quod ignorabat vidit; nec id, quod nesciebat antea aut non viderat, comprobavit: sed bonorum operum proprium est ut externo commendatore non egeant, sed gratiam suam, cum videntur, ipsa testentur ». Et paulo post?*"'; « Propriis itaque sermonibus naturam lucis expressit, quae videndo complacet, quoniam ipsa videndi officium subministrat. Vidit ergo Deus lucem et vultu suo illuminavit et vidi! quia bona est, non ex parte Dei, sed ex generali iudicium est ». D. Ioannes Chrysostomus inquit humano more locutum esse Moysen; ait enim?8$; «Num priusquam fieret lux, nesciebat quod bona, sed postquam producta fuit, aspectus ostendit opifici pulcritudinem et bonitatem productae? Et quis cui cor est tale quiddam diceret ? Nam si homo, qui aliquid per artem operatur, priusquam fabricet quod vult facere et priusquam formet scit, usum eius quod elaborare statuit : quanto magis omnium opifex, qui verbo omnia, ut essent, produxit, sciebat antequam lucem faceret, quod esset bona. Quare ergo hac dictione usus est? Demittit se et iuxta humanam consuetudinem haec omnia loquitur beatus ille Propheta. Et quemadmodum homines, cum aliquid magno studio elaboraverint, et finem laboribus suis imposuerint, tunc tandem probant quid fecerint, atque ita opus laudibus extollunt: sic et divina Scriptura solet Gen., (P. G. 53, 34-35). Ideo Pater videns in Verbo ideas naturarum creabilíum, in Spirítu S. placuit et voluit ad suum esse illas exire. Et vidit, etc.; non quasi antea nesciret ct postea cognosceret lucis bonitatem, sed humano more S. Scriptura loquens, indicat complementum et perfectionem huius crceaturae. Sic interpretantur Ambrosius, Chrysostomus et Augustinus, Alli exponunt lucem vocari bonam, quia ita facta fuit ut Deus voluit, sicut anten in Verbo suo disposuerat ut eam faceret. Appellavitque et nunc, cum se ad nostrarum aurium infirmitatem demisit, et dixit: Et vidit Deus s, etc. D. Augustinus, in Genesi contra Manichaeos, idem tenet ?89, «quod scilicet complacuit sibi Deus in opere suo, sicut artifex, hisque verbis non ostendi eluxisse Deo incognitum bonum, sed placuisse perfectum ». In libro etiam De Genesi ad Littleram Imperfecto, sic ait?9; « E? vidit Deus lucem, etc. Ista sententia non quasi insoliti benevolentiam, sed approbationem operis significare oportet intelligi Quid enim convenientius de Deo dicitur, quantum inter homines dici potest, quam cum ita ponitur: dizit, factum est, placuit ? ita ut in eo, quod dizit, imperium eius intelligatur; in eo, quod factum est, potentia; in eo, quod placuit, benignitas; sicut ineffabilia per hominem hominibus ita ut omnibus prodessent dici debuerunt ». Nonnulli etiam ita interpretantur??': Vidii?9/, idest videri fecil, faciens nos manifestissimis effectibus lucis bonitatem cognoscere; liquido nanque patet eam ad quamplurima conferre, ne dicam ad omnia corporalia. Similis loquendi modus in compluribus Sacrae Scripturae locis reperitur, ut: Nunc cognovi quod limeas Dominum??? idest cognosci feci, etc. Rabbinus Aben Ezra istud videre exponit?9! esse in cogitatione seu existimatione, idest quod Deus factam lucem bonam existimavit; et est eadem sententia. Huius ergo dictionis hic est sensus: Vidit, etc.: cognovit Deus et intellexit in benignitate Spiritus sui, non quasi ante ignotam et cognitam postquam lux facta est, sibi placuisse, sed eadem bonitate placuisse ut facta maneret??5, qua placuit ut fieret: quoniam facta non excessit vel minuit praefixos in Verbo terminos generis sui; sed facta est ita omnino, sicut iam ante in Verbo suo disposuerat Deus ut eam faceret?99- FIloc ergo est quod dicit: E! vidit Deus lucem quod esset bona. Ita etiam intelligendum est quoties in subsequentibus dicitur vidisse Deum, etc. Elucidata prima et secunda particula iuxta nostrae debilitatis?" modum, tertia se nobis ultro explicanda offert, quid sit Deum Comment. in Gen., ibid. 131, 55; Honorius Hexaem, lbid. 172, 255. 292) Ms.: Vidi. appellare lucem diem, etc. D. Ioannes Chrysostomus inquit?*|, post lucis tenebrarumque distinctionem, Deum ipsis vocabula indidisse, quibus vocarentur. D. Ambrosius vero putat?"* et hoc ad distinctionem pertinere, ut etiam nomine ipso diem noctemque distingueret, sicut natura locoque distinguuntur et causa. D. Augustinus De Genesi contra Manichaeos, huius loci hanc affert expositionem, dicens 3? «hoc totum ad intellectum nostrum dictum esse. Qua enim lingua vocavit Deus lucem diem et tenebras noclem ? Utrum hebraea, an graeca, an latina, an aliqua alia ? Sed apud Deum purus intellectus est, sine strepitu et diversitate linguarum. Vocavit autem dictum est vocari fecit, quia sic distinxit omnia et ordinavit ut et discerni possent et nomina accipere ». In libro vero singulari De Genesi ad Lilleram Imperfectlo, praemonet prius *?*! per lucem et tenebras non esse accipienda nomina ipsa, ex eo quod haec, «in quantum ad res significandas articulata voce enuntiantur, nomina sunt»; quia cum dixit Deus: Fia! luz, et: Divisil inler lucem el tenebras, «nondum de vocabulis agebatur»; sed ita accipiendum esse, «quia enunciari aliter non posset res, quae nomen accepit, nisi aliquo nomine». Tunc ipse aliam expositionem adducit, ut haec vocatio accipienda sit ipsa distinctio; non enim omnis lux dies et omnes tenebrae nox: sed lux et tenebrae, certis inter se vicibus ordinatae atque distinctae, diei et noctis nominibus appellantur. Adhuc aliam subinfert, quoniam inquirendo procedit, ut haec vocabula «significare nobis velint quam lucem dixerit et quas tenebras, tanquam diceret: Fecit Deus lucem, et divisif inter lucem et tenebras; lucem autem dico diem et tenebras dico noctem, ne aliquam aliam lucem intelligas, quae non sit dies, et ne aliquas alias tenebras intelligas, quae non sunt nox ». In primo autem libro De Genesi ad Litteram, altius id exponit ???, quod appellaverit Deus lucem diem et tenebras noclem : « Quia Verbo sibi coaeterno, idest incommutabilis sapientiae internis aeternisque rationibus, non corporali sono vocis, vocavit Deus lucem diem el tenebras noctem ». Et haec sufficiant pro elucidatione huius dictionis. Accedamus nunc ad opus secundi diei. lucem diem et tenebras noctem, ut nomine ípso dies et nox distinguerentur, sicut dí- stinguuntur natura, loco et causa, et suum nomen distinctum acciperent, et ut indicaret huius iucis officium quod est ad efficiendum diem. Sic autem appellavit, non sono vacis physico, sed Verbo suo coacterno. Vr. 6 Fiat firmamenftum, etc. Hebraice firmamentum asíignificat extenslonem, graece autem firmitatem. Per firmamenfum ali! intelligunt illam neris partem in qua nubes condensantur; Dixitque quoque Deus: Fiat firmamentum in medio aquarum. Hebraice: DY2r1 T3 yp? S Dvy5N "2". Chaldaice: ND. my" N22 NV "7 bN?: Et dixit Deus: YT dE c vhags cam --—«- Sit firmamentum in medio aquarum. Et dipidat aquas ab aquis. Hebraice :Dv2* DU rn o"225 Um. Chaldaice :N"122 N'D T2 v^55 NW: Et sit. dividens. inter aquas e( aquas. Quod Septuaginta aorepéega transtulerunt et post ipsos noster Interpres firmamentum transtulit, Textus Hebraicus habet: PATRE quod extensionem seu porrectionem quandam sonat, sive id quod extensum et porrectum est, deductum a verbo yp» quod est extendere et porrigere; quemadmodum in Exodo legitur: ann PHEB7DN Yypom: Et extenderunt bracteas, sive laminas aureas ??. Coelum | autem y'D^ dicitur, eo quod éexpansum extensumque sit super terram. Ad huiusmodi ergo porrectionem et extensionem seu diffusionem respicientes Hebraei coelum y'p^ vocaverunt. At vero quoniam coeleste corpus solidum et firmum est, sicut apud Beatum Iob legimus 9: Tu forsitan cum eo fabricatus es coelos, qui solidissimi, quasi aere, jundati sunt ? eapropter, ut existimo, Septuaginta, quod Hebraei y^, atepéfega, a verbo otepeóo, quod est firmo, vocaverunt et Latinus Interpres eos imitatus, firmamentum transtulit. Quid autem firmamenti appellatione intelligendum sit, non una omnium est sententia. Quidam firmamenti nomine intellexerunt illam aeris partem, in qua nubes condensantur atque condensationem quandam tunc factam putarunt firmamenti nomine significari ?5, Fluic tamen positioni, praeter cetera, illud repugnat quod luminaria magna et stellae in firmamento coeli a Deo posita dicantur, quae proculdubio non sunt in ea parte aeris. Hanc positionem reprobat etiam D. Banesl ad Lilleram, Mb. 2, cp. 4, (P. L. 34, 265) ; Rupertus De Trinitate et Operibus Eius, In Gen., lib. 1, cp. 22, ibid. 167. 219 ; Ahnelardus Ezxposit. in Hézacm., 1bid. 178, 742. silius in Hexaemeron?*?, Alii, eo quod supra creatum, auctore ail intelligunt z P . , H ipsum coelum Deo, et conditum coelum Scriptura expresserit, hic aiunt?" expo- , meine do sitionem operis creationisque Moysen prosequi, ut ibi quasi Bii raa summa operis breviter comprehensa sit, hic operationis qualitas per et yat ipsas concurrentium rerum species sit digesta. Ut quemadmodum artifex quis domum extruxisse dicitur et mox prius fundamenta iecisse, inde erexisse parietes, demum superposuisse tecta subnectitur; sic Moyses proposuerit primo totius divinae operationis creationisque summarium, dicens: Zn principio creavit Deus coelum et lerram, ex duobus, quae extrema sunt, totius existentiam summa quadam complectens, tanquam prolepsi usus; iuxta quem modum frequentissime in Sacra Scriptura coelum et terra pro universa rerum constitutione desumitur 3938; nunc vero operationis ordinem prosequatur. Et iuxta horum sententiam, coelum unum ac idem est et ibi positum et hic inter medium aquarum factum. Id manifeste videtur sensisse ex professo Chrysostomus, Sie sentit D. qui etiam constantissime asserit ?9 unum tantum esse coelum, Mtevtortorut: nec plura corpora coelestia dari uno. At vero quamvis multi sint eum secuti, auctoritate magis quam ratione ducti, in hac tamen parte non est sequendus, quia et Scripturae, quae et coelum fertium ?!? et coelos coelorum ?!! saepissime adducit, necnon et sensui repugnat. Unde at contra sen- D. Ambrosius diversum asserit ?? coelum hoc, quod hic firjm panes osmamentum dicitur e£ de quo supra dictum est. Idem tenent D. *erentes firmamentum hoc Basilius??? et Damaf$cenus?M, necnon Beda?!5 et Str adiversum esse a coelo, de quo bus?!5; sed hi posteriores de coelo sidereo?" intelligunt, quod requitur . : : Moyses prius dictum est. Secundum Augustinum vero??? creatura ,, Sri. spiritualis, hoc est natura angelica intelligitur. Damascenus vero?!? coelum quoddam sphaericum sine stellis [intelligit] de Philo Iudaeus De Mundi Opificio, t. 1, pag. 5. 308) Cf. Gn 14, 19. 22: 24, 3; Ex 20, 11; Dt 4, 26 ; 1 Par 18, 31; 1 Esr 5, 11; 9, 6; Idt 13, 24 ; Est 13, 10. 309) Hom. 4 in Gen., (P. G. 53, 43). 310) Ct. 2 Cor 12, 2. 311) Cf. Dt 10, 14; 2 Esr 9,68;3 Rg 8, 27 ;. Ps 67, 34,148, 4. 312) Hezruem., lib. 2, cp. 4, (P. L. 14, 152). 313) Hom. 3 in Hezaem., (P. G. 29, 55-58). 314) De Fide Orthodora, lih. 2, cp. 6, ibid. 94, 879. ibid. col. 258. 319) De Fide Orthodoza, lib. 2, cp. 6, (P. G. 94, 879-883). Decem sunt corpora coelestia, idest coelum empyreum, coelum ceryatallinum, coelum stelliferum, et infra hoc septem planetarum orbes. Astrologi antiqu! octavum coelum sensu deprehenderunt, nonum ratione; decimum a nostris et Hebraeis creditur esse. quo loquuntur philosophi, dicentes ?? ! ipsum esse nonam sphaeram et mobile primum, quod movetur motu diurno. Nos tamen haec omnia eo nomine intelligimus, ut iam supra explicuimus; per firmamentum vero omnes?? fere coelum stelliferum intelligunt cum septem planetarum orbibus: Saturni, Iovis, Martis, Solis, Mercurii, Veneris atque Lunae. Ita quod coelestia corpora decem et supremum est empyreum, in quo est quies vitaque sempiterna, luce maxima decoratum, qui locus est beatorum convenientissimus; sive crystallinum, quod est primum mobile, quod ab oriente in occidentem uniformiter unius diei spatio movetur circulari latione; tertium est coelum stelliferum, fixis ornatum stellis, quod virtute superioris corporis trahitur diurno motu — nec tamen proprio destituitur — ab occidente in orientem, quo tempore determinato circumagitur. Infra hoc coelum sunt septem coeli seu sphaerae, vel planetarum orbes eo, ut supra posuimus, ordine constituti. Novem coelorum orbes infra primum coelum, quod est inter corpora primum, quos moveri necesse est, astrologi antiqui deprehenderunt??, usque ad octavum sensu praevenientes; nonum ratione investigarunt, non sensu. Sed supra novem hos coelorum orbes decimum esse coelum, fixum manens et quietum, nedum a nostris creditum est, sed a nonnullis etiam Hebraeorum ??, Nanque Rabbinus Isaac decem statuit *?* coelos, orbemque decimum ab Ezechiele??5 designatum intelligit per saphirutfn, ut color saphiri lucis nitorem, throni similitudo immobilitatem eius significet. Figuratas item intelligit decem sphaeras a Zachari a 9$, ponimus: primum secundum est coelum aqueum, in similitudinem throni : (P. L. 91, 17); Nic. Lyranus op. cit. f. 24^; Aegidius Romanus Hezaem., lib. 1, cp. 14, f. 31*sqq.; Io. Menachíus Ezplicat. in Gen., pag. 2. 322) Cf. Conimbricenses De Coelo, lib. 2, cp. 5, q. 1, a. 1: Pererius: « Ad. Ptolomaei usque tempora Mathematici iuxta et Phllosophl octo esse coelos censuerunt. Ptolomaeus et posteriores Mathematici, comperto motu octavi orbis... nonum coe!um addiderunt. Ante annos vero fere trecentos... certa observatione deprehensus est a Mathematicis alius quidam elusdem orbis motus..., quamobrem decimum coelum ponere coacti sunt. Ex sententia igtur Mathematicorum, quae nunc ferme rccepta est in scholis, decem sunt coel! mobiles, quibus addendum est undecimum, quod theolog! empyreum nominaverunt ». Conumnent. in Gen., lib. 2, q. 4, t. 1, pag. 214. Cf. etiam Aegidius Romanus Hezaem., lib. 1, cp. 16, f. 36*-37*. 323) Mnimonides More Nebuchim, part. 2, cp. 9, pag. 205-208. 324) Apud Ie. Pieum Mirandula Heptaplus, Secunda expositio de mundo coelesti, De coelo empyreo, cp. 1, sine numeratione foliorum ; et apud Conimbricenses lisdem fere verbis. De Coelo, lib. 2, cp. 5, q. 1, a. 2. 325) 1, 2e. 826) Cf. 4, 2. per candelabrum aureum distinctum septem lucernis et lampadem super caput eius; tamen super lampadem olivas duas. Cum enim septem lucernae septem planetas indicent, et lampas circulum octavum tot luminibus fulgentem, vult per duas olivas indicari nonam et decimam sphaeram, propterea quod ex olivis oleum fluit ad lampades et lucernas ad luminis nutrimentum; et a supremo illo coelo, quod totius luminis est principium, per medium sibi proximum lumen infundit in cetera luminaria. Rabbinus vero Abraham Aben Ezra Super Decalogum ??, — Rab. Aben n " S . S Ezra decem et ipse decimum illud coelum ponit. Primum nanque praeceptum OCCUlmos coelos tum in tabulis, quod est: Diliges Dominum Deum luum, etc., ut in Deute- Coordinat cum ronomio exprimitur 2?3, convenire inquit cum coelo, quod nos empyreum 8! praeceptis. dicimus, nobis occulto, quod provenit a corde, omnibus creatis occulto ac soli Deo noto. Tum ordinem prosequitur convenientiae inter ceteros orbes et praecepta sequentia primum. Secundum praeceptum: Non adorabis deum alienum, sed Dominum Deum tuum, eic. ??, ait cum primo mobili convenire, quod secum cetera trahit; sic hoc praeceptum. Tertium: Non assumes nomen, etc.9* convenit cum coelo stellifero, in quo sunt duodecim signa; ita in hoc residet divini nominis virtus duodenaria. Quartum: Sabbaía sanctifices ?, convenit cum Saturno, quod astrum septimum locum ascendendo obtinet. Quintum: de honore parentum ?, convenit cum Iove, honorabili patre generationis, qui honorem simul cum vita praebet, quibus favet. Sextum: Non occides33, cum Marte convenit, qui bellis praeest. Septimum: Non moechaberis*", cum Venere, unde omnis voluptas. Octavum: Non furtum facies *'5, cum Sole convenit, qui tanquam Dei oculus furta omria, quae in occulto fiunt, manifestat et, ut semper beneficus, furtis inimicatur et rapinis. Nonum: Non peierabis?*, convenit cum Mercurio, qui linguae praeest, per quam verum seu falsum profertur et blasphemiae. Decimum: .Non concupisces ?", cum Luna matrice siderum, cuius est?3 concupiscere potissimum. Aben Ezrao In Dccagolum, invenitur recensitum etiam a M. Steinschnelder Calalogus Librorum Hebraicorum Bibl. Bodieianae, col. 680, n. 4221, 4. Bas. Io. Froben 1521 (?) et n Io. B. De Rossi Dizionario slorico degli autori Ebrel, pag. 10, sed illud reperire non potulmus. Litteraliter per firmamentum intelligendum est coelum stelliferum; per aquas superiores, coelum crystauinum ; per aquas inleriores, elementorum congeries adhuc confusa et indisposita. Vr.7 Statuunt ergo hi supra novem coelos decimum, quem theologi vocant empyreum. Atque hinc admirabilis quaedam ad spiritualia insurgit proportio. Sunt enim novem angelorum chori, quasi mobiles coeli; sed unus est summus chorus, qui cunctos continet ipse immobilis: Deus Pater et Filius et Spiritus Sanctus. Ad propositum ergo revertentes, dum dicitur hic: Fiat firmamentum in medio aquarum, per firmamentum hic coelum stelliferum cum ceteris contentis ab eo usque ad lunam intelligimus: cum luminaria magna et stellae in firmamento narrentur posita a Deo; per aquas vero superiores, coelum crystallinum, quod coelum aquarum dicitur, propter similitudinem quandam, qua in diaphaneitate et perspicuitate assimilatur aquae; dicitur etiam crystallinum, eo quod ad instar crystalli lapidis sit solidum et perspicuum et tanquam aqua glaciali soliditate firmata; per aquas vero inferiores, elementa, vel potius elementorum materiam intelligimus, quae superius aqua dicta est: Et spiritus Domini ferebatur super aquas; adhuc enim confusa erat infra orbem lunae, atque permixta elementorum quaedam congeries usque ad diem tertium, in quo distinctionem dispositionemque in sua substantia locaque, prout uniuscuiusque exigebat natura, sortita sunt. Atque per modum huiusmodi est firmamentum dividens inter aquas et aquas, quoniam intermedium crystallini coeli elementaque cetera formatum est. Fecitque Deus firmamentum divisitque aquas, quae erant super firmamentum, ab aquis quae erant sub firmamento 9*3, Et factum est ita. Hebraice: "UN D" P2 7727 y'p'YrnN On 5w vpn qme rp yeux cw0p»3 yp nemo -— Chaldaie: y» "] M3D l'2 U^BN) NY"D'T 72? jocmm wp? ?v56 ^] ND DIY NYSDO?: Bb fei Deus firmamentum, divisitque firmamentum inter aquas, quae sunl sub firmamento et inter aquas, quae sunt supra firmamentum. Et fuil sic. Nonnulli **? per aquas super firmamentum spirituales intelligunt 22, 823); S. Gregorius M. Moralium, lib. 27, cp. 39, ibid. 76, 438; S. Isidorus Hisp. Quaest. in Gen., cp. 1, ibid. S3, 210; Strabus Glossa Ord. in Gen. ibid. 113, 72-73. creaturas mentesque angelicas, eo quod scriptum sit: Efaquae..., quae ^ Divisitque d aie H . aquas etc. super coelos sunt, laudent nomen Domini *!, Id sentit Origenes?"s, p, rua, su. 1 1 111 343 perlores alii Quam sententiam improbant D. Basilius et Ambrofibelliunt Sius?** ratione consimili, asserentes non ob id, quod laudare no- Bientes angecas. men Domini dicantur aquae, ex eo creaturas spirituales esse, sed quia sententia haec earum consideratio, prudenter a sensu abundantius contemplata, Jj mo A glorificationem perficit Creatoris. Alioquin, secundum hanc inter- ^Tbres!o pretandi formam, ros, pruina, frigus et aestus, quae apud Danielem?*5 jussa sunt hymnis omnium celebrare opificem, mentes quaedam erunt intellectu praeditae simul et invisibiles. Rabbinus Salomon, per aquas supra firmamentum, intelligit*6 aquas suspensas in aere. De firmamenti autem natura diversi diversa dicunt. Aristotuxta peripateles?" et peripatetici omnes tenent corpus coeleste nec aliquod € E esse ex simplicibus corporibus, quae elementa dicuntur, nec constare ^ q"eddam corpus coeex illis, propterea quod simplicibus corporibus proprius sit motus !leste, et simrectus, levibus ad superna, gravibus ad ima tendentibus; at non idem RE est sursum et deorsum ferri cum circulari periodo, qui peculiaris est coelo. Quorum autem secundum naturam diversae sunt motiones, eorum diversam esse essentiam necesse est. Eapraeter, quod compositum ex corruptibilibus elementis est, necesse est ut dissolvatur; at nulla in coelo, vel eius partibus, conspicitur permutatio, cum e contra elementa omnia sint variis permutationibus obnoxia. Ob has raquod etiam ditiocinationum — necessitates, ad coeli siderumque constitutionem erint maet quintam quandam novi corporis essentiam peripatetici statuere, quod "Pateticorum. nec calidum sit aut frigidum, humidum sive siccum; sed dicunt vires illic quidem elementorum excellentissimas per causae modum ponendas esse: in sphaeris autem elementorum sub luna naturas eorum secundum formam: in compositis autem participatione quadam; sed naturas ipsas elementorum in coelo esse omnino negant. Plato autem ?* et academici omnes coelum ex quattuor con- Academici auibid. 29, 74-75. 344) Hexaem., lib. 2, cp. 4, (P. L. 14, 153). 345) Ct. 3, 64-69. De Coelo, llb. 1, cp. 2, q. 5, a. 1-3; et supra Dissert. 6, pag. 102, not. 67. 348) Timaeus. t.3, pag. 32-33. 40 ; cf. S. Thomas S. Theolog. 1*, q. 66,2. 2; et etiam Conimbricenses De Coelo, lib. 1, cp. 2, q. 5, a. 1-3; q. 6, n. 1-8. tem coelum asserunt constare quattuor elementis, et continere elementorum virtutes et naturas modo excellentissimo; et in eo esse quattuor qualtates elementorum; - ideo coelum natura sua calidum dicendum esse, licet non urat. stare elementis asseverant esseque in eo et virtutes et elementorum naturas; sed virtutes illic in genere quodam longe his excellentiore consistere, et in excellentissimo naturas; et naturam illam ignis eminentissimam praebere coelo sensibile lumen, vivificum calorem motumque promptissimum. Naturam terrae largiri solidam firmamque stabilitatem: item et stellis densitudinem, qua videri possint, et lunae, qua radios repellat solares; naturam aeris praestare perspicuam qualitatem, quam nominant translucentem; naturam aquae afferre delicatissimam et aequabilissimam lenitatem, ipsisque sphaerarum labiis, quibus sese contingunt, inserere virtutem illam frigoris et humoris, per quam fiat ut, quamvis ex velocissimo motu rapidissime et vehementissime se contingant, aestus tamen illic resolutioque non cadat. Asserunt praeterea coelum et vere calidum et vere frigidum, humidum esse atque siccum, cum manifeste elementorum qualitates producat cumque stellae, ut flammeae, luceant earumque radii flammam gerant, qua mortalia sub coelo calefaciunt. Et asserere quod coelum id efficiat per motum, rationi et sensui aiurit adversari; sensui: quia frequehter percipimus longe vehementius et velocius moveri corpora prope nos, nec propterea alia corpora calefacere ita ut calefiunt a coelo; insuper, ex contactu aestivo radiorum solis vehementer corpora sentimus calefieri, quod non contingeret nisi radio inesset caliditas eique haec non inesset nisi coelum ex se caleret. Adversatur etiam rationi: quoniam motus, qui alicuius actus est mobilis a motore dependens, per se id producit solum, ad quod motor suapte natura expetit producere mobile. Localis siquidem motus ad loci per se deducit acquisitionem; at si inde calefactio vel quaevis alia sequatur qualitas, ex eventu est. At cum a coelo diffusus calor omnia servet, cuncta foveat, omnibus vitam impartiatur, omnium generationes absolvat, cuncta purget, servet et vivificet, alienum est a ratione putare a coelo haec ex eventu dependere. Non ergo negandum est coelum esse calidum, sed esse urens; neque dicendum solis lumen sola repercussione calefacere, vel?*? sola [repercussione] comburere. Nam lunae radii repercussi nihil calefaciunt, quoniam in ea virtus aquae 3849) Ms.: Sed. dominatur; calefaciunt autem solis radii salubriter pro ignea solis vivificaque natura. Nec obiiciat quis ex tardiori lunae motu contingere ne lunae radii calefaciant. Nam etsi ponitur esse tardior, tamen tanto propinquior est, quam sol hominibus, ut debeat, si non aeque, aliqualiter tamen calefacere, si repercussione dumtaxat radiorum proveniat calefactio. Neque adducat quis aestum esse ignis proprium; siquidem quo minus alienae miscetur materiae, minus urit. Sed lumen ignis est proprium; quo enim purius, eo lucidius, licet oculis quibusdam non manifestius, et lucet longius quam calefaciat et prius illuminat, e£ momento [lumen] caloremque largitur, calefacto post ignem ad tempus servante calorem; lumen vero largitur nulli, utpote sibi proprium; siquidem abeunte igne simul et lumen abit. Si ergo lumen in coelo est: ergo et ignis. Solvunt platonici rationes peripateticorum, et primam quidem a motu sumptam, quoniam inquiunt motum naturalem et simplicem unum tantum esse, nempe orbicularem; nam motus rectus non est simplex, cum sensim reddatur velocior; nec est secundum naturam elementi, quoniam non ei convenit in proprio loco, sed reditus potius quidam est in naturam; non enim convenit seorsum a violentia constituto, sed extra proprium locum vi collocato. Non ergo ex eo, quod ignis sursum ferri videatur, coelum vero circumferri, putandum est coelum non constare ex ignea natura. Nam si qua forte coeli portio in medio ponatur, repente ascendet in rectum, breviori tramite patriam petitura. Moveri autem tam ignem quam aerem circulariter ostendit circuitus cometarum. Ad secundam pariter rationem respondent, coelum non corrumpi tum propter eius corporis puritatem, tum quia tanta est in coelesti substantia virtus ad conciliandum efficax, ut qualitates et motiones, quae apud nos repugnantes sunt, ibi non repugnent. Item quia illic elementa statim a prima genitura mundi in formam praestantissimi, idest ignis, redacta sunt; quemadmodum per motum coelestem elementa quattuor apud nos in quavis genitura ad unam reducuntur mixti formam. Praeterea quia nihil extra se habet, a quo laedatur. Postremo quia ea est voluntas opificis, quae nexus est ceteris firmior et insolubilior, ut in Tímaeo inquit P l a t o 350, Ohticiunt peripatetici quod si coelum compositum esset elementis, corrumperetur. Respondent academíici coelum non corrumpl, quía purissimum, quia elementa eius praestantissima, quía non hahet a quo laedatur, et quia voluntate Dei incorruptibile est. Hanc sententíam et Hebraei sequuntur, dicentes coelum compositum e$se ex aqua et igne. Ita sentire videntur etiam Ambrosius, Basilius, Beda, Theodoretus, Gennadius et Augustinus, Haec est platonicorum sententia, et hanc quidem Hebraei valde probant. Rabbinus enim Salomon ex aqua et igne coelum dicit?5! esse compositum. Qui etiam exponens praesentem locum de opere firmamenti, sic ait35?: « Fiat firmamentum, induravit firmamentum, quia licet coeli prima die creati sint, adhuc humidi erant, seu fluidi; et coagulati, seu condensati sunt in secunda ab increpatione Dei in sermone suo: Fiat fírmamentum. Et hoc est quod scriptum est: Columnae coeli commovebuntur?9?, idest tota die prima et in secunda obstupuerunt, sicut homo stupefactus et stetit ab increpatione et terrore super se». Et hic vir per hoc, quod dicitur: Fiat, intelligit, non substantialis formae inductionem, sed qualitatem quandam superinductam, scilicet duritiem et densitatem sive stabilitatem, et sic: Fecit, idest stabilivit eum super stabilitatem suam 91, Et inquit quod facere hic est sicut illud: Faciet mulier ungues suas *55, quod de muliere captiva apud hebraeum intelligitur, quam sibi vellet in uxorem accipere 358, Hanc eandem sententiam ex nostris D. Ambrosius tenere videtur, asserens 59?" coelum ex elementis esse compositum. D. etian Basilius ad hanc potius declinat, asserens ?5? sententiam de quinta essentia commentitiam esse et ab ipsis philosophis excogitatam. Beda etiam *** de hac re sic loquitur: «In medio ergo firmamentum est sidereum coelum, quod de aquis esse factum credi potest; crystallinus enim lapis, cuius magna firmitas, magna perspicuitas, de aquis factus est» Theodoretus etiam?9 ex Graecis, coelum ex fluxa aquarum matura asserit constitisse et quae prius liquabilis esset natura, solidissimam esse effectam, et ob id firmamentum esse appellatum. Gennadius similiter! Deum asserit firmamentum ex ipsius rei opificio ipsum appellasse, eo quod cum prius lenta, fluxa solubilisque esset natura, solidam et minime mobilem constipationem accepit. D. Augustinus etiam?s? facile consentit his, qui coelum asserunt igneae naturae, unde etiam in Heraem., (P. G. 29, 59-63). 359) Hécaem.. lib. 1, (P. L. 91, 18). 300) Quaest. ian Gen., Interr. 11, (P. G. 80, 91). 361) Fragmenta in Gen., ibid. 85, 1630. 362) De Genesi ad Lilteram, lib. 2, cp. 3, (P. L. 34, 265). Vr. 8 sidera atque luminaria facta esse coniectant, illius videlicet igneae lucis in eas formas, quas in coelo cernimus conglobata dispositaque natura. Hinc, ex tantorum virorum sententia, huic positioni videtur magis assentiendum, tum quia et ratio ei favet et Sacrae Scripturae est magis accommodata. Illud autem, quod sequitur: Ef factum est ita, Rabbinus Aben Ezra inquit?? adhaerere cum eo, quod sequitur post ipsum, scilicet quod vocavit Deus firmamentum coelum. Et vocavit Deus firmamentum coelum. Et factum est vespere et mane dies secundus. Hebraice: "pm any DU fp? Dno ipm "JU OQ. Chaldaices *by-rm v'oo0nmm NU Ny? " NOD qunm QY*: EL vocavit. Deus firmamentum coelum. El fuil vespere el mane dies secundus. Rabbinus Salomon?8€ huius nominis [QVOU, tres dat interpretationes: « QYOUN, OVO OV, O'ONV': quia, inquit, miscuit hoc in hoc et ex eis, aqua scilicet et igne, fecit coelum ». Ex hoc innuit ideo firmamentum dictum esse coelum, quod ex igne et aqua factum sit. Rabbinus Aben Ezra notat?55$ hic Deum quinque rebus vocasse nomina, quae sunt: lux, tenebrae, coelum, terra et Adam, hoc est homo ?*': ita homo enim [YN hebraice dicitur. D. Ambrosius hunc locum ita exponit, dicens ?*" « coelorum nomen esse commune, quia plurimos coelos Scriptura testificatur: nomen autem esse speciale firmamentum; ita ut supra videatur generaliter dixisse [in principio] coelum factum, ut omnem coelestis creaturae fabricam comprehenderet: hic autem specialem firmamenti huius fexterioris] soliditatem, quod dicitur coeli firmamentum, sicut legimus in hymno prophetico: Benedictus es in firmamento coeli »?88, Putat enim a firmitate, eo quod non sit invalidum ac remissum, dictum esse coelum hoc firmamentum, quod divina virtute firmatum sit, sicut ait Scriptura: Laudate eum in firmamento virtutis eius *€9, quorum sententia consona magis est rationi et S. Scripturae. Et vocavit Deus firmamentum coelum. De nomine firmamenti expositiones Rab. Salomonis et Aben Ezrae, D. Amhrosli, Basilii et Origenis. Ratio ob quam non dicitur hac secunda die: Et vidit Deus. etc., quia opus aquarum nondum consummatum erat, D. Basilius aliam adducit *'? rationem, ut haec coeli appellatio alteri congruat et aptetur et particeps eius vocis sit firmamentum, per similitudinem; a verbo enim éópáa9at, idest videri, deducta est appellatio nominis tob obpavob, idest coeli; unde et aer ob conspicuitatem coelum dici observavimus, ut cum dicit Scriptura: Volatilia coeli 1, etc. Origenes inquit *'à? quod Deus firmamentum vocavit coelum donans ei eius coeli, quod ante creaverat, nomen, hoc est dignum fecit eo nomine, quo et ipsum empyreum cum propter eius magnitudinem tum quia inter ea, quae nobis conspicua, sublimius est atque omnino nobilius. Advertendum hic quod secunda die non dicitur: Ef pidit Deus quod esset bonum ; Textus enim Hebraicus id non habet, sicut nec in Vulgata Editione nostra est. Puto autem Septuaginta id posuisse, vel a quovis alio eorum translationi additum esse, cum et D. Basilius** et Toannes Chrysostomus?4^ et Ambrosius? id explicent. Superest nunc solvendum cur hoc in loco non dixerit Moyses: Et vidit Deus quod esset bonum. Aiunt quidam ?"? ob numerum dualem, qui propterea censetur informis quoniam primus ab unitate recedit; unde et animalia immunda bina et bina introducuntur in arcam ?"", Hanc rationem Hieronymus in Joriniano affert 2. Quibusdam tamen minus satisfacit, utpote mystica et quae non debebat officere rei veritati; si enim vere hoc bonum perfectumque erat, quid porrigebat periculi reddere hoc in loco testimonium Deum vidisse et probavisse ? Rabbinus Salomon, quaerens?? cur non dicitur hic: Et vidit... quod... bonum, respondet: « Quia opus aquarum non fuit consummatum usque ad diem tertium, et in die tertio consummatum est opus aquarum et aliud; ac propterea, inquit, in die tertio geminatur: Quod esset bonum; bis enim dicitur: semel pro consummain Gen., ibid. 53, 43. 375) Hezaem., lib. 2, cp. 5, (P. L. 14, 151-156). 376) Ct. Bereshit Rabba, IV, 6, pag. 30: Ginzberg. op. cit. V, pag. 18-19, not. 54; S. Hieronymus Comment. in Aggaeum, (P. L. 25, 1389) ; Nic. Lyranus op. cit. f. 25*; Alph. Tostatus op. cit. f. 6*. Vr. 9 tione operis secundae diei, et semel pro consummatione operis tertiae diei», Hanc rationem innuit etiam Glossa ?9? post rationem Hieronymi, dicens ideo bonum hic non dici, quia in hoc opere distinctio aquae non sit perfecta, quae fit in proximo. At vero quoniam peculiare huius diei opus ipsum est firmamentum, iccirco probatur mihi magis abstinuisse Moysen, ne diceret: Quod essel bonum, quoniam firmamentum adhuc imperfectum erat, cum suo esset stellarum ornatu destitutum, in quo summa illius pulcritudo consistit. Hanc autem perfectionem quarta adeptum est die, ac propterea ibi dicitur: Vidit Deus quod esse! bonum. Dixit vero Deus : Congregentur aquae, quae sub coelo sunt, in locum unum, et appareat arida. El factum est ita. Hebsie: DYOU] nryyo Dyon wp oYrow os" qn nus mw ns sipeoos Chaldsice: "wj Ww? N3OU Tüniyo No DOO v wel uz "mm NDW nnm : Dixitque Deus, etc., ut supra. Rabbinus Aben Ezra??? exponit verbum mp per "3nT1, in hithpael: colligant se aquae, sive coarcervent se, vel conveniant, Hanc aquarum congregationem D. Ioannes Chrysostomus sic explicat 3: « Quia enim omnia completa erant aquis, iussit in unam congregationem aquarum multitudinem concedere, ut sic appareat arida»; terra enim erat invisibilis et inculta, eo quod aquis obtegebatur. D. Basilius et Ambrosius?** idem dicunt; per aquas nanque et terram haec elementa intelligunt, quae nostris sunt obiecta obtutibus, et universam tellurem aquae operiebant; propter quod et invisibilis erat et infecunda: sed praecepto dominico ad declivia et concava terrae praeceps devoluta sit aqua, et sic apparuerit arida, quae prius aquis subiecta extitit. Rabbinus Salomon idipsum asserit 395, dicens quod «aquae fuerunt expansae super universam terram, et congregatae sunt in oceano, quod es£ mare magnum inter omnia maria» Rab- 5 in Gen., (P. G. 58, 50). 383) Hom. 4 in Heraem., ibid. 29, 78 sqq. 384) Hexaem., lib. 3, ep. 1, (P. L. 14, 158 sqq.). 385) Op. cit. f. 2*. vel quia firmamentum ndhuc imperfectum erat et sine ornatu stellarum. Dicitur: Congregentur, etc., quia aquae terram operlebant, quae ideo invisibilis et Infecunda erat. AbnEzapbinus Aben Ezra inquit?9?, quod «hic versus coniungitur tat verba haec coniungi praecedentibus. luxta S. AuRustinum conBRregatio haec significat specífloam et visibilem aquae formationem. Ideo significat Deum dedisse prius materiae confusae formam aquae et naturam, cum superioribus, quoniam firmamentum non est factum usquequo exaruit terra. Et testimonium est: In die qua fecit Dominus terram el coelum 3?'; et ecce in die una facta sunt; et visio est verbum absconditum; et congregationes a sparsione non est creatio. Et ita est sensus eius: Et iam dixerat Deus : Congregentur aquae. Et huic simile est in lege in centum locis; et ecce in capite P/N" dabo tibi duo testimonia. Unum est: Et posuit ibi hominem quem formaveral ; et postea inquit: Produxit Dominus Deus?3595; et tamen prius homine produxerat ea. Et testimonium secundum: quod praecepit homini ut non comederet de ligno scientiae boni et mali *?, et postea scriptum est: Et formavit Dominus Deus hominem de ferra »?9?, Sed expositio eius est quod iam formaverat: et propterea, inquit, est. quod: « Et vidit Deus quod esse! bonum, coniungitur cum creatione secundae diei; et: Germinel terra, est principium diei tertiae ». D. tamen Augustinus, quoniam superius per aquas interpretatus est ipsam materiam, eodem contextu id quoque exponit3?,, dicens quod si quandam confusionem materiae aquae nomine appellaverat, haec congregatio accipienda est ipsa formatio, ut talis esset aquae species, qualem nunc esse cernimus. Et ipsum: Appareal arida, quod positum est, terrae formatio intelligi potest, ut hanc haberet speciem terra, quam cernimus; invisibilis el incomposita dicta erat, cum adhuc materiae species deesset. Nos ergo ad D. Augustini interpretationem ita conformiter exponimus. Congregentur aquae, quae sub coelo sunl, idest in formam redigatur materia corporalis, ut aqua ista sit quam sentimus. Non enim fecit Deus aquas congregari, sicut prius existentes, sed sicut dans eis formam et naturam, per quam sint aptae natae in unum locum concurrere. Eí appareat arida, idest speciem visibilem accipiat et a confusione distinctam. Non enim apparere iubetur ut prius existens, sed ut formam naturamque accipiens, qua apparere viderique posset. Itaque aquas congregari in unum aliud non est, quam el dicens... Ne comedas. 390) Ibid. vr. 7. Vulg.: De limo terrae, loco: De terra. Liber Imper[ectus, cp. 10, ibid, col. 233. speciem accipere unam inclinationemque simul ad locum debitum congruumque speciei. At vero quoniam iuxta formae aquarum existentiam inclinationemque ad situm sibi peculiarem, earum proprius supra ac circum terram est locus immediatus, ex eo quod nobilius minusve grave sunt elementum, sicut aer super utrumque collocatus est ut leve, superque aerem ignis ut levius; noceret autem maiori et universaliori bono si ubique terram operirent aquae: non enim posset illa producere fetus suos, nec animalia servari nec plantae potuissent ; ideo Deus effecit, ut in unum aquae congregarentur locum, in terrae concavis praeruptisque sinibus receptae ac tanquam in utre congregatae, ne converterentur operire terram ?9?, ac in superficie altiori arida appareret. Nec tamen dicendum est vi aquas ibi detineri et proprio esse loco destitutas, cum earum proprius sit supra terram locus, ita ut, si sibi ipsis dimitterentur, super terram effluerent reverterenturque operire terram, tanquam peculiarem sibi locum adepturae; cum, ut aiunt nonnulli 393, sint in oceani medio multo altiores terra. At verum id nequaquam est. Ad oculum enim videmus aquae motum semper in decliviorem esse locum; unde aquae illae altiores ad litus defluerent, si demissior hic locus est. Naturale siquidem aquis est undequaque ad centrum aequaliter tendere; loca autem demissiora sunt propinquiora centro. Nec dicat quis divina virtute detineri ne defluant, cum aptae sint et possint; huic enim obstat Augustinus, dicens ?* Deum sic res quas condidit administrare, «ut eas proprios motus agere sinat»; et, ut Divus Dionysius egregie docet ??^, Dei non est rerum violare naturas, sed sua prudentia temperare. Sic ergo aquarum temperavit naturas, ut eas non sineret ubique dispersas universam tellurem operire eique superesse; nec tamen eas omnino proprio ac naturali loco destituit, ne aliqualiter terrae superessent: sed suae virtutis praecepto, eas in demissis imae terrae concavis profundisque cavernis congregans et recipiens, proprium eius super terram donavit locum, quatenus aquarum omnium sinus terra subiecta est. retus Interpret. in Psalmos, Ps. 103. lbid. 80, 1698. (P. L. 41, 220). et effecisse posten ut in sí- nibus terrae reciperentur, ne ubique enm operirent. In locum unum aquae congregatae sunt ct detinentur non vi, vel speciali divina virtute, sed naturaliter, quía Deus sic aquarum tempcràavit naturom, ut sua sponte in locum unum tanquam gproprium congregarentur. (Oeo ———————— mm—— ——Ó— Ita tamen aquis subiecit terram, ut arida, quam apparere iussit, aquis circumfluentibus superemineat, iuxta illud Psalmi 39?*; Qui fundavit terram super aquas. Non enim terra gravior aquis levioribus Terra autem. portatur; sed, ut egregie Augustinus exponit??", terra super Reeeclici ci aquas fundata dicitur, quod aquis circumfluentibus supereminet, quiasemper!l- Semper enim tum marium tum fluviorum litora aquis altiora con- " LAE spicimus; etsi in medio videantur aquae altius eminere, id non est quod super litora se elevent, sed quia earum est sinus profundior et centro propinquior. Aquarum tamen locus vel semper arida demis- "sior est, et tum maxime ipsius oceani, quo omnes confluunt. Si enim eius non esset locus declivior, cur magis eo, quam alio, flumina currunt, si semper ad ima labuntur aquae? Hinc patet etiam hoc ipsum: nam euntes ad mare descendere dicuntur, ut Rabbinus Aben Ezra hic testatur 393, et in Scriptura pluries id reperimus, sicuti: Qui descendunt mare in navibus?*?; et de Iona, cum fugeret a facie Domini in Tharsis ..., descendit in Ioppen et invenit navem 496, : Sed hic rursum dubitatio oritur, quomodo omnes aquae in unum Quamvis var; locum congregatae dicantur, cum sint plura aquarum loca. Nam praeMt M ter Oceanum, quod est omnium amplissimum, est Thyrrenum, est lecum tamen Adriaticum, Indicum, Aegyptium, Pontus, Propontis, Hellespontus, congregatae » « 1 " 1 dicuntur, quia. Euxinus, Aegeum, Ionium, Atlanticum et alia mediterranea; sed dre me^ ideo in unum locum aquas inquit redactas esse, quia omnes aquae uie cdd in unum tendunt, idest mare maximum, cui cuncta iunguntur; et si qui lacus in semetipsis stricti videntur, occultis tamen meatibus in mare revolvuntur. Fossores quoque puteorum id probant, quia omnis tellus per invisibiles venas aquis repleta est, quibus ex mari principium est. Et vocavit Deus aridam *" terram congregationesque aquaruin appellavit maria. Et vidit Deus quod essel bonum. Hebraice: NY Don mptom vow riu"? ovTow opm :3ib73 O'oN NO Ow Chaldaice: NY ImU^35 Dra» Ny7N NDUS) t" NTDI maU NUDO NOD Vr. 10 D. Basilius *? et Ambrosius*' ]ocum hunc explicant, quod siccitas quidem, sive ariditas, aut certe arída, proprium quid est, quod naturam veluti delineat et exprimit ipsius subiecti; lerra autem nuda quaedam est ac tenuis appellatio rei. Nam ut ratione quidem praeditum esse, proprium ipsius hominis est; vox autem: homo, id significat animal, cui proprium illud competit; sic et ariditas proprium est atque praecipuum terrae. Cui ergo uti proprium siccitas accommodatur atque ariditas, id appellatum est ferra; perinde atque cui veluti proprium peculiareque quid ipsum hinnibile competit, id nuncupatum est equus. Arida ergo expressio quaedam naturae est; unde et illi, quae scatet aquis, inest ut habeat ariditatem. Remota enim aqua, incipit esse arida, sicut scriptum est: Posuit [lumina in deserlum el exitus aquarum in sitim ***, hoc est de terra aquosa aridam fecit. Non solum autem in terra hoc ita est, sed etiam in aliis elementis. Unumquodque enim propriam habet qualitatem, per quam et a ceteris secernitur, et quale unumquodque sit cognoscitur. Et aqua quidem propriam qualitatem habet rigiditatem ; aer vero humiditatem; ignis autem caliditatem; quae primae sunt singulae singulisque elementis peculiares et propriae; quamvis nullum eorum absolute solitarium sit, sincerum ac simplex: sed terra quidem sicca est et frigida; aqua vero frigida ac humida; aer humidus et calidus; ignis calidus et siccus. Ac ita per has iugales qualitates, singula miscentur elementa; nam terra, cum sit aridae et frigidae qualitatis, connectitur aquae per cognationem qualitatis frigidae; et aqua aeri, quia humidus est aer. Ergo aqua, tanquam brachiis quibusdam duobus, frigoris e£. humoris, altero terram, altero aerem videtur amplecti: frigido terram, aerem humido. Aer quoque medius inter duo compugnantia per naturam, idest inter aquam et ignem, utrumque illud elementum sibi conciliat, quia et aquis humore et igni calore coniungitur. Ignis quoque, cum sit calidus et siccus natura, calore aeri annectitur: siccitate autem in communionem terrae ac societatem refunditur; atque ita sibi per hunc circuitum et chorum quendam concordiae societatisque conveVocavit Deus aridam terram. Terra appellatur arida, quia ariditas designat naturam et est nomen terrae proprium; sicut etiam cetera omnía elementa proprias qualitates habent, quibus inter se secernantur; sed quamvis unumquadque ab alia diflerat, omnía tamen in socictatem quandam conveniunt ob eorum similes qualitates. Appellavit maria, Sub appellatlone marium, veniunt omnes nquae congregatae, sive salsae slve dulces. Congregationes aquarum maría appellantur, quia aquae omnes, licet sub dilversis nominibus ex regilonibus quas tangunt, unam tamen constituunt congregationem, niunt. Unde et graece ototyeia dicuntur, quae latine elementa dicimus, quod sibi conveniant et concinnant. Huc autem progressi sumus, quia Scriptura ait quod Deus vocavit aridam lerram, hoc est quia quod principale est eius, Deus vocavit proprietatem naturae. Naturalis enim proprietas siccitas est terrae: haec ei praerogativa servata est principalis. Ergo siccitas subest etiam ut sit frigida: sed non praeferuntur secunda primis. Et congregationes aquarum appellavit maria. Iuxta idioma linguae hebraicae, omnis aquarum congregatio, sive salsae sint sive dulces, maria nuncupantur et non solum oceanus, Unde et in Evangelio frequenter legimus: Mare Galilaeae *5 et Tiberiadis *, cum tamen quidam sit lacus, quem Lucas síagnum Genesareth | appellavit 10", Hanc dialecti hebraicae *" proprietatem ignoravit Porphyrius, qui Evangelistas carpit *??, quod lacum mare dixerint, ad faciendum, ut impie asserit, ignorantibus miraculum quod Dominus super mare ambulaverit 5^, Stulte! Num miraculum minus est super stagni fluidas aquas [ambulare], quam undas calcare maris? Id miraculum est fluctus calcasse, sive maris sint sive lacus. Sed exoritur dubium, cum supra in unum locum aquas congregari Dominus iusserit, quid est quod aquarum congregationes maría appellat? Rabbinus Abraham Aben Ezra inquit * : « Sic dictum est propterea quod non est nomen mari, quod circumdat universam terram » Respondet D. Ambrosius**? quod «una congregatio est aquarum, eo quod iugis unda atque continua ab Indico mari usque ad Gaditani litoris oram, et inde in mare Rubrum extrema circumfuso orbem terrarum includit oceano: interius quoque Thyrreno Adrias, Adriae cetera miscentur nominibus distincta, non fluctibus... Unde una est generalis collectio, quae dicitur mare, et multae collectiones, quae maria pro regionibus nuncupantur. Sicut enim multae terrae, ut Africa, Hispania, Thracia, Macedonia, Syria, Aegyptus, Gallia atque Italia pro regionum appellantur vocabulis, et una est terra: ita multa dicuntur pro locorum appellationibus maria, lib. 3, ep. 3, (P. L. 14, 161-162). et unum est mare, sicut ait Propheta dicens: Tui sunl coeli el tua est lerra, orbem terrarum et plenitudinem eius tu fundasti, aquilonem et mare (u creasti *3 », Et vidit Deus quod essel. bonum. Rabbinus Aben Ezra inquit ** hoc adhaerere cum creatione secundae diei. D. Basilius*5 et Ambrosius** commendationem hanc ad mare referunt, quod congregatio aquarum est, non quod sermo hic indicet iucundum aliquem aspectum maris Deo apparuisse; non enim oculis aspicit pulcritudines creaturarum conditor ipse, sed ineffabili sapientia ea, quae fiunt, contemplatur. «Bonum igitur mare primum, quia terras necessario suffulsit humore, quibus per venas quasdam occultas succum haud inutilem subministrat; bonum mare, tanquam hospitium fluviorum, fons imbrium, derivatio alluvionum, invectio commeatuum, quo sibi distantes populi copulantur, quo proeliorum removentur pericula, quo barbaricus furor clauditur: subsidium in necessitatibus, refugium in periculis, gratia in voluptatibus, salubritas valetudinis, separatorum coniunctio, itineris compendium, transfugium laborantium, subsidium vectigalium, sterilitatis alimentum. Ex hoc pluvia in terras transfunditur; siquidem de mari aqua radiis solis hauritur, et quod subtile eius est, rapitur: deinde quanto altius elevatur, tanto magis etiam nubium obumbratione frigescit, et fit imber, qui non solum terrenam temperat siccitatem, sed etiam ieiuna arva fecundat ». Beda tamen*", hunc locum explicans, sic inquit: « Nondum terra germinaverat, nec aqua animantia viva produxerat, et tamen dicitur Deus videre quod essel bonum, cedentibus aquis, apparuisse aridam, quia aestimator universitatis, praevidens quae sunt futura, quasi iam perfecta laudat». Haec mihi plurimum arridet sententia, ut, aquis segregatis, aridam apparuisse, hic dicatur bonum. Manifesto enim segregationis huius patet utilitas, cum propter terrestrium animalium conservationem tum propter fructus terrae ac fruges. Posthac siquidem non amplius inanis el vacua, sed visui facta pervia, herbis fuit placide viridantibus ornata et plantis, fulvis quoque floBonum mare vocatur, ad manifestandas ejus utilitates et permulta commoda. Iuxta Bedam non mare bonum dicitur, sed separatio aquarum a terra, ob futura bona, quae ex hac oriri debebant, et laudat quasi lam perfecta et praesentia. Vr. 11 Germinet terra herbam, etc. Variae interpretationes iuxta Hebraeos. ribus decorata, ut suis fecundata fetibus, fructus suaves pastumque animantibus gratissimum redderet. Quapropter statim germinandi virtutem suapte natura a Deo accipit omnium largitore, cum subditur: Germinet terra herbam virentem el facientem semen el lignum pomiferum faciens fructum iuxta genus suum, cuius semen in semelipso sil super lerram. Et factum est ita. Hebraie: y*dyo 2ivy NU voND NUD D'ioN "ow" ]o70 vosDooy incip nuN 05 "35 noy 5 vy yo chaldaice: ya Nat"y IT] NN Pon 008 m2 myyroa " my? pvo Toy pue jw ymo q270mm Nyow7»y: Et dixil Deus : Germinet terra germen herbam seminificantem semen, lignum fructivum faciens [jructus secundum Speciem suam, cuiusque semen in ipso sil super terram. El [fuil sic. Rabbinus David Kimchi hoc*? inter NU'] et 3Uy discrimen assignat: quod NU'] cum sex punctis, est germen, et vocatur sic cum incipit egredi e terra; et cum creverit vocatur 2Uy, idest herba, quoniam nomen NV est initium operis in herba : proptera derivatur ab eo verbum significans actum, sicut de ['YAaM, idest germinare, et non ex 23Vy fit verbum. Rabbinus etiam Aben Ezra inquit *?, quod hic NUI est quemadmodum rroOND germinet. Rabbinus quoque Salomon inquit €? « non idem esse NU] et Uy, nec 2Uy NU'1. nec est lingua Scripturae seu Bibliae dicere: v^NnDI ZyVynD quia species TNv divisae unaquaeque in substantia sua, vocantur herba aliqua. Et non est expositio verbo huic dicere germen aliquod particulare et determinatum, quoniam expositio NU'"7 est vestimentum terrae, sicut quod est plenitudo germinum. Itaque, germinet ferra, idest impleatur et operiatur vestimento herbarum ». In lingua latina NU", dicitur: Jày, herba ; frequentissime tamen in Scriptura NU'] pro 2Wy accipitur, et e contra ??!, quoniam inter se similia valde sunt. Ex 10, 15; 2 Rg 23, 4; Is 15, 6; 66, 14. Illud quoque inferius in nostra Translatione Vulgata: Faciens semen, hebraice est: seminificans semen ; similiter et inferius: Producat terra, hebraice est: NN, idest /aciat exire, quae, sicut et alia pene infinita, prudentissime noster Interpres latinae phrasi accommodavit, quod et Septuaginta fecerunt in lingua graeca; quanquam hi sint longe in fingendis ac notandis nominibus nobis feliciores: propterea hebraico accedunt saepe propius quam nos. Nunc sensus nobis elucidandus est horum verborum. Ait ergo: Haec verba videntur Germinel terra herbam, seu germen, etc. Nonnulli exponunt $??: ger- «significare minel, idest generandi vim virtutemque accipiat habeatque; quae pyra videtur D. Augustini fuisse sententia *?, D. Ioannes gon Chrysostomus aliter exponit |, inquiens: «Praecepit Domiome Ea nus et statim terra suos partus maturans, ad germinanda semina seipsam sollicitavit: Ef protulit terra herbam foeni, etc. animadvertens hic verbo Domini omnia facta super terram esse ». Quod aliis 5 longe visum est probabilius, tum quia id magis vocum significatio probat, tum quia Deum ostendere inquiunt voluisse, quomodo sine mediis causis poterat cunctos mediarum causarum effectus perfecte et in momento producere, utpote omnipotens et agens ex voluntate, non autem ex necessitate naturae: sicuti et hominem componere per seipsum voluit et cuncta animalium genera: perfecte id enim oportebat in initio. D. Basilius hunc ita explicat ** locum: «Terra, inquit, excusso a se iam ac posito aquae pondere, ut interquievit aliquantum et liberior respiravit, ordine naturae consentaneo edictum accepit, quo iubeatur germinare herbam quidem primum, dein lignum: id quod vel in hunc cernimus fieri diem. Illa enim reddita tunc vox primum illud praeceptum, veluti lex naturae quaedam ac institutum impressum insculptumque telluri, facultatem illi germinandi fructusque ferendi praestat ». Nos tamen et cum Basilio hanc germinandi legem fructus- ,, "e! eam que ferendi hoc Dei praecepto terrae esse indictam, e£ cum Auguterrae legem, 5, (P. L. 53, 909) ; Abaelardus Ezrposit. in Hezaem., ibid. 178, 749. 423) De Genesi ad Litteram, lib. 5, cp.14, ibid. 34, 325. 424) Hom. 5 in Gen., (P. G. 58, 51). 425) Ct. Micbael Glyca Annales, part. 1, ibid. 158, 46; S. Ambrosius Hezaem., lib. 3, Cp. 10, (P. L. 14, 174); S. Beda Hexaem., lib. 1, ibld. 91, 21; Strabus Glossa Ord. in Gen., ibid. 113, 74. vim ac virtutem eas producendi, sicut et nunc flerl videmus. Vr. 12 Et protulit terra herbam, etc. Iuxta Hebraeos terra, statim ac creata, produxit et maturavit fructus suos cum semine iuxta speciem uniuscuiusque. stino terram germinandi accepisse virtutem, simulque cum C hr y - sostomo tunc eam hoc Dei iussu, nullo secundarum causarum effectu medio, terram produxisse germina herbasque ac fructus, non incongrue intelligendum esse in hoc verbo putamus. Hanc enim accepisse legem germinandi fructusque ferendi, ea, quae in hunc usque cernimus fieri diem, probant: germinandi autem accepisse tunc virtutem, ratio evidens probat, quoniam nobis ostendit effectus. Nullo enim pacto suos terra fetus ac germina produxisset, nisi virtutem a Deo omnium largitore accepisset. Statim etiam suos maturasse partus protulisseque germina herbasque et fructus, probat textus, qui mox sequitur: Et protulit terra herbam virentem et facientem semen iuxia genus suum lignumque [faciens fructum et habens unumquodque sementem secundum speciem suam. Hebraice: Vy a5? yy yvwo 2Uy NU viND NY 11325 i33y ww "e7nby: Chaldaice : mynr721 N3U"y DD" Ny'UN Dp'eN) vA» ma myurcm puecrap qw) cono vote: El produxit lerra germen, herbam seminificantem semen iuxta speciem suam, lignum Í[ructiferum cuius in eo semen iuxía speciem suam. Aben Ezra exponit *?: «Cuius semen in eo iuxla speciem suam, quia unumquodque semen custodit speciem suam». Rabbinus Salomon illud: seminificantem semen, ita exponit 9 «quod crescat in ea, scilicet herba, semen suum ad seminandum ex eo in alio loco»; illud autem: lignum fructiferum : E) *y, inquit esse «quasi lignum produxerit onustum fructibus: quia non est ita faciens haec. Produzit terra lignum faciens fructum et non lignum fructuum, exponendum est quod, quando maledictus fuit Adam super iniquitate sua, visitata est etiam ipsa, scilicet terra, et maledicta». Illud autem: Cuius semen in eo, inquit quod «sunt grana vel semina in omnibus fructibus, ex quibus lignum germinat, ac si quis plantasset illud Rabbinus Aben Ezra notat"? hic quod dicitur: *NMYMDS Wu3VS, vun NUT M germinet, reptilificent et produzit, Vr. 13 Vr. 14-15 et ecce posuit virtutem in terra et in aqua ad faciendum in praecepto Dei, et hoc est generatio ». Et vidit Deus quod esset bonum. Et faclum est vespere et mane dies trerlius. Hebraice: D pm ay m: 31075 Dow sm 277] | Chadaie: D "by" voccm: aec v NI Anon 139: Ef vidit Deus quod essel bonum. E! fuit vespere et [uit mane dies tertius. Hic tertiae diei commendatio ponitur propter terrae nascentium Et etdit Deus, utilitatem. Movet tamen multos cur Dominus multas noxias herbas, spinas ac tribulos et virgulta quaedam, quae infructuosa videntur, e terra germinari voluerit. Respondit D. Augustinus*'' multas talium herbarum esse utilitates, licet nobis inutiles et noxiae videantur, qui earum ignoramus naturas, suntque ad universi pulcritudinem requisita. Nisi forte dixerimus, post hominis lapsum ad peccati vindictam has, Deo iubente, protulisse terram, cum dictum sit a Domino ipsi Adam: Spinas et tribulos germinabil tibi *9*. Dizit etiam Deus: Fiant luminaria in firmamento coeli, et dividant diem ac noctem, el sint in signa et tempora el dies et annos, ul luceant in firmamento coeli et illuminent terram. Et factum esl ita. Hebraice: 533712 O'QU/n y'p?3. D^iO vr OYTON "ION :O'30) o» ovo nhNo "m n^n p» ovn pa qoc vowDOoy "NO? oYen y'pys np? wm hec est: Et dixit Deus: Sint luminaria in firmamento coeli, ad dividendum inter diem el inter noctem, et sint in signa et statuta tempora et dies el annos. Et fuerunt in luminaria in firmamento coeli ad illuminandum super ferram. Et fuil ita. Li "x nmyY wmm mnm wwov av ^p3 "n" aày wm as oou N""»3 a0 "m *uam on [n 431) De Genesi contra Manichaeos, lib. 1, cp. 13, (P. L. 34, 182). etc. Ratio ob quam multas herbas infructuosas et noxlas voluerit Deus terram germinare, iuxta D. Augustinum. N Fiant luminaria, etc. Rab. Salomon nsserit primo die luminaria essa creata, et quarto lussa npparere, sicut omnes alins res. Chaldaeus Interpres id ita vertit: Dm " "ON pm" NX"? pon NOD! TS NUTEN? NUOUT NYD1S Don) pow» pnm pov» pov paco) pow" pns? qn7nmm Nyos-by NTDAN? N'OU Ny*D33: hoc est: Et dizit Deus: Sint luminaria in firmamento coeli, ad dividendum inter diem el inter noclem, el. sint in signa et statuta tempora et ad numerandum in eis dies et annos. E! fuerunt in luminaria in firmamento coeli ad illuminandum super terram. Rabbinus Aben Ezra inquit *? quod dictio: "75 est P, quoniam significatum in ea est plurale et est [7*5 scilicet pro singulari et plurali, etiam pro feminino, ut est: Si fuerit puella virgo *5, ett. Rabbinus Salomon sic locum hunc interpretatur 95, dicens quod «luminaria iam a prima die creata fuerunt, et quarta praecepit super ea ut suspenderentur in firmamento; et sic omnis generatio coeli et terrae creata est prima die, sed unumquodque stabilitum est in die suo, sicut decretum est super ea. Et hoc est quod est scriptum: DWXOUrn1 DW: ad multiplicandum generationes eius, et; Nn DW: ad multiplicandum eius generationes ». Inquit deinde quod «in dictione: [11N72, deficit 1 **! littera, propterea quod est dies maledictionis, ut cadat squillantia in pueris: propter quod ieiunant in quarta feria propter squillantiam, ne cadat in pueris »*?. Ad dividendum inter diem el noctem : inquit hoc factum esse «ad reponendum primam lucem; sed in septem diebus primis ministraverunt lux et tenebrae primae: hoc in die et hoc in nocte. Et sint in signa: cum luminaria eclipsantur signum malum est in saeculo, sive mundo, sicut dicitur: A signis coeli ne timueritis 498: et in faciendo ita voluntatem Dei non fuit necessarium, at. timendum a vindicta. E! in stata tempora : propter futurum, quia futurus erat Israel, qui praecipitur super stata tempora, sive festivitates, et et infra: Lamed. 437) Idest ad significandum luminaria, scribenaum fuisset : T] ND, cum littera ; quia sine ), TY1N22, significat defectum, infortunium; cf. Io. Buxtorfius Lericon Hebraicum, sub his vocibus. Sed hic scribitur sine q etiam ad significandum luminaria, quia ngitur de opere quart! diei ; quartus nutem dies est maledictionis, quia hoc die cadit angina in pueros, Cf. Cartwightus, col. 35. 438) Ier 10, 2. ym n/a 731 wg r2 5128 Q8? 72 Pit em wu jrapsaáy »en5 own v2 psa rm au agr ary p ne oo oe Ma figo. P0. omit s Pom. n n ig, | P t Afost ettet. Maepruet, 0h Pat P2224 MA rera a fond A 0 P 9 ales DA a fn. (n9 &vags^ sog 1 $7902 79m m" 73951 Juaumasi runt rms fia e sam Jo mim &a« áy $1255 5081 pra jor VIV 07 V doi) dotoy vp AU md ; A ito Ap qi pet py Ka irn LE PRIEAL Rn ee PAPA e Au cá Aree 0 L9» ^ 6 premat Io / / »" Ra fap Arta dul fee dut un Iu gin Mnt He pan Le ig ASA (Ap ^ from enn ento m font peg eye is pd m Po ry fj. Aptent Up fe abt nnt euh p Imt P x t. nk " 4 eg tp pM " A or P A au. Mn Ie ep qms UH rhon puni CF qU (Y Ane IIT 055 py 77r c ruis Sd a * auno TIRE Pen) tía Pic as &» foe v poa ^ i3 pon i appe : fà ae ua tp f ta nei mma a P jx gon, fork qe geemese jd Pus Pera], Mean , APP bitu. CU Atom. Inf j le y» rudis n dri p^ o eem 4eoe CÓ z , S. e» r $5. »x - uq 0^ P Ana Pars Dy AIR gi an er p, fn rod ^ a dag | LAC Ara] IF 4 cft P tu Gut ut 4 egi "n d e pnr P fJAz. de. « dot es (H4, / JE fh e 4 p h j, uy («Hoya e Arii Ae ae. rre t! ir Ape n a e Hg E: Z - tes FACSIMILE SCRIPTURAE S. LAURENTII MAGNITUDINE NATURALI ipsa numerantur ad plenilunium lunae. E! dies: deservit sol mediae parti diei, et deservit luna alteri medietati eius: ecce dies perfectus. Et annos: a fine trecentorum sexaginta quinque dierum perficiunt cursus vel semitas suas in duodecim signis planetae eorum, et est annus; et praeter hoc deserviunt ad illuminandum mundum ». Hucusque est interpretatio horum verborum RabbiniSalomonis. Aben Ezra vero hunc locum exponit 9? primo: «Jn signa punctorum et in síaia tempora horarum; et quadrat ut sint in signa super eclipsim solis et lunae et saltum similitudinis stellarum, quía ipsae stellae sunt causa similitudinis, sive signi, quae videtur »; et in dictione nmNo5 inquit quod « 5 est littera addita et superfluit nec dicit quicquam ». Exponens de firmamento, adducit opinionem Rabbini Sepharaddi. Inquit enim quod «dixit sapiens magnus Sepharaddi, quod firmamentum dividitur in octo partes: in septem stellas, et sphaeram signorum ». Ipse autem hanc non approbat sententiam; ait enim quod hoc non quadrat «quoniam non est corpus supra sphaeram signorum. Et ecce Scriptura dicit: In [firmamento coeli, ad docendum quod est coelum super illud; et ita: Coeli coelorum *^^Q: et: Ad equitandum super coelum coeli prioris **!; et Op in hoc loco non est oriens ??, idest manifestum. Et Gaon Rabbinus Sahadiah — memoria iusti in benedictione — fugit ex hoc loco 4; et rectum in oculis meis quod sol et luna et omnes stellae sunt luminaria in firmamento, quia ibi videntur». Ipse ergo Aben Ezra tenet quod firmamentum sit aer, ut supra exposuit. Nos tamen, a Sanctorum semita non deviantes, hunc locum ita exponimus: Fiant luminaria in firmamento coeli, idest corpora solis, lunae et stellarum, quae sint primariae illius lucis, primo die conditae, vehicula, nam, ut supra ex D. Basilii** et Damasceni'*s5 exposuimus, luminare lucis ac luminis vehiculum est. Luminaria ergo ex illa prima luce, quae diem faciebat et noctem, sunt quarto hoc die ex sui orbis natura constituta, 4* partibus in maiorem quandam densitatem redactis: est enim astrum densior pars sui orbis. Factum 67, 34. Ex hebraico. 442) Ms.: Loco quod non est oriens repetitur. 443) Fugit ex hoc loco, idest: Non erponít hunc locum. 444) Cf. pag. 138, not. 230 huius cp. LJ Alia expositio Rab. Aben Ezrae. Per lumínaría intelligenda sunt corpora solis, lunae et stellarum quarto hoc dle constituta tanquam propria lucis vehicula, primo die creata. Facta sunt luminaria ad Dei gloriam et hominia commodum. Luminarium offücia sunt: efficere ut dies noctem sequatur, et nox diem ; ut significent vicissitudines meteorologicas; esf autem id divina manu, idest virtute, in modum vasis luminis primarii receptivi. Facta sunt autem haec, etsi ut cetera omnia, ad Dei summi gloriam, universa enim propter semetipsum operatus est Dominus", praecipue tamen ad hominis commodum atque utile; non ut ea colat homo, sed ut ipsa homini serviant ac subministrent. Unde Scriptura ait: Ne forte, oculis elevatis ad coelum, videas solem et lunam el omnia astra coeli et errore deceptus adores ea et colas quae creavit Dominus Deus tuus in ministerium cunctis gentibus **?, Eapropter hic luminarium officia ac ministeria describuntur a Moyse. Primo: ut diem ac noctem dipidant. Sol etenim diem efficit lucem in sese circumferens et, ut D. Basilius ait 4?, non aberraverit quispiam si, diem definiens, aerem esse dixerit illuminatum a sole, aut quantitatem temporis tantam, quo sol in hemisphaerio nostro super terram motam trahit; propter quod in potestatem diei sol creatus dicitur, luna autem et stellae in potestatem noctis *9?, Et hic nox non pro tenebris accipitur, seu pro privatione lucis solaris, sicut in prima die fuit nox: nam illam noctem solaris lucis privatio efficiebat; appellatione autem noctis hic etiam quid positivum intelligimus, quoniam ipsa habet sua luminaria, quae in potestatem noctis facta sunt, per quae nox est: et qualitates quasdam per ipsa luminaria sortitur, ut hominum vitae serviat. Non enim semper operari potest homo, sed aliquando eum quiescere oportet tempusque, quo placido releventur membra sopore sensusque recreentur, nox ipsa praebet, postquam operandi tempus dies ipsa tribuerit. Hoc ergo primum est luminarium munus. Secundum autem: quoniam per ipsa multa persaepe significantur, ut pluviae, serenum, aestus, venti et cetera huiusmodi, quae per illa efficiuntur, quae et agricolae et nautae ac medici ut plurimum norunt et experiuntur: et hoc est quod dicitur: Ef sint in signa. Multi hoc, quod dicitur: Sint in signa et tempora, intelligunt per endiadym dictum, hoc est in signa temporum, ut D. Augustinus refert 49!, : Tertium autem officium est temporum, quam inducunt varie- 44") Prv 16, 4. 448) Dt 4, 19. Vulg.: Elevatis oculis, etc. 449) Hom. 6 in Hexaem., (P. G. 29, 138). 450) Ps 135, 8-9. 451) De Genesi ad Lititeram Liber Imperfeclus, cp. 13, (P. L. 34, 326). tatem; unde ait: Ef sint in tempora. Tempus autem hic non accipitur quod a physicis numerus et mensura motus definitur *5?, sed inquiunt nonnulli*$? intelligi tempus secundum varietates naturales, a situ atque influxu astrorum contingentes. Aliud est enim utindicent va- $ s s rletates temdiei, aliud est noctis tempus; ideoque operis varietatem postulat, ^ porum, ex 2 " - " : : s H astrorum motu sicut mane et vespere, ita etiam aliud una dies, aliud alia: aliud unus 2D mensis, aliud alius: aliud luna recens, aliud deficiens; et per haec diviingentes, et varins anni ditur annus in ver, aestatem, autumnum et hiemem. Quam nimirum partes. temporum varietatem luminaria ipsa efficiunt per accessum et recessum ab hemisphaerio nostro ad solstitia, vel hiemale, vel aestivale. Ea est omnium fere huius loci expositio, quam improbare nOn Gseaiuxta audeo, cum doctissimorum ac sanctissimorum pariter virorum aud ctoritate firmetur, quorum et solertia commendanda semper et sanbeen " magis ntel!ictitas admiranda fuit. Hebraica tamen Veritas aliam loci gendum esse : : : : : : : . de temporibus huius videtur praeseferre intelligentiam ; ubi enim nostra Lectio ^ermnatis habet: In tempora, ibi legitur: o". Ea autem vox non id "i dime se branda, tempus significat, quod supra ponitur, de hoc enim potius intelligit E inferius dicens: In dies et annos ; sed dies stati ac solemnes D'"TV12 hic appellantur, quos ita dicunt Hebraei *** a contestatione et admonitione, vel potius a coetus congregatione ad celebranda divina solemnia, a verbo 'l]y*, quod congregationem temporisque constitutionem ad celebranda sacra concilia designat. Quorum dierum frequentissima est mentio in Sacris Litteris, *9** eorumque sol et luna indices sunt; ad solis enim ac lunae cursum huiusmodi dies celebrantur ac repetuntur. Primum itaque tempus hebraice vocatur: jJy; quae iat secundum vero: Jy, sive tj, ut Textus etiam Chaldaipo d ons dis solis ac lunae cus habet. Septuaginta quoque non vertunt hic: xpóvooc, ^ cursum. quod tempus ipsum est, sed: xatpobc, quod est rerum bene gerenin Gen., (P. G. 53, 59-60); S. Ambrosius Hezaem.,lib. 4, cp. 5, (P. L. 14, 197-198). Nic. Lyranus op. cit. f. 26*; Alph. Tostatus op. cit. f. 7^; Io. Menochius Ezplicat. in Gen.. pag. 2. Salomon ait Q'Ty'32 in hoc loco futurum respicere, atque ideo dictum esse eo quod postea de festis istiusmodi Israelitae erant praecepta accepturi, quae festa iuxta ortum lunae essent computanda. Op. cit. f. 3*. Clarius: « Vox bebraea : Moad, significat tempus statutum, et quod aliquid testatur, nam venit n verbo Jaad, quod testari significat. Hinc solemnitates quaedam legales, ut Pascha, Tabernacula, Novilunia et aliae similes, vocantur: Moadim ». (Col. 20. 454)*) Cf. Ex 13, 10; 23, 15; Nm 9, 2-3. 7. 13; 28, 2; Di 31, 10; Eccli 33, 6-9; 43, G. Quartum afficium lIuminarium est suo cursu efficere et distínguere Spatin dierum et annorum. Quintum demum: iliucere et res perspicuns reddere et operationes hominum dirigere. Vrr. 16-18 Ut praeesset, etc. Plerique Graecorum tenent solem creatum fuisse in orlente initio diei ; darum occasio et opportunitas actionum, quod a nonnulliis &v9oc tob xpóvoo dicitur *5, idest. flos temporis, quod sit selectissimum atque maxime opportunum. Quartum luminarium munus est temporum varietas, per quam temporalia mensurantur eorumque duratio ac permanentia; et hoc est quod subditur: Ef in dies ef annos; dies enim ad luminarium circumvolutionem manifestissime et efficiuntur et distinguuntur ah invicem, ac numeris 555 multiplicantur. Sed et ad annos agendos sol atque luna principes sunt constituti. Nam luna, cum duodecies suum peregit cursum, effectrix est anni, excepto mense intercalari, cuius egere persaepe videtur ad exactissimum temporum agendum concursum; quemadmodum Hebraei, tempore vetustissimo, antiquissimique Graecorum, olim annum metiebantur **?, Solaris autem annus est, cum ad idem sol punctum sive signum, unde profectus est, suapte motione redierit. Quintum demum luminarium officium est illucere super terram; quod item confert et ad acquirendas visu per oculos complurium rerum notitias et ad varias hominum actiones operationesque ac negotia dirigenda, quae absque luce non possent ab hominibus perfici. Hoc est quod subditur: Ut! luceant super terram. Et factum esl ita ; omnia enim, ut iussa sunt, exequi nunquam destiterunt. Fecitque Deus duo luminaria magna : luminare maius, ut praeesset diei, et luminare minus, ut praeessel nocli, el stellas. Et posuil eas in firmamento coeli, ut lucerent super terram et praeessent diei ac nocti et dividerenl lucem ac tenebras. Ut praesint: rouop5 , in potestalem, sive dominium. Septuaginta, volentes integrum hebraicum servare, transtulerunt: Elc àpyàc tic "jpépac 599, idest in polestales diei ; e! lumen minus: elc ápyàc vic voxtóc, idest in polestates noclis. Verum quoniam apyi, graece non solum imperium ac dominatum significat, verum etiam temporis principium, plerique Graecorum intellexerunt facta esse luvox: elc xatpoüc, non tam tempus signifleat quam ipsum articulum temporis, hoc est opportunitatem rei agendae. Florem temporís, teste Steucho, idest &v9oc 108 xpóvou, appellat Plato ». Col. 34. 456) Ms.: Nuteribus. 457) Cf. S. Bnsilius Hom. 6 in Hexaem., (P. G. 29, 138); S. Beda De Temporum Ratione, cp. 11, (P. L. 90, 341); Aug. Calmet Disquisitiones, etc. vol. 1, png. LIX. 458) Ms.: Et; apxae vpispac. minaria in principium diei ac noctis *5?; non enim áàpyàc pro potestate juna use sumpserunt, sed pro principio. Unde asserunt lunam, quia in prina i oce. - cipio noctis facta esse dicitur, fuisse e diametro solis oppositam cum dente, condita est. In inchoatione autem noctis non oritur luna nisi zavo£Aqn Ape ME voc €^, idest plena luna et rotunda, quae tunc plena nobis apparet noctis ab cum e diametro soli opposita est. Unde cum utrumque luminare iioi factum sit in mane, sol ab oriente coepit illucere: cum autem ad vesperam ad occidentis signum devenit, tunc luna coepit in oriente apparere in inchoatione noctis. Sed hoc potuit quidem esse et fuisse putamus: sed ex hoc loco non colligitur; non enim &pyi principium hic SSINNUS. significat, sed potestalem : quae amphibologia in contextu hebraico aetur contornon est. Unde melius habet nostra Lectio: Ut praeessel diei ac "s Sensu Tt nocti. [Ideo] D. Augustinus, in libro De Genesi ad Litferam — Pturae. Imperfecto, hoc improbat *€!, quia tunc non a prima, sed a sextadecima vel decimaquinta luna numerandi sumeretur exordium; sed factam esse in potestatem. Rabbinus Aben Ezra hunc locum ita exponit 18: « Vo- Iuxta Aben cantur duo luminaria magna respectu aliarum stellarum: et sic vo- Eck cantur tres filii Isai magni*€? respectu posteriorum, et Eliab primopopa genitus magnus prae omnibus; et non est hoc maius hoc. 3 19 U*: ien est secretum ei. In potestatem diei : sol in die et non in nocte, quopter lumen eoniam non est ipsi, scilicet nocti, lumen; etiam lunae et stellarum non ies uad es videtur lumen earum in die. Et si quaerat quis: nonne dixerunt sapientes scriptores, seu astrologi, quod stella Iovis, ps. et omnes stellae, praeter stellam, quae dicitur 322*3 **4, et Venerem, sunt maiores luna? Et quomodo scriptum est magna, scilicet luminaria ? Responsio est: non est expositio, magna propter formam in corporibus eorum, sed propter lumen, et lumen lunae duplicatur multum propterea quod est propinquior terrae, et propterea scriptum est: luminaria, el posuil ea, sive dedit. Ne mireris super dictione: pm. quoniam sic est scriptum: Arcum meum dedi 5565, Et in potestalem : dies legis est ab hora ortus solis usque ad occasum: opinio Episcoporum Synodi Palaestinensis ; S. Caesarius Nazlanz. Dialogus 1, Interr. 94, lbid. 38, 959. 480) Ms.: Pansileros. 461) Cf. cp. 13, (P. L. 34, 236). 462) Op. cit. f. 3*. 331223. 465) Gn 89, 13. I:x hebraico. Expositio Rab. Salomonis pura fabula est. Sol et luna dicunturluminaria magna propter eorum magnitudinem, lucem et influxum in terram. Luna dicitur luminare magnum, licet miet nox a tempore, quo videntur stellae; et bene sive iuste dixerunt: In ore trium testium **?, Et scias quod tempus obscurationis solis est vespere usque ad unam horam et tertium horae, quia videtur sicut est lumen in nubibus; et ita mane lumen primum ortus solis; et in ortu luminis solis in die, et lumen lunae in nocte dividunt inter lucem et inter tenebras». Hucusque Aben Ezra. Rabbhbinus vero Salomon de luminaribus magnis ita sentit à, quod «luminaria magna fuerunt creata aequalia; sed luna diminuta est, quia conquesta est, seu accusavit et dixit impossibile duobus regibus, ut sibi deserviant in corona una; et stellas [creavit]: propterea quod diminuit lunam, multiplicavit exercitum eius ad finiendum seu implendum opinionem eius ». Nos tamen hunc locum ita exponimus, ut sol et luna magna luminaria dicantur, nedum quia immensae fere magnitudinis corpora sunt, et quia ceteris astris plus lucent: sed praecipue secundum apparentiam, quia ceteris maiora apparent; licet corpus lunare ceteris fere astris omnibus sit longe minus; quoniam tamen propinquius terrae est, maius videtur magisque influit; unde et post solem cetera superat influendo. Posita dicuntur tamen in firmamento coeli, quoniam astra haec sunt suorum orbium densiores partes. Non enim firmamentum hic aer intelligitur, ut sentit Aben Ezra*9, ut secundum apparentiam tantum luminaria posita in firmamento, idest aere, dicantur, quoniam ibi videntur; sed per firmamentum hic coelum in octo partes divisum, idest octavam sphaeram cum orbibus planetarum, cum Rabbino Sepharaddi*? intelligimus. Nec insuper probamus id, quod Rabbinus Salomon ait, solem et lunam a sua conditione aequales in claritate fuisse, lunamque locutam esse Deo, ut lucem minueret solis: et eapropter ipsam esse lumine diminutam. Neque enim astra coeli corpora sunt rationali anima praedita atque vigentia, ut loqui potuisset luna; neque ante quartum diem nox aliquando fuisset, sed continua dies si, cum sol diem luna vero noctem illuminaret, aequalis erat ipsorum luminis claritas atque splendor; nox utique non esset nox, si clareret ut dies. Sed luminare magnum luna dicta est, quoniam post solem ita inter astra apparet; Vr. 19 Vr. 20 luminare vero minus respectu solis, qui eam et corporis magnitudine nus allis astris, et luminis claritate et influendi virtute longe exuperat et superexceceterum pi dit. Et quoniam sol diem illuminat, noctem vero luna, nec aliquando ,ProPinquus. a sole nox, vel a luna dies illuminatur, iccirco luminare maius in diei &is influat. dominium, ut praesit diei, luminare vero minus in dominium noctis facta dicuntur. Multi id quod Rabbinus Salomon inquit, ad secretiorem theologiam autumant ^' pertinere, neque hoc ita fuisse: propter hoc parabolice secretum aliquod significari. Et vidit Deus quod esset bonum. El faclum esl vespere et mane dies quartus. Vidit, inquit, Deus, « quoniam quae facienda placebant ut fierent, Et hoc opus facta placuerunt ut manerent »*'!, Ef vidit... quod... bonum, quorosa cieci niam mira est iam factorum luminarium astrorumque utilitas : sunt in "latem. signa, tempora, dies et annos ; lucent super terram, regunt, gubernant, influunt, producunt vitamque viventibus omnibus praebent et infinita pleraque alia efficiunt bona, ad viventium utilitates et commoda. Dizit eliam Deus: Producant aquae reptile animae viventis, et volatile super terram sub firmamento coeli. Hebraice: JU ss * Vix est apud Latinos verbum quod huic verbo hebraico respon- Producant deat. Est autem V^) in multitudine producere, et x dicitur de his, quae in magna copia proveniunt seseque movent. Noster dé dd tamen Interpres, Septuaginta imitatus, qui transtu- *'m pisces. lerunt: "E&«t[a(éto *?? cà ü8ata épmerà, idest: Producant aquae reptilia, et ipse transtulit: Producant aquae replile. Quamvis reptile terrestrium sit, quorum est repere, reptilia tamen etiam pisces dicuntur; eodem enim fere modo pisces per aquas serpunt, quo reptilia per terram. Rabbinus Aben Ezra inquit *? quod « "UJ, est verbum expositio transitivum, sicuti est: Ebulliet, sive producet fluvius ranas *'*, et est yox eran sensus JM"U^, generatio cum elevatione. Et est scriptum: Volatile hracos. volans super faciem firmamenti, pro: usque iuxta determinationem firmamenti. Et inquit Gaon quod *3575y, est *3J5 Dy: si est ita, facies coeli est infra ipsum; et NB, A5Yy", duplicatur, sicut 3, ]1222* ». Etays1o. 473) Op. cit. f. 3». 474) Ex 8, 3. Aquae non ex sese producere fubentur aní- mnlia, sed hac iussione Dei virtutem ea producendi ncceperunt. Volatilia ex aquis producta dicuntur, quia humor aqueus et vapor aereus, ex quibus originem trahunt, sicut et pisces, ex aqua emanant. Per faciem firmamenti aer ]ntelligitur, qui dicitur etiam aliquando coelum. Rabbinus Salomon inquit *5 quod «anima vivens est in quo est vita; et de "V, quod omnis res vivens, quae non est alta a terra, dicitur vv. in volatili, sicut muscae; in reptantibus, sicut formicae, vermes nigri, sive scarabaei, et vermes; et in []"^3, sicut mustela et mus et limax, seu testudo, et quod egreditur simile ipsis, et omnes pisces ». Nos vero hunc locum ita exponimus. Producant aquae reptile, sive reptilificent reptile, si repere ad aquatilia transferamus, hoc est producant aquatilia animalia in magna copia ac multitudine. Animadversione tamen dignum est, non iuberi aquas reptilia producere ex se efficiendo, sed virtutem hac Dei iussione accepere, ut ex eis pisces generentur. Nec ex aquis tantum; omnia nanque simul elementa animalibus naturam praebent, et de terra magis participant; sed quoniam in aquis degunt pisces ibique sunt et continentur, ideo aquatilia animalia dicuntur, quasi ex aquis originem trahant. Et mox, facto divino praecepto, oppletae sunt piscibus aquae et, post terram ac coelum, proprium ac peculiarem accepere ornatum. Movet autem quomodo et aves ex aquis proficiscuntur, cum aquatilia animalia non sint, sed aerea potius, cum in aere vitam degere perspiciantur. Hoc autem iuxta Vulgatam Editionem movet. Quam quidem dubitationem Hebraica Veritas solvit, quae habet: (OSTOY FBiy" Py: Et volatile volet super terram. Non ergo admiscentur volatilia inter ea, quae ex aquis producta sunt; sed ubi haec facta sunt narrantur, scilicet super terram; nam et inferius numerantur aves inter animantia terrae. Ait enim: Formatis igitur... de humo cunctis animantibus lerrae et universis volatilibus coeli 5, etc.; nisi forte dicamus, iuxta nostram Editionem, propterea aves ex aquis proficisci dicantur, quod in aquis non tantum humor est, unde pisces originem trahunt, sed et vapor, qui cum aerea modo quodam natura convenit et ex vapore quasi aereo aves originem traxerint. Cum autem subditur: Sub firmamento coeli, vel, iuxta Lectionem Hebraicam, super faciem firmamenti coeli: per faciem firmamenti aerem intelligimus; per firmamentum autem a sidereo coelo omnes orbes usque ad aerem; et huius coeli facies aer est, qui etiam Vr. 21 non raro coelum vocatur. Sic enim dicuntur rolucres coeli *". Et sic aer quoque suum avium accepit ornatum. El creavit Deus cele grandia el omnem animam viventem atque molabilem, quam produzerant aquae in species suas, et omne volatile secundum genus suum. Littera Hebraica habet: Et! creavit Deus serpentes magnos el omnem animam viventem, reptile, quod produzerunt, vel reptilificaverunt aquae iuxta speciem suam, el omnem avem alae secundum speciem suam. Illud Uo" inquit Rabbinus Aben Ezra *?, quod « est sensus eius sicut '3o533; et sunt qui dicunt, quod V) est loco O»7*. Rabbinus Salomon inquit 4^?? «quod [93*3rI|l1 sunt pisces magni, qui sunt in mari. Et in verbis historiae est leviathan et filius coniugis eius: quia creavit eos masculum et feminam, et occidit feminam et salvat eam pro iustis saeculi futuri; quia si fructificassent et multiplicati fuissent, non stetisset mundus in facie eorum ». Animam pipenlem, explicat animam, in qua est vita. Nos ita exponimus. Interpres noster DJ*3r3 cete transtuit, Septuaginta imitatus, qui ita transtulerunt: Kai émoívocv 6 Seb tà wítr xà ueq&Xo, idest: Et fecil Deus cele grandia, sensum potius quam verbum transferens. Hoc enim loco vox illa non pro terrestribus, sed pro marinis et aquaticis serpentibus accipi debet; neque enim cete et maximi pisces aliud in aquis sunt, quam dracones in terra. Unde alibi legimus ingentes pisces dracones vocari, ut Psalmo *8: Dracones ei omnes abyssi: per abyssos aquas copiosisimas intelligens, per dracones maximos pisces. Neque per cefe una eorum piscium species intelligitur, sed omnes grandiores pisces sic vocantur, sicut Theodoretus *&? inquit «8, Illud autem quod Rab- 8, 205 13, 4; Mc 4, 8; Lc 8, 55; 9, 58; 13, 19. et: Samech. piscium est incredibilis magnitudinis, propter quod si eorum multiplicuta fuissent individuo, destructum fuisset saeculum, quia mnre non esset navigabile, nec alii pisces possent stare in mari. Ideo postquam Deus creaverat hanc speciem in sexu masculino ei femineo, occidit [emellam ne multiplicarentur !ndividua, et reservat enm iustis ad comedendum in futuro sneculo. Ex quo pntet ludaeos cecidisse in errorem Saracenorum, qui beatitudinem futurae vitae ponunt in delectationibus corporalium et venereorum ». Op. cit. f. 27*. Cf. etinm Dionysius Cartuslanus, Enarrat. in Gen., a. 13, png. 46-47. Et creavit Deus cete grandia, etc, Interpretatio litteralis hulus versus iuxta Hebraeos. Per cete intelHguntur omnes species piscium immanium et monstra marina. Vrr. 22-23 Crescite et multiplicaminl, etc. Expositio horum verborum juxta Ahen Ezram et Rab. Salomanem. Benedictio Dei significat virtutem, binus Salomon de huiusmodi piscibus aífert, absurdum omnino est, si intelligatur ad litteram; sed parabolice dictum secretiores theologi asserunt. De qua re nihil ad praesens. Et vidit Deus quod esset bonum benedizitque eis, dicens : Crescite et multiplicamini et replete aquas maris, avesque multiplicentur super terram. E! factum esl vespere et mane dies quintus. Quod Interpres noster transtulit: Crescile, imitatus Septuaginta, qui ab&ávco9e, crescile, transtulerunt, hebraice est: "45, idest fruclificate, a nomine *"^5), idest fructus. Sensus tamen idem est; nam quod est fructificare in arboribus est crescere in animalibus. Illud autem: &Replete aquas maris: aqua in maribus est in fonte, sicut etiam Septuaginta transtulerunt: "Y8ata àv xaic SaX&ocan $85, idest aquas in maribus ; quia tamen sensus nil discrepat, aquas maris Interpres noster transtulit. Rabbinus Aben Ezra inquit 5*5 quod «crescite et multiplicamini, est: crescetis et multiplicabimini, sicut et: Morere in monte ***, idest morieris, quia hoc non est in eorum virtute et manu »; et inquit etiam quod «anima vivens est omne quod ignis et aqua et terra germinant, etiam homo; et quod iumentía sunt quae sunt cum filiis hominum, pro necessitatibus eorum, ad equitandum et comedendum; et reptile sunt animalia parva, quae ambulant super terram; et bestiae terrae sunt quae sunt in campis, ubi non est habitatio; et quod in dictione: PY ? posterius redundat, sicut: mh] 13€y5^. in fontes aquarum»**, Rabbinus Salomon hanc benedictionem ad multiplicationem refert 58, « quia diminuunt eos, scilicet homines, et fugant, sive piscantur et comedunt eos; propterea necesse fuit ut benedicerentur. Et etiam bestiis necesse fuit benedicere; sed propter serpentem, qui futurus erat in maledictionem, propterea non fuerunt animalia benedicta, ne et ipse esset in collectione ». Inquit etiam quod ]^5 idem est ac facite fructus et multiplicamini. Nos quoque hanc benedictionem in eo praecipue consistere intelligimus, nimirum in ea virtute et inclinatione, quam eis ad generandum largitus est Deus, ut species suas conservarent. Ad generationem (nebr. 114), 81 b^ 3»y55, 488) Op. cit. f. 3*. * 33 73$ Vrr. 24-25 ergo multiplicationemque directio ab intellectu non errante ordinatioque Dei haec benedictio est. Dixit quoque Deus: Producat terra animam viventem in genere suo iumenta et replilia et bestias terrae secundum species suas. Factumque est ita. Et fecit Deus bestias... iuxta species suas, et iumenta et omne reptile in genere suo. Illud producat, hebraice est: NX exire faciat; unde Rabbinus Salomon inquit *$?: « Hoc est quod exposui, quod omnia creata sunt a prima die, et non fuit necessarium nisi educere ea, sive exire facere » Animam viventem, exponit: in qua est vita; ef quam animantibus indidit ad generandum. Producat terra, etc. Expositio luxta Rab. Salomonem. replile: 13", inquit quod « sunt reptilia, quae sunt depressa et repunt . super terram, et videntur, sicut quae se trahunt, quorum non cognoscitur ambulatio. Omne significatum Vt13" est vw ». Nos hunc locum ita exponimus. Producat, idest virtutem producendi accipiat, ceteris etiam elementis concurrentibus pro materiali principio. Statimque produxit terra quod sibi a Deo et praecipiente et sua virtute efficiente imperatum erat, suumque assecuta est ornatum terrestrium animalium, iumentorum scilicet, reptilium: ef bestias, quae terrestria animalia dicuntur, cum non ex eo tantum elemento constent, sed simul ex omnibus; sed quia inde trahunt originem, ibi vitam degunt, morantur, pascuntur et continentur, ipsumque in eis terrae praedominatur elementum, propterea terrestria nuncupantur. Ita tamen hic horum animalium genera exprimuntur: iumenta, reptilia el bestiae terrae. Yumentorum nomine, quae in usu hominum sunt animalia designantur, sic dicta quasi usus humanos iuvantia. Sub hoc nomine autem etiam pecora comprehenduntur. Reptilis autem voce omnia animalia significantur, quae non impulsu, sed tractu moventur, quaeque vel pedibus sunt omnino destituta, vel habent perbreves, ut non possint se super terram attollere *?, dum ambulant, sed corpore sunt ad ima depresso. Ea demum animalia bestiarum nomine exprimuntur, quae cum impulsu ac progressivo motu agantur, indomita sunt tamen semper atque ferocia, nec mansuescere suapte natura norunt, sed in vastis silvis degere et commorari et unguibus ac ore saevire. Statim ac Deus dedit terrae virtutem producendi ex elementis animantia, ilMco terra ea produxit divina iussione. Per iumenta intelliguntur omnia animnaHa domestica; per reptilla, omnía quae reptant licet, minutis pedibus ; per bestias, omnia fera et indomita. Vr. 26 Faciamus hominem, etc. Expositio huius loci Juxta Hab. Ahen Ezram, qu! aflert et reprobat sententiam Rab. Gaon Et vidit Deus quod essel bonum el ait : Faciamus hominem ad imaginem el similitudinem nostram ; et praesit piscibus maris ef volatilibus coeli el besliis universaeque lerrae omnique reptili, quod movetur in terra. Hebraicus Textus habet: Faciamus hominem in imagine nostra, iuzta similitudinem nostram. Septuaginta tamen praepositionem mutarunt, qui in verterunt in «póc, ad, sicut et noster Interpres eos imitatus. Nil tamen refert. Rabbinus Aben Emzra, circa loci huius expositionem, inquit $$! quod «sunt qui dicunt, quod dictio r3yj, est nomen hatoar de coniugatione niphal, sicuti et omne, quod Vy, factum est prima die; et dicunt quod: in imagine nostra el similitudine nostra, sunt verba Moysis » Et sua expositio est, quod «creavit Deus hominem Yoox. in imagine sua, quia |*?* vertitur ad hominem; et exponunt: in imagine Dei, quod Deus adiungitur cum fecit ; quasi dicant quod Deus fecit hominem in imagine. Et haec expositio est deficientis corde, quia fuisset primo evidens, ut esset: et dixit Deus: sit factus homo; et sic fecit eum in imagine sua. Praeterea ?, Yo5x3, quomodo revertitur ad hominem ? Ecce est ei imago prius quam sit. Et quae est ratio ut, effundens sanguinem hominis in homine, effundatur sanguis ipsius, proplerea quod creatus est homo in imagine ?*5 Etiam omnes animae viventes habent imaginem. Et inquit Gaon quod expositio est : in imagine nostra, iuxta similitudinem nostram; et sensus eius est: in imagine, quae videtur in sapientia; quoniam bonum est, et propter honorem hominis et coniunctionem eius ad Deum. Et sic de lerra eius egressi sunt *?*, quia Domini est terra el plenitudo eius**5. Et dicit in dictione [1UyJ, si est. numeri pluralis, (hoc esse] ex more loquendi regum, et sicut est: E! dabimus libi eliam hanc**; Dicemus coram rege *?? ; Si forte polero perculiemus eum *3, Et haec testimonia sunt testimonia falsa, quoniam n3no»n, est coniugationis niphal et est quemadmodum: El civitas dabitur *??, etc.; et | est conversivum futuri, iuxta regulam omnis verbi praeteriti; et sensus est: et dabitur tibi; et illud: Percutiemus eum : ipse et exercitus eius; velest nomen hapoal, quemadmodum: np» TN N*; et etiam quia invenimus: 19] N', quoniam non venit coniugatio, cuius non memoratur nomen hapoal, tum quia a gravi », scilicet coniugatione. «Et Moyses sacerdos hispanus erravit in suo libro in dictione: Dicemus coram rege, quod est chaldaica: et quomodo loquetur Daniel in lingua magna 59? coram Nabuchodonosor, qui erat rex regum? Et nunc exponam. Scito quod omnia opera Genesis sunt ad honorem hominis creata in praecepto Dei, et omnia germina, quae produxit terra, et aquae et omnes animae et bestiae : et postea dixit Deus angelis: Faciamus hominem! Nos opera dabimus in eo, et non aquae, vel terra; et postquam cognovimus quod lex loquitur secundum linguam filiorum hominum, quia loquens est homo etiam audiens, et non potest loqui vir verba altiora se, vel inferiora, sed super viam similitudinis hominis, et ita dicitur: os terrae 59!, manus Iordanis **?, et caput pulverum orbis terrae 99, Et absit, absit, utsit similitudo Deo! Et propterea quod elevatus est homo super ea, quae non sunt homo, praefectus est bestiis terrae pro Deo; et quia non est corpus, sed plenitudo omnium et corpus hominis est, sicut parvus mundus — sit Deus benedictus - qui in magno incepit et in parvo finivit. Et sic inquit Propheta, qui vidit gloriam Dei quasi visio hominis; et Deus est unus et est formator omnium et est omnia ». Haec omnia Aben Ezra. Rabbinus Salomon etiam ?* identidem sentit, cuius haec sunt commenta. Inquit enim: « Faciamus hominem : humilitatem Dei docet nos hinc, quia homo in similitudine angelorum est, et invidissent ei: propterea consuluit eos; et propterea quod est iudicium angelorum, ipse consuluit familiam suam. Quemadmodum invenimus in Achab, quod dixit ei Michaeas: Vidi Dominum sedentem super solium suum el omnes ezercitus coelorum stantes iuxta eum a dextris el a sinisiris 9955, Et quomodo est dextera et sinistra in conspectu eius? Sed hi sunt a dextera, qui sunt ad iustificandum, et hi a sinistra, qui ad condemnandum; sicut est in iudiciis civitatum sententia et in sermone Sanctorum petitio. Atque ita in familia sua tulit li- 13, 30. Ex hebraico. 503) Prv 8, 26. Ex hebraico. 504) Op. cit. f. 3». 505) 3 Rg 22, 19. Vulg.: Omnem ezercitum coeli assistentem ei, etc. et Rab. Moysis. Rab. Salomon asserit Deum iniisse consilium ctm — angelis ut homlnem conderet. Expositiones hae falsae sunt, quia ipsi Hebraei sentlunt angelos secunda die esse creatos, ne putarentur coadiutores Dei in creatione. Imago Dei ín homine non secundum corpus,sed secundum animam intelligi debet, ad quam et angeli creati sunt. centiam, dicens eis: Est in superioribus similitudo mea: si non est in inferioribus, ecce invidia in operibus creationis: Faciamus hominem. Licet non auxiliati sint eum in formatione eius, non destitit Scriptura docere viam terrae et exemplar humilitatis, quod si quis est magnus consulat et petat licentiam a parvo. Et si esset scriptum: Faciam hominem : non doceret nos quod est verbum cum domo concilii, sed cum semetipso. Verum scribit postea: E! creavit hominem, et non: creaverunt, 1273, in imagine sua, idest in exemplari, typo vel forma, quae nobis est, iuría similitudinem nostram, ad intelligendum, seu mente et intellectu, et prospiciendum ». Hae sunt expositiones, quas loci huius Hebraeorum praefati doctores afferunt, quas redarguere oportet, posteriores maxime; nam priores, ut falsas, omnino ipsimet respuentes redarguunt. Litteram nos advertamus et videbimus omnia Hebraeorum figmenta corruere. Haec est littera: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, sicut ex Rabbino Aben Ezra et Rabbino Salomone perspeximus; statuamus nunc quaedam, secundum Hebraeos. Primo: angelos non esse creatores, unde propterea asserunt 59 eos secunda die creatos, ne putaremus Dei coadiutores fuisse in mundi creatione. Secundo : imaginem et similitudinem non secundum corpus, sed animam, mentem et intellectum hominis hic debere intelligi, ut Rabbinus Salomon hic asserit 5" et Rabbinus Moyses, in suo D*'Oy33" rmn. Tunc dico: quomodo Deus angelos alloquitur, dicens: Faciamus, si angeli non sunt Dei coadiutores in creatione? Non dices secundum corpus: non enim corpus, sed anima ad imaginem et similitudinem Dei facta est, quae in instanti a Deo creatur, iuxta illud: Formans spiritum in medio eius 99, Deinde num una eademque est Dei et angelorum imago et similitudo, ut dicat Deus: Ad imaginem et similitudinem nostram ? Praeterea, nunquid homo ad angelorum imaginem similitudinemque creatus est, et non magis angeli ad eandem imaginem creati sunt, ad quam ipse homo? Et cur non subintulit postea: Et creaverunt dii hominem ad imaginem, etc., sicut: Et creavil cp. 1, pag. 2. Ms.: More hanibilum. 509) Zach 12, 1. Ex hebraico. Deus, si simul cum Deo angeli hominem ipsum creavere? Neque enim una est Dei angelorumque operatio. Sed inquit Rabbinus Salomon quod angeli non sunt cooperati Deo in hominis creatione, propterea dicitur: E! creavit Deus hominem ; sed tamen illis verbis: Faciamus, etc., angelos allocutus est, consilium petens ab eis ut hominem crearet ad imaginem et similitudinem suam; ut sicut Dei similitudo in superioribus est, sic et in inferioribus esset, ne inviderent superioribus inferiora. Sed adhuc dico: cur inquit: Ad imaginem et similitudinem noslrain, cum ad Dei similitudinem creatus sit homo, et non angelorum? Nam, ut ipsemet inquit, similitudo Dei iam in superioribus erat, idest in angelis, qui Dei similitudinem habent. Deinde num insipiens Deus est, ut consilium petat ab alio? Consilium enim petere non summe sapientis cognoscentisque omnia est, sed eius, qui quod melius est ac praestat magis, ignorat. Sed inquit quod hoc fecit, ut doceret nos humilitatem. Sed quem hominem docebat si adhuc factus homo primus non erat, sed cogitabat ut faceret eum Deus? Sed nonne multo maius, clarius et evidentius fuisset humilitatis exemplum, si homines aliquando consuluisset Deus, cum aliquid agere proposuisset? Certe fidelissimus Dei famulus et amicus fuit Moyses, qui in agendis rebus Deum saepissime consulebat. Nunquam tamen legimus quod ipsum consuluerit Deus ad aliquid peragendum. Nec exemplum, quod adducit, id probat. Vidit enim Michaeas Dominum in similitudine aliqua ipsum Deum repraesentante, vel exterius formata vel interius in imaginatione Prophetae. Sed exercitus angelorum, quos circa ipsum stantes vidit, non omnes boni sunt angeli; et hi, qui Dei sententiam iustificant, a dextris, qui autem damnant, a sinistris eius esse dicuntur. Sed qui a dextris, hi boni sunt; a sinistris autem, mali qui Deo dicuntur assistere, eo quod in pluribus executores sunt divinae iustitiae. Et apud B. Iob legimus 5? quod, cum... venissent [ilii Dei ut starent coram Domino, affuit inler eos et satan. Et certe spiritus ile, qui dixit: Egrediar et ero spiritus mendax in ore omnium prophelarum eius", cum Dei sententiam iustificarit, qui ait: Quis Deum petere ccnsilium ab angelis non est summe $aplentis ; nec dic! potest slc Deum locutum essc ut doceret hominem humilitatem, quia homo adhuc non erat; nec quicquam probat testimonium allatum. Iuxta nostros interpretes ín hoc verbo : faciamus, clare enuntiatur SS.ma Trinitas. Adam ety mologice a terra nomen accepit, quia de terra homo factus est. decipiet Achab? 51? etc., secundum ipsum a dextris Dei statui debuisset, cum tamen spiritus nequam fuerit. Sed quid $13 absurdius, quam nequissimos spiritus a dextris Dei statuere? Nec probavit Deus illud mendacium, cum dixit: Vade et praevalebis, cum sit prima ac summa veritas, sed certe permisit. Iusto enim Deus iudicio permittit malos homines a daemonibus decipi, qui tamen agere nihil possunt, nisi agere permittantur. Restat igitur ut nos verum atque catholicum sensum in medium afferamus eius, quod dicitur: Faciamus hominem. Hic ergo, ut sanctissimi quique viri doctissimique interpretes asseverant 54, divinarum Personarum pluralitas designatur estque sermo Patris ad Filium et Spiritum Sanctum; siquidem una omnium divinarum Personarum est indivisaque ad extra operatio. Ait ergo Pater ad Filium: Faciamus, et non: Fiat, sicut in praecedentium productione dictum conspeximus. Illa etenim omnia ex primigenia illa materia constant indeque eorum etiam formae educuntur, de eius scilicet potentia ac virtute. At cum ad hominem devenit, non ait: Producal lerra, sed: Faciamus. Nam etsi ex primaria illa materia corpus etiam hominis constat, anima tamen eius, quae formarum nobilissima est, non inde educitur, sed a Deo suapte natura creatur; et quia homo eatenus homo est, quatenus rationali anima praeditus est, sensuque ac ratione viget, propterea dicitur: Faciamus hominem. Homo autem QN, Adam, hebraice dicitur, ab '139"N, adama, TT idest terra, vel ab QYYN, rubro, quod de terra rubra factus sit, ut Iosephus existimavit 515; fictum enim esse hominem in agro damasceno asserit eamque terram, ex qua compactus fuerit, rubram extitisse. Sacrae tamen Litterae ab 7/123"JN dictum esse nitate, (P. G. 40, 858) ; S. Basilius Hom. 9 in Hezcaem., ibid. 29, 206-207; S. Greg. Nyssenus In Scripturae Verba : Faciamus Hominem, etc. Orat. 1, ibid. 44, 259; Theodoretus Quaest. in Gen., Interr. 19, 1bid. 80, 99-102; Procopius Comment. in Gen., lbid. 87, 114; S. Hilarlus De Trinitate, lib. 4, (P. L. 10, 110-112); S. Ambrosius Hexaem., lib. 6, cp. 7, lbid, 14, 257; De Dignitate Conditionis Humanae, cp. 1-2, ibid, 17, 1015-1017; S. Augustinus Confess., lib. 13, cp. 22, ibid. 32, 858; De Genesi ad Litteram, Mb. 3, cp. 19, ibid. 34, 2901-292; De Civitate Dei, Mb. 16, cp. 6, ibid. 41, 484; De Trinttate, lib. 12, cp. 6, ibid. 42, 1001-1002; lib. 15, cp. 19, ibid. col. 1055-1056; S. Fulgentius De Fide ad Petrum, ibid. 65, 674; S. Beda Hexaem., Hb. 1, ibid. 91, 28-29; Rabanus Maurus Comment. in Gen., lib. 1, cp. 7, Ibid. 107, 459; Rupertus De Trinilate, etc. In Gen., lib. 2, cp. 1-2, ibid. 167, 247-249; Hugo de S. Victore Adnolat, in. Pentat., cp. 7, ibid. 175, 37; S. Ephrem Syrus In Gen., t. 2, pag. 54. Adam docent 5'?, Quod si homo latine ab humo dictus est, convenit cum etymologia hebraica. Verissima igitur hominis etymologia adque eius proprietatem maxime accedens est, ut a terra vocetur. Sicut enim humanum corpus a terra ductum factumque est, ita nomen hominis duci par erat. Verum, quia etsi homo secundum corpus de terra est, et iccirco Duplici modo * T e . vocatur homo, sic dictus est, quasi terrenus: cum tamen secundum animam est quia aupiex elus origo : illi coelestis origo a summo Deo, et ex anima et corpore totus constat "T homo, simul tamen coniunctis; ideo propter hanc duarum naturarum -*orPus dieitur . ; . EPA Adam, quin coniunctionem, duo sunt in praecipuis linguis ad illum significandum — ade terra : . . " E sumptus; nomina. Nam in lingua hebraica non solum DN. sed V"*N etiam ,eundum animam dicitur 5", sicut latine non solum ho-mo, cui in hebraeo respondet Ae tus di QO"N. sed etiam vir, cui respondet VN; vir propter animi qula ratione fortitudinem rationisque vigorem; quamvis VJN etiam hebraice RUPEE post lapsum dictus sit 58, quod deploratum ac calamitosum significat, propter miseriam et poenas, quas ob peccatum incurrit. In graeca lingua pariter fpotsc dicitur, idest terrigena atque mortalis, ratione corporis; vip autem, idest vir, ratione mentis; et ratione utriusque dictus est: áv9pemoc, ab 4&vwe xal pénow, quasi sursum vergens, seu aspiciens 5!?, tanquam aliquid habeat a terra, propter quod ibi sit, et aliquid a coelo, ad quod aspiciat et aspiret; velsit ita dictus, ut Socrates in Cratylo Platonis ait *?", quasi: &ya9páy & Oxoze, idest considerans quae vidit. Hominis enim proprium est invisibilia ex visibilibus considerare, idest a sensibus, secundum quos terrenus est terrenaque videt, ea accipere, ut inde se iterum ad invisibilium cognitionem per intellectum erigat. Scire etiam oportet nomen hoc : Adam, non esse primi illius hogc nomen: minis proprium, sed totius speciei humanae sexumque utrumque acia Hi complectitur; sicut apud Latinos homo, et Graecos &vüpuemoc. Ait hominis proprium est, enim Scriptura quod, ín die, qua creavit Deus hominem, ad imagisea totius speciel ; primus nem Dei fecil illum ; masculum et feminam creavit eos et benedixit (en ac semillis el vocavit nomen eorum Adam. Primus tamen ille homo eo pulos specie semper appellatus nomine fuit, ex praeeminentia et excellentia quadam. excellentiam; 14, 24; Nm 18, 3; Dt 1, 35; 1 Rg 17, 12; Ps 8, 5; 54 (hehr. 55). 14. 519) Cf. Etymologicum Magnum, sub voclbus: fpotóc, àvàp, Gv9pumog. 520) T. 1, pag. 399. et quia formatus fuit de terra ex quattuor mundi partibus sumpta, ut sentiunt Augustínus et Cyprianus. Ad imaginem el simílitudinem nosiram. Imago et simiHtudo Dei in homine non est secundum substantiam. Ipse enim principium totius humani generis extitit, et ineo tota virtualiter continebatur natura humana in semine, ab eoque universum hominum genus propagatum est. Et eapropter D. Augustinus5?, considerans tale nomen ut illius hominis proprium, post D. Cyprianum S5? dixit, sic illum fuisse appellatum, quod terra illa, ex qua compactus formatusque fuit homo ille, ex quattuor mundi partibus sumpta fuerit, quae in quattuor eius nominis litteris exprimuntur in lingua graeca: A, 'AvatoMj: oriens; A, Abou: occidens; À, "Ap«oc: aquilo ; M, Meoqufpila: meridies 5272, Ex lingua tamen hebraica non 5?? satis hoc exploratum est; nocere tamen nihil potest si credatur, etiamsi verum non. sit. Sed ad rem nostram redeundo, dicimus quod, quando Dominus dixit: Faciamus hominem : per hominem intellexit primum illum hominem, et in eo totam simul naturam humanam, tanquam iam in eo contineremur omnes, a quo eramus postea propagandi. Nec simpliciter dixit: Faciamus hominem, sed addidit: Ad imaginem et similitudinem nostram. "Unde considerandum nobis est quomodo ad imaginem et similitudinem Dei creatus homo dicatur. Putarunt hic aliqui 5*4, longe aberrantes, animam nostram esse de substantia Dei, ac propterea dici ad imaginem et similitudinem Dei factam, quoniam prima ac praecipua similitudo in eadem natura est. Sed hoc existimare amentis est. Dei siquidem substantia facta non est, nec patitur Deus aliquid extra se simile in eadem natura habere. Scriptum est enim: Cui... similem fecistis eum ? 95 Et alibi : Domine, quis similis tibi? 9?* Et: Non est similis tui in diis, Domine 5?, Non est enim hoc prorsus invenire. Sed age, ponamus quod similitudo haec secundum naturam sit. Quaero: secundum quam naturam? Genericam, specificam, an individuam? Profecto cum Deus extra et supra omne genus sit, infinita siquidem substantia et totius est compositionis expers, ut simpliilbus Sina et Sion, ibid. 4, 411-412. 522») Ms.: Voces hae graecae In accusativo ponuntur. 6, 838); Cerdon et Marcion, apud Theodoretum Haereticarum Fabularum Compendium, lib. 1, cp. 24, ibid. 83, 374; Manichael, apud S. Augustinum De Genesi contra Manichaeos, lb. 2, cp. 8, (P. L. 34, 292); Priscilllanistae, apud eundem Confra Mendacium, cp. 5, Ibid. 40, 532; pag. 423-424 et not. 1. 525) Ia 40, 18. 526) Ps 70, 189. 527) Ps 85, 8. cissima actusque purissimus: non est quomodo aut secundum genus, aut secundum speciem, vel secundum individuum ei assimilemur; sed per analogiam quandam similitudo haec accipienda est. At contra hunc errorem fuit Anthropomorphitarum vesania, qui existimaverunt 5*3 Deum et corpus habere et animam, sicut et nos; et eapropter asseverant dici factum hominem ad imaginem et similitudinem Dei, non solum secundum animam, sed etiam secundum corpus, Sed et hoc pariter absurdissimum est et secundum veram theologiam etiam ridiculum ; Spiritus est enim Deus 9, nec potest corporeis ullis aut lineamentis, aut figuris 59? circumscribi, aut definiri. Omnes Sancti Doctores hanc imaginem et similitudinem Dei in homine, non secundum corpus, sed secundum mentem asserunt esse intelligendam, secundum quam homo irrationabilibus suapte natura antecellit. Quod insinuans Scriptura subiungit statim: E! praesit piscibus maris et volatilibus coeli el bestiis universaeque terrae. Scholastici autem theologi 5?! circa hoc tria diligenter considerant, quae sunt: vestigium, similitudo et imago. Vestigium primo: si quis, verbi gratia, pede humum calcaverit, relinquit sui vestigium, ut quodammodo nosci valeat fuisse hominem qui illac transierit et vestigium illud impresserit: quod tamen neutiquam imago aut similitudo hominis dicetur. Sic omnes creaturae, in quantum creatae sunt et participant esse, sunt quasi vestigium quoddam Dei in se habentes: Deum enim indicant eas produxisse. Et quatenus quidem esse omnes participant, vestigium quoddam Patris habent expressum, qui principium, fons et origo est totius esse; ut quodcumque sit res aliqua, aut persona, ab ipso sit. Praeterea quatenus creatura omnis suam praesefert speciem et pulcritudinem, quasi ante sit facta, vestigium quoddam Filii repraesentat, qui ars est Summi Patris, per quem facta sunt omnia 5??, plenaque ratio omnium rationum viventium. Insuper quia in re qualibet propensio quaedam ac prona reperitur cupiditas naturalis, qua vel ad suam perfectionem acquirendam, vel ad seipsam alteri commuCollatio 10, lbid. 49, 821, et not. b; cf. etinm supra not. 21 Dissert. 3. 529) Io 4, 24. q. 3; S. Thomas S. Theolog., 1*, q. 3, a. 1, ad 2; q. 45, a. 35; q. 9, a. 2-9; S. Bonaventura Sentent., Wb. 2, dist. 16, a. 1, q. 1. 532) Cf. Io 1, 3. sed est tantum secundum rThentem qua homo excellit inter omnes crenturas irratlonales. Omnes creaturae habent quoddam »estigium Patris rütione originis ; pestigium F1, rnatlone pulcrttudinis ; vestigium Splritus Sancti, ratione inclinatlonis sd se nicandam [movetur] — omne quippe bonum suapte natura est suiipcommunicandas. Solus homo habet similifudinem Del, ratione animne Intellectualis et liberne; sius communicativum ac diffusivum, — eo fert quoddam Spiritus Sancti vestigium, qui communis [est ] Patris ac Filii amor ab ipsis procedens, quo et seipsos diligunt et creaturas, quo etiam se in creaturas diffundunt. Talia tamen vestigia non gerunt in se similitudinem naturae divinae. Cum enim irrationales creaturae sint ratione intellectuque expertes, licet intellectum ipsum summum significent, cum ab intellectu non errante agantur, non possunt eius similitudinem repraesentare; sicut fumus ignem quidem indicat, non tamen repraesentat nobis speciem ignis. Sola igitur intellectualis natura quodammodo Dei similitudinem habet, quatenus intellectualis est et arbitrio libera et per seipsam potestativa; quae conditiones summo et eminenti modo in Deo sunt suapte natura. Homo ergo, quatenus Deum ipsum repraesentat in mundo, ad Dei similitudinem factus dicitur secundum animam. Sicut enim Deus cognoscit omnia: sic homo omnium suapte natura cognoscitivus est; sicut Deus est ad agendum liber : ita et homo; sicut Deus in mundo unus est: ita anima una in corpore; sicut Deus in mundo omnia movet, immotus in se permanens: ita anima totum movet corpus, manens ipsa immota; sicut immortalis est Deus in mundo: sic anima in corpore; sicut non dormit Deus in mundo: sic nec anima in corpore; sicut Deus regit mundum: sic anima corpus; et sicut Deus non eget cibo aut potu in mundo, nec cibum accipit aut potum : ita nec anima in corpore; sicut Deus totus est in toto mundo et totus in singulis eius partibus : sic anima in corpore; sicut videt Deus omnia, et non videtur in mundo : sic anima in corpore; sicut. Deus, cum in omni sit loco, a locorum sordibus non foedatur: sic anima in corpore; sicut Deus totum replet mundum: sic anima totum corpus; sicut Deus in mundo, quamvis sit ubique per potentiam, essentiam et praesentiam, diversa tamen in diversis mundi partibus operatur: sic anima in corpore; et sicut Dei operationes perfectius percipiuntur in loco beato et coelo, propter quod ibi dicitur Deus specialiter esse et habitare et regnare : sic anima in capite et corde; et sicut. Deus dorminatur in omnia: sic homo secundum mentem et rationem, sicut hic dicitur: Et praesit piscibus maris el volatilibus coeli el bestiis universaeque terrae. Perfecta tamen Dei imago in his non consistit; quoniam licet in praedictis sit anima nostra Deo persimilis, accidentalis tamen similitudo haec censetur, cum circa animae accidentia utrumque consistat. Imaginem autem in ipsa animae substantia et naturalibus potentiis statuunt, memoria scilicet, intelligentia et voluntate: et in his ipsam Dei imaginem, ad quam factus est homo, consistere necesse est, Quemadmodum enim Deus unus est, in tribus tamen Personis, Patre, Filio et Spiritu Sancto: ita anima nostra, una secundum substantiam, in his tribus potentiis consistit; et in memoria quidem relucet Patris imago, quia memoria fecunda cum actu dicendi producit verbum: in intelligentia vero imago exprimitur Filii, quia Filius per modum intellectus et naturae gignitur, unde Filius in divinis est notitia genita, qua se Pater cognoscit et cognoscendo, alterum se, idest Filium producit: in voluntate autem imago Spiritus Sancti insinuatur, quia Spiritus Sanctus per modum voluntatis a Patre et Filio, tanquam ab uno principio, procedit, Quare Spiritus Sanctus non est nisi amor, quo se mutuo Pater Filiusque amant; et sicut Filius gignitur a Patre et Spiritus Sanctus ab utroque procedit, sic intelligentia oritur a memoria, intelligentiam pro potentia et actu accipiendo, et voluntas ab utraque, hoc est a memoria et intelligentia originem habet, voluntatem tam pro ipsa potentia, quam pro actu sumendo. Ipsa quippe Divinae Trinitatis imago, ut posterioribus praesertim theologis placet, non in solis primis animae actibus consistit, sed in primis et secundis simul sumptis. Sic enim nedum divinarum Personarum distinctio, origo atque productio, ut dictum est, optime refulgent: verum ipsarum quoque identitas ac divinae essentiae unitas expresse repraesentatur. D. Augustinus post hanc aliam assignat 5? imaginem: in mente, notitia sive verbo, et amore; quae etiam iure optimo divinarum Personarum exprimit tum productionem tum distinctionem. Mens enim verbum gignit, et cum verbo postmodum producit amorem; et sic mens Patrem, verbum Filium, amor Spiritum Sanctum optime repraesentant; essentiae autem unitatem, quoniam haec omnia unius sunt animae. Verum quamvis haec verissima sunt, intellectus tamen quiescere adhuc non valet, propterea quod dicitur ad imagiet hnbet imaginem Del ab animae potentias, idest memor!am, 1ntellectum et voluntatem, quae imago quaedam sunt SS. Trinitatis. Ratione memoriae est imago Patris; ratione inteliigentlae, Imago Fili; ratione voluntatis, imago Spiritus Sancti ; et quia hae sunt tres animne potentiae, quae una substantia sunt, ideo anima repraesentat unitatem Dei. Potest etiam intelligi quod imago et similitudo hic synonyma sint, ut tota natura humana sit quoddam simulacrum divinitatis, et ideo praefectn universis creaturis. Naturale est homini dominium In inferiores creaturas, ob praestantiam suae naturae ; nem et similitudinem Dei factus homo, quasi prius aliqua praecessisset imago ad quam formatus sit homo. Eapropter cum Veritas Hebraica sic habeat: 3300232 130223 D'"N nUy3: Faciamus hominem in imagine nostra, quasi similitudine nostra, et Targum [Chaldaicum] etiam sie transfert : 1*3yJ NJD275 NJOPN2 NUN, hoc est: Faciamus hominem in imagine nostra, quasi similitudinem nosiram : nos idem per imaginem et similitudinem, iuxta hanc litteram, possumus intelligere, ut sit sensus: Faciamus hominem in imagine nostra, idest in natura humana imprimamus imaginem nostram, ut sit quoddam simulacrum divinitatis nostramque repraesentet naturam: ut sicuti in numismate excusa regis aut principis imago, iuxta illud: Cuius es! imago haec el superscriptio? 5** et in ligno, aut lapide, vel aere formata Caesaris effigies et figura expressaque imago, quoddam ipsius est simulacrum: ita in nobis imago Dei, expressa quaedam Dei similitudo ac simulacrum est. Et ad hunc prope modum omnia, quae superius dicta sunt, his verbis insita exprimuntur; praecipue tamen id, in quo Deum repraesentat rebus omnibus praesidentem ac dominantem; dum et ipse natura sibi inferioribus praeficitur, superque ea constituitur. Ac propterea statim subditur: E! dominetur piscibus maris et volalilibus coeli et bestiis universaeque terrae. In fonte est: 1", et dominentur: sexum includit utrumque, omnes homines : circumplectitur; naturae etenim dignitas haec est. Notat hic Rabbinus Salomon 95 dictum esse ita, « quoniam in hac lingua est *"j]", idest descensus, et PfrY, idest praesidentia sive dominium 359; ut si meruisset, sive mundus fuisset 5?, dominaretur in bestias et iumenta; si non meruisset, fieret descendens in afflictionem, et bestiae dominarentur in eum ». Dicimus tamen nos huiusmodi dominium homini esse naturale. Est enim homo natura praestantior, nobilior et perfectior. Semper "y col. 1053. 537) Ms.: Meruisse. Vr. 27 autem imperfectiora quaeque sunt ad perfectiora directa et ordinata, sicut ad finem eisque subserviunt: terra plantis, plantae animalibus, haec omnia homini; quorum regimen homo mentis prudentia rationisque perspicacia ac Dei sacratissima imagine exornatus, exercere commodissime potest et in cetera dominari. Et quamvis merito primae illius culpae, omnium sequentium originis, actu sit destitutus homo in complura animalia dominari, quae in hominem saeviunt vitaeque hominum insidiantur: ius tamen dominandi in omnia nunquam amisit. Nam etsi complura eius evadunt dominatum de facto, attamen semper homo natura talis est, ut ius habeat in illis, et actu nonnunquam suae subiicit potestati; sicut D. Iacobus in sua Canonica ait 539: Omnis enim natura bestiarum el volucrum el serpentium ... domantur, et domita sunt a natura humana. Et creavit Deus hominem ad imaginem suam, ad imaginem Dei creavit illum, masculum el feminam creavit eos. Rabbinus Salomon illud 1293. exponit 8?: «1573, in typo, seu forma fecit eum ; quia omnia creata sunt in dicto Dei, et ipse creatus est in manibus, sicut dicitur: Tu formasli me et posuisti super me manum tuam **? », Puto parabolice eum hic loqui, alioquin absurdum et risu dignum est quod dicit. «Factus est: Dm, in sigillo, sicut moneta, quae fit per impressionem, quae dicitur cuneus: "aD: et fuit dicens: convertatur, sicut materia sigilli. In imagine Dei creavit eum : expono tibi quod eum formavit praeparata ei imagine effigiei; formavit eum, masculum et feminam creavit eos. Et ultra, sive infra, dicit: E! accepit unam de coslis eius, etc. * Et in Midrash Aggada : quod creavit eum duarum facierum creatione prima, et postea divisit et extendit operimentum, ut non cognoscatur quod creati sunt ambo simul. Et non exponam tibi quomodo formavit creaturas, et exponam in loco alio» Rabbinus Aben Ezra id non probat *9*; ait enim hic: « Et non potero exponere quod Adam creatus est in principio in duabus faciebus, et sunt una, et est etiam duo; et ecce in imagine Dei creatus est: N55; et ipse creatus est masculus et femina ». Nos tamen hunc locum, a sanctissimorum virorum semitis nullateloco: Accepit. 542) Op. cit. f. 3*. et quamvis ob culpam hoc dominio partim destitutus sit, fus tamen non amisit; imo multis actu etiam dominatur. Et creavit Deus hominem, etc. Expositio huíus loci luxta Rab. Salomonem. Aliqui Hebrael dicunt primum hominem creatum fuisse bifrontem, Ad imaginem Del creavit illum, etc. Ex his verbis patet hominem creatum fuisse immediate 8 Deo ad imaginem suam, vel etiam ad imaginem Christi, ut sentiunt aliqui Patres. Recte homo creatus ad imaginem Christi dicitur, idest ad imaginem illius formae a Verbo assumendae, qualiter concepta fuerat in mente divina. Et sic quemadmodum conflgurandi sumus Christo in aeterna beatitudine, ita prius conflgurar! ilii debemus in natura humana. nus deviantes 59, ita exponimus. In imagine Dei creavit illum. Patet hinc non angelos hominem creasse, sed Deum: Ef creavit, inquit, Deus hominem, el ad imaginem Dei creavit illum. Sed si Deus creavit, ad cuius dei imaginem creavit? D. Augustinus id sic putat*^ dictum quasi ad imaginem suam; Origenes vero 555, D. Hilarius*$, Cyrillus5*, Theodoretus*9 et D. Hieronymus etiam, super Ezechielem *?, et etiam Glossa Ordinaria in eodem loco 59^ hoc asserunt referri ad Christum, qui est Deus, ad cuius imaginem specialiter homo creatus est: ut formarit Deus hominem ad imaginem illam, quam Dominus in praedestinatione sua crearat, sicut scriptum est: Ab initio et ante saecula creata sum 9?! fueritque ipse Christus archetypus humanae naturae, quae descripta fuerit ad similitudinem verae illius imaginis Christi, qui est. imago Dei invisibilis 592, Adverte hic, pro huius loci intelligentia, quod primus in mente divina praedestinatus est Christus, sicut dicitur: In capile libri scriptum est de me 55; propterea primogenitus dicitur omnis creaturae 9*4, Est autem destinatus, non secundum naturam divinam, sed humanam, quapropter primo omnium in mente divina concepta est forma illa quam assumpturum erat Verbum incarnandum; et ad imaginem et similitudinem illius formae creavit Deus primum hominem. Propterea dicitur quod Deus ad imaginem Dei, scilicet incarnati, idest Christi, qui est Deus, creavit eum. Creavit ergo Deus hominem ad imaginem Dei Christi: ad eam scilicet formam et effigiem, quae praedestinata erat Christo Dei Filio, ante omnium creaturarum formationem, qui primogenilus dicitur omnis creaturae, in quo condita sunt omnia 555, Secundum eam ergo speciem in mente divina praeformatam, assumendam a Verbo, homo ipse, nobilissima mundi creatura, formatus et productus [est] Fateor, arridet admodum haec expositio. Commodissime enim atque admirabiliter illustrem atque perfectum sensum videtur exprimere (P. L. 34, 244). 545) Hom. 1 in Gen., (P. G. 12, 56). 546) Tract. in Psalmos., Ps. 118, (P. L. 9, 566-567). 547) Contra Iulianum, lib. 1, (P. G. 76, 535) ; Adversus Anthropomorphilas, cp. 5, ibid, col. 1086-1087. 548) Quaest. in Gen., Interr. 19, ibid. 80, 102. de toto homine tum secundum corpus tum secundum mentem; ut sit ipse Christus archetypus, ad quem primo nos debemus cum secundum corpus tum secundum animam et mentem exprimi, sicut sumus ei configurandi in aeterna beatitudine. Quod clare expressit Apostolus, dicens: Nam quos praescivit et praedestinavil conformes fieri imagini Filii sui 599 ; et alibi: Sicul geslavimus imaginem lerresiris, sic el gestabimus imaginem coelestis 589, (Qui ergo ad imaginem Christi creatus est, vere ad imaginem Dei creatus dicitur, quoniam in Christo inhabitat... plenitudo Divinitatis corporaliter 598. Masculum et feminam creavil eos. Considerandus loquendi modus hic est. Prius enim dixerat: Creavitl eum ; nunc autem: Creavil eos. Figmentum omnino respuendum est quod Hebraeorum nonnulli hinc asserunt, marem simul et feminam fuisse creatos et copulatos quasi unum a latere, sed postea ab invicem divisos. Quod etiam recentiores Hebraeorum respuunt, sicut in eorum expositione iam vidimus 559, Et si id ita est, quid, quaeso, est illud quod infra dicitur: Tulit unam de coslis eius el aedificavil... in mulierem... etl replevit carnem pro ea? 59 Quod si dices debere intelligi secundum Litteram Hebraicam : Tulit unum de latere eius el replevit carnem in loco suo: mitto quod vox illa: yov. principio vel maxime costam significat; quomodo latus illud in mulierem aedificavit, si iam mulier erat ab initio aedificata in latere viri? Aut quomodo Adam non inveniebatur simile *91, si mulier ei simillima iuxta ipsum erat? Aut quomodo dixit Adam: Hoc nunc os de ossibus meis el caro de carne mea: et vocabitur DeN: vira seu virago, quia de viro sumpla est? ? Non enim mulier magis de viri latere, quam vir de latere mulieris sumptus diceretur. Mitto etiam quod non debuit Deus a monstruoso opere naturam humanam exordiri; huiusmodi enim monstra sunt. Nos ergo locum hunc ita exponimus. Masculum et jeminam creavil eos : quia in Adam mulier quoque creata est; non quod iim reipsa esset formata, sed quia, iam decreta in mente Dei, mox condenda erat. Quanquam et recte dicere possumus vere dici creatam etc. 558) Col 2, 9. 559) Cf. pag. 197, not. 511 huius cp. 560) Gn 2, 21-22. Vulg. : Et replevit carnem pro ea etl aedificavit... in mulierem. 561) Cf. ibid. vr. 20. Masculum et feminam creavit eos. Respuendum omnino est flgmentum íllorum qul asserunt Adam et Evam creatos se c hoc simul fuisopulatos a latere ; enim opponitur verbis S. Scripturae. Dic itur tamen: masculum et cri feminam eavit eos, quia in mente Dei decretum fuerat ut ex Adam Eva crearetur, et ut Intelligatur etiam mulierem ad imaginem Dei creatam fuisse. Vel forte Moyses sic loquitur quas! enuntians futuram mulieris formationem. Vr. 28 Crescite et mulliplicamini, etc. Interpretat!o huius loci íuxta aliquos Hebraeos. mulierem simul, cum in viro iam creato quodammodo contineretur, de cuius carne et ossibus producenda erat. Ergo possumus id cum D. Basilio59 exponere, ut id, quod dicitur, ad imaginem Dei referatur. Cum enim dixisset: Ad imaginem Dei creavil illum, ne putaremus virum tantum ad Dei imaginem et similitudinem esse formatum, statim subdidit: Masculum et feminam creavil eos. Siquidem et femina ad imaginem Dei creata est secundum mentem, et in Christo similiter; quoniam in illo, ut Apostolus ait 59€ non esl mas neque femina, idest non est haec distinctio, ita ut mas acceptetur femina autem repudietur: nam et ipsa ad imaginem Dei est. Nec tamen inficior posse dici hie Moysen per anticipationem posuisse formationem mulieris, expositurus mox divinam benedictionem in genus humanum multiplicandum et adaugendum; id autem per maris ac feminae coniugium futurum erat; ac propterea formationem mulieris praeoccupans, eius mox formandae meminit, postea íormationis ordinem explanaturus. Et benedixit 5*5 (illis Deus et dixit: Crescite et multiplicamini el replete terram et subiicile eam et dominamini piscibus maris et volatilibus coeli et universis animantibus, quae moventur super terram. Littera Hebraica habet: Fructificatre et mulliplicamini : sensus idem est, ut supra diximus 5€, E! subiicile eam: PYW)SDI. fA 3*5 Rabbinus Salomon inquit ** quod «deficit 1, ad docendum quod vir subiicit mulierem, et quod non erit egrediens 598 ; et adhuc ad docendum quod vir est qui dirigitur ad subiiciendum praecepto super fructificatione et multiplicatione, et non mulier ». Rabbinus Aben Ezra inquit 59, quod « dictio: 1"5 12": fructificate el. multiplicamini, non potest exponere quod sit in homine benedictio, sicut in creaturis aquarum: sed est praeceptum, quod transtulerunt antiqui —b, memoria eorum in benedictione, — et posuerunt hunc versum memoriale ad dicendum ». Nos tamen locum hunc ita exponimus. Ef benedixit illis Deus Vulg.: Benediritque... e! ait, ctc. 5668) Cf. supra pag. 184. 567) Op. cit. f. 3*. Hebr. sub hac voce. Hoc sensu sumitur hlc a Rah. Salomone ad Indicandum opus generationis, In quo vir est agens principalis, non mulier, et ideo vir, non muller, esi egrediens, Cf. etiam Malimonides More Nebuchim, part. 1, cp. 23, pag. 28. 569) Op. cit. f. 3*. el dixit : Crescite el mulliplicamini. Consistit haec benedictio primo quidem ac praecipue in acceptione virtutis ad propagandum, ut species multiplicaretur humana in subsistentiarum numero, ne prima ac nobilissima specierum deficeret. Nam, etsi homine non peccante, potuisset in primis illis geminis naturae humanae suppositis ipsa perpes fieri; et aeternos cum creaverit illos Deus, etsi natura mortales, ut non mori tamen potuissent, nec fuisset ad speciei conservationem necessaria ad propagandum virtus; fuisset tamen propagatio ad Dei gloriam, ut multis communicaretur ea natura praeelectis a Deo ad gratiam et gloriam consequendam. Unde iam primi illi homines a Deo benedicti [fuerunt] et maximorum iam copia donorum dotati a suae formationis initio, in optimis quibusque bonis, tum naturae tum gratiae: et propagaturi erant, iique, qui ex eis nascerentur, tantorum erant donorum benedictionem accepturi, earundemque benedictionum futuri participes, cum nullum obstitisset peccatum. Quo in loco notandum est matrimonium fuisse factum sacramentum, quia benedictum a Deo; ut consequenter intelligamus fuisse gratiam datam ad sobolem Deo procreandam decenter, ut qui inde venirent, sanctificati prodirent. At vero post hominis lapsum, necessaria omnino propagandi virtus fuit, ne humana species omnino deficeret, cum ob peccatum homo necessitatem incurrerit moriendi. Non inficior benedictionem hanc etiam in iustitiae originalis et gratiae largitione ceterarumque omnium virtutum, cum moralium et cardinalium, tum etiam theologalium, necnon et aliorum quorumlibet gratuitorum condonatione donorum, quibus vel maxime fuerunt primi homines a benignissimo Deo ditati et exornati, posse intelligi. Sed, ut iam diximus principio, vel maxime in procreativae virtutis largitione consistit, propter id quod sequitur: Crescite el mulliplicamini et replete terram el subiicite eam. Replenda siquidem propagatis hominibus terra erat, quibus dicitur, ut eam subiiciant colendo eam, fructusque ab ea quasi debitos exigendo. Hebraei ex hoc loco eos, qui ex christicolis semetipsos propter regnum coelorum castraverunt 9? caelibem vitam ducentes, redarHis verbis clare innuitur Deum dedisse Adae virtutem ad propagandum genus humanum. SI Adam non peccasset, species humana pariter propagata fuisset ad Dei gloriam, cum omnibus tum naturae tum gratiae donis. Haec benedictlo slignificare videtur institutionem sacramenti Matrimonii ad conferendam grat!am. Sed maxime significat largitionem procreativae virtutis ad replendam terram hominibus. Ex his verbis iniuste Hebrael et haeretici redarguunt christianos caelibem vitam ducentes. Vrr. 29-30 Ecce dedi vobis omnem herbam, etc. Expositio huius loci juxta Rab. Salomonem et Aben Ezram. His verbis Deus ass!gnavit homini! et animantibus E guunt 5!, asserentes divinum eos violare praeceptum, cum his verbis coniugium homini praecipiatur; et haeretici "? ex hoc loco vehementer exultant in sui perditionem, coenobitas carpentes. At profecto locum hunc frustra obiiciunt; quoniam in his verbis: Crescite et multiplicamini, vel non est praeceptum, sed solum concessio facultatis et benedictio in eo opere approbando; aut si praeceptum sit, quod non abnuo confiteri, praeceptum est pro tempore, ab initio, cum esset terra hominibus vacua; nunc vero repleta iam nimis est. Addo non esse praeceptum hoc singulis, sed universis; quod satis quidem perficitur cum a multis servatur. Sic enim dicitur: Ef subiicite eam, nimirum terram colendo, et tamen non obligantur ad hoc singuli. Dixitque Deus : Ecce dedi vobis omnem herbam afferentem semen super terram el universa ligna quae habent in semetipsis sementem generis sui, ul sint vobis in escam et cunctis animantibus terrae omnique volucri coeli et universis, quae moventur. in terra et in quibus est anima vivens, ut habeant ad vescendum. El factum est ita. Rabbinus Salomon inquit 3 hic, quod «adaequavit eos iumentis et bestiis in cibo, et non dedit licentiam Adam et uxori eius ad blandiendum creationi, seu pinguedini, ad comedendum carnem: sed omne olus herbae comederunt simul omnes. Et quando quieverunt filii Nohac, fecit eis licitam carnem, sicut dicitur: Et omne, quod movetur et vivit, erit vobis in escam 9*: quasi olera herbarum, quae licita feci in primis hominibus, dedi vobis omnia ». Rabbinus Aben Ezra etipse hic idem sentit 5, Ait enim quod «licitum fecit filiis hominum ex omni, in quo est anima vivens, comedere, omnem herbam et omnem fructum ligni licitum fecit homini, et herbam olerum bestiis et omni reptili: et usque huc non fecit eis licitam carnem usque post diluvium ». Nos ita exponimus. Cum prius hominem propagativa virtute munierit ad speciei conservationem, nunc hominum generi, sicut et ceteris animantibus, praestituit certum cibum de fructibus terrae, quos comederent, cum quibus et vitam servarent. Nec tamen putangenróther Storia Universale della Chiesa, Evo Media, lib. 3, purt. 2, cp. 7, vol. S, pag. 192; Epoca Terza, Mb. 1, part. 1, cp. 2, val. 6, pag. 43 sqq. 573) Op. cit. f. 3*. Vr. 31 dum est eosdem terrae fructus homini assignatos, qui et reliquis suumcibum de animantibus; sed provisum homini de nobilioribus esse: viliores papel autem herbas et fructus animalibus derelictos. Hoc perspicue P9"! nebr Hebraica Littera videtur astruere. Sic enim habet: Ecce dedi vobis omnem herbam seminificantem semen super faciem universae terrae el omne lignum, in quo esl fructus, lignum seminificans semen eril vobis in escam. Omni aulem besliae terrae et omni volatili coeli et omni replili lerrae, in quo est anima vivens, eril omnis viridilas, seu olus herbae in escam. Plane videtur assignare hominibus et bestiis distincta ciborum genera, quibus vescebatur homo et cetera animalia. Usum enim carnium non indulsit Deus homini ante Ante diluvium diluvium, sicut Sancti Doctores * omnes affirmant, et Hebraei 57 $9 cammm etiam idipsum affirmant. Sed post diluvium concessus est ho- "erat mini carnium esus, dicente Domino: Omnes pisces maris manui vestrae lradili sunt. El omne, quod movetur el vivil, erit vobis in cibum : quasi olera virenlia tradidi vobis omnia. Et vidit Deus cuncta quae fecerat, el erant valde bona. El factum esl vespere el mane, dies sextus: vUa D. Inquit Rabbinus Salomon quod 5? «additur littera Dies sextus. ^19"? in sexto die, dum perficeret opus l''wN'"3, ad dicendum Ebo ird quod pactus est cum eis hac conditione, quod recipiat super se *'? Reb. 8» Israel. quinque partes legis», seu Penfateuchum. « Verbum aliud, et Aben Ezseu expositio: "QU Wr1 D!*: omnia pendent et stant usque ad diem iili sextum; est ' ad designandum locum ad expectandum legem ». Rabbinus Aben Ezra aliter 58? sentit. Ait enim : « Sunt dicentes quod [Dj* coniunctum est, et sensus sive ratio est ad circuendum "Ur, sex; et sic: Ny*Qurm DY, dies septimus. Et non est hoc verum. Et habet dies sextus, iuxta opinionem virorum, felicitatum approbationem ». Sed expositio eius est: « Dies, 2, ibid. 30, 46; S. Io. Chrysostomus Hom. 27 ín Gen., ibid. 53, 245-246; Theodoretus Quaest. in Gen., Interr. 39, ibid. 80, 139 ; Interr. 55, ibid. col. 158-159; S Hieronymus Adversus Iovinianum, lib. 1, (P. L. 23, 216); Strabus Glossa Ord. in Gen., ibid. 113, 111, Angelomus Comment. in Gen., lbid. 115, 161; Gullbertus Moralia in Gen., lib. 1. ibid. 156, 58; Abaclardus Ezposif. in Hexzaem., ibid. 178, 764-765. 577) Cf. Talmud Babyl. Sanhedrin, f. 59* ; Ginzberg op. cit. V, pag. 93, not. 56. 578) Op. cit. f. 3*. 579) Ms.: He, et infra : Bereshit, Vau. 580) Op. cit. f. 3*. 581) Idest coniunctum est cum ;1, quod non invenitur in alils dicbus hic enumeratis, nisi in sequenti die septimo : *y*3Un, ut in cp. 2, 2. MEN '--—————————— MH A AA!|oAAW,|)-AL)UVEASÓG Ultima hac benedictione, potius quam singula opera, universitas rerum commendatur. Vrr. 1-3 Perfecti suni coeli et terra, etc. Expositio huius loci juxta HRabhinos hebraeos Aben Ezram qui est sextus [respective] ad diem primum, et sic dies septimus. Et sic invenitur etiam: vir "ON"'YU'r 18, israelita, et multa similia; quemadmodum etiam: firmamentum (QQW2Wr coeli, idest firmamentum, quod est coeli ». Nos autem, ista praetermittentes, hunc locum ita exponimus. Vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona, vel bonum valde, ut Littera Hebraica habet. Hic autem universitatem operum, magis quam singula per se commendat Deus. Etenim singula per se natura bona sunt; at simul omnia, prout universum ipsum constituunt, quodammodo unum et valde bonum sunt, idest optimum propter admirabilem ordinem universi. Ef factum esf vespere el mane, dies sexius : dies sextus a prima die, coelo iam sexies in orbem revoluto.
CHAPTER 3. Caput Secundum
Igitur perfecti sunt coeli et terra et omnis ornatus eorum. Complevitque Deus die septimo opus suum, quod fecerat el requievit die seplimo ab universo opere quod patrarai. Et benedixil diei septimo el sanclificavit illum, quia in ipso cessaverat ab omni opere suo, quod creavit Deus ul faceret. Rabbinus Aben Ezra inquit! quod «392^» est de coniugatione, quae dicta est nomine puhal, et Ypunm. ponderati sunl, et 1D2' operti sunt omnes montes?; et sensus eius est: 3112203, completi, vel perfecti sunt, et mare in universa terra, quia est quasi una collectio 3. Ef complevit Deus in die septimo. Sunt dicentes quod dies creati sunt, et in creatione diei septimi perfectum est opus: et est haec expositio insipida seu insulsa. Et sunt dicentes quod est Z2, quia sensus eius est: ante: quemadmodum: Non obturabis bovem dum triturat ipse *. Verumtamen dies, in quo primo quiecationem. He enim, quod hic praeservit voci: *"WUWw;a, est He emphaticum et demonstrativum, quod Hebraei vocant: ;j1yg'" T], idest He notificationis, scu demonstrationis. segregatae non essent, unum corpus formabant: una collectio. 4) Ms.: Beth. 5) Dt 25, 4. Vulg.: Non ligabis oz bovi terenti. vit, relinquitur; e£ quomodo hoc formavit et perfecit opus? Non est opus, sicut hoc dictum est, non fecit opus. Et ita expositio est: 55^, idest: l'I2WN, et cessavit, et est sensus: ab opere suo, quod fecit in die sexto, ante diem septimum. Et sensus est: et cessavit in die septimo ab omni opere suo ex omnibus creaturis, quas creavit ». Rabbinus Salomon super hoc* adducit expositionem Rabbini Simeonis, qui dixit quod «caro et sanguis, idest homo, non cognoscit tempus suum et momentum suum, sive punctum, necesse est addere de quotidiano super sanctum Dei benedicti, qui cognoscit tempus eius et punctum eius, in quo ingreditur ut filum pili, et videtur sicut haec perfecit in die, etc. N'], expositio alia, quod mundus fuit deficiens a quiete futura, sabbatum futurum a quiete perficit et consummatur opus ». Nos autem ita locum hunc exponimus. Igitur perfecti sun! coeli el... omnis ornatus eorum, vel, ut Littera Hebraica habet, el consummati sunt, seu completi coeli et omnis exercitus eorum. Epilogus ac compendium quoddam id est omnium, [quae] sex iam praemissis diebus facta sunt, suorumque ornatuum, qui per ezercilus insinuantur. Ef complevit Deus die septimo opus suum, quod fecerat. Is loci huius videtur esse sensus, ut die septimo fecerit Deus aliquod opus, quo facto, completa iam essent omnia conditionis opera. Sic enim D. Hieronymus ait? hic: « Pro die sexta — V? enim habebat antiqua translatio, — diem septimam in hebraeo habet. Arctabimus ergo Iudaeos, qui de otio sabbati gloriantur, quod iam tunc in principio sabbatum dissolutum sit, dum Deus operatur in sabbato, complens opera sua in eo». Mulierem nonnulli!? in die septima ex viri costa formatam asserunt, quoniam in operibus sex dierum eius formationis series non exaratur; sed post septimae diei debet de communi die ad sacrum; sabbatum enim, dies sacra, inciplt dum adhuc dles profanus est, idest ab occensu solls feriae sextae; Deus autem, cum tempora et momenta exacte cognoscat, in eo ipso die: [^3 2, eo ipso momento quo sabbatum Intravit, opus suum perficit cum, iuxta computum humanum, sabbatum incepit, idest vespere feriae sextae. Alía expositio: Mundo deerat quies, cum nondum sabbatum intrasset, quia creatio nondum pertecta erat; sabbatum intravit et quies venit, et ita consummatum fult opus Dei. 8) Hebraic. Quaest. in Gen., (P. L. 23, 940). 9) Ms.: Sim. 10) Cf. Origenes Hom. 1 in Gen., (P. G. 12, 158); S. Io. Chrysostomus Hom. 10 in Gen., ibid. 53, 86; S. Gregorlus M. Moralium, lib. 32, cp. 12, (P. L. 76, 645); S. Thomas S. Theolog., 1*, q. 73, a. 1, ad 3; Pererius Comment. in Gen., lib. 1, vol. 1, pag. 173. et Salomonem, Verba haec insinuare videntur Deum aliquid fecisse dieseptimo, ad complendum opus creationis ; id et!am sentit D. Hieronymus. Non est admittenda sententía asserens die septima ] formatam esse mulierem. Complevrit Deus die septimo, etc. Intelligendum est die septimo Deum complevisse opus suum, quia operibus iam factis nullum aliud addidit. Deus usque modo operatur res crentas conservans et gubernans. El benedizit diei septimo, etc. Expositio huius loci iuxta Bab. Salomonem. 206 * EXPLANATIO IN GENESIM praemissum adventum. Alii !" vero ipsum septimum diem fecisse et in eius factura opus suum complesse intelligunt: quod, eo facto, mensuram iam et numerum perfecit dierum, quorum circuitu omnia saecula volvuntur. Mihi vero ea magis probatur sententia, ut dicatur Deus septima die opus suum complesse, quia operibus iam factis in praemissis diebus opera nulla nova addidit, cum tamen posset multa addere: sed complevit sua opera, quia non addidit nova, ut sit hoc idem cum eo, quod sequitur: Ef requievit die septimo ab universo opere, quod patrarat. Quid est: Requievit ? Nunquid operando lassus est? Sed requievit, quia novam creaturam facere cessavit. Requiescere enim cessare dicitur, ut in Apocalypsi legimus ?: Requiem non habebant dicenlia : Sanctus, Sanctus, Sanctus, idest dicere non cessabant. Requievit ergo, quia ultra nova non condidit, et nova creaturarum genera his, quae facta iam erant, non adiunxit. Quaecumque enim postea facta sunt, iam in suis generibus ab initio factis praecesserant, in quibus et facta sunt. Usque nunc tamen operatur administrationem eorundem generum, quae tunc instituta sunt. Creatoris enim virtus causa subsistendi est creaturae. Unde Salvator ait: Pater... usque modo operatur et ego operor??*, universae creaturae continuam administrationem ostendens. Die ergo septima requievit, ut novam creaturam non conderet, et usque modo operatur, ut, quod condidit, continere et gubernare non cesset. Et benedixit diei septimo et sanctificavit illum, quia in ipso cessaverat ab omni opere suo, quod creavit ut faceret. Rabbinus Salomon *: « Benedixit eum in manna, quia , omnibus diebus septimanae descendebat eis unum homer per singula capita!5, et in sexto panis duplicabatur; et sanctificavit eum in manna, quae non descendebat omnino. Et versus scriptus est super futuro». Rabbinus Aben Ezra exponit 5: « BeneGen., ibid. 87, 142; S. Augustinus De Genesi ad Litteram, lib. 4, cp. 20, (P. L. 34, 311); S. Beda Comment. in Pentat., ibid. 91, 202-203; Rabanus Maurus Comment. in Gen., lib. 1, Ibid. 107, 464; Angelomus Comment. ín Gen., ibid. 115, 125 ; Remiglus Comment. in Gen., ibid. 131, 57-58; S. Bruno Ezposit. in Gen., ibid. 164, 160; Philo Iudaeus De Mundi Opificio, t. 1, pag. 18. 12) 4, 8. 13) Io 5, 17. 14) Op. cit. f. 3*. 15) Ex 16, 16 sqq. dictio addit bonitatem, et in die isto renovabitur in corposecundum s 2o 009 : : : . B Rab. Aben ribus similitudo virtutis in generatione et in animalibus virtus giam nec beSA : Wieavi ; dicti magnae admirationis et intellectus; et sanctificavit eum, ut non fiat TE. opus in eo», Illud vero, quod sequitur, ita exponit : «Quae creavit creaturis virtutem reDeus ul faceret, radices in omnibus speciebus, in quibus posuit virtuproduetivam. tem ad faciendum simile; et expositio mvy^, ul faceret, pro Py, fecit, etiam fecit pro creavit, non est ita, iuxta opinionem meam. Et dixit Gaon quod benedictio diei et sanctificatio eius convertitur ad custodientes, qui sunt benedicti et sanctificati ». R a b - binus vero Salomon inquit? quod «opus, quod erat visum ad faciendum in sabbato, duplicavit et fecit in sexta die, sicut exponitur in Bereshit Rabba »?, Nos tamen locum istum ita exponimus. Benedizi! Deus el sancti- Poser e: ficavit. Circa tempus benedictio ac sanctificatio ista consistit idque verbis sügninvidetur habere momenti, ut eo in tempore, idest die septima, quam Sum ME sabbatum dicimus, Deus praecipue maximeque coli ac sanctificari S "beds voluerit, diemque hunc septimum ad divina obsequia applicarit, catum esse. iusseritque sanctum haberi totumque cultui divino sacratum, et ab omnibus profanis operibus remotissimum vel contrariis divino cultui vel extraneis, qualia sunt cuncta opera quae in hominum fiunt aut voluptatem, aut commodum atque servitium; sed sanctificaret homo diem hunc Deum colendo, qui fide, spe et caritate maxime colitur, operareturque in eo opera Dei, ut tandem aliquando vero sabbato potiatur. Sed quid illud est: Quod creavit Deus ut faceret ? Nonnulli refepoire runt?? illud ut faceret, non ad Deum, sed ad opus Dei, ut creaverit — AN tenent Deus opus suum et hominem vel maxime ad operandum, tanquam unir ad finem, ut non sit creatura otiosa. Alii ad Deum referunt ?", PiIBRr ail quod creavit Deus utl facerel, quia complacuit sibi Deus in opere suo; veroopuscreatlonis ab opere vel quia duo sunt praecipua Dei opera: creatio et recreatio; illud recreationis : NES "us MS distingui. ponitur ad distinguendum hoc opus creationis ab opere recreationis; PN Clarius, col. 82. 20) Cf. S. Augustinus De Genesi ad Liiteram, lib. 4, cp. 10, (P. L. 34, 303); cp. 16, Ibid. col. 306-307 ; Rabanus Mnurus Comment. in Gen., lih. 1, cp. 9, ibid. 107, 475; Strabus Glossa Ord. in Gen., ibid. 113, 83; Rupertus De Trinitate, etc. In Gen., Mb. 2, CP. 18, Ibid. 167, 263; Drusus, col. 88, Cartwrlghtus, col. 107. Rectius tamen referri videntur ad Verbum, in quo omnia creata fuerunt. Vrr. 4-5 Istae sunt generationes, etc. Variae lectiones iuxta Rab. Salomonem. et sic quod creavit Deus ut faceret, idest quod creavit faciens, non reficiens. Mihi vero maxime probatur ut, quod dicitur: creavit, referatur ad Verbum, in quo disposuit Deus omnia, in quo erant omnia el creata sunt?! ; illud vero ut faceret, referatur ad opus operatum ad extra in sex diebus creationis. Istae sunt generationes coeli et terrae, quando crealae sunt, in die qua creavit Dominus Deus coelum et terram el omne virgultum agri antequam oriretur in terra, omnemque herbam regionis, anlequam *? germinaret. Rabbinus Salomon locum hunc? ita exponit: « Isíae, idest quae dicta sunt supra, generationes coeli el terrae, quando creatae sunl, in die qua fecit Deus, etc. Docet te quod omnia creata sunt in principio. Expositio alia: quando creatae sunt : DN"'13gn123, hoc est: DN^3 13: in *1 creavit ea, sicut dicitur in r3: "M*?* m 3 r3: Deus formavit duos mundos, in duabus litteris his nominis Dei formavit duos mundos; et docet te quod, quemadmodum mundus iste creatus est in */1?5, declarat quod descendit infra ad videndum corruptionem ?5, sicut Nr] ista clausa est ex omnibus lateribus et infra aperta ad descendendum viam ibi». Explicat etiam dictionem [)", et inquit quod «una eius significatio est: No Jj antequam, et non: DID. quia non solet dici: D''"1471, sicut: p"1pn ». Adhuc aliam assignat eius significationem: « Nb Dy. a dhuc non, sicut est illud: DNO" DD ^2: Priusquam limeretis?', idest: ps") N*? T1: Adhuc non timebitis. Et sic exponetur hic: Adhuc non fuit in terra, quousque completa est creatio mundi in die sexto, antequam crearetur homo, et omnis herba agri adhuc non germinavit; et quod in tertio scriptum est: Producat terra?9, super aperitionem herbae steterunt usque ad sextum diem ». Aben Ezra exponit sic ??: « Istae sunt generationes : sensus est: pag. 108-109, Fagius: « Argutantur Hebraei, in hac voce: Cum crearentur, dicontes per duns Mtteras Jod et He conditos esse duos mundos, praesentem et futurum: quod colligunt ex isto loco Isaiae 26,4: D'D?1y n ma ^5 mima n9a3: Sperate in Domino, quoniam per Iod et He creavit saecula. Atque inferiorem hunc mundum per Helitteram creatum dicunt, eo quod sit corruptibilis, quae corruptibilitas significatur per He, quae littera, cum undique clausa sit, infra aperta et corrupta est ». Col. 65. 28) Ct. Gn 18, 21. 27) Ex 9, 30. Ex hebraico. haec sunt, quae sunt genita, quando creatae sunt, cum esset firmamentum et videretur terra. Et dictio: In die qua fecit: uy DY 3. est adaptata, et testimonium est: YIN mwvy»? "17012: Et festinavit ad faciendum eum?^; et sic: creavit eum, et postea: formavit eum, et deinde: fecil eum. Et omne [1J, est vy lignum, et sic inter germina vocantur; et iuxta opinionem meam est lignum fructiferum: propterea quod praeficitur homo super lignum; et ecce [iU frulezx, seu germen; et 5*3, folium, seu palea; et F'yo palmes, seu surculus; et 13, linum ; et ^ 13N, ramus superior ; et F''Yo. ramus communis ». Nos tamen ita exponimus. Zs/ae sunt generationes coeli et lerrae. Epilogo ac compendio quodam quaecumque supra dicta exarataque sunt, coeli ac terrae generatione comprehendit, ut extremis positis, supremo ac infimo, intermedia etiam, ac demum ea omnia, quae coeli ac terrae ambitu continentur, intelligi utique debeant. Generatio autem hic ipsa intelligenda creatio est, ut denuo subditur: Quando crealae sunt, productae ex nihilo infinita opificis virtute: In die qua creavit, seu ut est in fonte, fecit Dominus Deus terram et coelum. Frequentissimum in Sacra Scriptura est ut singularis vox pluralis loco usurpetur, quod hic quoque factum existimamus, ut in die dicat pro diebus; nisi forte quis dicat: in primordialibus creaturis, quae prima die suum esse acceperunt: quoniam virtute quadam, quaecumque dierum sequentium successu formata sunt, simul producta concreataque sint et comprehensa in illis, et propterea in die dicat, et non diebus, qua fecit. Dominus Deus. In hoc loco primo omnium sacrum illud ac ineffabile Dei nomen, quod :ecpe'(pápqgaroy graece, V^"5y3 DW autem hebraice dicitur, mm. positum reperimus, nec unquam antea. Cuius quidem rei : Nomine Iod, He, Vau, He. Critici Sacri, t. 1, part. 2, pag. 333-359. Sem hammephorash, idest Ineffabile dicebatur, quia a solis sacerdotibus pronuntiabatur et non ubique, scd tantum in templo, cum populo benedicerent. Loco eius nominis ab Hebraeis proferebntur: Adonai. Ibid. pag. 33R. lo. Buztorfius: « 1529/2 OV, idest nomen erpositum. Cabalisiae sic vocant nomen letragrammaton : (3111 ; saepius tamen dicitur: $1210 ». De Abbreoiaturis png, 203. Dicebatur etiam nomen separatum, divisum, occultum, mirabile, declaratum, iuxta vnrios interpretationes vocis U150D. Maimonides : « Nomen Dei Schem hammephorasch : Nomen Dei proprium, nomen expositum, quia clare et citra ullam nequivocationem de substantla Creatoris docet... Glorlosum is.ud nomen quod, ut nosti, non proferre licet nisl in Sanctuarlo ct a sacerdotibus Dei sanctis, solum in benedictione vel sacerdotali, quae habetur Nm 6, 23 sqq., ut a sacerdote magno in die iciunii ». More Nebuchim, part. 1, cp. G1, png. 106-107. Alia expositio Rab. Aben Ezrae. Istae sunt generationes, etc. His verbis exhibetur compendium nc epllogus totius operis creationis. Dicitur: in die, loco : in diebus, quia In S. Scriptura singularis pro plurnli frequentissime sumlitur. Hic primo Deus appellatur Iehovah, qune est perfecta Dei appellatio, quía inam perfectum est opus creationis. Coelum et ter ram. Coelum creatum non fuit prius terra, sed utraque simul et unico Del verho. Per virgultum intelliguntur omnes herbae et ligna, etlam non fructifera. Dicitur: Antequam esset, quia non existebant ligna cum ea Deus crearet; vel ut signlfleetur non causís naturnlibus fuísse producta, sed divina virtute, causam Hebraeorum nonnulli hanc afferunt?? cur hic, nec unquam ante positum sit: ut ibi perfecta sit Dei appellatio, ubi perfectum opus exprimitur. Etenim summum Dei hoc nomen est et maximum et apprime proprium, quod nuli unquam creaturae donatum est. Divinam siquidem essentiam, et quaecumque ad intra divinae naturae competunt, arcano quodam mysterio ac secretissimo mirabiliter explicat, de quo nos, Deo vitam simul et gratiam praestante, super Ezodum aliquid afferemus in medium. Coelum et terram. Hebraica Lectio íerram hic coelo praeponit, ne ex quo coelum antea praeposuerit terrae, putaremus illud quidem prius conditum, hanc autem posterius: sed simul semelque creata sunt unico et eo quidem potentissimo Dei verbo, quamvis non possint a nobis simul explicari, sed unum post alterum exprimimus; facta tamen simul cum sint, cum antea coelum praeposuerit terrae, illi nunc hanc simul creatam praeposuit dicto, non facto. Et omne virgullum agri, antequam esset... , omnemque herbam, antequam germinarel. Virgultum, hebraice est : mu. quod Chaldaeus Paraphrastes S958 , arborem transtulit, Rabbinus Aben Ezra? c5 Y». lignum ífructiferum exponit; non incongrue tamen virgulium etiam dici potest, nam et herbam non raro significat 5*, Sed quidnam illud est, quod dicitur: Antequam esset? Quomodo produxit ea Deus antequam essent ? Eiusmodi dicti duplex potest intellectus assignari; primo quidem: ut cum non essent, iam omnino produxerit ea Deus, et sic produxit ea antequam essent, idest quando non erant; alter vero intellectus est: ut fecerit sua omnipotentia Deus virgultum et omnem herbam antequam essent, idest ex causis naturalibus, quibus virgultum et omnis herba apta erant ut forent, productaque sunt divina virtute in esse ante suas naturales causas, a quibus naturaliter producenda essent. Oriuntur enim haec communi naturae cursu ex aqueo humore, quo per pluvias superfunditur terra, adiuvante ac disponente hominum agricultura, pollentium industria et arte, Tunc tamen quando producta sunt haec, necdum pluvia fuerat, nec 33*) Ct. Pagnini op. cit. sub vocibus : niv et rip, col. 2889. 2948. vr. 6 homo, qui terram coleret. Et hunc intellectum videtur magis Scripturae sensus habere; subditur enim statim has removens causas: Non enim pluera! Dominus Deus super terram, et homo non erat, qui operaretur terram ; sed fons ascendebat de lerra irrigans universam superficiem terrae. Quod nostra Editio /ontem habet, a Septuaginta acceptum est; ipsi enim sic habent: ILqpj 838 ávéfawsy àx ci qe: Fons autem ascendebat de terra. Hebraica auten Lectio "N)?* habet, quod est vapor aut nubes. Chaldaeus quoque Interpres NJ3Jy. idest nubes, transtulit. Rabbinus Salomon inquit?5 hic qua ratione non pluerat Dominus Deus; «propterea quod non erat homo ad colendum terram, et aestimaret bonitatem corporum; et quando venit homo, cognovit quod ea necessaria erant mundo, et oravit super ea, et descenderunt, et germinaverunt ligna et herbae. D'n5N rt: Dominus Deus: |^, idest [1| est nomen eius; QN19N est nomen potestatis et iudicii super omnia; et ita expositio haec in omni loco, iuxta simplicitatem eius: Dominus: [1p , qui es Deus: D'oN ». Et vapor ascendebat. Inquit Rabbinus Salomon? quod « vapor ascendebat propter creationem hominis; ascendit abyssus et irrigavit nubes ad infundendum pulverem et creatur homo, sicut pistor aliquis, qui dat aquam et postea miscet fragmenta; etiam hic irrigavit et postea formavit »» Rabbinus Aben Ezra inquit?, quod «vapor ascendebat sicut fumus de terra, virtute luminarium et irrigabat terram et germinavit. Et Gaon inquit quod eius expositio est: Et vapor non ascendebat de terra ». Nos vero ita exponimus, ut cum posuerit Moyses primariam germinum herbarumque omnium productionem, non ex naturalibus causis, sed divina id iubente et efficiente virtute factam, eiusmodi positionem in praesentiarum probet, ostendens naturales fruticum germinumque causas tunc defuisse, quando haec Non enim pluerat, etc. Variae (interpretationes iuxta Rab. Salomonem, Aben Ezram et Gaon. Ostendit Moyses vegetalium productionem divina virtute fnctam, antequam humor nqueus ad eorum generatlonem concurreret. Sed et fons, elc. Sensu neEgativo accipienda sunt verba haec, secus enim nonconspicitur primam rerum productionem divina virtute Ínctam fuisse, cum iam existcrent causae naturales. Vel si accipiantur sensu affirmativo, referenda sunt ad futurum: Sed etl vapor ascendet, etc. primo auctore Deo facta sunt. Etenim aqueus humor praecipuus ac necessarius terrae, nascentium fomes et origo, non erat cum facta sunt haec. Id patefacit asserens quod adhuc non pluerat Dominus Deus super terram, nec homo erat, qui terram excoleret; siquidem haec, quae oriuntur ex terra, agricolarum diligentia et labore plurimum adiuvantur, nec his poterant utique iuvari cum homo non esset. Id vero quod sequitur: Sed fons ascendebat, placet. admodum si negative exponatur: alioquin supra positam Moysis destruit rationem. Nam si fons ascendebat et irrigabal universam superficiem terrae, habebat utique terra aqueum humorem, quo posset germina producere atque fovere; atque ita non defuisset prima germinum naturalis causa atque origo. Aut si, iuxta Hebraicam Litteram, vaporem hic intelligamus, qui ascenderet et irrigaret universam superficiem terrae, quomodo verum est quod adhuc non... pluerat Dominus Deus super lerram ? Sed si negative exponatur, cessat utique omnis obiectio constatque solidissima ratio, ut conspicue prima germinum productio Deo sit auctore exorta, cum causae penitus naturales eorum non essent, Nam Deus non pluerat, etsic non erat terra aqueo humore infusa; nec poterat terra agricolarum labore iuvari ad germinandum, cum homo non esset, qui eam excoleret; nec demum ascendebat de terra vapor ad modum nubis, qui resolutus in aquam, in pluviam fieret irrigaretque aridam; nec fons aliquis ascendebat, qui terram irrigaret. At vero ne longius a communi omnium expositione deviemus, nec etiam Sancti Prophetae rationem destruamus, assertive id quidem exponimus, sed de futuro. Sic enim Hebraica Littera habet: Ef vapor ascendel el irrigabit universam superficiem lerrae : ut non referatur hoc ad eorum germinum Íruticumque productionem, quae tertia die facta est?*, sed ad eam, quae postmodum virtute naturae fiet. Est ergo sensus Moysis: primaria virgultorum germinumque productio divina virtute facta est; at quae postmodum fiet virtute naturae, sic fiet: ascendet vapor, Vr.7 et resolutus in aquam in coeli nubibus, pluvia fiet et universam terrae superficiem irrigabit; terram humore aqueo infundens, ipsam fecundabit. Formavil igilur Dominus Deus hominem de limo terrae el inspiravit in faciem eius spiraculum vitae, et factus est homo in animam piventem. In Hebraeo: Finzil igitur Dominus Deus hominem pulverem de terra el insufflavit in faciem sive nares eius spiritum vilarum, el fuit homo in animam viventem. Chaldaeus Paraphrastes vertit: Creavil Dominus Deus hominem pulverem de lerra, eí factus est homo in spiritum loculionis: ut ostenderet factum esse hominem in animam viventem, vita rationali et intellectiva; solis enim intellectu praeditis competit loqui. Rabbinus Salomon in verbo: "M**j inquit?? «significare duas formationes: formationem huius saeculi, et formationem resurrectionis mortuorum; sed in iumento, quod non resurgit ad iudicium, non scribuntur in eius formatione duo **?», Pulverem de lerra : inquit quod «collegit pulverem eius ex omni terra, a quattuor ventis, quia omnis locus, ubi moritur homo, est eius retentio pro sepultura. Exposi'io alia: tulit pulverem eius de loco, quod dicitur in eo: Altare terrae facies mihi G ; et adiunxit illi operimentum, et potuit stare. Et inspiravit in faciem eius; et fecit eum ex inferioribus et superioribus: corpus ex inferioribus, et animam ex superioribus. Iuxta quod in prima die, crea.i sunt coeli et terra; in secunda, creavit firmamentum, pro superioribus; in tertia, apparuit arida, pro inferioribus; in quarta, creavit luminaria pro superioribus; in quinta, produxerunt aquae, pro inferioribus; coniunxit in sexta creationes in superioribus et inferioribus. Et non est invidia in operibus creationis, quia erunt haec multa super ea, quae sunt in creatione diei primae €. Jn animam viventem : et iumentum et bestia vocantur animal vivens; veruntamen haec hominis vita, quae est in omnibus, adiungit in eo scientiam et rationem ». vidia in operibus creationis, idest nulla ercatura praefertur ceteris, quia omnes simul prima die creatae fuerunt. Cf. supra pag. 174, not. 435 cp. 1; et pag. 208, not. 25 huius cp. Formavit igitur, ctc. Interpretatio huius loci iuxtn Rab. Salomonem, qui ait pulverem ad formationem hominis collectam fuisse ex quattuor partibus terrae, et Aben Erzram, qui tenet locum, ubi Adam formatus fuit, propinquum fulsse horto Eden. Discrimen inter animam sensitivam, rationalem et vim irascibilem, secundum aliquos Hebraeos. Formavit igitur, etc. Haec verba significant Deum immediate plasmasse corpus hominis, quia hoc loquendi modo tantum in hominis creatione S. Scriptura utitur. Poterat utique Aben Ezra inquit 9, quod «sensus: Inspíravit in nares eius, est quia in ipsis vivit homo, quoniam ipsi educunt aerem calidum a calore cordis et introducunt alium aerem; et sensus: In animam viventem, est quod ambulavit statim, sicut bestiae et non sicut infantes ». Inquit etiam hic doctor ** locum terrae, de qua creatus est homo, propinquum esse horto Eden, quia sunt qui dicunt terram illam fuisse terram Israel; et ecce obliti sunt: E! factum est, cum proficiscerentur ab oriente **. Hebraeorum nonnulli* hoc ponunt discrimen inter (31393, et [17^ et 53; quod primum quidem, anima sit sensibilis et rationalis *, et locum habet in ["1355, idest cerebro, significat etiam flatum; secundum vero, est spiritus habens sedem in corde 9, quod est origo vitae, complectiturque Dy2n1, idest vim irascibilem; tertium vero, sit anima sive vis '1]NIY2, idest concupiscibilis ?, situm habens in 1232, idest iecore. Nos vero ita exponimus. Formavit igitur Dominus Deus hominem de limo lerrae, sive pulverem de lerra, iuxta id quod infra dicitur: Pulvis es et in pulverem reverleris 9, Corpus hominis hic Deum formasse vel, ut significantius dixerim, finxisse intelligimus; more etenim figuli ex argila quodvis figmentum formantis, omnium artifex Deus humanum corpus de limo formavit, singulare ac nobile figmentum, quod divina manu effinctum est. Siquidem de nulla alia creatura habetur expressum eius formationi Deum astitisse; dictum quippe in aliis est: Producat lerra ?!, producantl aquae ?, fiat. firmamentum 9, fiat luz5*, fiant luminaria 9». Hominis autem corpus Dei manu effinctum atque plasmatum Divina testantur Eloquia: Formavit, inquit, Deus hominem. Unde merito exclamabat B. Iob, dicens *: Manus tuae, Domine, fecerunt me el plasmaverunl me; et David Sanctus identidem asseverabat ?': Manus tuae fecerunt me et plasmaverunt me. Nil tamen dubitarim non omnino Deum per semetipsum, nulla alia causa prorsus mediante, corpus hominis formasse: sed angeTT ibid. 9, 5; 23, 8; 35, 18. 50) Ibid. 3, 19. 51) Ibid. 1, 24. 52) Ibid, vr. 20. lorum etiam ministerio usum esse. Nam quid prohibet aliqua suo ministerio operatos esse angelos, ad quae eorum se virtus et ars extendebat? Siquidem in novissima hominum angelorum ministerio utetur Deus ad hominum corpora reformanda 59; ipsi siquidem cineres colligent corporaque formabunt. Nec dubium apud me est ullum, quin et ipsi angeli plurimum desideraverint hominis creationem adiuvare, quo amore prosequerentur et vigilantius, tanquam opus suum ex parte, custodirent. resurrectione, maiori nos El inspiravil in faciem eius spiraculum vilae, seu spiritum vitarum, mum Deus condidit, quo mox formato, animam hominis creavit simulque infudit corpori. Non enim de potentia materiae ipsa quoquo iuxta Litteram Hebraicam. Corpus exanime pripacto educitur, nec potest utique educi: sed a Deo immediate per creationem efficitur simulque infunditur, tanquam forma hominis substantialis actusque corporis naturalis. Nec tamen ipsum informans corpus, ad corporis molem extenditur; non enim quantitate molis mensurari potest, cum spiritus sit; sed ubique tota indivisa impartibilisque manet, tota in toto ac tota in singulis partibus totius. Sed quid illud est: Spiritum vitarum ? Quoniam vivit utique homo vita plantarum, qua vegetantur artus et membra; vivit vita sensus, qua sensibilia quaeque percipit, sive [quae] extrinsecus sive quae intrinsecus recipiuntur; vita 5? etiam secundum locum motiva progressivaque vivit, qua sibi necessaria perquirat ad vitam; vivit demum vita rationali et arte, qua a brutis discernitur praestatque universis. Sed has omnes vitas unus efficit homini a Deo spiritus insufflatus ; non enim quattuor sunt in homine animae hos exequentes effectus, sed unius tantum animae virtutes sunt et potestates. Quod enim in plantis est anima, in homine potestas animae, non anima est; et quod in brutis pariter anima est, in homine potestas ac virtus animae est. Animae itaque plantarum et animalium, vegeanima virtute ac potestate continentur, sicut trigonum in tetragono; hoc est, hominis anima virtutem habet ac potestatem eos omnes protativa, sensitiva et secundum locum motiva, in hominis Deus ministerio angelorum uti in formatione corporis humani. Et inspiravit, ect. In corpus de terra formatum Deus Infundit animam aseimmediate creatam, fanquam formam substantialem et actum ipsius corporis. Dicitur: Spiritus vitarum, quia in una anima rationali continentur virtualiter etiam anima sensitiva brutorum et vegetativa plantarum. In faciem eius, etc. Sic dicitur quia in facle inveniuntur omnes sensus; In animam viventem, ad significandam vitam intellettivam. De humanac naturae conditione quoad corpus, quoad animam et quoad totum compositum. ^ ducendi causandique effectus in homine, quos vegetativa in plantis, sensitiva et secundum locum motiva in animalibus, una existens anima harum omnium virtutes complectitur nobilius et excellentius, ac propterea dicitur: Insufflavit . .. spiritum vitarum. Sed in faciem dicitur insufflasse Deus hunc spiritum, quia in facie sensus omnes percipiuntur vigere indeque perspicitur ratio et intellectus, in qua etiam interni affectus propalantur. Verum enimvero quia hominis una, praecipua ac prima vita est, qua ratione arteque vivit et quae homini propria est, propterea adiungitur: Et factus est homo in animam viventem, seu in animam vitae, scientia Scilicet, arte et ratione pollentis. Prius dixit: pifarum : nunc autem vilae; ut illa solum vita, quae est ab intelligentia rerum, significaretur; et propterea Chaldaeus Paraphrastes vertit: In spiritum locutionis, sive loquentem: sermo enim et eloquium proprie ad rationalem et intellectualem creaturam pertinet; vel: Faclus est. homo in animam viventem, idest in animal vivens : recepto etenim spiritu in exanime corpus iam finctum, factus est homo vivens animal. Nam nec corpus animal est, nec anima; sed ex anima simul et corpore, tanquam informante et informabili, constat rationale hoc animal homo. Facius est. itaqua homo, ut primum anima infusa est corpori, in animam vivenlem, hoc est in animal vivens; nam et anima pro toto composito frequentissime in Sacra Scriptura sumi consuevit 99, Formavit € igitur Dominus Deus hominem de limo terrae el inspiravil in faciem eius spiraculum vitae, el factus es! homo in animam pivenlem. Admirabilis humanae *? naturae conditio hic nobis attentius ac maiori cum discussione consideranda *' est, tum quoad corporis formationem et structuram, tum quoad animae multiplices potentias, vires, facultates et operum functiones, tum quoad totius ex his compositi rationem, quo conspici possit quam admirabile Dei opus homo sit. In hoc autem ea nobis series servanda est, quam littera ponit, ut de humani corporis formatione, secundo vero loco de animae virtutibus, tertio de totius hominis ratione discussio 18, 29; 19, 8; Nm 89, 13; 31, 40. 61) Fragmentum hoc de humana natura, quod in codicc nd f. 224*-229* invenitur, hic apposuimus. Cf. ea quae diximus in Praefat. 62) Ms. : Huma. nobis habenda sit. Hunc enim ordinem nobis Moyses proponit: Formavit, inquit, Dominus Deus hominem de limo íerrae: ecce corpus; e! inspiravi! in faciem eius spiraculum vitae: ecce anima, corporis actus et forma vivificans; ef faclus esí homo in animam vivenlem : ecce constitutus ex his. Humanum autem corpus ex his tunc constitisse necessum est, in quae nunc quoque resolvitur, distrahitur atque dirimitur. Universum autem corpus in caput, thoracem, ventrem et artus dirimitur; haec ipsa rursus in alia: caput quidem in calvam, faciem, oculos, frontem, nasum, auriculas aliaque plura; thorax in pectus, latera et pulmones; venter in abdomen subditaque viscera; artus in tota crura et brachia, atque haec in humeros, cubitos et manus; rursum vero haec singula minutius conciduntur, ut manus in digitos et palmas, digiti in alia, ut in cutem, venas, carnem, arterias, nervos, tendones, vincula, cartilagines, membranas et ossa; similiter cetera membra, qui penitus introspiciet, unumquodque in haec omnia, vel certe plurima dissolvi. Hae vero partes sunt similares et homogeneae, undique similes et unam parilemque substantiam omnino adeptae; ex quibus dein partes, quae heterogeneae ac dissimilares dicuntur, simul compactis constant; ipsae vero, etsi simplices dici possunt, ex elementis tamen constare perspicuum est, in quae etiam resolvuntur. Cum ergo in haec omnia universum corpus dirimatur, ex his omnibus a sua formatione constitisse necessum est. At vero, quoniam oppositus est compositionis ac resolutionis progressus, ex his, in quae resolvitur ultimo, primo constitit ac, cum ultimo in elementa solvatur, ex his constitisse primo perspicue redditur. Confluxerunt enim primo elementa quattuor: terra, aqua, aer et ignis; quae rebus omnibus gignendis sese ut primordia atque principia accommodant et concurrunt, et mixtione quadam compacta sunt ad hominis corpus formandum, sicut ceterarum rerum, quae corpore constant. corporum animalium et eorum qualitates et temperamenta eorumque mixlionem et contrarietatem, etc. loquitur Aristoteles passim in suis libris, prnesertim vero in 2 De Generalione el Corruplione, cp. 2-7, t. 1, pag. 317-322. Cf. Galenus In Libros Hippocralis Commentarii, De Temperamento, lib. 1, cp. 1 sqq., t. 1, f. 11 sqq.; De Elementis, lib. 1, Cp. 1 sqq,ibid. f. 2 sqq. Variae praecipuae partes corporis humani. Prima elementa omnium corporum sunt quattuor : terra, aqua, aer, dignis; quibus respondent quattuor item primae horum qualitates: siccitas, frigiditas, humiditas, calor. Elementa haec |n mixto integra manent, sed unita ac vincta n forma, et a concinnis qualitatibus mutuo copulatis et sibl cohaerentibus. Confluxerunt autem elementa non absque suis viribus et qualitatibus praesertimque primis, quae sunt: calor, frigus, humor et siccitas. Hae principes sunt, ex quibus aliae oriuntur, quae in molli, duro, crasso, tenui, levi, aspero sunt corpore, quae variae dicuntur et quasi multiformes; illae autem, ex quibus hae oriuntur, omnium sunt primae et potentissimae. Elementa igitur, ex quorum concursu compactum ac finctum est corpus, cum mutationibus et conversionibus sese plurimum exagitent, ut his qualitatibus polleant necesse est eaeque ipsae singulis singulae summae insunt corporibus, ut igni quidem summus calor, aeri summus humor, aquae vero summum frigus, terrae demum summa siccitas; adeo ut puro igne nil sit calidius, nec levius; puro aere nil humidius, nec aqua quidem; nam etsi humectat magis, non tamen ob pleniorem humorem id accidere putandum est; sed quod is in crassiore fluxaque substantia positus, dum in vias recessusque corporum inseritur, consistit retentusque diutius illa afficit, quae humectat madidioraque reddit, quod aer prae tenuitate efficere nequit. Non ergo aere humidior aqua est, sed e contra, humidi summum gradum aer tenet, aqua autem frigoris, ut nil ea pura frigidius sit, nec gelu quidem. Terra demum quicquam siccius non est, etsi ignis magis exiccat: id autem per accidens est caloris interiectu, quatenus suo calore corporum humorem exhaurit et dissipati; at terra affusum humorem combibens per se exiccat. Est deinde suo cuique elemento retusior altera qualitas, simplex quidem, sed quae sui generis summum gradum non impleat: ea in igne siccitas est caloris comes, in aere calor, in aqua humor, in terra frigus siccitati copulatum. Cum omnibus ergo his viribus confluxere elementa ad corporis constitutionem una cum suis substantiis; neque enim solae elementorum vires sine eorum substantiis in nobis asservantur: sed et vires et substantiae permixtae manent; sed vires quidem totis totae se permiscent et mutua quadam pugnantia sese vicissim ad moderationem quandam redigunt, fitque illarum confusione temperamentum quoddam per universam compositi molem diffusum. Substantiae autem continua quadam appositione connexae sunt ac in exiguas portiones se distrahunt eoque se ordine componunt, ut quaeque tandem alterius diversique generi cuipiam cohaerescat; sensu notari non possit quod non sit ex his quattuor constans$5. Manent igitur elementorum in mixto exiguae particulae et in suis integrae formis consistunt; non tamen liberae aut sui iuris, sed implicitae, vinctae et quasi interceptae mutua qualitatum pugnantia et dignioris formae praesentia. Unde pristinas sibique inditas vires expromere non valent, nec ignis urere, nec aqua impendio refrigerare; quapropter solum potestate insunt, ita tamen ut, temperamento per obitum soluto, ad se redeant etin libertatem vindicentur. Temperamentum autem elementorum, tum virium tum substantiarum dico, non ipsam mixtionem, sed rationem mixtionis, et in mixtis elementis principum qualitatum concentus quidam et harmonia. Consequitur autem mixtionem temperamentum veluti .eius propago ac soboles; et si illa elementorum vel maxime propria est, istud vero qualitatum, ita tamen se consequuntur ac iuncta sunt, ut sicut mixtio [non] citra efficientium qualitatum opem, ita nec temperamentum sine elementorum substantia induci potest. Quocirca temperamentum concentus quidam est quattuor principum qualitatun ex omnium elementorum mixtione; unde tum in elementorum tum in qualitatum concinna quadam ac consona proportione consistit 56, Quattuor igitur naturarum cum aequales vires in unum coierint, ut calidi, frigidi, humidi siccique pares sint portiones, temperies illa conficitur, quae iustum temperamentum dicitur, ceterorum lex et regula. Si vero unum vel ad summum duo reliquis excellant, cum intemperie quadam ipsum temperamentum exurgit: cumque quattuor sint, ex quibus temperamentum absolute conficitur, singulorum exuperatione quattuor simplices fiunt temperaturae: calida quidem, in qua calor írigori antecellit: humoris autem et siccitatis aequalitas est; frigida, in qua dominatur frigus; humida, cuius humor primas obtinet; sicca, ubi humore siccitas potentior est. Paribus his, quae in altera oppositione sunt, contrariis, sunt et quattuor aliae, quae coniugatae temperaturae dicuntur, quae duorum simplicium exuperantia processerunt. Hae sunt: calida et humida; calida et sicca; frigida et humida; frigida lib. 1, cp. 3, Ibid. f. 11; De Usu Partium Corporis Humani, lib. 1, cp. 9, Ibid. f. 199. Elementa in mixto ct corum qualitates oportet aequa proportione temperatas esse, Ex his autein quattuor temperaturae simplices exurgunt, quae vicissim in quattuor alias dividuntur, quae coniugafae dicuntur. Quando octo hae temperaturae aeque perfecte proportionatae sunt, fit /emperamentum ad pondus. Elementis et qualitatibus sic temperatis superveniunt innatus calor, spirltus ac primigenium humidum, ceu vincula quibus anima corpori Mgatur ; iis iterum dissolutis, statim mors sequitur. et sicca; plures esse non possunt cum duae sint oppositiones limitibus quattuor conclusae et unius utraque extremitas non possit principatum obtinere. Octo igitur sunt temperaturae intemperatae, unum vero* temperamentum. Cum paribus omnium conflatum portionibus extremorum medium possideat, temperatisimum est, et temperamentum ad pondus dicitur, quo humanum corpus vel maxime temperatum est, ut multorum fert opinio, tum maxime primi hominis. In homine enim nobilissimum ac temperatissimum omnium temperamentum perspicitur, quod vel maxime in sensu tactus apparet, qui discernendi temperamenti lex est et iudicium; sensu autem tactus homo longe alia quaevis animalia superat. Post elementorum vero tum substantiarum cum virium mixtionem et temperamentum, innatus calor, spiritus ac primigenium humidum sequuntur5?, quibus ceu vinculis anima corpori ligatur, et consumptis, necesse est a corpore emigrare.. Insiti enim vi caloris natura animalibus contraditum est ut vitam agant, et ex eius extinctione mors statim sequitur. Quare non frigus, tanquam contrarium ei opponitur, sed extinctio, quae eius privatio est: ceu lumini contrarium nil est, sed adversae tenebrae illius sunt privatio, atque si vel minimum luminis corpus illustret, illuminatum dicimus; sic vitalis calor quantuluscumque corpus possideat ipsum regit. Neque calorem hunc prorsus elementarem dico, sed supra elementorum naturam; una enim omnium philosophorum consensio calore vitam definit, mortem autem caloris extinctione: unde Aristoteles mortem caloris extinctionem definivit"; quare demortuum animal calore hoc omnino destitutum el Corruptione, cp. 8, q. 2, a. 1. DIcitur temperamentum ad pondus, quando est omnino aequale, quasi aequo pondcre libratum, in quo nimirum omnes quattuor qualitates : slccitns, humiditas, frigiditas, caliditas, paribus a medio intervallis coeunt et nunquam excedit ulla nlteram. E contra dicitur lemperamentum ad iuslitiam, quando pondus hoc aequale non est, seu quando temperamentum concretum existit disparibus qualitatum portionibus. Cf. etiam Boyvin Piilosophia Scoti, Physicae, part. 2, cp. 3, De Elementorum Miztione, q. 4, t. 3, pag. 594, not. 3. namidiis, t. 7, f. 105; De Humoribus, Comment. 1, t. 8, f. 3. 70) De Iuventute el Senectule, cp. 4, t. 1, pag. 445. est. Quod si elementaris huiusmodi calor esset, cum in partibus singulis cadaveris aliqua supersit quattuor elementorum permixtio, haberet omnino adhuc demortuum animal vitalem calorem. Calor autem hic spiritum habet sedem ac vehiculum, quo tanquam corpore fluxo ac profluente continetur, ut per omne corpus permeare ac per arterias singulis partibus possit impartiri. Quare cum spiritus substantia sit aerea vel aetherea, corporea, tenuissima, pernicitate velox, quae universum corpus potest velocitate tralicere, calori materia sternitur, cum sit etiam substantia calori in fovendo amica. Spiritus autem cum tenuis sit aethereaque substantia calore perfusa, non potest aut esse aut diutius permanere citra humoris opem. Quapropter primigenius ac vitalis humor tum Spiritus tum innati caloris fundamentum sternitur et substantia prima?!, ceu flammae quidem lucernae vapor ille et halitus efflatus et ex olei substantia suscitatus sternitur, sicut calori spiritus; olei autem humida substantia in ellychnio, tum flammae tum halitus fundamentum ac pabulum est et utrumque alit ac fovet alimentario humore suffulta; ita est primigenius humor ad spiritum et calorem. Et sicut flamma illa non potest sine aut halitu aut humore sustentari, sine quo nec halitus; ita nec innatus calor nec spiritus possunt sine primigenio humido manere. Quare innatus calor humidum est spiritu et calore perfusum, spiritus vero tenuis aethereaque substantia calore perfusa. Humidum autem primigenium ac vitale humor quidam aereus est, pinguis et oleo perquam similis, innati caloris sedes ac substantia, qui in partium similarium substantiam consertus omnem effugit aciem oculorum. Quare non is adeps est, quo partes quamplurimas oblini cernimus: sed alius multo dissimilis; nec alimentarius humor est: sed hoc, qui advenit, fovetur et resarcitur; neque ille est aqueus humor, cuius interventu similares corporis partes sibi cohaerent ac firmae in soliditate consistunt. Humor autem iste vitalis non unus ac simplex est, nec spiritus ac innatus calor, quoel Animae: Splritus est quoddam corpus subtile, quod in humano corpore oritur ex corde et fertur in venis pulsus ad viviflceandum corpus, anhelitum operntur, quia vita nnhelitum atque pulsum habet ». De Formalione Corporis Humani, cp. 9, pag. 59-61. Calar enim regitur et vehltur n spiritu, qui totum corpus permeat ; spiritus autem, ut possit permanere in corpore, humore primigenio opus habet; sicut flamma in lampade olei substantia opus habet, ut nrdeat. niam haec cum temperamenta sequantur, quae in similaribus partibus sunt, nec omnes similares partes uno ac eodem temperamento tenentur: cum quaedam sint frigidae et aridae, sicut os, nervus, membrana; aliae aliis temperamentis temperatae; diversa temperamenta diversi etiam tum spiritus tum innati calores tum humores vitales?* consequuntur. Deinde praeter spiritus, qui stabiles et in unaquaque parte fixi Praeter cale. Sunt, iuxta partis illius temperamentum, tres insuper errantes et rem et spiri- . zs " " : . T z tum et primi. Vàgi alii ponuntur: naturalis, vitalis et animalis. genium bum- Naturalis, qui e iecore per venas in corporis extrema diffundum, tres alii spiritus inveditur??; vitalis, quem cor assiduo per, arterias emittit; aniniuntur in corpore:naturais, In alis, qui a cerebro per nervos profectus partes irrigat sensus qui emittitur e iecore in cor; n * innati sive insiti spiritus vi generantur. Alimenti enim purior corde n erebrum; animagisque aerea pars concoctione in tenuiorem sanguinis substantiam malis, qui e cerebro in eortransit, quae vaporis speciem quandam exhibet?5; ea tamen a spipa 3051" ritu iecoris ingenito vim accipiens, spiritus fit naturalis, reliquo sanguine tanto praestantior, quanto iecoris molem vis ei natura- .liter insita praecellit. Huius spiritus quantum per venam cavam una cum sanguine in cor invehitur; illic denuo caloris vi accuratius attenuatum in aeris prope speciem mutatur atque a dextro cordis sinu, per communes arclissimosque aditus, in sinistrum permeat; motusque compotes'* Hi autem influentes spiritus ex alimento Medendi, lib. 12, cp. 5, t. 6, f. 75; Dc Humoribus t. 8, f. 2-4. 74) Idem: *« Animalis spiritus in cerebri sinu con'inetur». De Hippocratis et Platonis Decretis, lib. 1, cp. 2, t. 1, f. 143-144. Aegidius Romanus: « Slcut spiritus oritur in cerebro, in nervis, et operatur sensum atque motum, similiter dicere possumus quod spiritus oritur ex epate in venis et operatur nutrimentum membrorum, secundum illum modum distinguendi quod spiritus naturalis, sive nutrimentalis est in epate, vitalis in corde, animmalis, sive sensibilis !n cerebro... Ideo cor est orlgo et fons culuscumque spiritus, sive sit spiritus naturalis, qui deservit nutritioni, sive pulsatilis, qui deservit vitae, sive animalis, qui deservit sensui: radix enim et origo omnium istorum est cor, in quo principaliter est virtus vitalis, nutritiva et sensibilis ; attamen, quia virtutem nutritivam communicat cor epatl, ita quod in nutriendo epar deservit cordi; sensitivam communieat cerebro, ita quod cerebrum in sentiendo subservit cordi ; pulsatilem autem virtutem, quae dicitur esse virtuallter, retinet cor sibi; ideo dictum est quod spiritus vitalis est in corde, naturalis, sive nutrimentalis |n epate, animalis, sive sensibilis in cerebro». Op. cit. pag. 59-60. Cf. etlam Boyvin op. cit. Physicae, part. 3, cp. 1, q. 2, t. 3, pag. 693. esse substantiam autumant. Nos sane de animae substantia non admodum pronuntiare quippiam audemus. Quamquam nos iam ante spiritum 1innaturn, etiam si non sit animae essentiam, saltem primum esse eius instrumentum dermrnonstravimus, vegetativum in epate, sensitivum in cerebro, vitalem in corde ». De Usu Part. Corp. Hum., lib. 6, cp. 10, t. 1, f. 60. ubi, hausto per pulmonem aere temperato, materia quaedam fit, cui calor et vis concessa vitalis, spiritum profert vitalem per arterias toto corpore diffusum. Portio autem istius, quae per cervicis arterias in cerebri basim rapitur tertio contextus illius admirabilis anfractu mitigata, mox in cerebri ventriculos per contextum alium, xopos; ^* appellatum, confertur; illie, exhausto per nares elaboratoque aere, fomentum incrementumque recipit et vi spiritus qui cerebro est ingenitus, spiritus fit animalis, ad motum, ad sensus ad omnesque animales functiones apte comparatus ?., His positis quae in universi corporis partibus singulis constituuntur, nunc ut admirabilis humani corporis structura, quae Deo auctore facta est, clarius inspiciatur, de singulis tum Mhomogeneis tum heterogeneis partibus corporis quaedam afferre operae pretium visum est, Et aridas ac osseas primo partes extruemus; deinde vinculis, nervis, lacertis, venis, arteriis, cute ac reliquis tum internis tum externis partibus integrum reddemus. Omnium autem ossium sedes et origo spina est, quae carinae in navigio primo iactae comparatur; huius enim ope corporis moles stat et erigitur, ceu carinae latera, prora puppisque innixa cohaerent. Spina autem ad necessitatem actionum, cum hominem flecti curvarique oporteat, pluribus coagmentata est ossibus tanquam nodis, quae vertebrae nobis dicuntur, omnes osse sacro suífultae. Universa autem spina quattuor in partes fusa est: os sacrum, lumbos, dorsum et collum. Os sacrum sex quasi vertebris constat; ab eius ima parte os aliud dimittitur appensum, quod xóxxo£ graece, latine autem cauda dicitur, quattuor ossibus teretibus, gracilibus et magna ex parte carltilaginosis compactum. Supra os sacrum lumbus quinque ossibus consedit, cui dorsum insidet, vertebris structum duodecim; proxime cervix, septem. Unde triginta sunt in spina vertebrae, omnes mira compage contextae ac diversarum figurarum; hae quidem rotundae, ut quae ad intestina vergunt, unde omoyóbÀat dicuntur, extra vero multiplices efferunt productiones: aliae e medio prominentes, aliae transversae utrinque addilenus De Hippocratis et Plalonis Decretis, lib. 7, cp. 3, t. 1, f. 130. Admirabtlis humani corporis structura, in singulis eius partibus. Sp!na omnium sedes et origo est ossium, quae singula enumerantur. De capitis ossibus tae, aliae sursum deorsumque ductae, per quas vertebrae texuntur et cohaerent. Vertebrarum autem processuumque omnium extrema cinguntur cartilagine, in quam vincula crassa et valida inseruntur, quorum beneficio interiores vertebrarum nodi cohaerescunt. Deinde sunt capitis ossa, cuius verticem calva globosa et rotunda integit, introrsum concava: cuius una pars, quae coronaria dicitur, a temporibus utrinque ad verticem viam capessit; altera in occipite posita est, a capitis imo et posterioribus utrinque partibus sursum contendens; tertia in capitis longitudinem porrigitur, angulo in mediam coronam excurrens. Id maximo foramine perterebratum est, per quod medulla e cerebro in spinae fistulam delabitur. In his sunt dentatae more serrae connexiones suis dentibus pectinatim intextae; subter haec duo sunt ad suam quodque auriculam, quae a lapidis specie et duritia petrosa dicta sunt, in quorum cavo duo ossa malleo similia visuntur; ab utroque processus quasi surculus introsubit in foramen et, quo soni admittantur, ad cerebrum introfertur??. Os sextum frontis est, quod in superciliorum sede, ubi eminet, duplex est concluditque gemina facie inanem capacitatem in nares derivatam; pars superior coronaria sutura cingitur, inferior in oculorum cava reflexa, summum in his parietem facit. Iam his totique cerebro, ceu basis, quodam substernitur os, in quo utrinque foramina cernuntur, per quae sentientium nervorum propagines dimanant in sensus, Sub interiore eius facie capacitates duae latent, in quibus est rete admirationis plenum aliaque cerebri arcana *?*. Post haec sunt faciei ossa, quam totam geminam ea commisquod medium est inter os et pelram, sícut conchae piscium, et propter hoc utriusque suscipi! denominationem... ltem quidam panniculus oxit a nervo descendente cerebri, qui interius investit os petrosum et totam praestat ei sensibilitatem quam habet : et est foramen ad ipsam aurem ». De Analomía Virorum, t. 7, f. 41. 79) Idem «Quod anatomici nuncupant: AuxtuostÜlc, idest plerum retiforme, maximo omnium, quae illic sunt, admirabile, ib! est collocatum, complectens quidem in orbem et ipsum adena, pertingens autcm retro longissime. "Toti enim propemodum cerebri basi plexus híc subiicitur. Est nutem non simplex rete, sed eiusmodi, ut si vulgaria haec piscatorum retía plura alia alils cumulata superiicías. Inest tamen naturali huic reti id eximinm, quod alterius replicationes alterius replicationibus sint connexae, quodque ex ipsis seiunctum nihil omnino capere queas. Nec certe ex quavis materia conilatum est, sed natura maximum portionem eorum arteriarum, qune 2 corde sursum ad caput feruntur, materiam plexui hule admirabili subiecit », De Usu Part. Corp. Hum., lib. 9, cp. 4, t. 1, f. 254. sura discernit, quae ab intervallo superciliorum per medias nares inter medios dentes producta, palatum in longitudinem secat. Maximum in ea est os malae, in quo dentium superiorum radices figuntur; ad primorum autem dentium, qui secant, radices ossa duo sita sunt, lineis distincta, rursumque duo perexigua, quo loci interstitium est. narium, unde superius labrum enascitur. Inter oeulum et aurem est os iugale, durum quidem, et temporum musculus. Tanquam propugnaculum nasus ossa duo gestat quadrangula, a iugo nasi per illius longitudinem ducta, in quorum extrema cartilagines inseruntur, alae vocatae. Utriusque oculi fossae tria substituuntur ossa, praeter ea, quae veluti parietes sunt inter palatum et cerebri basim usque ad nares; utrinque diversa disiecta sunt ossa, tenera quidem atque tenuia, quae varie contexta spongiae formam ferunt, unde graece omzor((sc(; dicuntur. Praeter id, aliud ad summam nasi radicem intus fixum haeret, latum et tenue, quod varie pertusum more cribri Graecis 79qousb/c dicitur, e cuius medio mittitur ad cerebrum quasi verruca perdura; deorsum vero É4gootc, laminae specie, quae narium interstitium est, cui cartilago innascitur nasi pars infima. Maxillam interiorem duo conficiunt ossa mento extremo strictissime agglutinata; utraque autem maxilla crebro perfossa quibusdam quasi alveolis, in quibus singuli dentes infiguntur, qui fere sexdecim sunt, raro plures, pauciores nonnunquam; ex his quaterni primores dicuntur; post hos canini sunt utrinque duo, ultra quos maxillares utrinque quaterni. Thorax toto dorso innititur, articulos habens duodecim et costas utrinque duodecim, quarum septem superiores integrae atque perfectae ad pectoris os nectuntur in leves illius ossis sinus: quare os ipsum pectoris ex septem constat ossibus in transversum cohaerentibus, cum singulis integris costis singula pectoris ossa respondeant. Ab huius autem ossis extremo oblonga cartilago pendet, quod malum punicum dicitur; reliquae autem quinque costae inchoatae et quasi mutilatae in cartilagines finiunt; unde nothae et adulterinae dicuntur, quoniam inter se retortae sursum quasi conglutinatae cohaerent. Sceapularum autem ossa sunt duo, figura triquetra; brachii autem ossa tria sunt: humerus, cubitus et manus; humerus osse uno continetur; cubitus duo habet; manus in palmam et digitos et faciet. De thorace, senpulls, coxis, cruribus et enrtilaginibus. De ossium connexione et vinculis deque rnusculís, Vr.8 dividitur; et palma quidem ossibus duodecim constat, digiti autem quindecim ossibus continentur. Sunt deinde coxarum ossa valentissima processibus, quos os sacrum emittit, astricta; utrique autem coxendici femoris ossa convolvuntur. Post hoc sunt cruris ossa duo; sequuntur patella, malleoli, talus et pedis ossa, quae viginti tres vel quattuor sunt. Circa omnium autem fere ossium extrema cartilagines obducuntur: etsi aliud sit etiam cartilaginum genus solitarium ac per se subsistens vixque ulli ossi impactum, ceu eae sunt quae in ciliis, auriculis, in faucibus, epiglottide, in laringe, in aspera pulmonum arteria et in cordis basi, quae solidi roboris gratia tantum conditae sunt. Est deinde ossium connexio multiplex, altera per articulum, altera per coitum: per hanc ossa, quorum non est motus, nexu indissolubili cohaerent; per articulum autem .ossa mobilia vinciuntur. Multa etiam sunt ossium vincula, quae nervosum ac perdurum corpus sunt, solidum et exangue. Haec autem et multa sunt, nec unius generis omnia; quaedam enim ad instar solidae membranae sunt, quaedam vero ceu cartilaginosi nervi. Musculi autem atque tendones valde plurimi sunt. Conditus est autem sic musculus: nervorum fibris ad motum accommodatis caro circumcrescit illarum fulciens robur; venae et arteriae conspersae; omnia vero tenuis membrana complectitur musculumque definit. Unde tres sunt eius in longitudine partes: origo, medium et exitus; et origo quidem nervosa est; medium autem his, quae dixi, omnibus constat; extremus tendo contextis atque confusis nervorum et vinculorum fibris concrevit ut, natura media donatus, durior et robustior fieret ad motum, quam nervus: at vinculo mollior et infirmior; hoc rursum sensus acumine superaret, ab illo autem deficeret. Plantaverat autem Dominus Deus paradisum voluptatis a principio, in quo posuit hominem quem formaverat. In Hebraeo est: Plantavit Dominus Deus hortum in Eden ab oriente, el posuit ibi hominem quem finzerat. Chaldaeus Interpres: Ef plantavit prius, seu ab antliquo. Septuaginta transtulerunt: Kai égóteooty 6 S$ebq mapáóetaov iy "Ebh xatà àyatoAác 9 : Ei plantaverat Deus paradisum in Eden ad orientem. Tanta interpretum diversitas hinc ortum habuit, quoniam duae sunt hic in Hebraeo Textu voces ambiguae: ny et On". Et [y quidem delicias et voluptatem saepissime in Sacra Scriptura significat ?; aliquando vero /locí cuiusdam ac provinciae nomen est 9?; 375 etiam femporis priorilatem non raro designat in Scriptura93 et est eius etiam frequentissima acceptio pro oriente9*!, Nostra Editio has duas voces iuxta priores acceptiones habet, quamvis infra eas iuxta alterum significatum accipiat, cum de Cain dicitur: Et habitavit ad orientalem plagam Eden **. Hebraei vero iuxta posteriora significata has voces interpretantur, ut Rabbinus Aben Ezra?* et Rabbinus Salomon *' hic testantur, asserentes Deum plantasse hunc hortum in loco, qui dicitur Eden, ad orientalem partem eius loci, quod etiam 2) € servilis indicat. Littera ergo Hebraica haec est: Planíavit Dominus Deus hortum in Eden, ab oriente, seu a plaga orientali. Locum ergo, ubi plantaverit hunc hortum Deus, seu paradisum voce persica, vel potius hebraica, a D'1^5, idest paradisus, Sacra Scriptura insinuat, Eden videlicet regionem, quae ab amoenitate et deliciarum ubertate sic dicta est. Deinde ad quam plagam eius regionis situs sit declarat, ad orientalem videlicet plagam. Ex quo licet advertere quod, quae hic de hoc paradiso dicuntur, non adeo sunt spiritualiter intelligenda, ut pereat sensus historiae, quemadmodum recte D. Augustinus admonet his verbis 99: « Quae commode dici possunt de paradiso intelligendo spiritualiter, nemine prohibente dicantur: dum tamen et illius historiae fidelissima veritas rerum gestarum narratione credatur». Etenim si paradisus non est sensibilis et corporeus, non est etiam fons; si non fons, non est flumen; si non flumen, neque in quattuor dividitur E: 28, 13. 82) Cf. 4 Hg 19, 12; Is 37, 12; Ez 27, 23; Am 1, 5. 83) Cf. 1 Rg 24, 14; 42, 2; Is 43, 18; Mal 3, 4. 84) Cf. Gn 11, 2; Ex 27, 183 ; 10, 19; 11, 1; 47, 18; Ioel 2, 20; Zach 14, 8. Cf. Pagnini op. cit. sub his vocibus, col. 187-189. 2409-2416. Dei, lib. 13, cp. 21, (P. L. 41, 395). Plantaperat autem Dominus, etc. Variae lectiones. Ab orlente, comrnuniter accipitur pro locali situ horti, idest In regione quae dicitur Eden, ad plagam orientalem Mlius regionis. Quae in S. Scriptura de paradiso hoc dicuntur, nd litteram prIn- ,cipaliter accipienda sunt; secus omnis historia subverteretur, et veritas in fabulam converteretur. Vr.9 Produxzitque Dominus, etc, Quia etiam ante peccatum necesse erat homini cibum sumere, describitur hic a Moyse paradlsus et varletans capita; non est Phison, non Gehon, non Tigris, neque Euphrates 9^; non ficus, neque folia quae consuerunt, ut facerent sibi perizomata *! ; nec comedit Eva ex arbore; nec erant ibi animalia viventia, quae adducerentur ad Adam, nec eis nomina Adam imposuit; sed omnis veritas in fabulam vertitur. Plantavil ergo Deus paradisum sensibilem et corporeum, omnibus deliciis cumulatissimum locum, omnibus suavissimis herbis ac floribus et plantis repletum, ubi amoenissimae invenirentur arbores omnigena fructuum ubertate refertae, qui essent et aspectu pulcherrimi et gustu suavissimi; ibique posuit hominem, quem *? formaverat, ut felicem ibi ac propemodum beatam duceret vitam: ut sicut perfectum formaverat hominem, ita et locum primae eius perfectioni daret convenientissimum, divinamque regionem eius conversatione dignam, qui ad imaginem ... Dei [actus est 9*. Produzitque Dominus Deus de humo omne lignum pulcrum visu el ad vescendum suave ; lignum eliam vitae in medio paradisi el lignum scienliae boni et mali. In Hebraeo : E! germinare fecil Dominus Deus de lerra omne lignum concupiscibile visui et bonum ad vescendum el lignum vitarum in medio horli el lignum scientiae boni et mali. Chaldaeus Interpres etiam habet: Lignum concupiscibile; nam quod in hebraeo est: Tn 1y722. habet ipse: 13$" 1?w-53, idest : Omne lignum concupiscibile. Rabbinus Salomon inquit?** haec verba esse dicta propter paradisum. Rabbinus etiam Aben Ezra, exponens 55 PAN" per [l1V2ANrn germinare fecit, in hiphil, inquit quod germinare fecit omne lignum in horto. Hic ergo incipit Moyses paradisum describere declarans primo: quomodo erat consitus omni genere arborum, quas Dominus de humo produxerat, gustu suaves et delectabiles, ac concupiscibiles visui, quibus vesceretur homo. His enim vesci necesse fuit homini etiam antequam culpa illa labefactaretur, ut vitam servaret et ne moreretur. Etenim natura mortalis factus est homo, quippe qui ex corruptibilibus elementis fuit compositus, quae vicissim in se invicem agunt et a seinvicem patiuntur; et omne tale corrumpi necesse est, cum nullum violentum possit esse perpetuum. Homo ergo cum ex elementis constaret intra seinvicem contrarietatem — habentibus, corruptibilis erat naturaque mortalis: dono tamen gratiae factus immortalis erat, hoc est, ut posset non mori; providerat enim ipsi Deus contra vim mortis remedia, ut in eo perseverans statu, in quo eum condiderat ac statuerat Deus, moriendi necessitati non esset obnoxius. Poterat autem tunc homo tribus vel maxime vim mortis subire: vel ab elementorum contrarietate et intemperie humorum, unde infirmitates et mors nunc originem habent; vel ab alimenti nutrimentique defectu, et humidi radicalis deperditione deficienteque virtute; vel demum a laedente extrinseco: poterat enim et igne consumi, et aquis praefocari, et gravi super eum mole cadente conteri, et aeris iniuriis affici; pluraque alia extrinsecus posita, vel a quibus non poterat homo caveri, vel quibus se ipse libito traderet, mortem ei atque exitium afferre utique poterant. Adversus haec omnia benignissimus Deus hominem ipsum munierat, ut, si ipse voluisset, a nullo unquam potuisset mortis exitio e vita demi. Siquidem contra primum, originali iustitia eum donaverat, quae elementorum virtutes aequabilissima semper proportione servasset humoresque ipsos in temperie semper pacatissima, in qua Deus condiderat hominem: per quam prima mortis tollebatur causa. Contra alterum vero, ut animalem vitam cibis indigentem servaret, omne lignum pulcrum visu et ad vescendum suave homini providit. Ac ne aliquando ex defectu humidi radicalis per actionem calidi naturalis deperditi homo senesceret vitamque finiret, cum alimenta, quibus vesceretur, non possent humidi virtutem deperditam ex aequo reficere — inde ortum habet senectus ac vitae defectus, quod per alimenta generata caro impurior semper est, virtuteque debilior, quod facile in senectute cernimus, in qua carnes et impuriores et debiliores sunt, quod utique non esset si alimenta ex aequo virtutem deperditam a calido restaurarent, — eapropter lignum... paradisi apposuit Deus, quod eam humidi virtutem perpetuo servaret in homine: cum eius alimento tanta humido apponeretur virtus, quanta naturalis calor absumpserat. Inde lignum vitae dictum vilae in medio fructuum, quibus hominem vesci oportebat ; nam licet dono gratiae immortalis, natura tamen mortalis erat. Tria genera causarum quae mortem homini inferre poterant : intemperies humorum, alimentl defectus, laedens extrinsecum. Contra primum, originalem iustitiam homini Deus contulit ; contra secundum, fructus suavissimos praebuit, qui virtutem deperditam reficerent radicalis humidi; contra tertium, perspicaci prudentia M hominem donavit et Insuper angelica custodia nc assistentia divina eum munivit. Lignum pnitae virtutem divinitus accepeperat, qua homo, ex eo comedens, nuijam infirmitatem vel aetatis !mbecillitatem sentiret. Lignum scienliae sic dictum fuit ab effectu, quia ex eo comedentes cogniturl erant bonum, quod perd!derant et malum, quod incurrerant, Deo non obtemperando. est, quod suo alimento hominis vitam animalem perpetuo servaret senectutemque arceret. Unde recte Augustinus ait**: « Cibus aderat homini, ne esuriret; potus, ne sitiret; lignum vitae, ne eum senectus dissolveret ». Contra tertium denique, prudentia perSpicacem homini condonaverat, qua sibi nociva caveret; a quibus autem sua prudentia non potuisset cavere, communitus angelica custodia erat providentiaque divina sibi assistente et praecavente corrumpentia quaeque ab extrinseco, eumque ab omnmi violentia praeservante ac custodiente; et ne aeris afficeretur iniuriis, eum in paradiso locavit, ubi et aeris erat temperies lenissima et loci sedes amoenissima. In hoc ergo paradiso produzit... Deus... omne lignum pulcrum visu, ad hominis solatium et voluptatem, ef ad vescendum suave, ad gustum deliciosum, ne famem aliquando sentiret; lignum etiam vilae, ne illum senectus gravaret ac demum dissolveret, Ut Beda*' et Strabus?*? testantur, «lignum vitae sic dictum est, quia divinitus accepit hanc vim, ut qui ex eius fructu comederet, corpus eius stabili sanitate et perpetua soliditate firmaretur, nec ulla infirmitate vel aetatis imbecillitate in deterius, vel in occasum laberetur ». Lignum etiam scientiae boni et mali, ut ad virtutem exerceretur meritumque haberet, Deumque ut suum dominatorem cognosceret, Dictum autem illud lignum est scienliae boni et mali, non a natura, sed ab occasione rei postea secutae. Cognovit enim homo bonum et malum, etiam antequam de ligno hoc acciperet: sed bonum per prudentiam et experientiam, malum autem per prudentiam tantum, non autem per experientiam; quod per experientiam novit, cum lignum vetitum degustavit: per quem esum cognovit etiam obedientiae bonum et inobedientiae malum, quod per experientiam appellatam putent quod ea esset Ipsius conditio atque natura ut vitam immortalem iis conciliaret, qui se vescerentur... Ibi arborem scientiae boni et mali pari quoque ratione dictam volunt, qula cognitionem boni malique lis pareret, qui ipsam ederent... Hanc sententiam firmat Numyslus philosophus christianus...Iacobus Sarugen*ís, oratione sua de electo Adame ex paradiso, dicit fieri posse ut arbor !!la vitam allatura fuerit immortalem Adamo si de ea edidisset, propterea quod mysterium Christi in illa lateret, ac proinde occulta quadam efficientia ipsius fructus ramique pollerent, cum Christus ipse suapte natura vita sit... Hanc sententiam probat etlam divus Severus, oratione 33 de epithronlo ». De Paradiso, part. 1, cp. 20, (P. G. 111, 507-509). Vr. 10 Vrr. 11-12 . GAPUT SECUNDUM 231 non cognoverat prius. Arbor ergo illa scienííae boni et mali dicitur, non propterea quod in ea ulla vis inesset inducendi in huiusmodi notitias, nisi forte dispositive id fieri potuisset, cum anima per organa corporis sumat rerum scientias et notitias: hoc autem non fuisset nisi per accidens; sed quia illam degustantes cognituri per experientiam erant quid bonum, quidve malum: bonum, quod amitterent; et malum, quod incurrerent. E! fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum, qui inde dividitur in quatluor capita. In Hebraeo : Et fluvius egreditur de Eden ad irrigandum hortum, el inde dividitur el est in quattuor capita. Chaldaeus Interpres habet: E! fuit in quatluor principia fluviorum. Rabbinus Aben Ezra notat hic *? quod, antequam crearetur homo, fuit fluvius irrigans hortum ab omni plaga. Describitur hic paradisi amoenitas quantum ad aquarum irrigationem: quoniam ab eo loco, in quo Deus paradisum plantaverat, qui Eden dicitur, flumen maximum originem trahit, qui omnem irrigat paradisum atque fecundat; et inde extra paradisum egrediens, in quattuor principalia flumina derivatur, quae fluviorum principes sunt, iuxta Paraphrasim Chaldaicam. Nomen uni Phison: ipse est qui circuit omnem lerram Hevilath, ubi nascitur aurum ; et aurum f(errae illius oplimum est: ibique invenilur bdellium el lapis onychinus. Aben Ezra inquit! hic quod Gaon dicit quod Phison est fluvius Aegypti. Rabbinus Salomon inquit !? quod «est Nilus, Aegypti flumen, et propterea quod eius aquae congregantur et crescunt et irrigant, seu inundant terram, vocatur Phison, quasi VB: creverunt »; est expositio eius. Ex nostris autem, alii hunc fluvium putant!?? esse Nilum: alii autem Gangen !9; et Hb. 1, (P. L. 50, 907) ; Huetius Tract. Dc Situ Paradisi Terrestris, asserit hanc esse complurium Rabbinorum ct Araborum opinionem Phison esse Nilum. Cf. Blas. Ugolinus Thesaurus Antiquitatum Sacrarum, vol. 17, col. DXXXV. 103) Ct. S. Ambroslus De Paradiso, cp. 3, (P. L. 14, 280); S. Hicronymus Hebraic. Quaest. in. Gen., ibid. 23, 941; S. Augustinus De Genesi contra Manichaeos, llb. 2, cp. 10, Ibid. 34, 203; De Genesi ad Litteram, llb. 8, cp. 7, ibid. col. 378; S. Isidorus Hisp. Etymol., lib. 13, cp. 21, Ibid. 82, 490; Rabanus Maurus Comment. in Gen., lib. 1, cp. 12, Ibid. 107, 478; Angclomus Comment. in Gen., Ibid. 115, 130. Ei fluvius egrediebatur, etc. Paradis! amoenitas describitur quoad aquarum irrigationem. Varlae opinlones de Phison, hi terram Hevilath dicunt!* quandam esse Indiae regionem, ab Hevila, filio Iectan, sic dictam; quam etiam auri dicunt esse plenissimam, ac propterea inquit: Ibi nascitur aurum, et aurum ... optidebdelio mum ; ibi etiam reperitur bdellium, ex hebraeo: no33 1055, quod Septuaginta vertunt: &v9pa£ "5, idest carbunculum : quamvis alibi crgstallum sint interpretati!?, quod Hebraei nunc communiter tenent *; quamvis Gaon, ut Aben Ezra refert !??, dixerit quod no33 sunt lapides parvi et rotundi, qui egrediuntur ex aquis, suntque tenues, et assimilatur eis manna. Dicit enim Scriptura!!?, quod species mannae erat sicut species no13: manna vero est sicut margaritum. Quare existimo hunc lapidem esse margaritum. Reperitur etiam ibi lapis onychinus: nnaoven. quod Seet de lapide ptu aginta vertunt: Kai & At9oc & xpáowoc, idest lapis prassinus. eh". (aon autem, Aben Ezra teste!!!, inquit quod DrU lapis est pretiosus, candidus et clarus ; quare et ipse videtur sentire lapidem esse onychinum. Chaldaeus etiam Interpres: No-mN *J23N. idest lapis ongchinus. Aben Ezra tamen dif 3 rai cit!? se ignorare; quare etiam Hebraei quales hi lapides sint non cognoscunt, Advertendum hic tamen est duos fuisse Chavila: quorum alter Getuliae nomen indidit, alter regioni, quae proxima est Ophir, unde advehebatur aurum; quorum prior nepos fuit Cham !3, alter, ex linea Sem, filius Heber 5, Quando autem dicitur hunc fluvium circuire terram Chavila, de secundo intelligendum existimo. Vrr. 13-14 Et nomen fluvii secundi Gehon : ipse est qui circumit omnem terram Aethiopiae. Nomen vero [luminis tertii Tigris : ipse vadil contra Assyrios. Fluvius aulem quarlus ipse est Euphrates. 61, 944; S. Beda Heraem., lib. 1, ibid. 91, 46; In Pentat., ibld. col. 207; Rabanus Maurus Comment. in Gen., llb. 1, cp. 12, ib!d. 107, 478 ; Remigius Comment. in Gen., lbid. 131, 61; Rupertus De Trinitate, etc. In Gen., llb. 2, cp. 29, ibid. 167, 275-276 ; Abuelardus Ezposit. in Hexaem., Ibid. 178, 779. 105) Ms.: n2 Y 123. 106) Ms.: Áv9páxa. 107) Cf. Nm 11, 7. —. De Gehon quoque non modica concertatio est. Etenim Aben Ezra inquit!!5 notum esse hunc fluvium esse prope terram Israel, quoniam sic scriptum est: E! deducelis eum in Gehon V5. Inquit etiam, quod venit a latere orientis ad austrum. Locus, quem citat, est in unctione Salomonis, ad quem locum iussit eum David deduci. Chaldaeus tamen Interpres pma. ibi snmib'v, idest Siloah interpretatur, quemadmodum etiam et Nicolaus exponit, Rabbinus Ioseph Kimchi flumen arbitratur? esse Aegypti, idest Nilum, sic appellatum quod egrediens irriget terram. Id etiam nostri omnes fere asseverant?9, hunc scilicet fluvium Nilum esse; hic enim fluvius Aethiopiam irrigare dicitur, qui inde in Aegyptum descendit. Alii vero alium quendam fluvium putant!?. hunc esse, proximum Tigri et Euphrati. Aiunt enim quod Chus non semper illam Aethiopiam significat, ubi Nili fontes perhibentur: sed etiam Arabiam, et eam omnem regionem, quae in oceanum spectat. Nam et Madianitae Aethiopes aliquando vocantur, qui tamen prope Palaestinam positi sunt !?*; et. Sephora, uxor Moysis, Aethiopissa dicitur !?3, quae tamen ex terra Madian erat. Quare etsi Gehon peragrare Aethiopiam dicitur, non coguntur de Nilo id sentire. Hi etiam Phison non Gangen esse [aiunt], sed alium quendam fluvium in Mesopotamia, putantes terram Chavila, quam fluvius hic influere ac peragrare dicitur, eam esse regionem, quae ab historicis Cabalia ^ aut Cabana dicitur, quae prope Mesopotamiam est. Aiunt??5 etiam Chaldaeus Paraphrastes ibl, Idest 3 Rg 1, 33. 118) Cf. Nic. Lyranus op. cit. t. 2, f. 126*. latum quod egrediens irriget terram ». Op. cit. sub voce: j1]à, col. 377; Samuel David s s Luzzaito: «Iuxta opinionem Rab. Ioseph Kimchi... Gehon est Nilus». Sepher Bereshit, pag. 31. 120) Cf. not. 103 huius cp. 121) Cf. Clarius, coi. 83; Drusius, col. 968; Grotius, col. 105; Pererius dubitat an adhuc existant ea (lumina. Comment. in Gen., lib. 3, t. 1, pag. 334-340. 122) Cf. Aug. Cnlmet Dictionarium Historicum, sub vocibus : Aethiopia, et: Chus; et Comment. in Gen., pag. 21-23. 123) Cf. Ex 2, 21: 18, 2-3; Nm 12, 1. 1214) Cf. Strabo Rerum Geographicarum, lib. 11, pag. 346-365; lib. 13, pag. 433 ; Huetius Tract. De Situ Paradisi, npud Blas. Ugolinum Thesaurus Antiq., vol. 17, col. CXXXIX-DXLII; Adrianus Relandi Dissert. De Situ Paradisi, apud eundem, col. DLXXXIDXC; Munsterus, col. 60; Clarius, col. 83; Drusius, col. 94; Herodotus Historiae, lib. 3, pag. 225; Plinius Sec. Hist. Nat., lib. 5, cp. 27, pag. 47; Ptolomaeus Geographia, lb. 5, cp. 5, pag. 168; Stephanus BHlzantinus De Urbibus et Populis, png. 432; Appianus Alex. Romanorum Historiarum, t. 1, pag. 403; Th. Malvenda De Paradiso Voluptatis, cp. 39, pag. 117 ; cp. 41, pag. 123-125. 125) Cf. Q. Curtius, qui ait indigenas illius reglonis Pasitigrim Gelon communiter tenetur essc Nilum ; scd certi rd Mesopotamiae quandam esse civitatem, quae Phison dicitur, a fluVio sic nomen sortita. Nos autem nil certi in his possumus asseverare. De Tigride autem et Euphrate nihil est quod dubitemus; siquidem Tigris ad orientalem plagam Syriae vergit: Euphrates autem terminus est terrae promissionis a plaga orientali. Tigris PR hebraice dicitur, quoniam, inquit Rabbinus Salomon*"*, «aquae eius sunt subtiles et leves»; Euphrates autem: [''3, «quoniam aquae eius crescunt et multiplicantur faciuntque crescere hominem ». Vr. 15 Tulit ergo Dominus Deus hominem, el posuit eum in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum. Hebraice: Accepit Dominus Deus hominem, et posuit in horto Eden, ut colerel eum et custodiret eum, scilicet hortum. ] in hebraeo generis tum masculini tum feminini est, etiam in plurali, ut Aben Ezra hic notat!?; hic autem cum affixo feminini est: unde non ad hominem, sed ad paradisum referri necesse est. Innuit autem Sacra Scriptura extra paradisum formatum fuisse Tulit ergo hominem, tulisseque eum Dominum de loco, in quo formaverat, 1o- Dominus, etc. à . : : : Homo extra. Casseque eum ad quiete manendum et habitandum in paradiso illo paradisum jc; : termatus, j, 8mmoenissimo. Uf operaretur, hoc est ut coleret hortum illum, quod Hrs op tunc cum placida quadam delectatione, ad suae virtutis exercitium, a eo E latus fuit, Citra omnem sudorem ac lassitudinem, sed cum animi alacritate omnid colendam HT : . : : . a. ee terram iam Que facilitate exercuisset. Nec quid dubitarim quin Adam ab initio absque omni fatigatione, 1d dta natus sit, ita ut iam perspectam haberet terrae potentiam et tempocum delectatone et fa-. rum varietates, ad procurandos suis temporibus fructus. Et custocilitate. praeditus fuerit astrorum scientia, cum ad colendam terram destidirel eum, scilicet paradisum; inquit Aben Ezra??, ab omnibus bestiis, ne congregarentur ibi et foedarent eum. Aliqui? vero divocare Phasim. [iísloríae, lib. 5, cp. 9, pag. 179. Inter Phasln autem ct Phison exiguum est discrimen. Drusiíus : « Aiunt et urbem esse Phlson nomine, quam Procopius in Mesopotamia collocat. Eusebius, Hieronymus, Augustinus Gangem interpretantur. Hab. Salomon, Moyses Gerundensis et alij, Nilum ; illis imposuit Iosephus, his Rab. Saadia ». (Col. 94. 120)6) Op. cit. f. 4». 127) IDnid. 128) Ibid. 128) Cf. Severianus De Mundi Creatione, Orat. 5, (P. G. 56, 478) ; Moses Bar-Cepha De Paradiso, pari. 1, cp. 6, ibid. 111, 491; S. Augustinus De Genesi ad Litteram, lib. 8, cp. 10, (P. L. 34, 381); S. Eucherius Comment. in Gen., lib. 1, Vrr. 16-17 cunt hic Deum praecavisse hominem, ut se a tortuoso serpente satana custodiret, ne a paradiso, ob eius dolos ac fraudes in culpam lapsus, mereretur extrudi. Praecepitque ei dicens: Ex omni ligno paradisi comede ; de ligno aulem scientiae boni el mali ne comedas ; in quacumque enim die comederis ez eo, morle morieris. Hebraicus Textus: El praecepit Dominus Deus super Adam dicendo : Ex omni ligno paradisi comedendo comedes ; et de ligno Scientiae boni el mali ne comedas ez eo ; quoniam in die qua comederis ex eo, moriendo morieris. Chaldaeus Interpres vertit: E! de ligno, cuius comedenles fructus eius sapienles sunt inler bonum et malum, non comedas ez eo. Aben Ezra teste 39, in 3 capite Geneseos, « verba haec: Morte morieris, diversimode exponuntur a multis; quidam dicunt: tunc eris reus mortis; alii dicunt, quod mors est poena, quemadmodum dicitur: Quoniam filius mortis est vir faciens hoc??!; alii dicunt, quod ex tunc aegrotabis, quod morieris ». Inquit [etiam]: !?? «3M* est dictio cum praecepto negativo»; atque ita exponit: « Licet reliquerim tibi omnes fructus lignorum horti, ne comedas de fructu ligni scientiae. Sed postquam dixit: De ligno scientiae non comedes, quid necesse fuit dictio: ez eo ? Veruntamen addidit ad declarationem; et ita est: Et aperuit el vidit eum infantem 3; vel sensus eius est: quin etiam parum ex eo. Et nota quod Adam fuit plenus scientia, quia Deus non praecepit ei, qui non habet scientiam; sed scientiam boni et mali in re una solum non cognovit ! An non vides quod vocavit nomina omni iumento et volucri, iuxta generationem uniuscuiusque ? !*4 Et ecce sapiens magnus fuit ». Supra legimus !3? praefectum a Deo fuisse hominem piscibus maris et volatilibus coeli, omnibus bestiis, universaeque terrae; nunc autem, ut cognosceret homo divinae se ditioni subditum esse et eum, jbid. 50, 907 ; S. Beda Hezaem., lib. 1, ibid. 91, 47; Alcuinus Interr. in Gen., ib!d. 100, 522; Rabanus Maurus Comment. ín Gen., lib. 1, cp. 12, ibid. 107, 480; Angelomus Comment. in Gen., Ibid. 115, 132-133 ; NIc. Lyranus op. cit. f. 37». 130) Op. cit. ad cp. 3, vr. 8, f. 5*. inquit repetitur, quia verba antecedent!la eiusdem Rabbini in margine adiecta fuerunt. Praecepitque ei dicens, etc. . Expositio ' huius. Ioci luxta Aben Ezram. De ligno autem, etc. Cum homo constitutus fuerit super omnes crea-. quem habuit conditorem, perpetuo etiam dominatorem habere, manturas, ut co- » sreix " " " " gnoseeret se. Qàtum a Deo accipit ut, acceptis ad vitae rationem omnibus paratlam domi Gn 3 A : : eet And disi lignis, de ligno tamen scientiae boni et mali ne unquam comederet. A" "- Nec putandum quoquo pacto est lignum lioc homini vetitum, natura ptum hoc deat. — malum noxiumque fuisse; siquidem natura bonum, visu pulcrum Lignum illud Suaveque ad vescendum fuit. Prohibuit tamen illud Deus, tum ut natura quidem ü . . S S bonum erat, OStenderet iure optimo se dominatum habere in homine, tum ut sed bomini vetitum ad denda tur, cum a tali ligno non deberet arceri nisi virtutis sanctae intuitu: dum Dei imperium. Cum natura res bona esset, et a qua non deberet manum retrahere, homo ipse obedientiae sanctae praeclara merita continue assequerenisi ob dominatoris Dei iussum atque imperium. At vero quia transgressionis culpam poenae reatus statim conn quacumque sequitur, hinc est quod mox subiungit: In quacumque enim hora enim hora, etc. s MES 1 . RT 1 Mortem spi- Comederis ez eo morle morieris, sive moriendo morieris, vel mortalis -ritualem pri- —— . : NES : mo Deus com. €rls. Mox etenim ut comedit lignum vetitum, morte mortuus est minis fest; culpae: quam etiam corporis mors suo subsecuta est tempore; ipsa mox, peccato commis, etenim die coepit esse mortalis ac corruptioni obnoxius coepitque etiam corpo- , E ralem adiecit. ad mortem extremumque vitae exitium tendere. Porro notandum hoc in loco est non fuisse hoc praeceptum muHoc praecepto lieri expressum, quae postmodo formata est, sed viro tantummodo, tu i " : : e f.i : Obwripgeba. in quo omnes comprehensi sunt, qui veluti in illo existentes eodem you go praecepto obligabantur. Unde et mulier lignum vetitum comedendo existebat. — peccavit, quia et illi per Adam mandatum fuit a Deo ne comederet; siquidem vir constitutus fuit caput mulieris, postquam ex illo mulier formata fuit !38, Insuper notandum hic est creatum fuisse primum hominem Hoc De! libero arbitrio praeditum, quatenus mereri posset ac demereri. Unde praeceptum p q probat homiin Ecclesiastico 9? vere dicitur: Deus ab inilio constituit hominem et nis Jibertatem, qua mereri vel rai. Si volueris mandala servare, conservabunt le, et in perpeluum fidem pla- : ; do vel inobecifam servare. Apposuit libi aquam el ignem : ad quod volueris porrige diendo. reliquit illum in manu consilii sui, adiecit mandata el praecepta sua : manum tuam ; ante hominem vila el mors, bonum et malum : quod placuerit ei dabitur illi ; quoniam mulla sapientia Dei, et forlis in potentia videns omnes sine intermissione. Vr. 18 Vr. 19 Dizit quoque Dominus Deus : Non es! bonum hominem esse solum ; faciamus ei adiutorium simile sibi. Textus Hebraicus: Non est. bonum Adam esse solum ; faciam ei adiutorium coram eo. Septuaginta tamen faciamus verterunt, sicut et nostra Editio; sic enim habent: llorjaegey abtó [on9àv xat! abtóv: idest: Faciamus ei auxiliatricem congruentem illi: ex praecedentibus forte sumpserunt ut est: faciamus. At Chaldaeus Interpres integrum hebraicum vertit: Faciam ei adiutorium, sive suslentaculum coram eo. Aben Ezra exponit 33: « Non est bonum ipsi homini, iuxta sententiam: Boni duo magis quam unus ?? ». Nos vero ad coniugium id referri arbitramur; siquidem ad prolem procreandam filiosque gignendos neuter per se, vir aut mulier, sufficit: sed amborum unio. Quoniam ergo Adam solus ad filios pro Dei gloria procreandos non erat sufficiens, inquit: Non est bonum hominem esse solum ; naturae etenim humanae tollebatur propagatio ac multiplicatio, quod utique bonum magnum est. At ut crescant homines ac multiplicentur terramque impleant ac subiiciant, faciam ei adiulorium ad propagandum, propagataque servandum ac nutriendum. Et recte inquit: Adiulorium ; siquidem principale agens non mulier, sed vir est eiusque societatis principalis comes. Faciendum ergo proponit Deus homini adiutorium simile, idest eiusdem naturae ac formae: simile, non idem; omnis !* nanque similitudo aliquam includere dissimilitudinem necesse est, alioqui non similitudo, sed identitas est; iccirco mulier adiutorium homini simile dicitur: nam etsi eiusdem naturae ac formae, diversitas tamen in sexu est; vel quod sit coram eo, aut e regione illi, quod singulare in natura humana est, nec reperitur in belluis. Formaltis igitur Dominus Deus de humo cunctis animantibus terrae et universis volatilibus coeli, adduxit ea ad Adam, ut videret quid vocaret ea. Textus Hebraicus: E! formavit Dominus Deus de lerra omnem bestiam agri et omne volatile coeli et adduzil, seu venire fecit ad Adam, etc. Non est bonum hominem esse solum, etc. Verba haec ad conluglum referuntur, quia nd propagntionem 1peclo! uterque sexus requiritur, quamvis muller principalia agens non sit. Chaldaeus Interpres: Ef creavit. Dominus Deus, etc. Haec formatio ea est, quae superius praemissa est, ubi dicitur: Et fecil Deus omnem bestiam €. terrae, etc. d Aben Ezra, exposito quod homo plenus scientia fuit, ex eo HUE pcdes quod animalibus nomina imposuit T inquit !à super hoc quod forte BRealter ani-. fuit ita: « Non adduxit Deus creaturas suas ad eum, scilicet hominem, malia ad . . for : 2 Adam adducta. Ul Uideret quid vocaret ea : quia ipse sciebat ex hoc quod est bestia seu rr adun ^ bellua. Deus etiam ostendit ei lignum scientiae, quia ecce uxor eius phantasiam.— povit quod erat in medio paradisi». Ego vero secundum veritatem as"7' — adducta esse [puto], et non tantum secundum phantasiam. Considerandum hic est tum bestias terrae tum volatilia coeli a Domino ex terrena materia dici esse formata !, cum tamen superius videatur aquis praecepisse, ut producerent reptile animae vivenlis el volatile . .. volans sub firmamento coeli *5, Hoc est, inquitA ben EzraM€, quia ex ambobus volatilia formata sunt, ex aqua. scilicet et terra. Et duxit ea ad Adam. Non est putandum a Domino, quasi ab neque vi, nehomine, manu et per funes illa fuisse adducta, vel angelorum ministerio, que ministerio it Quidam aiunt!*: sed hanc illis bestiis immisit extimulationem ut angelorum, n4 "ante hominem adirent, quasi dominum agnoscentes et ut agnoscerentur e a lpelletis, ut ab ipso, et inderet nomen singulis speciebus, iuxta uniuscuiusque onum c proprietates. Ideo ait: Ut »ideret quid vocarel ea. Potest id tum. ad togererent. Deum tum ad Adam ipsum referri. Si ad Deum referatur, hunc habet sensum: Uf ridere Deus quid vocaret ea, scilicet Adam: non quasi Deus ipse nesciret; sed usitato dicendi more apud Scripturas, quo significatur, ut hoc apparere faceret; ut scilicet homo, Deo latenter interius docente intellectumque illustrante, ex animalium ad se, Deo duce, venientium aspectu, eorum naturas specierumque diversitates ac intimas proprietates apprime cognosceret, et eorum speculatis ac contemplatis naturis, eis inderet nomina, prout uniuscuiusque natura ac proprietas exigebat. Et sic ut videret Deus, hoc est ut videre ac perspicere faceret ipsum hominem ac scire quid vocaret ea. huius cp. 143) Op. cit. f. 4^. 144) Ms. : Formatam. 145) Gn 1, 20. Mb. 9, cp. 14, (P- L. 34, 402-403) ; Strabus Glossa Ord. in Gen., lbid. 113, 89; Nic. Lyranus op. clt. f. 38*; Alph. Tostatus op. cit. f. 16*; Fel. Capitonus Ezplicationes, etc. part. 1, Ezplicat. 7, pag. 18. X 1 ? T Vrr. 19-20 Possumus et aliter exponere: Uf viderel, scilicet ipse homo quid vocarel ea, ut ex obiecto habita causa eorum confemplandi naturas, ex aspectu, quo ad eorum naturas cognoscendas plurimum iuvabatur, naturales ac intimas eorum proprietates, inclinationes et usus introspiciens, videret nedum corporeo visu, sed mentis etiam intuitu diligenter attenderet quid vocaret ea, ut nomen unicuique ex sua proprietate conveniret. Omne enim quod vocavit Adam animae vivenli 4, ipsum est nomen eius. Appellavitque Adam nominibus suis cuncta animantia el universa volatilia coeli et omnes bestias terrae. Textus Hebraicus: E! omne quod vocavit Adam animae vivenli, esl nomen eius. El vocavil Adam nomina cunclis iumentis et volalili coeli et omni bestiae agri. Mirifice ostendit hic Moyses ipsum Adam, citra omnem experientiam, naturalium rerum notitiam contemplativamque scientiam habuisse, quod !*? animalium, in quibus vel maxime ea versatur cognitio, clare ostendit, dicens: Et omne quod vocavit Adam animae vivenli, ipsum est nomen eius ; in quo ostendit nomina ab Adam rebus imposita ea fuisse, ut apprime naturas ac proprietates rerum declarent. Siquidem naturalibus vocibus mirifice articulatis tales imponit significationes, ut et nomina eorum, quibus indita sunt, expressiva ac significativa essent et significationem haberent animalium proprietatibus convenientem; quod non ex vocum natura, sed imponentis arbitrio, scientia ac ratione et sapientia summa effectum est. Appellavitque Adam nominibus suis, idest eorum naturas, species, ac proprietates convenienter expressivis ac significativis, omnia animantia, idest iumenta ef... volalilia coeli et... bestias terrae. Pisces omittit quoniam adducti ad ipsum non sunt, quorum tamen naturas facile ex aliis terrestribus accipere poterat. Haec autem nominum impositio ab ipso Adam cunctis animantibus hebraica lingua probabilissime facta creditur, !5? eamque linguam sanctissimam ac plenissimam tunc fuisse ab Adam inventam ac institutam, atque usu in omin Num., (P. G. 12, 649); S. Io. Chrysostomus Hom. 30 in Gen., ibid. 53, 279; S. Hleronymus Comment. in Sophoniam, (P. L. 25, 1384); S. Beda Hezaen., (P. L. 91, 50); Nic. Lyranus op. cit. f. 38*; Alph. Tostatus op. cit. f. 16^; Gloseflo Flavio Delie Antichitd Giudaiche, lib. 1, cp. 2, f. 2*. Ut pideret quid Docaret ea, idest ab illo nomina reciperent suis naturis et proprietatibus congruentia. Omne quod vocabit Adam, etc. His verbis Mayses innuit Adam scientiam infusam rerum naturalium habuisse. Haec nominum impositio hebraica lingua facta creditur, quae, 2b Adam Inventa, semper postea in popula hebraico permansit. nem posteritatem usque ad linguarum divisionem pervenisse, Siquidem nomina quae ad illud usque tempus in Sacra Scriptura legimus, hehraica esse conspiciuntur; inde vero in hehraica propagine ac familia mansit, et usque ad haec nostra tempora in eius posteris, qui ab eo per Abraham, Isaac et Iacob secundum carnem descenderunt, perduravit. Adae vero non inveniebatur adiutor similis eius. Hoc iam supra explicuimus. At vero cum Adam in illo etiam statu animal sociabile esset secundum naturam, ne dulci solatio careret atque carissimo destitutus esset coniugio, hinc Moyses quemadmodum Deus homini adiutorium simile providerit lucidissime exarare incipit. Vrr. 21-22 Immisitque!'! Dominus Deus soporem in Adam; cumque obdormissel, tulit unam de coslis eius et replevit carnem pro ea el aedificavit Dominus Deus costam, quam tulerat de Adam, in mulierem et adduzil eam ad Adam. Textus Hebraicus: El illabi fecil Dominus Deus ner idest somnum fortem. Sunt in hebraica lingua tres voces significantes somnum : ImmisiiDom- FA et [313'U et nyoT!*9. Et prima quidem vox j/1)' nus soporem, etc. npn N 392, idest somnus sine fortitudine est; sei . . "" t Teu cunda verosomnum fortiorem significat; tertia vero somHeba num gravissimum. Aben Ezra in loci huius exposidistinguuntur: 10mnus tione 3 hoc dicit. Hunc illabi fecit Dominus in Adam, vel super ses e ati: Adam, et obdormivit. MUIREN Eam vocem Septuaginta £Éxotaov, hoc est mentis secessum et alienationem ac sensuum privationem quandam verterunt. Chaldaeus tamen Interpres vertit: Immisil, seu proiecit Dominus Deus NDA. idest somnum super Adam: o»m. idest e! somno oppressus est, ut ez uno omne genus hominum prodiret!9t, qui principium ac totius humani generis esset origo. — 1092-1093: D32, col. 1549 : L31^, col. 2638. 153) Op. cit. f. 4^ ;etetinm David Kimchi m i op. cit. sub voce : 5n. 154) Act 17, 20. Cum ex eo iam solatio coniugis destituto vellet Deus adiutorium ei simile, costa ex eius latere desumpta, aedificare, ne ablationem hanc sentiret Adam, somnum gravem in eum Dominus immisit. Qui somnus recte a Deo in Adam dicitur immissus, quoniam non ex ciborum evaporatione, aut quavis alia naturali causa est generatus: sed eo oppressus est Adam auctore Deo, ut non necesse sit eum a causa naturali venisse, Soporato itaque ac dormitione profunda sopito Adam, tulit Deus unam de costis eius. Dubitatum a non paucis !55 super hoc fuit, an fuerit costa illa, ex qua aedificata est mulier, superabundans in Adam, an de eius corporis integritate. Si enim superflua fuit costa illa, profecto monstruosus a Deo primus homo formatus est, cui una superflueret costa; si autem non erat superflua, consequens est ut mutilus ac mancus redditus sit primus homo, cui una a Deo desumpta deesset costa. Horum autem utrumque inconveniens est. Responsum ab omnibus fere est !5* huic difficultati, eam quidem costam superfluam illi homini fuisse, secundum quod certum quoddam erat individuum per se existens ac subsistens; quatenus vero homo ille principium erat, a quo totum genus humanum originem trahere et propagari oportebat, costa illa nequaquam erat superflua, sed necessaria, de qua mulier educenda esset. Erat itaque costa illa superflua hypostasi illius viri, non tamen omnino superflua; sed instar seminis, quod quidem ratione individui superfluum est, ratione vero speciei necessarium; siquidem principium est sibi simile producendi ad speciei perpetuitatem 15", Haec responsio mihi certe non displicuit aliquando; re tamen maturius considerata, nec omnino constans visa est, nec consona satis veritati. Etenim satis est, inquiet quis, in eo primo homine quatenus Adam superflua monstruosus fuisset primus homo: si autem necessaria, mancus remansisset post Illius ablationem, arguit omnem enarrationem hanc formationis mulieris metaphorice intelligendam esse. In Quinque Mosaicos Libros, pag. 25. Gf. etiam Pererlus Comment. in Gen., lib. 4, t. 1, pag. 437-438. Hugo de S. Victore nit : « Hoc quaerere frivolum est, quia nec dentes puerorum, qui postea mutantur, dicuntur superflui, nec ipsimet, quamvis nondum habeant iustum naturae augmentum, diminuti iudicantur ». Adnotat. Elucidat. in Pentat., (P.L. 175, 40). S. Bonaventura Sentent., lib. 2, dist. 18, a. 1, q. 1. 157) Cf. Aristot. De Anima, lb. 2, cp. 4, t. 1, pag. 390. Immisit Deus in Adam somnum gravissimum, ne ablationem costae sentiret, ex qua mulier fabricanda erat. Tulit unam de costis eius, etc. Communiter tenetur costam illam, ex qua muller formnta fuit, superfluam fuisse Adamo uti. individuo, necessarium vero uti principio generis humani, quia ex ea muller formanda erat. Rectius tamen dicendum videtur necessariam fuisse etiam 242 EXPLANATIO IN GENÉSIM pes apr homo erat, costam illam fuisse superfluam, ut censeatur absurdum ; proprie non. COnsequens est enim ex hoc monstruosum fuisse hominem illum: rane quod de nulla re dicendum est in prima conditione rerum. Et si ea vi formst^; costa non pertinebat ad virum illum secundum veritatem naturae eius particularis, non proprie dici posset mulier ex illo viro orta, nec ex ossibus eius. Nam illud os in viro redundabat; nec admodum proprie dici posset os esse ex viri ossibus et caro de carne eius: nec tulisse unam de costis viri, si superflua erat costa illa; quae tamen waa aad contra Scripturam sunt. Demum quid oportuit Deum pro costa illa sro es. Carnem replevisse, si superflua erat? Certe si eius loco carnem Deus replevit, vel dicendum est costam illam non fuisse superfluam, vel etiam repletam a Deo carnem fuisse superfluam et superabundantem et nihilo secius monstruosum remansisse virum. Nec illud de semine valde simile est. Semen etenim naturale est Sed necese homini, ex eius sanguine ac medullis ad generandum excisum; nec fuit replere . ; carnem pro. liominem monstruosum reddit, sed ad generandum propensum: quod esta il^ animalibus naturalissimum est. Haec autem de costa illa minime quia de integitale *rat dici possunt. Videtur autem et veritati et rationi consentaneum, ut naturae Adami. — dicamus costam illam de integritate ac veritate naturae illius hominis: hinc enim nullum eorum, quae sunt assignata, inconveniens sequitur. At dicet quis fuisse postea mutilum hominem illum, ut puta una Coniuncta costa carentem. Sed profecto id locum non habet, cum Dominus cum carne H : costa sa pro costa illa carnem repleverit; neque enim existimandum est ablata fuit, . : . . . quia Adam Carnem illam a Deo repositam sine osse fuisse: sicut nec sublatam m poc costam asseverare quis poterit sine carne fuisse, cum scriptum sit: Vipbusln En Hoc nunc os ez ossibus meis, et caro de carne mea 358; ut non solum os de ossibus, sed etiam carnem de carne acceptam fuisse declaret. Si ergo ossis appellatione, costae scilicet quae in mulierem aedificata est, venit et caro cum osse, nil inconvenit ut, e converso, carnis appellatione os pariter cum carne comprehendi, potissimum. cum sub nomine carnis totum hominem saepenumero vocet Scriptura 159, Quando ergo Scriptura tradit Deum pro costa carnem reposuisse, 185, 5; 144, 21; Prv 4, 22; Eccli 1, 10; 13, 20; 17, 4; Is 40, 5-6; 49, 26; Ier 12, 12; 32, 27 ; 45, 5; Ez 20, 48 ; 21, 5. j ita intelligendum est ut carnem : non absque osse reposuerit, cum caro sola sine osse non esset idonee subrogata pro osse cum carne. Adam ergo gravi somno sopito, ex eius latere costa sublata et loco eius subrogata vel, iuxta hebraicum, clausa carne, costam, quam acceperat, Deus aedificavit . .. in mulierem, in conditione mulieris; Usus est Moyses non formandi, aut generandi verbo, sed aedificandi : Et aedificavit in mulierem : ut intelligeremus non per modum naturae, sed artis Dei productam fuisse mulierem; ideo non fuit proprie Adae filia, sed Dei creatura immediate ab illo facta. Quomodo autem ex costa illa corpus mulieris factum sit, novit ipse qui fecit. Potest tamen dici quod vel aliam constantem mate- . riam ei adiunxit, vel aliam de nihilo creavit, vel de sola costae substantia, absque omni extrinseco addito, Dei iussu et omnipotenti virtute costa illa in semetipsa multiplicata et aucta, maiores dimensiones acceperit et ex ea mulieris corpus plasmari potuerit, eo sane miraculo quo postea de quinque panibus, a Iesu Christi coelesti virtute multiplicatis, quinque millia hominum !*? satiari potuerunt !t!, Nec etiam dubitarim!*? in formatione mulieris Deum fuisse angelorum ministerio usum. Quam mox formatam ad, Adam Dominus adduxit tanquam ipsius sociam et coniugem. Propterea nanque de costa formavit, non de capite, aut pede: quia viro dedit Deus mulierem non tanquam dominam aut servam, sed tanquam coniugem ac sociam !€?, [icit autem adduxise Dominum mulierem ad Adam, quia eo auctore factum est ut mulier ad virum veniret, qui hoc ipsum in eius mentem inspiravit extimulationemque immisit, ut ad illum, ex quo sumpta erat, accederet tanquam ad virum suum ac inseparabilem coniugem sponsumque dilectissimum. | Quamobrem Deus, tanquam viri ac mulieris conciliator ac eorum socialis coniugii paranymphus, mulierem ad virum adduxit; quam vir a Deo acceptam, ex se ipso esse cognovit et tanquam gratissimam sponsam a Deo sibi datam, plurimum adamavit ac dilexit. Unde sequitur: cp. 2, (P. L. 192, 688); S. Thomns S. Theolog., 1*, q. 92, n. 3, ad 1. 162) Ms.: Dubttatis. 163) Cf. Petrus Lombardus Sentent., Mb. 2, dist. 18, cp. 2, (P. L. 192, 688) ; 'S. Thomns S. Theolog., i*, q. 92, a. 3, ad 1. Dicitur Deus non formasse, sed aedificasse costam in mulierem, ut !ntelligatur Deum immediate fecisse mulierem nrte sua, non per :modum naturae. Non de capite, vel de pede, sed de latere viri mulier formata est, quia non domina, vel serva, sed socia viri est. Vrr. 23-24 Hoc nunc os ez ossibus meis el caro de carne mea : haec vocabitur virago, quoniam de viro sumpta est. Quamobrem relinguel homo patrem suum el matrem suam el adhaerebil uxori suae ; et erunt duo in carne una. Textus Hebraicus .: Et dizil Adam: hac vice os ez ossibus meis el caro de carne mea, propter hoc vocabitur nÜN. virago, seu vira, quoniam de viro sumpla est. Quod noster Interpres vertit: Haec vocabitur virago, quia Virago. de viro sumpía est, hebraice est pro viro: U*N, et pro muliere: In alia lingua . recte verti non potest vox hebralca AUN, i r- : , , "ES mulierem Inine nomen mulieris ductum est. Quod in nulla alia lingua fieri significans. DW)N; vel quemadmodum a viro mulier ducta est, ita a viri noza posse id argumento est, quod nullus interpretum locum, hunc satis reddiderit. Septuaginta nanque locum hunc sic reddiderunt: Afc *wjaetat (ov, Ott ix cob àvBpbe abrzc Bxjpg9m: Haec vocabitur mulier, quia de viro sumpla est; id autem nullam videtur servare consecutionem. Chaldaeus etiam Interpres hunc locum vertit: ERE) SN N2'D2 m»y2o TN NDDN RE Haec vocabitur mulier, quia de viro sumpta est ipsa. Noster autem Interpres a viro viraginem traxit. Id autem non ex interpretum inscitia factum est, sed quia diversa idiomata non possunt adamussim in hoc hebraicum imitari. Atque hinc Rabbinus Salomon arguit !4& quod mundus creatus est in lingua sancta. Rabbinus Aben Ezra sic interpretatur!*55 hoc, quod dicitur: Hac vice os ex ossibus meis: « Tunc dixit: hac vice inveni adiutorium coram me, mei simile, quoniam ex me est ». Nos vero et aliter interpretamur. Hoc nunc os, hac scilicet vice tantum id fit, ut adiutorium viro simile ex solo viro aedificetur, est a: UN, vir. Fagius : « Philosophantur Hebraei in voce VN et /JUN, hunc in modum, quod sí maritus et uxor caste et innocenter vixerint fidemque matrimon!i sanctam servaverint, Deum illis adesse atque inter eos habitare, quod significatur per litteram *, quae una est ex nomine tetragrammaton atque media est in voce: Q^N, quam s! iterum demas, manet, VN, quod ignem significat ». Col. 76. 165) Op. cit. f. 45. potius quam nascatur; postmodo enim coniuges ex naturali semine propagati copulabuntur. Simulque notandum est supernaturaliter cognovisse Adam ex se formatam esse mulierem. Unde et prophetice locutus est; mox enim ut dixit: Hoc nunc os ez ossibus meis el caro de carne mea — quo docemur non tantum ex viri osse, sed ex carne etiam formatam esse mulierem, — haec vocabitur virago, seu pira, quia de viro sumpta est — congruum est enim ut si de viri substantia atque natura mulier exaedificata est, ut et de viri quoque nomine eius nomen deducatur; et quorum natura eadem, idem et nomen Sit; et sicut in sexu dissimiles sunt, ita et aliqualem etiam differentiam in nomine gerant; — tunc vaticinium subiunxit, dicens: Propter hoc relinquet homo patrem suum el matrem suam el adhaerebit uxori suae. Praecipitur in his verbis ac inhibetur a Deo sacrum coniugium ac Matrimonii sacramentum. Deus enim est qui per os Adae verba haec locutus est, quemadmodum Christus Dominus noster apud Matthaeum expressit, dicens!*?: Non legistis quod qui fecil hominem ab initio, masculum et feminam fecit eos, et dixit : Propter hoc relinquet homo patrem suum el matrem suam el adhaerebit uxori suae et erunt duo in carne una ?... Quod ergo Deus coniunzit, homo non separet. Nec tamen quoad caritatis erga parentes dilectionem ista derelictio intelligenda est: semper enim tenetur homo parentes diligere et honorare; sed de cohabitatione intelligendum est quod dicitur. Unde Chaldaeus Paraphrastes verissime transtulit: Propter hoc relinquet homo domum cubilis patris sui el matris suae, el adhaerebit cum uxore sua. Filius enim, uxore ducta, non tenetur amplius habitare cum patre, sed cum uxore, suntque ei providenda necessaria vitae sibi et uxori ac communi familiae; etiam si quaslibet parentes patiantur necessitates et incommoda, tenetur magis uxori ac familiae, quam parentibus; si non possit utrisque subvenire, uxori magis ac familiae providendum sibi est, quam parentibus. Officia ergo uxori debita parentum officiis praeponenda censentur, si simul expleri reddique non possint. Et erunt duo in carne una, vel iuxta hebraicum: Erunt in carnem unam. Hunc locum diversimode interpretati sunt doctores tum Hoc nunc os er ossibus meis, etc. Haec verba significant hac vice tantum mullerem ex viro formatam fuisse, quia In posterum per generationem id fleri debet. Propter hoc relinquet horno, etc. His verbis sacramentum Matrimonii significatur et consequens coniugum cohnbitatio, etiam parentibus relictis; filius enim, uxore ducta, prius tenetur huic subvenire, quam parentibus, ceteris paribus. Erunt duo in carne una. Variae interpretationes huius loci. Hebraei tum Latini. Quidam Latinorum'? et Rabbinus Salomon!*sic exposuerunt, ut per hanc carnem proles intelligatur, ad quam procreandam vir atque mulier coniunguntur et per ambos fit fetus, in quo eorum caro fit una. Alii vero!9?, quibus A ben Ezra assentit "5, ita interpretati sunt, ut cum adhaeserit vir coniunctusque fuerit cum muliere desponsata sibi uxore matrimoniali copula secundum carnem, efficiantur ambo secundum debitum una caro, sicut una caro fuerunt ab initio Adam et Eva; ut sit sensus: Adhaerebil uxori suae legitimae per carnalem copulam, et ex hac His verbis sI- adhaesione fiet, ut sint duo in carnem unam, ut sit matrimonium gnificatur matrimonii jnp- Tatum ac indissolubile. Etenim hoc ex sui natura habet illa coniunctio dissolubilitas ci eniias, Reprobatur ergo divortium, quod ad duritiam populi hebraici Moyses aliquando concessit. Per mdhacsionem viri propter consensum, cui assistit Deus, ut duorum carnem reddat unam, faciens indissolubile vinculum; unde illud erunfí iussio est ac inhibitio divinae voluntatis, ut ubi adhaeserint legitime Dei voluntate per Matrimonii sacramentum !! a Deo coniuncti "?, sint indissolubiles ut una caro, habeatque unusquisque ius super carnem illam. Ex quo autem vir atque mulier una caro effecti sunt, nec a seinvicem unquam seiungi ac separari [possunt], nec alteri carni copulari ; unius enim carnis maxime proprium est ut partes seinvicem fovere debeant, nutrire, adiuvare, nec ab invicem seiungi et alteri carni copulari; nam quae sunt individui partes, incommunicabiles alteri individuo esse debent. Quocirca manifeste ac luculenter patet hoc verbo non satis uxorum pluralitatem a Deo probari, sed potius prohiberi, et divortium debuisse semper esse illicitum, sicut Dominus ait: Quod... Deus coniunzit, homo non separet. Permissa tamen sunt haec aliquando a Moyse ob hominum pravitatem ac Iudaeorum duritiem !3, Sciendum praeterea est, adeo ex naturali hac adhaesione et copula viri ad mulierem trahi hoe debitum unamque fieri carnem, In. Pentat., ibid. 175, 41; Alph. Tostatus op. cit. f. 17*; Io. Menochius Ezplicat. in Gen., pag. 4; Pererius op. cit. ]ib. 4, t. 1, pag. 491. 168) Op. cit. f. 4^. 169) Cf. Rupertus De Trinitate, etc. In. Gen., Mb. 2, cp. 38, (P. L. 167, 285-286); Petrus Comestor Historia Scholastica, 1bid. 198, 1071; Corn. A Lapide Comment. in Gen., pag. 185; Aug. Calmet Comment. in Epist. 1 ad Cor., t. 8, pag. 159-160. 170) Op. cit. f. 4*. 171) Ms. : Matrimonium sacramenti. 172) Ct. supra cp. 1, pag. 201. 173) Ct. Mt 19, 8. ut nedum in legitimo matrimonio, verum etiam commixtio adultera et meretricia hoc habeat, ut qui sic commiscentur, etiam una caro efficiantur, teste Apostolo, qui ait!*: An nescitis quod qui adhaere! merelrici unum corpus efficitur ? Erunt enim, inquil, duo in carne una. Non quod in loco hoc quem citat, de meretricio commercio et adhaesione sermo sit: sed quia talis copula ex sui natura illud habeat; et ideo in meretrice constituit etiam illud debitum, ut qui illi coniungitur, iam obligetur ut non possit esse alterius, cum effectus cum ea unum corpus sit; et rursum non possit illius esse, quantum ad usum pertinet, sine peccato, cum non approbet, sed reprobet illam copulam Deus, nec ei assistat, sed obsistat. Quamobrem qui sic contra Dei legem coniungitur, duo contra se incurrit; primum: ut una caro fiant, et sic contrahatur affinitas perpetua, qua prohibeatur quivis eorum a complexu cum propinquis alterius, ne incestum committant; alterum vero: cum Deus isti copulae non assistat, tantum abest ut in invicem contrahatur debitum, idest ius alteri in carne alterius, ac per hoc teneantur sibi invicem in opere carnis inservire, ut contra toties peccent, quoties sese ulterius commiscuerint, nisi vero consensu iungant se matrimonii vinculo; alioqui non sunt una caro, quantum ad hanc considerationem spectat, vere et legitime, sed de facto furtim et "invito Domino. Una tamen caro iure censentur, quoniam ex ea adhaesione affinitas perpetua contrahitur; et revera ex vi et natura ipsius rei deberent coniugii universalis facultatem amittere. Verum quoniam periculum esset grave si isti arcerentur a matrimoniis et cogerentur contrahere cum meretrice, ideo indulgentia factum est ut possit quilibet fornicantium contrahere: non tamen cum consanguineis alterius propter affinitatem contractam, quae in eorum odium durat, quemadmodum iura canonica docent!**, Magna ergo vis illius adhaesionis in verbis Domini: Adhaerebit uxori suae et erunt duo in carne una. Mitto hic mysterium, quod B. Apostolus magnum vocat 5 in Chrislo eL... Ecclesia; suo enim loco, Deo duce, expendemus. quaest. 2-3, cp. 1-2, (P. L. 187, 1663-1675); G. Hergenróther Sloria Universale della Chiesa, Evo Antico, lib. 2, part. 1, cp. 16, vol. 2, pag. 196; Evo Medio, lib. 1, part. 1, cp. 23, vol. 3, pag. 225; part. 2, cp. 14, ibid. pag. 392; Epoca Terza, lib. 1, part. 1, cp. 22, vol. 6, pag. 259. mulieri cefficitur una caro, non solum in copula legitima, verum etinm in . meretricia. Duo mnla committit quí contra Dei legem fornicariae coniungitur: primum, contrahit nfflnitatem cum propinquis alterius; secundum, licet facti sint una caro, nequeunt tamen ius habere ad debitum, quia peccntum est. Vr. 25 Erant? autem uterque nudus, Adam scilicel el uxor eius, et non erubescebant. Rabbinus Salomon inquit!*, quod «non erubuerunt Eraí autem. quia non noverunt viam verecundiae ad probandum inter bonum et uterque nudus, etc. malum; et licet data esset ei scientia ad vocandum nomina animaARAM libus, non dedit ei concupiscentiam malam, usquequo comederunt pine. de ligno et ingressa est in eo concupiscentia mala, et cognoverunt parentes nen erubuisse quid differret inter bonum et malum » Iosephus hanc inerubeob eorum puez x — . . 3 d " P rllem simplici. SCentiam in primis parentibus ob simplicitatem scientiaeque defe- "7. — etum putat !'? evenisse, sicut est in pueris, qui nuditatis pudore non suffunduntur, ex quo usu rationis carent, Nos vero omni scientia plenum ac cumulatisimum, rerum praeSed hoc eve- Cipue naturalium, fuisse Adam [credimus], cum animantibus omnibus niebat ob sta- : : T . , lici : : tum inna- DOmina imposuerit; ac ideo non ob simplicitatem id evenisse, sed ex uar conditione status innocentiae et ob excellens illud donum iustitiae eriginalit: — originalis, quo primi parentes a Deo donati sunt. Quod quidem donum ex hoc loco vel maxime in primis parentiQuod eon&rbus fuisse manifestari asseveramus, ubi duo quasi incompossibilia merus ^ ponuntur, videlicet nuditas et inerubescentia. Nam nuditas natura- N ce HR liter parit ruborem in homine, sicut et nunc nobis illa iustitia destiexperiuntur tutis accidere sentimus. Etenim in illis membris maxime apparet aac indindk inordinatio et dissolutio freni illius, quo refrenabatur caro ipsa et coercebatur ne adversus spiritum insolesceret. Homo autem, etsi non edoctus ab homine, nescio tamen qua vi insitae rationis hanc indignitatem in se recognoscens, cogitur erubescere, si forte ostendantur illa, quae meritissime pudenda vocantur. Videtur nanque patefacere turpitudinem et peccatum in eis latens; scit enim homo ita esse, tametsi nesciat quamobrem ita sit. Quae quidem notitia hominem ab illis actionibus retrahit, quae alioqui licitae essent et absque peccato fierent; exerceri enim in palam non potest, nisi impudentissime, nuptiarum officium: sed secreto, ob pudorem ab ipsa rei turpitudine innatum; nec ullus dari potest eousque flagitiosus et impudens, qui valeat hunc naturae instinctum [palam] declinare. daíche, Mb. 1, cp. 3, f. 3*, et apud Nic. Lyranum op. cit. f. 39*; et Alph. Tostatum, op. cit. f. 17*. Cum ergo primi parentes in illo felicissimo statu nullam in ea nuditate agnoscerent in seipsis erubescendi causam, inde profecto erat, quia iustitiae illius originalis dono nuditas illa miro modo contegebatur. Non enim ab inscitia et ignorantia accidere id quoquo pacto poterat, cum essent sapientissimi: sed a tranquillitate ac integerrima puritate et innocentia carnis, quae per illam iustitiam rationi consentiens, nullo pacto spiritui adversabatur. Cum ergo nudi essent —-— non quod vestibus caruissent, sed quia, vestibus nullo pacto indigentes, vestiti non essent!*?, — non erubescebant; splendidissime enim "vestiti erant decore illo iustitiae, quam si perpetuo servassent!?!, nunquam vestibus eguissent vel ad verenda tegenda, cum ea, quae nunc ob peccatum pudenda sunt, tunc pudenda non essent: neque ut se a frigore aut aeris intemperie defenderent, cum nihil detrimenti et laesionis fuissent passuri. Ex quo autem hucusque noster sermo pervenit, de hoc iustitiae originalis dono aliqua disserere operae pretium visum est, quam Sapiens rectitudinem vocat, ita dicens: Deus ab inilio creavit hominem rectum !*?, idest iustitia originali praeditum. Ac ne longius sermo noster protrahatur, tria nobis videnda sunt; primo: quid sit iustitia originalis; secundo: in qua animae parte ponenda sit; tertio: quis eius fuerit principalis effectus. Principio autem id munus Dei non gratiam gratum facientem, seu caritatem fuisse, sed gratiam gratis datam, a caritate separabilem. Quod inde probari existimamus: nam cum mulier sive per virum, sive immediate a Deo praeceptum accepisset ne de ligno scientiae boni et mali gustaret, sicut ipsamet testatur dicens: De jructu scientiae boni et mali praecepit nobis Deus ne comederemus 8: profecto quando lignum vetitum comedit, praeceptum transgressa est seipsamque gratia et caritate destituit; originalis tamen iustitiae donum non amisit quousque post illam et vir, lignum vetitum degustans, divinum praeceptum transgressus est. Nam iustitiae originalis donum inde vel maxime elucet quod, cum nudi essent, non erubescebant. Cum ergo mulier, iam pomo degustato, nuditatem suam non cognovisset, nec erubuisset, profecto gratia et caritate Ergo inerubescentia illa non ex lgnorantia erat, sed ex innocentia et ordine perfecto, quo passiones subiiciebantur rationi. De iustitia originali tria inquirenda sunt: quid sit ; In qua animae parte ponenda sit; quis elus fuerit principalis effectus. Primo: iustitia originalis non erat gratia gratum faciens, sed gratis dala et a caritate separabilis ; H nam mule iam per transgressionem praecepti amissa, iustitia originalis, etsi transgrediens ipsa soa lure perdita, de facto tamen adhuc perseverabat. Cum autem et vir Livin fructum a Deo vetitum a muliere sibi oblatum comedit !€, tunc ambo EOM va eo munere destituti sunt et cognoverunt se esse nudos 55 et erubuerunt. em caritatem, non Et certe quando id munus amiserunt, iam gratia et caritate destiautem . . 3 : : . iustitiam ori. büti erant; illud enim per comestionem perdiderunt: gratiam autem ore EN interiori actu dato consensu, deordinata iam voluntate et aversa a erubuit. [eo ratione, etiam antequam comedissent, aut ad fructum vetitum Ideo prius amanus extendissent, amiserant. Ex quo clare et luculenter conspicitur Thiserunt carift : mE : : : : tatem con. Originalem iustitiam, non gratiam gratum facientem, sive caritatem sentiendo intes 1 i 1 H : E Rus fuisse, sed gratiam gratis datam, a caritate et gratia separabilem, posten amisecum cernatur conspicue eam aliquantulo temporis in primis illis parunt iustitiam originaem, rentibus, per pravum consensum et voluntatis deordinationem gratia cum de facto truetum — destitutis, perseverasse usque ad peccati, iam per consensum praevetitum de&- concepti, consummationem. staverunt. Secundo vero: in qua parte animae ponebatur hoc donum. NonMie SIM nulli putant!^ hoc donum in superiori animae portione collocatum residebat in. fuisse, quoniam vocatur iustitia, cuius expers est pars inferior; iuinferiori animae parte, Stitia enim revera habet voluntatem pro subiecto. Ego vero in inquia cum ín " . " H H fog fl . hac Invenlatur 1€Tl0ri animae portione locatam fuisse existimo. Positivum enim ac n dfeua privativum idem omnino pro subiecto habent. At morbus ille ac fomes peccati: carnis illa concupiscentia adversus spiritum !9: corpus illud mortis, quod mentem interioremque hominem ]lacessit et aggravat: lex illa membrorum repugnans legi mentis !&, in portione certe in hac etiam jnferiori ipsius animae est. Igitur et frenum illius concupiscentiae, inveniri debuerat frenum. €t tranquillitas illa carnis, et lex illa sancta membrorum, et pax illa concupiscenER carnis ad spiritum, et obedientia illa sensus exteriorisque hominis ad interiorem et mentem, in ea portione locanda venit. tiae originalis est essentia animae potius quam eius potentiae, et essentia animae ponitur subiectum gratiae gratum facientis. S. Theolog., 1* 2**, q. 83, a. 2, nd 2; q. 110, a. 4.. S. Bonaventura collocat in voluntate subiectum lustltiae originalis et etiam gratiae gratum faclentis. Sentent., lib. 2, dist. 31, a. 1, q. 2; dist. 41, a. 2, q. 2. Durandus, apud Pererium, illud collocat in appetitu sensitivo. Pererius vero illud ponit !n omnibus potentiis superioribus animae, in iis nempe potentl!s, in quibus erant habitus, per quos homo secundum statum naturae integer, rectus et perfectus reddebatur. Comment. in Gen., llb. 5, q. 2, t. 1, pag. 577. 187) Ct. Gal 5, 17. 188) Cf. Rom 7, 23. Et huius quidem rei mihi maximam fidem facit quod, cum Adam hoc esset munere a Deo praeditus, pro se et pro tota sua posteritate id donum accepit. Quamobrem si ipse servasset excellentissimum illud donum, quod gravi suo et omnium nostrum damno amisit, omnes posteri eo munere donati fuissent naturali quadam veluti hereditaria successione, accipientes a parentibus, a quibus propagabantur et esse accipiebant naturae. At vero quae in superiori animae portione locantur, non natura vel hereditaria successione accipiuntur a patribus et genitoribus, sed immediate per creationem a Deo emanant ac infunduntur simul menti et rationi. Iustitia vero meritissime dicitur, quoniam rectissima quaedam ac aequissima erat membrorum inferiorumque animae virium lex et regula, qua sensus omnesque vires inferiores regulabantur ne insurgerent, aut contra rationem pugnarent neve contra mentis ac rationis iudicium aliquid vel agerent vel concupiscerent; sed eas ut in nullo sibi repugnantes in nulloque rebelles, sed faciliter ac delectabiliter etiam obsequentes, poterat mens ac ratio feliciter regere, earumque obsequio gratissimo potiri ac delectari. Sicut nunc ex earum rebellione gravem sentit iacturam et incommoda maximamque tristitiam, quoniam eo freno laxatae sunt eiusmodi vires eaque rectissima et aequissima lege ac regula destitutae; quamobrem tanquam effrenes et indomitae spiritui ac menti recalcitrant et contra eum insurgunt ac pugnant, continuisque bellis etiam omnigena passionum pravarum alluvie, in eum insolescunt: et nos infelices, nisi gratia Dei per Iesum Christum ab hoc corpore mortis liberaret !99, Tertio autem, de effectu huius iustitiae videndum est. Praecipuus ac principalis huius originalis [iustitiae] effectus, iuxta multorum sententiam !9??, ordinatio voluntatis fuit in Deum. Quod quidem mihi non satis probatur: sed muneris gratiae gratum facientis et caritatis hanc voluntatis in Deum ordinationem fuisse existimamus, sicut et nunc est, Etenim, ut supra quoque visum est, dato iam a muliere in comestionem íructus vetiti consensu, iam eius voluntas, dubio omni procul, a Deo deordinata aversaque erat; iustitiam tamen originalem de facto, etsi de iure, non amisit, quousque et vir q. 82, a. 3, c.; q. 85, a. 3, c. Quod magis probatur quia - justitia !lia propagari debuerat in posteris per gerationem ; at quae pertinent ad superlorem animae partem, a Deo immediate Infunduntur. Recte munus hoc iustitia vocatur, quia aequissima lex erat, qua sensus jnferiores dominio rationis perfecte subiiclebantur. "Tertio: eflfectus iustitiae originalis non erat ordinatio voluntatis in Deum, quae potius est effectus caritatis et gratiae gratum faclentis. Antequam enim de facta mulier iustitlamamhiseet, comedit et cognoverunt se esse nudos et erubuerunt. Antequam ergo dem PA originalem iustitiam amisissent, iam gratiam amiserant, deordinaonim "I^ tamque et a Deo aversam voluntatem gravissimique peccati labe dee: infectam ac depravatam habebant. Nec tamen dicendum est potuisse originalem iustitiam sine hoc praecipuo effectu aliquanto tempore perdurare; nam sicut modo gratia, cuius proprium est voluntatem Deo ordinatam et gratam tenere, non potest vel temporis momento cum peccato voluntatisque deordinatione permanere: ita nec iustitia illa. Cum ergo mentis ac voluntatis in Deum ordinatio superioris Efectus iustlaltiorisque et excellentioris doni munus fuerit, gratiae videlicet RAT et caritatis, quae animam Deo caram, gratam et amicam reddee eri Dat; praecipuum iustitiae originalis munus id fuisse asserimus, ut rip Bon perfectam tranquillitatem et amicitiam inter sensum et rationem pasionum redderet, eamque legem, quae in membris nostris repugnat legi mentis *PUUU* ^ nostrae, frenaret faceretque, non ut omnino passiones non essent in anima secundum partem sensitivam, sed ne insurgerent, aut contra rationem pugnarent. Non fuisset enim in illo statu ira et dolor, pudor et timor, aut taedium cum pavore, et quaecumque omnino afferunt afflictionem. Perfecta igitur tranquillitas in anima quoad omnes potentias quo dono seneffectus fuit praecipuus ac principalis iustitiae originalis: ita quod sus omnes defectabiiter Sensus viresque inferiores non inclinarentur ad sua delectabilia continebant fl MEE ut : . Cub demimo ira aut supra superioris portionis iudicium et rectae rationis legem rectae rationis, H CEN M H H . . " . D 4 et lagi Dei praefixosque limites; aut si appetitus in delectabile aliquod inclina subliciebantur retur, cui naturale esset condelectari, ab eo potuisset delectabiliter absque ulla : " : : ES difüeutaw, Tetrahi a mente et ratione, absque ulla penitus difficultate superioris, aut tristitia inferioris; quoniam sensus ipse viresque inferiores ex hoc iustitiae originalis munere delectabiliter obedissent menti et rationi, condelectataeque fuissent legi Dei secundum interiorem hominem. Est et alter iustitiae originalis effectus, et ipse praecipuus ac peAlius effectus Culiaris: immortalitas videlicet corporis, qua potitus fuisset per eam hulus !ustitiae ] : erat immupi. li0mo ut, natura mortalis, eius munere nunquam mortem gustaret, ee era Non quod impossibilitatem moriendi ei tribueret, sed non moriendi & dolore et a senectute; potestatem ; haec hominem perpetua soliditate vestiebat, ne ulla unquam vel infirmitate, vel anxietate, vel senii lassitudine, vel imbeVr.1 cilitate fatigaretur. Corpus enim ab humorum intemperie praeservabat, quos semper et una cum eis elementorum virtutes et in seinvicem actiones, mira quadam proportione et aequabilissima ac placidissima temperie attemperabat. Unde omnes infirmitates procul arcebantur, et per ligni vitae alimenta adeo naturales virtutes humidi radicalis, virtute naturalis caloris deperditas ac consumptas instaurabat, ut nullo unquam aut vigore virium minueretur, nec fame aut siti afficeretur, nec corporis imbecillitate fatigaretur, nec senii lassitudine gravaretur. Per hanc etiam amoenissimo paradisi terrestris loco eiusque omnigena deliciarum ubertate potitus semper fuisset; ac tum Dei vigilantissima providentia, tum angelorum diligenti prudentissimaque custodia, securus semper in omnibus viis suis fuisset ne forte a quovis extrinseco laedente mors ei quoquo pacto inferretur. Unde immortalitatis dote semper felix gaudensque vixisset, nulli unquam miseriae, aut calamitati obnoxius, omni felicitate plenus. Haec autem de iustitia originali sint satis.
CHAPTER 4. Caput Tertium
Sed el serpens erat callidior cunctis animantibus lerrae, quae fecerat Dominus Deus. Quod Interpres noster vertit: Callidior, Septuaginta transtulerunt: *O 8£ 5gic [39] epoviubtatoc: At serpens erat prudentissimus; Theodotio! et Aquila vero?: versipellis. Vox tamen hebraica: Q)??y, callidum astutumque significat et sapientem? Chaldaeus Interpres eandem vocem posuit: OYay; * quamvis nonnulli* codices Q*O[l'] habeant, quod est sapiens. op. cit. sub rndice: Cy, col. 2090-2091 ; eallidus, astutus, et etiam nudus; eadem enim -— voce utitur S. Scriptura infra vrr. 7. 10-11. 4) Ct. Targum lerosolymitanum : ^3? Q'o3 -1 - S. Hieronymus Hebraic. Quaest. in. Gen., (P. L. 23, 942); Strabus Glossa Ord. in Gen., ibid. 113, 91 ; Drusius, col. 137. cui etiam cooperabatur fructus ligni vitae, qui virtutem radicalis humidi continua reficiebat ; et insuper angeMca custodia et divina assistentla, quae ab omn! extrinseco laedente hominem protegebat. Sed et serpens erat callidior, etc. Varise lectlones. luxta sententiam vero omnium expositorum, etiam HebraeoPer serpentem. Tum, per serpentem hic nec solum animal, aut satanam solum opornon solum animalintenigentet intelligi; sed satanam in serpente animali loquentem 5. Non dum est, nec : . E : - solus satams SOlum animal; quia cum muliere loquebatur, quod rationalium ü gcsesd *- intellectualiumque naturarum, non brutorum est. Eos autem qui solum satanam fuisse autumant, sic Aben Ezra redarguit, dicens * quod « non respexerunt ad finem capituli; quoniam quomodo graditur satanas super pectus suum? Et quomodo pulverem comedet? Et quae ratio ad maledicendum: Ipsa, vel ipsum, conteret tibi caput? ?. Quapropter ipse, iuxta sententiam Rabbini Sahadiah Gaon? et Rabbini Samuel ben Ophni?et Rabbini Salomonis hispani!?, tenet quod non serpens locutus est, nec asina !, sed angelus per eos locutus est. ^ Nos autem pro clariori loci huius intelligentia nonnulla exarare Tentater hie, .:prius operae pretium duximus de natura huius tentatoris, secundum qua angelus, * est substantia. Quam angelus est; et de lapsu, secundum quem callidus serpens et spits ^ persipellis tentator nuncupatur. Cum saepissime in Sacra Scriptura spirituales quasdam substantias, quas angelos frequenti vocabulo nominamus, propositas nobis esse non inficiamur, constantissime tenendum est eas ab initio fuisse ab omnium Conditore creatas. Est autem angelus ut Damasceno placet ?, substantia pcc incorporea, intellectualis, semper mobilis, arbitrio libera, Deo minia Deo erests Strans, gratia, non natura immortalitatem suscipiens. In quibus d suum : . . . : . . Fh eb ooi verbis et angeli substantiam corpore expertem, virtutem in intellirersus Iulianum, lib. 3, Ibid, 76, 631-635; Theodoretus Quaest. in Gen., Interr. 32, lbid, 80, 130; S. Io. Damascenus De Fide Orthodoza, lib. 2, cp. 10, Ibid. 94, 910; S. Augustinus De Genesl ad Litteram, lib. 11, cp. 27, (P. L. 34, 443) ; S. Beda Hezaem., lib. 1, ibid. 91, 53 ; In Pentat., ibid. col. 210-211; Strabus Glossa Ord. in Gen., ib!d, 113, 91; Rupertus De Trinitate, etc. In 'Gen., lib. 3, cp. 3, ib!d. 167, 289-290; Petrus Lombardus Sentent., lib. 2, dist. 21, ibid. 192, 695. Maimonides : « In Midrash adducunt Sapientes nostri serpentem equitatum fuisse quantitatem eius instar cameli, et sessorem eius fuisse illum qui decepit Evam, huncque sessorem fuisse Samaelem. Quod quidem nomen simpliciter denotat Satanam... Ecce iam expositum tibi est quod Samaci est Satan, et quod eodem modo tam Satan quam Samael denotetur per serpentem ». More Nebuchim, part. 2, cp. 30, pag. 280. De variis opinionibus circa naturam serpentis cf. Alph. Niccolai op. cit. lez. 27, t. 3, pag. 5 sqq. 6) Op. cit. f. 5*. 7) Gn 3, 15. Ex bebralco. 8) Apud Aben Ezram op. cit. f. 5*. 9) Ibid. Ms. : Ben Diaphni. ,In Aben Ezra clare legitur : *3D'3 PD Ben Ophni, 10) Apud Aben Ezramibid. Aben Ezra nutem etiam oppositam sententlam affert, idest Deum, qui dedit intellectum homini, etiam serpenti dedisse : 15 DJ n'is2 ny3 ovn. 11) Ct. Nm 22, 28-30. 12) De Fide Orthodoza, lib. 2, cp. 3, (P. G. 94, 866-867). gendo, operando ac imperando, officium in Dei ministerio, ac demum interminabilem ex gratuito Dei munere permanentiam licet perspicere. D. vero Dionysius Areopagita de angelo ]1loquens ??, eius nobis ita naturam describit: « Imago Dei est angelus gratia et immortalitate donata, perfectissima Delimago, et occulti luminis declaratio, ac speculum purum, nitidissimum, incoinquinatum, immaculatum, incontaminatum, totam in se suscipiens, si dictu fas est, speciei ipsius pulcritudinem figuraeque divinae, atque in seipso sincere, quantum fieri potest, splendore declarans secretissimi illius silentii bonitatem ». In quibus verbis mirifice angelicam; idest intellectualem in sua puritate naturam esse quasi splendorem circumfusum divinae lucis declarat, lucisque illius penetralia intellectualibus animis intelligibiliter declarantem, solemque divinum in angelo tanquam in speculo purissimo expressissime relucere primoque, pleno ac perfectissimo gradu, absque ullo penitus defectu, eam divinae lucis, bonitatis ac excellentissima inter omnes creaturas. pulcritudinis participationem esse sortitum; ut perlucidissimus quidam , sit divinae gloriae splendor perfectissimaque Dei imago ac similitudo; eo pulcrius excellentiusque sit in eo divinae bonitatis, speciei, figurae ac pulcritudinis character, quo eius est natura subtilior. Haec omnia spiritualium intellectualiumque. substantiarum universa multitudo a suae conditionis initio munificentissime ab universorum Conditore acceperunt: quos Deus in coelo empyreo loco omnium eminentissimo ac dignissimo, una cum eo ab initio condidit M, tanquam supremi illius coeli splendidissima perlucidissimaque astra. Ita enim a Deo vocati sunt, quemadmodum legimus: Ubi eras cum me laudarent . .. astra matutina et iubilarent omnes filii Dei 5 ? Astra siquidem dicuntur, tum propter incorruptibilis naturae excellentiam, tum propter eminentiam loci, tum propter clarissimi luminis intellectualis splendorem, quo et sibi inferiores purgant, illuminant ac perficiunt; matutina vero, quia ab initio conditi sunt; Deum laudantia, quia Creatorem suum cognoscebant, etsi nondum, sicut et cogniti erant, facie ad faciem !*; ad hoc enim tendebant filii Dei propter Angel una cum coelo empyreo creati fuerunt tanquam l1llius coeli splendidissima astra. Bene vocantur astra. matutina Deum laudantia, quia innocentes et impassibiles, et maximis donis naturalibus et supernaturalbus ditati Inter omnes angelos Luci supernaturalia dona, quibus exornati mirifice erant. Fidem enim limpidissimam habebant, cum repromissum fuisset eis regnum coelorum si in iustitia et veritate stabiles perstitissent; spem, ut ad fidelia beataque promissa contenderent; caritatem, ut summum bonum tota vi ac mentis conatu super omnia diligerent. Iubilantes ' vero, quoniam etsi a principio non fuerunt beati, sed ad beatitudinem contendebant, quae in clara visione Dei facie ad faciem consistit, unde est fruitio ad quam conditi erant, erant tamen naturali quadam beatitudine felices ac beati. Statum enim quendam innocentes et impassibiles possidebant perfectum, in quo nullum esset vel poenae damnum vel culpae malum: omnigena spiritualium deliciarum, citra tamen beatitudinem, copia ac ubertate refertum: multis et maximis supernaturalibus donis decorati ad sciendum et intelligendum cuncta prompte ac dilucide. Inter hos autem felices spiritus erat Lucifer ille principium viarum Dei?', sicut sol inter astra!*, primum ac summum locum super fer eminebat, Omnes sortitus, in quo omnia Dei dona perfectius et lucidius emicain qnoa perfectius imago bant. De quo per Ezechielem in persona regis Tyri dicitur !*: Dei et dons T signaculum similitudinis, plenus sapienlia et perfectus decore, in relucebant ; quare per antonomasíam appellatur signaculum divinae similitudinis. deliciis paradisi Dei fuisti, omnis lapis pretiosus operimentum tuum, sardius, topazius . .. iaspis, chrysolithus et onyz et. beryllus, saphirus el carbunculus et smaragdus ; aurum opus decoris tui et foramina tua in die, qua conditus es, praeparata sunt. Tu Cherub extentus et protegens,... in monte sancto Dei, in medio lapidum ignitorum perfectus ambulasti. Quo in loco notandum est per antonomasiam ?' signaculum divinae similitudinis dictum esse Luciferum, quoniam in eo clarius ac perfectius divina relucebat imago. Deinde novem dixit genera lapidum; quia nimirum novem sunt angelorum ordines, quos quasi vestem ad ornamentum suum Lucifer habuit, quorum dum claritatem transcenderet, ex eorum comparatione clarior fuit. Unde alibi, eius super omnes alios excellentiam insinuans, idem Propheta de eo in persona Pharaonis, regis Aegypti, dixit?'; Cedri non fuerunt multis, ctc. altiores illo in paradiso Dei, abietes non adaequaverunt summitatem eius, et platani non [uerunt aequae frondibus illius, omne lignum paradisi Dei non est assimilatum illi, et pulcriludini eius. Quoniam speciosum feci eum in multis condensisque frondibus, et aemulata sunt eum omnia ligna voluptatis, quae erant in paradiso Dei. Cum ergo omnes angeli in amoenissimo illo paradiso, qui sursum est, in coelo scilicet empyreo, deliciosissime, citra supernaturalem beatitudinem, naturali ea felicitate ac beatitudine potirentur et ad supernaturalem contenderent, conveniens omnino ac rationi consentaneum est aliquod eos mandatum accepisse, ut supernaturalem beatitudinem mererentur. Non enim conveniens quoquo pacto videtur, absque lege aliqua et nullius adimpletione mandati, beatitudinem eam, quae summa merces ac praemium est, fuisse illis propositam; sed quemadmodum homo mandatum a Deo accepit ex beneplacito Dei, ut per eius observantiam, felicitatem, ad quam conditus ordinatusque erat, beatitudinemque eam, quae supra naturae vires est, assequeretur: ita et de angelis cogitandum est; quo etiam cognoscerent se Deo esse subiectos. Etiam supra ea, quae natura dictabat, credibile omnino est eos habuisse aliquod mandatum excedens legis naturalis limites: sed quod in beneplacito Dei consisteret, ut supernaturalem felicitatem congruo modo acquirerent, quae similiter ex Dei beneplacito habetur. Hoc autem praeceptum quod aut quale fuerit nullus valet hominum indagare, cum supra naturam sit et ex mero beneplacito Dei. Probabilissime tamen crediderim humanae naturae in Christo adorationem id fuisse, ut revelarit illis Deus se velle immenso modo secundum omnipotentiam suam communicare seipsum humanae creaturae eamque assumere, ut sublimetur illa in Deo ac quasi insitione quadam admirabili in Verbo fiat illa subsistens Deus, praeostenderitque illis Filium suum Iesum Christum in specie et figura hominis; ac tunc demum iusserit legemque promulgaverit ut eum, in quo sibi super omnes semper bene complacuit ?, etsi homo futurus esset, adorarent tamen sicut Deum, propter Verbi hypostasim, eique obsequia et honores tanquam Deo redderent. Cui mandato quicumque obtemperarent, semper felices sempiternamque supernaturalem beaEius excellentia n S. Scriptura amplissimis verbis describitur. Canvenlens erat angelos, tanta ditatos excellentia, testimonium dare suae fidelitatis, exequendo ABliquod praeceptum Dei, ut supernaturalem beatitudinem mererentur. Quale fuerit hac praeceptum ignoratur ; creditur tamen Deus Inis praecepisse ut humanam naturam a Verba assumendam adorarent, His revelato Incarnationis mysterio. titudinem assequerentur; qui vero huic Dei mandato non acquiescerent?3, e loco illo supremo in sempiternas tenebras deiicerentur ac detruderentur. Neque ea, quae nunc diximus, sine Scripturae testimonio a nobis Quae opinio. dicta quis putet. David enim, de Christi regno loquens, ita Dei SonEPAUT voce inquit?*: Ef adorent eum omnes angeli eius ; quemadmodum et: $ snp" Apostolus ait?*; Et cum iterum introducit Primogenitum suum LM in mundum, aii: Et adorent eum omnes angeli Dei. Et haec forte est vita aeterna, quam Apostolus ante tempora saecularia, vel aeterna, promissam esse ait, scribens ad Titum?*, Neque enim ante saecularia tempora erat cui posset Deus vitam aeternam, quae per Christum est, promittere, nisi angeli, qui cum in primo temporis momento creati sint, quasi ante saecularia tempora esse dicuntur. Audierunt igitur hoc decretum ipsi angeli, qui anle tempora M usc d saecularia soli inveniebantur promissionis capaces et acceptatores, eis Michaele duper lesum Christum destinatam esse salutem ac vitam aeternam, peut" Si eum vellent ut adorandum Deum libenter et obsequiose recipere. Et sanctissimus Michael nihil penitus disquirens, recepit subito, ut par erat, mandatum Dei; similiter Gabriel, Raphael et Uriel et plurimi maiorum, quos secuti sunt innumeri angelorum exercitus. Lucifer autem rem admiratus, coepit secum arbitrari valde aM autem, durum, nec satis aequum, sed indignum atque iniquum hoc Dei consiPeveverunt," lium esse, sed angelo debere potius dignitatem hanc tribui, cuius ptc natura etiam in tota sui generis latitudine est multo sublimior homine, Dei humanam ac multo magis primae angelorum speciei, quae omnium excellentisnaturam ange- , ? fn: : licae praeferre, Sima est. Tunc ad seipsum respiciens et contemplans suam pulcritudinem, speciem ac decorem donaque excelsa virtutemque ac virium excellentiam, qua ceteris omnibus eminebat sicut sol inter astra, Et eum Luci. COepit illud sibi appetere, ut Deus suae uniretur hypostasi?*, quam feriteromnts omnium angelorum cernebat excellentissimam; eamque coepit Dei se ngnosceret Pene similitudinem thronique consessum. ad Dei dexteram soliique super mum, appetiit : i . s : ut Deus elus Omnia astra coeli exaltationem, quam in aeternitate sua Deus decre- 1 dissi : : : "n . weeetur ^ verat lesu Christo tribuere, impense sibi pessimus aemulator appetere. uniretur n?T25^ ^ Ünde hanc eius cogitationem prodens Isaias, haec satanae verba terrae, dicit, etc. 26) 1, 2. 26*) S. Auctor accipit hypostasim sensu lato, loco: naturae. deprompsit?: n coelum ascendam, super astra Dei exalíabo solium meum ; sedebo in monte testamenti, in lateribus aquilonis ; ascendam super altitudinem nubium, similis ero Altissimo. Hoc enim pacto videbat esse possibile ut fieret Deus, si natura divina suae uniretur hypostasi. Ea igitur cogitante Lucifero, sensim obscurabatur intellectus eius et voluntas, simul ira atque indignatione depravabatur, et coepit hanc dignitatem invidere homini et vehementer odisse Christum, quem omnino voluisset occidere et perdere. Unde et Dominus dixit, loquens Iudaeis: Vos ex patre diabolo estis e voluntatem patris vestri pullis facere. Ille homicida erat ab initio el in veritale non stetit ?8, Vos quaeritis me interficere ??. Hinc factum est disceptatione et praedicatione vi quadam spiritus, proelium illud magnum in coelo, quando Michael, qui partes Dei tuebatur, e! angeli eius proeliabantur cum dracone, et Lucifer, ex pulcherrimo angelo ob peccatum factus iam teterrimus draco, pugnabat et angeli eius, qui recipere unquam voluerunt Dei mandatum, nec rectum probare; sed blasphemabant Deoque iniquitatem impingebant. Sed non valuerunt, neque locus inventus est eorum amplius in coelo ; el proiectus est draco ille magnus, serpens anliquus, qui vocalur diabolus el satanas ?". Lucifer ergo, nimium divitiis bonitatis et patientiae Dei ?*' abusus, de paradiso Dei eiectus, virulentissimae invidiae ac mortiferi odii in hominem stimulis exagitatus, sapientissimus ac prudentissimus ut mala faciat, astutus, callidus, versipellis ac nequam humani generis inimicus, magno coepit conari molimine, ut suo letali ac pestifero veneno homini mortem afferret, ac ut e paradisi deliciis eiectum in suam redigeret potestatem. Id nobis Moyses his verbis declarat: Sed el serpens erat callidior cunctis animantibus terrae. Qui prius angelus pulcherrimus a Deo conditus fuit, factus est suo delicto teterrimus virulentissimusque serpens: ad tentandum hominem veniens, unum de terrae serpentibus ingreditur, in quem Deus permisit eum ingredi, ut suas in illo exerceret insidias, cum quo nonnullam convenientiam et analogiam haberet. Voluntatem. 29) Ibid. vr. 40. 30) Apc 12, 7-9. 31) Ct. Rom 2, 4. exaltatlonem Christo debitam 11b! tribui volens; et maxima Invidia, ira et odio in Christum et hominem exardeSCere coepit. Proelio facto in coelo, angeli fideles praevaluerunt et rebelles in inferna prolecerunt ; et Lucifer draco et satanas factus est, astutissimus humani generis hostis, Ideo ad hominem tentandum in venenosum serpentem ingreditur, analogo instrumento utens, Serpens autem hic V1) hebraice dicitur, quae vox non soeum serpens. lum animal serpentem, sed etiam auguratorem, ominosum, 'omaP"T praestipiatorem, tentatorem ac secretorum inquisitorem significat, "!U'"- Et forte hanc ob rem ea voce usus est Moyses, ut et satanam tentatorem et animal etiam serpentem, in quo praestigiose loquens suas exercebat insidias, sapienter uno nobis verbo monstraret, Serpens autem iste callidus dicitur hebraica voce: [y3y, a verbo: D^. quod cum versutia ingeniose aliquid cogitare, consilia malignare, callide et astute agere et nequiter aliquid tractare significat. Ea insuper vox nuditatem significat; quo datur nobis intelligi quomodo antiquus iste serpens ac praestigiosissimus tentator, iam nudus ac omnibus donis coelestibus spoliatus, plenus invidia, omni versutia et calliditate ac iniquis cogitationibus armatus, hominem adorsus est, ut eum e felicitate illa deiiceret ac omni bono coelesti spoliaret. Etiam quoniam serpens aliqua naturali prudentia et calliditate pollet, nam et Dominus dixit: Estote prudentes sicut serpenles et simplices sicut. columbae ??; iccirco ut analogia inter daemonem tentatorem et instrumentum, quo ad tentandum uti eum oporteret, sane congrueret, in serpentem ingressus est, spiritu suo implens serpentem. Nec tamen putandum est quod diabolus serpentem, per quem tentaNonnisi divina. Tet, ex se sua sponte eligeret: sed cum decipere cuperet, non potuit, nisi Eosxrcu per quod animal posse permissus est. Etsi enim nocendi voluntas per serpentem. ej jnest a se, potestas tamen est a Deo: nec erat datum serpenti in tentare, quia " . H nullam habeeO statu, ut posset tangere hominem quovis pacto, aut laedere, sive bat in homi- . : : : ; : : : : ] nem innoceninterius in anima, sive exterius in corpore. Etsi enim propter altiorem "mu^ multoque potentiorem naturam, vim multo potentiorem haberet, cui potentiae hominis corpus minime potuisset resistere, quamobrem vehementer eum laedere ac torquere potuisset, sicut. nunc apparet in his, quos opprimit et miris miserabilibusque modis cruciat etlicet natura. et vexat, etiam non permittente Deo ut noceret pro arbitrio suo mi ti : : . : teure prae. à€ rabie; cohibebatur tamen diabolus ne potestatem illam, quam stantor.nu- 3 natura haberet, adversus illos exerceret. Quapropter non per vim ]nm tamen vim ni inferre hominem ad decipiendum adoritur, ut sibi consentiat, nec vires poterat. inferiores intrinsecus movet, sive appetitum sensibilem motu illicito excitando, sive per vim phantasmatum intellectui illicitum quid proponendo, nil enim inordinatum viribus hominis inferioribus contingere poterat, nisi deordinata prius ratione; sed in sensibili serpentis specie exterius sensui obiecta praesentando, astutus insidiator hominem adorsus est, ita mulieri dicens: Qui dixit ad mulierem : Cur praecepit vobis Deus, ut non comederelis ex *! omni ligno paradisi ? Hebraice: Etiam quia dixit Deus: Non comedetis ex omni ligno horti. Chaldaeus Paraphrastes: In veritfatre quia dizit, etc. Septuaginta vero: [Tt] $u sizev ó 9ebc: Quid est quod dizit Deus ? Nonnulli ** illud "3 252 exponunt: 12u-55. quanio magis. Rabbinus Salomon exponit 35 hoc: NOW, quare, propler quod dixil vobis. Aben Ezra tamen inquit? quod «hoc docet quod locutus alia verba, et dixit in fine: ^ir op. leve et grave, quia dixit vobis: Non comedetis, etc. ; et non facit mentionem serpens nominis gloriosi et terribilis », scilicet vetpa'tpápquaxov ??, «quia non novit illud ». Hanc expositionem multi Hebraeorum receperunt 38, Nos vero ita exponimus. Qui dixil ad mulierem : sono articulato locutus est. satan ad mulierem verbisque hebraicis movens linguam serpentis illius animalis, sicut et nunc quoque per fanaticos et energumenos loquitur. Sic est mulierem allocutus: Cur praecepit vobis Deus ne comederelis ex omni ligno paradisi? Dicunt multi Hebraeorum?* et Rabbinus Salomon?9? quod «vidit serpens eos comedentes de reliquis fructibus et magnificavit verba, quatenus responderent ei et veniret ad loquendum de ligno illo, sicut venit ex responsione mulieris ». op. cit. sub hac dictione; Pagni!ni op. cit. sub eadem dictione, col. 150. 35) Op. cit. f. 5*. Rab. Salomon op. cit. f. 5*. 40) Ibid. Cur praecepit, etc. Varlne lectiones et expositiones. Qui dizit, etc. Sntanas locutus est sensibiliter, movens lin- ÉKuam serpentis, sicut loquitur per energumenos, et maxima astutia sermonem ducit cum mullere; Quam letale venenum serpens iste virulentissimus immisit his quae coept Verbis in mentem mulieris! Etenim ad haec verba coepit secum incaute secum . . . . . ] : Ipsa conferre Inulier, tacite de illo praecepto disquirens, cogitare rationem, quaede ratione HIB H igni iW i prohibition, I€n$ Curnam Deus illis vetuerit ne de ligni illius fructibus vescerentur. Rem valde periculosam quae et ,facile ad peccatum trahit. Nam animus suapte natura libertatis cupidus, considerans se praecepto astrictum esse, repugnat; et sic mandati rationem inquirens eam- *t nula?» que nesciens mulier invenire, quam serpenti redderet, cum mandatum inveniens causam et utlillud eius generis esset cuius nulla aut ratio aut utilitas appareret, litatem, grave " . . . z sensit et dua- Sed nudum mandantis beneplacitum: coepit neque iure neque ratione rum suae ll- ; : s 1 HE ; EESPNU hes id praeceptum esse cogitare, et displicere sibi mandatum, cuius nec Praeceptum. rationem inveniret, nec .utilitatem .perspiceret, animi etiam libertate refragante. Vere serpens, qui suo hiatu tale venenum immisit: Cur praecepit vobis Deus ? : Et quo facilius praecepti illius transgressionem persuaderet, elegit prius solam mulierem, quam pervertere mb Apey straggrederetur, de qua certius sperabat victoriam ut minus firmam et pens prius mu- " : » lerem, utpote TObustam: postea usurus ea victa ad virum commodius superandum. debili » Bg- : : : sog Eck rr. c Quoniam aütem mendax ipse est ac pater mendacii, id opus aggresee Mm surus a mendacio incipit, dicens: Cur praecepi! vobis Deus ut non coiri sperabat. rnederetis de omni ligno paradisi? Deus enim dixerat: De omni ligno paradisi comede ; de ligno autem scientiae boni et mali ne comedas *!. Sed Litteram Hebraicam videamus et oculatius in- A mendacio trospiciamus: forte enim aliquid secretius nobis demonstrabit, Sic pcm enim habet, ut diximus: Etiam quia dixit Deus: Non comedetis de rore tope omni ligno horti. Manifeste autem haec littera docere videtur serpenVentas tem aliquid praelocutum fuisse: non enim consentaneum quoquo tatem; — pacto est id fuisse verborum initium; dictio enim [*25], quia, eorum, quae prius dicta sunt, rationem reddit. Demonstrat ergo Scriptura praelocutum fuisse serpentem ad mulierem haec vel similia verba: Non amat vos Deus nec vos plurimi facit: sed odio habet vos ac contemnit, tametsi sitis cunctis aliis creaturis nobiliores, cum non collocaverit vos in amplissimo gradu dignitatis, ut par est et convenit excellentiae ac naturae vestrae dignitati. Quae verba cum miraretur mulier nec omnino admitteret, tunc ipse dicti rationem afferens, ait: Eliam quia dizit vobis ne comederelis de omni ligno paradisi, certe deprehendo verum esse quod iam tibi dixi. Vel, ut Ch aldaeus Paraphrastes habet: In veritale sic esl, quia prohibuit ne de omni ligno paradisi vesceremini, eripiens vobis libertatem natura vobis debitam, cum excellenti atque ingenuo animo praediti sitis. . « Haec additio non debet cuipiam alienum aut minus conveniens videri, tum quia ipsa dictio: F|N, semper aliquid addit super illud quod dicitur, tum quia mos Sacrae Scripturae est ut ex fine verborum faciat eorum principia intelligere; ut de exploratoribus etiam, quos misit Iosue, videre est, qui» ad mulierem illam « dixerunt: Quia dedil Dominus in manu nostra omnem terram, el etiam dissoluli sunt omnes habitatores terrae a facie nostra *. Non est enim rectum quod hoc fuerit [initium] verborum», quae illi locuti sunt, quia dictio: *7), reddit rationem eorum, quae prius dixerant; « verum Scriptura ex fine notum facit principium » t. Subdole etiam versipellis et callidissimus serpens iste vim praecepti extenuavit; non enim dixit: Eliam quia praecepit Deus, sed: Quia dixit: dixisse illum ait, non praecepisse. Nomen etiam illud gloriosum ac tremendum subticuit, cecpadpáppatov; non enim dixit: Dominus Deus, sed dixit: Deus, tum ne eius nominis sanctissimi prolatione cogitationem debiti timoris iniiceret, tum etiam ne ipsemet videretur eius, quod quaesierat, rationem eis attulisse. Nam, si Deus Dominus noster est, respondere utique potuissent, recte potest id nobis praecipere, ut in hoc mandato suam ostenderet dominationem nostramque exigeret subiectionem: quem nos ut Dominum colere eiusque iussa servare conveniens omnino est, cum noster sit Dominus possitque sua voluntate iustissime id nobis prohibere nobisque illud, etsi natura bonum, suo tamen praecepto prohibens, malum facere; non quod suapte natura malum sit, sed quia prohibitum. Utinam autem sic mulier respondisset, sicut simplex et minus instructa, eius verbis decepta imprudenter etiam respondit ! N et sequentem expositionem, quae in codicis margine adiecta invenitur, ex David Khmnchi op. cit. sub eadem dictione, et etiam ex Pagnini Op. cit. col. 150, ad litteram desumpsit, nisi quod adducit exploratores mulieri loquentes, dum in loco citato exploratores sic losue alloquuntur. extenuando etiam vim dlvini praecepti et subticendo nomen Dei tremendum, ne mulier tlmore afficeretur. Vrr. 2-3 Cui respondi! mulier : De fructu lignorum, quae sunt in paradiso, vescimur; de fructu vero ligni, quod est in medio paradisi, praecepit nobis Deus ne comederemus el ne tangeremus illud, ne forte moriamur. Hebraicus Textus: Dixit autem mulier ad serpentem : De fructu ligni horti comedimus, de fructu vero ligni, quod est in medio paradisi, dixit Deus: Non comedetis ez eo, nec tangelis illud, ne forte moriamini. Chaldaeus Interpres ita habet omnino; illud tamen non langelis, vertit: Et non appropinquetis illi, ne forte moriamini. Vere ostendit sua hac responsione mulier se versipellis callidique Cu! respondit. Serpentis venenatis colloquiis aures et assensum praebuisse. Mentis mulier, etc. Mulier, enim quadam elatione mota ex verbis mortiferi serpentis, displicuit respond d" se liberae conditionis naturamque omnibus lignis excellentiorem nsinuntioni Diti ligni a Deo vetiti astrictam esse mandato; quapropter divinae potevim n ^ . . praecepti in. Statis atque dominii propemodum oblita, respondens serpenti, quem suo spiritu * . z iam infirma- COntemnere potius oportebat, nec Deum iure Dominum suum ac tam deme" quaecumque vellet sibi merito imperari potentem agnoscit. Deus, inquit, non: Dominus Deus ; nec: Dei mandatum, quod sibi impositum erat, sed: diclum ; iuxta serpentis persuasionem credidit; ait enim, iuxta Veritatem Hebraicam : Deus dizit, non: praeImo ipsum. Cépil. Tunc ostendens illud sibi displicere tanquam valde durum, Hoersebiud nec iure aut ratione iussum, aggravavit; inquit enim: Et ne tangeredebite sIbiimrius illud : quod certe Deus non iussit; gustum enim, non tactum Heec dus vetuit; sed mulier ex praecepti displicentia de se apposuit. Quisquis inercdh enim impositum sibi iussum aliquod referens, quod non placet admo- 4ubitare. — dum, sed a quo magis exhorret, aggravare illud semper quaerit, ut ostendat nec aeque nec iure impositum. Nisi forte dicamus quod prohibendo Deus ne ederet, propter periculum videri poterat prohibuisse ne tangeret, tanquam id quod ad eius praecepti transgressionem conduceret. Id tamen in praecepto, quod illis inhibuit Deus, conspieue non videtur; sed mulier illud tanquam indebitum ac minus aequum aggravavit; quod inde etiam cerni potest, quod de eius transgressionis poena dubitavit, cum dixit: Ne forte moriamur : quod certe Deus absolute et non sub dubitationis discrimine dixit: Quacumque hora comederis ex eo morte morieris **. Ipsa vero quoniam praeceptum a Deo Vrr. 4-5 acceptum, cum sibi ex diaboli suggestione displiceret, indebitum ac minus aequum reputavit: de eius quoque transgressionis poena iam decepta dubitavit. Quod ut vidit serpens, tunc subintulit: Dixit aulem serpens ad mulierem : Nequaquam ... moriemini. Scil enim Deus quod in quocumque die comederilis ex eo, aperientur oculi vestri, el eritis sicul dii scientes bonum el malum. Hebraicus Textus: El dixil serpens ad mulierem : Non morle moriemini, quia scit Deus quod in die, qua comedelis ex eo, aperientur oculi vestri el eritis sicul dii scienles bonum et malum. Istud autem sicut dii, potest verti: sicul Deus ; est enim eadem vox, quae supra dicta est: scil enim Deus: D'noN; quamvis vox ipsa ex vi idiomatis hebraici sit vox pluralis. Chaldaeus Paraphrastes vero id vertit: Apparet coram Domino quod in die, qua comedetis ex eo, aperientur oculi vestri el erilis quasi magni sapientes inter bonum el malum. Aben Ezra exponit 5*5; Eritis sicul angeli. Rabbinus Salomon sic locum hunc exponit 5: «Repellit usque: Ef non langelis eum *' ; et dixit ei: quemadmodum non est mors in tactu eius, ita nec in comestione est mors. Sci! enim Deus, etc.: omnis artifex odit filios artis suae **. De ligno comedit et creavit mundum. Et vos eritis sicut dii creatores saeculorum ». Nos vero locum hunc ita exponimus. Nequaquam moriemini. Mendax iste ac mendacii pater, qui cum mendacium loquitur, ez propriis loquitur *, per arma mendacii pergit, sicut et coepit, Deumque, qui summa ac prima veritas est omnisque veritatis auctor et origo, mendacem facit. Nam Deus homini, si lignum vetitum gustaret, certissime mortem comminatus est, dicens: Quacumque... die comederis ex eo morle morieris. Iste vero mendacissime ait: Nequaquam morte moriemini : ut enim mulierem ex eius responsione de subsecutura morte prohibitum. Et sensus qui eruitur ex interpretatione contextus hebrnici Rab. Salomonis est: postquam serpens audivit ex muliere Deum prnecepisse ut neque arborem contingeret, mox eam ad contingendum impullt; cumque videret mulier se nd contactum arboris non statim mortuam esse, serpens dixit : qucmadmodum mortua non es arborem contingendo, neque morieris de fructibus eius edendo. 48) Rab. Salomon ait serpentem his verbls Deum invidiae insimulare, proverbiale illud afferens, ad quod serpentem allusisse putat; *33 DN NIU ]2 $3 (TD D]AR, idest: omnis aritifex odit eos qui eiusdem sunt artificii. Quod, ut alt Fagius, convenlt cum illo: invidet figulus figulo. Col. 116. 49) Io 8, 44. Eritis sicut dli, ctc. Variae Interpretationes. Nequaquam moriemini, etc. Diabolus mulierem non amplius firmiter Deo adhaerentem videns, plus audet, et veracitatem Dei minitantls aperte negat. dubhitantem conspexit, statim ipsam nullo modo futuram asseruit. Deo etiam summo et infinito bono malignitatem invidiamque impegit, dicens: Scit enim Deus quod quacumque die comederitis ex eo aperientur oculi vestri, et eritis sicul dii scientes bonum et malum. Invidet, inquit pessimus hic tentator, vobis Deus ne ea sciretis, quae tamen sunt scitu dignissima, eo modo quo ipse novit, ne in scientia ac sapientia dii ei similes essetis. Sunt autem nobis impensius verba haec consideranda, ut clarius De Hgno 8 Dobis intelligantur simulque percipiamus quam mendaciter et falIoco Ae laciter veteranus iste ac pessimus serpens locutus est. Primo autem appellata esta praemonendum nobis videtur eam arborem, quae scientiae boni et mali Mayse , . : : ex eventu. dicitur, non ante eventum, quod quidem multis 5? placuit, sed post iren hide eventum sic esse vocatam. Nam etsi quando interdixit Deus eam txnarrus? arborem homini, legimus: De ligno autem scientiae boni et mali ne comedas, existimo tamen non iisdem verbis usum esse Deum praecipiendo, quibus usus est Propheta rem gestam narrando; sed aliqua alia nota signavit Deus lignum illud. Nam et mulier interroganti serpenti respondens, non dixit: De ligno autem scientiae boni el mali ; sed: De fructu ligni, quod es! in medio paradisi, praecepit nobis Deus ne comederemus. Propheta vero, iam re perpetrata, declaraturus quodnam esset lignum illud, istam notam, scilicet scientiae boni et mali, de suo interposuit. Etenim si nota hac usus fuisset Deus lignum illud insinuans, procul dubio, nota hac serpentis tentationem et mendacium adiuvasset. Nec etiam vis aliqua ad intelligendum erat in ligno illo, per Necputandum quam potuisset bonum ac malum cognosci, unde vere potuisset arbor illo M scientiae boni el mali nuncupari: cum corporalis omnino esset nec tuise aa. 1n Spiritualem intellectum quid agere poterat. Sed mulier decepta Mic anie a mendacibus verbis tentatoris, qui ex ligni vetiti comestione scientiam (onum et malum; sed muilli promittebat, credidit vim aliquam illi arbori ad intelligendum Mer hoc credi- . : : : . . . dit a tenta. lnesse. Cum enim ait serpens: Aperientur oculi vestri: non utique de fore decep!à i corboreis oculis intelligendum est, cum utique apertos illos haberent, cum vigilarent; sed de oculis cordis, quos non fuisse apertos ad intelTh. Malvenda De Paradiso Voluplatis, cp. 69, pag. 215; Fagius, (col. 70. 103) ; cf. supra cp. 2, not. 88. " ] á ligendum bonum et malum illis verbis indicavit. Aperientur oculi pestri el eritis sicut dii : non aequalitatem divinam his verbis promittit eis; non enim dicit: eritis dii: id enim manifeste falsum apparuisset et incredibile omnino, cum sit impossibile; sed in scientia ac sapientia quandam cum Deo similitudinem ex ligni comestione asserit eis proventuram. Eritis sicul dii scientes bonum el malum: non quod ipsi sapientes non fuerint et docti a Deo, per legem tum naturae tum gratiae in cognitione boni et mali: sed quia eiusmodi cognitio multo perfectior est in angelis et in Deo perfectissima, qui est summa veritas; et propter hoc diabolus curavit excitare in illis inordinatum appetitum scientiae eorum, qui altius scirent, perspicaciusque ac oculatius cuncta intelligerent ac penetrarent, etiam abditissima: Eritis, inquit, sicul dii scientes bonum el malum. Vocabulo usus est ambiguo: ag ap] N quod vel ad ipsum Deum, vel ad angelos accommodari potest; et sic: Erilis scienfes bonum el malum, ut .Deus, vel ut angeli, vel certe, ut Chaldaeus Interpres verissime transtulit: Eritis magni sapienles inter bonum el malum, omnia tum bona tum mala sapientissime perquirentes. Vos, inquit, sortis vestrae contenti estis acceptisque bonis ac donis: cum tamen multa sint multo etiam potiora, ampliora ac excellentiora, quae nec habetis nec concupiscitis, eo quod non cognoscatis ea, nec sint mentis vestrae oculi aperti ad ea videndum et.intelligendum; nec insuper mala cognoScitis, cum non percipiatis, quoniam invideat vobis Deus, nec valde amet aut plurimi faciat; nam multo maiora, potiora et ampliora potuit vobis donare, nec voluit. Invidet etiam quoniam noluit ut ea sciretis, quae sunt scitu dignissima, eo modo quo ipse et angeli norunt; nec communicare voluit quae nihil ipsius intererat retinere penitus; ac ne possitis vel ea bona ampliora cognoscere, quae vobis negavit et retinuit, vel ea mala, propter quae vobis ea negavit — invidiam scilicet et malignitatem ac malum animum in vos [habens], — prohibuit ne de fructu huius ligni comederetis, qui vim habet maximam ad bonum et malum intelligenda, sicuti ego etiam cognosco, qui ex eo comedi et vobis nune, quae per talem esum cognovi, refero. Insuper malitiose ac falso, ne ex eo comedatis, mortem vobis comminatus est, ut vos exterreret; quod invide fecit, qui scit quod quacumque die comederitis ez eo aperientur oculi vestri el eritis sicut angeli ac intellectuales naturae, qui cuncta perspicacissime norunt, sicut et ego, scientes bonum el et quamvis muita scientía dotata, adhuc eminentilorem concupivit, ut Deo similis in cognitione esset. Eritis sicut dli, etc. Diabolus, videns eam ah hoc appetitu iam seductam, magis satagit sd inobedientiam eam impellere, et Deum lpsum invid!ae et malignitatis insimulat, ilius fructus esum prohibentem; malum. Nec verum omnino est quod, si ex eo comederitis, morie moriemini : nam et ego, qui supra lignum hoc ascendi, pluries ex eo coet sie mulleris medi, sicut et nunc comedo — iuxta Hebraeorum sententiam 5!, .. animum con- : : . S . tra Deum jj. DeC tamen mortuus sum; sed per huius ligni esum. maximam boni Tsteiad — et mali sejentiam adeptus sum, sicut me videtis habere. Ita nec vos spernendam divinum — per huiusmodi esum moriemini: sed boni et mali scientiam adipivoluntatem ves Ineitat. Scemuni. Haec sunt verba quae pessimus ille tentator et callidus serpens, mendacissimus semper, ad mulierem dixit ; quibus vehementer mulieris animus exarsit ad illud sublimioris scientiae genus appetendum. Credidit enim serpentinis verbis, unde sequitur: Vr. 6 Vidit igitur mulier quod bonum esset lignum ad vescendum et pulcrum oculis aspectuque delectabile et tulit de fructu illius et comedit deditque viro suo, qui comedit. Textus Hebraicus: Ef! vidit mulier quoniam bonum es! lignum ad comedendum et quoniam desiderabile ipsum oculis et concupiscibile ad. inlelligendum, el tulit de fructu eius et comedit el dedit eliam viro suo secum et comedit. Chaldaeus Interpres ita omnino habet: Et concupiscibile ad intelligendum et dedit etiam viro suo secum. Septuaginta etiam: Kal ópaióy &ott tob xatavonoo: Et pulcra arbor esset ad intelligendum, vel sapiendum. Rabbinus Salomon ita locum hunc exponit 5?; «Et Vidit igitur pigit rulier : vidit verba serpentis et placuerunt ei et credidit ei, quod mulier. Expositio — esset bonum ut essent sicut dii, et quoniam desiderabile oculis, quemMR UE admodum dixerat ei: Ef aperientur oculi vestri ; et concupiscibile ad intelligendum, sicut dixerat ei: Scienles bonum et malum x. Aben Ezra vero inquit : «Vidit mulier in corde suo et concupiet AbenEzrae. SCibile lignum propter intelligentiam et revelationem oculorum. Sensus autem: secum, est quod comederunt simul et revelavit ei secretum serpentis. Et ecce non fuit Adam ignorans, et propterea damnatus est. Et multi dicunt quod lignum scientiae fuit ficus, propterea quod inveniunt: E! consuerunt folia ficus : et si fuit sic, fuisset Scriptura dicens: Et consuerunt folia ligni scientiae. Etiam multi dicunt quod fuit frumentum. Et est rectum in oculis meis, quod duo ligna in medio horti Eden non sunt in loco alio super omnem terram, et unum lignum scientiae fuit generans concupiscentiam coitus; propterea operuerunt se Adam et uxor eius». Nos vero ita exponimus. Vidit igitur mulier, non solum corporeis oculis, sed etiam naturali quodam instinctu, quo coniectamus cibos e terra prodeuntes nostrae esse convenientes naturae et complexioni, quod ceteris etiam animalibus datum novimus, lignum quod esset bonum ad vescendum ; natura quippe non mala erat arbor illa, sed utique bona: mala autem homini fuit quatenus prohibita a Deo, non quod eam Deus sua bonitate ac naturali suavitate destituerit. Nam vere utique ad vescendum suavis erat, a qua non deberet abstinere homo, nisi ob praecipientis Dei agnoscendum supra se dominium ac potestatem, et ob meram Dei voluntatem ; a qua si non abstineret, arbor illa, quae natura bona erat, fieret homini in malum ob suam culpam. Erat insuper lignum illud pulcrum oculis : siquidem in cibo et potu delectatur homo, nedum suavitate propter gustum, sed etiam pulcritudine propter aspectum. Sed insuper aspeclu delectabile, vel, iuxta Veritatem Hebraicam, concupiscibile ad intelligendum ; id autem non vere, sed iuxta mulieris existimationem dicitur, quae serpentinis verbis decepta, id de arbore illa putabat sibique ipsi formabat ut verum. À fructus etiam suavitate aspectusque pulcritudine illius arboris, verum id sibi persuasit esse quod ei serpens dixerat. Ea est concupiscentiae vis tantaeque est energiae, ut ea abstracta et supra rationis limites illecta mulier, vanas sibi species finxerit sibique ipsi praedicarit et crediderit, et quae iniussum sibi a Deo dixerat ne fructum eius arboris tangeret, nedum tetigit, sed accepit, hoc est ex arbore illa excerpsit, e! comedit, Dei praeceptum transgrediendo, virumque suum ad comedendum induxit: Deditque viro suo, postquam ipsa comedit; viro enim persuasit et instigavit porrexitque ut comederet. Qui comedit, non quod verbis tentatoris crediderit verumque illum dixisse putarit, aut deceptus a daemone sit: teste enim Apostolo*, non vir deceptus fuit, sed mulier; sed mulieri persuadenti ac porrigenti ut comederet, prae nimio amore B4) Cf. 1 Tim 2, 14. Quod bonum esset. lignum, etc. Arbor illa natura sua bona quidem erat ad vescendum, mala autem ob Del prohibitionem; et cum pulCherrima esset visui, existImavit mulier íam seducta, etlam ad intelligendum concupiscibilem esse; et ideo comedit dedit- . que piro suo, sleque praeceptum Del violavít et ad peccatum virum quoque suum induxit. Adam bene noverat tentator!s mallgnitatem; sed nolens uxorem contristare, de fructu vetito et ipse comedit. Vr.7 EB! aperil sunt oculi, etc. Expositiones Rab. Aben Ezrae et Salomonis. 'obsistere non valens, ne eam contristaret sineretque a se abire non voti compotem, et ipse comedit. Et aperti sunt oculi amborum. Cumque cognovissent se esse nudos, consuerunt folia ficus et fecerunl sibi perizomata. Textus Hebraicus: Ef! aperli sunt oculi amborum etl cognoverunt quoniam nudi essent, el consuerunt folium ficus el fecerunt sibi subcinctoria. Rabbinus Abraham Aben Ezra inquit 55 quod «expositio 135^, est nota, et ita est: Saccum consui super cutem meam ** : quaerentes subligacula a rebus futilibus, quoniam in ligno subtili fecerunt necessarium sibi. Et postquam comedit Adam de ligno scientiae, cognovit uxorem suam ; et haec scientia est pronomen coitus, et propterea lignum scienliae vocatur. Sic etiam adolescens, postquam novit bonum et malum, incipit desiderare coitum. Lignum autem vifae, quia addit vitam, et vixit Adam annis multis. Et non est dictio o^"y, idem quod: 'y ooy-3y 97: et ecce ita: El servient ooy^, in saeculum 93, Et habitavit ibi in saeculum 5?: et multa alia 9, Et expositores dicunt in versu: Quoniam quacumque die comederis ex eo morte morieris : quod non est creatus in dispositione ut moreretur; sed cum peccavit, sententiata est super eum mors. Et multi quaerunt quid peccavit semen eius. Et haec sunt verba vana, quoniam spiritus unus est homini et iumento, qui vivit et fremit in saeculo isto; et sicut est mors huius, ita et mors istius; praeter partem superiorem, quae est in homine, qua excedit iumenta. Et iam venit quidam medicus excitans rationes seu demonstrationes a priori, quod non est conveniens quod non terminasset Adam vitam ». Rabbinus Salomon?*?': «Et aperli sunt oculi eorum: propter sapientiam loquitur Scriptura, et non propter visum proprie: et finis capituli probat. Ef cognoverunt quoniam nudi ipsi: usurpatur infra, vr. 22: E! vivat po^, in aeternum, significat hic temporis diuturnitatem T 1 cum termino; non perpetuitatem, vel aeternitatem, seu, ut dicitur : Ty" pow b-1y, usque in saeculum et ultra, sicut Ex 15, 18; Domínus regnabit '*1y poy » in aeternum et ultra ; Ps TT TY 40 9 (hebr. 10), 16: Domínus regnabit y" poi. in aeternum et in saeculum saeculi ; Dn 12, TY T 8: Quasi afellae 1y* noxy^, in perpetuas aeternilates. 58) Cf. Ex 21, 6. 59) 1 Rg 1, TY - LI 22. Ex hebraico. 60) Cf. Gn 17, 8. 13; Ex 29, 28; Nm 18, 11; 2 Par 6, 8; Eccie 2, 16; Ez 37, 25. 61) Op. cit. f. 5*, etiam caecus cognoscit quemadmodum nudus est. Sed quid est: Et cognoverunt quoniam nudi essent ? Praeceptum unum fuit in manu eorum, et nudati sunt fide seu fidelitate ». Nos vero ita exponimus. E! aperti sunt oculi eorum : non de corporeis oculis intelligendum id est, sed de oculis mentis, qui clausi erant, ne Dei dona cognoscerent, et praecipue excellens illud donum iustitiae originalis, quo fiebat ut, cum nudi essent, non erubescerent, illius decore decorati. Qua tamen per divini praecepti transgressionem sublata, statim cognoverunt se esse nudos, et vehementer erubuerunt. Tunc enim nudi erant, sed nudos se non cognoscebant; siquidem qui nudus est nudumque se esse cognoscit, erubescit. Cum igitur non erubescerent, nudi quidem erant, sed hoc non cognoscebant: nudi quidem corpore erant, sed non ad erubescentiam; nuditas enim illa propter illam iustitiam non efficiebat effectum suum, praebens indecorum spectaculum, cum per iustitiam illam petulantia carnis cohiberetur, ne effrenis libido vigeret in membris. Eo tamen dono perdito, statim coepit caro spiritui recalcitrare ac contra eum concupiscere et lex membrorum legi mentis repugnare *'*, coepitque concupiscentia prava in membris vigere et illicitos perniciososque motus vehementer exagitare; unde rubore maximo ac confusione suffusi sunt, utque verenda membra, quae verenda prius non erant, operirent, consuerunt folia ficus, et fecerunt sibi perizomata, idest subcinctoria. Confusionem enim ac nuditatis illius ruborem experiri vehementer coeperunt, quam non experiebantur prius, nec cognoscebant quid rubor ac verecundia esset; quam cum per peccatum cognovissent, ut verenda contegerent consuerunt, forte iunco aliquo aut simili, folia ficus. Quam ineptum remedium sibi miseri adhibuerunt! Sed id mera necessitate pro tempore fecerunt, cum tunc aliud in promptu non se offerret. Ut autem quae dicuntur hic melius intelligantur, sunt nobis aliqua exaranda. Et quidem primo: iustitiam illam originalem non fuisse homini naturalem, neque ea quae ipsam consequebantur dona quaeque cum ipsa deperdita sunt. Neque enim naturalia dici possunt quae non veniunt a principiis naturae, sed ex gratuito Dei heneficio eiusque provisione externa. Unde aliquo modo erant supernaturalia 61*) Cf. Rom 7, 28. Et aperti sunt, etc. Peccato commisso et orlginali iustit!a perdita, statim concupiscentia coepit in membr!s vigere, Ideo nuditatem suam cognoscentes erubuerunt et, quo modo potuerunt, selpsos contexerunt. Notandum est primo : Justitia originalis et dona Illam concomitantia non erant homint naturalia, sed ex gratulto Del | beneficio. Attamen quodammodo deposcebantur ex animae innocentís conditione et ex naturse humanae excellentia, praesertim in primo homine, a quo omnes posteri hereditaria successione eadem dona accipere debebant. Secundo : cum essent dona 1lla ex pura ]lí- beralitate Det, gequum erat ut homo aliquo modo monstraret se ílla mererí tam 31bi quam successoribus sula. Hinc divinum praeceptum, quod prímo et principalitar respectu corporis, quanquam respectu animae innocentis et inculpabilis, cui nulla debebatur poena iniuste infligi, aliquo modo deposcebantur ex naturae excellentia ac dignitate, quae hanc iniquam corporis copulam bene componerent cum tali anima, ne eousque miseranda contritio et infelicitas in tanta creatura ob istas duas naturas sibi invicem adversantes, mortalis videlicet corporis et immortalis animae inveniretur; ne corruptibile corpus animam aggravaret 9?, ac per ea dona esset corpus animae subditum et vires inferiores rationi. Quare debebantur quodammodo dona illa naturae: praecipue tamen ac principaliter in illo primo parente, qui primus erat huius naturae susceptor et propagator; nobis vero secundario potius et in ipso ac per ipsum, qui omnes ab uno illo derivamus. Iustitia ergo originalis et quaecumque ipsam consequebantur humanae naturae secundum quandam rationem in illo primo homine debebantur. Cum autem per ilum hominem omnes posteri naturam accepturi essent, congruum omnino fuit ut et illa bona, quae naturam quodammodo consequebantur ad reddendum illam perfectam et integram, per illum posteri acciperent. Quare his donis exornatus primus homo fuit, eaque accepit a Deo et pro sua universa posteritate, ut omnes ab eo propagati natura, veluti quadam hereditaria successione donis illis potirentur. Secundo, considerandum est quod, cum supradicta dona non essent naturalia, sicut quae a principiis naturae veniunt, sed ex gratuito Dei beneficio tanquam naturae convenientia benigne ab eo elargita, cuius perfecía sunt opera *?* et qui super omnia pius est et misericors ac bonus, bonum sane nec aequum erat sine aliquo gratitudinis merito nobis conferri. Eapropter statuit cum primo homine pactum, ut per obedientiam alicuius praecepti divini a libera Dei voluntate procedentis, ac subiectionem recognoscendae divinae potestatis ac dominationis exposcentis, ea sibi ac nobis homo ille servaret, Statuit autem pactum huiusmodi cum homine Deus, cum ei mandatum illud inhibuit, dicens: De ligno... scientiae boni et mali ne comedas ; in quocumque enim die comederis ex eo morle morieris. Cuius legis ac pacti expressio rigorose consideranda est et iuxta tenorem verborum, cum huiusmodi pacta et statuta suapte natura sint stricti iuris. Et primo quidem: quoniam dona illa principaliter in primo illo viro naturae humanae in posteris servabantur, propterea cum homine illo principaliter pactum init eique praecipue praecipit, dicens: Ne comedas. Quamvis per illum mulieri quoque praeceptum hoc iniussum sit, quoniam vero cum viro principaliter initum est, hinc est quod, si sola mulier pactum illud fregisset praeceptumque transgressa fuisset, non fuissent illi nec naturae humanae subtracta collata dona; sed solum ipsa gratiam amisisset, illud scilicet coeleste donum, quod animam Deo gratam et amicam reddit et cum crimine convenire non potest. E converso autem si solus Adam peccasset, illa praevaricatio etiam Evae coniugi et universis posteris obfuisset, quoniam cuncta dona amisissent; sicut vere propter solum Adae peccatum amisimus. Nec tamen putandum est propter quodcunque Adae peccatum obnoxium fuisse humanum genus ut ea dona perderet, sed propter illam solam comestionem. Peccavit enim antequam comederet interiori actu praebendo consensum ut praeceptum transgrederetur: elationis etiam ac superbiae peccato; et nihilominus non cognovit se esse nudum, quia non fuit spoliatus iustitia illa originali, nisi postquam comedit, iuxta verbum Domini Dei: In quocumque die comederis. Non enim inquit: In quocumque die peccaveris morle morieris : sed: In quocumque die comederis; nec utique erubescentiam senserunt, nisi postquam uterque comedit. Tertio: considerandum maxime est primariae illius transgressionis effectum, ipsam videlicet iustitiae originalis ac consequentium donorum spoliationem consequentemque erubescentiam, non ex vi aut illius cibi vel comestionis natura fuisse; alioqui ipsa mulier, quae prius comedit, sensisset erubescentiam illam seque nudam cognovisset; non sensit autem nisi post comestionem Adae. Ergo non ex natura fructus illud contigit; sed ex vi illius pacti, quod statuerat Dominus Deus cum homine, ut quamprimum pactum illud fregisset praeceptumque transgressus fuisset, pro se et pro universa sua posteritate universa dona illa amitteret. Ex ea etiam lege et pacto, quod inter Deum et Adam intercessit, eventum est ut eo delicto et praevaricatione universum genus humanum labefactaretur. Siquidem illa dona eo pacto accepit a Deo, ut per illius praecepti observantiam ea sibi perpetuo et nobis datur primo homini, cui dona illa principaliter data fuerunt, tanquam primo principlo generis humani. Non ob quodcunque peccatum dona illa Adam amlissurms erat, sed tantum ob transgresslonem huius praecepti. "Tertio: amissio Justitiae origlnalis evenit ex violatlone pacti, quod Deus cum homine statuerat, tanquam auctore et capite generis humani; Ph EXPLANATIO IN GENESIM Wbecnemmwe 32fvuTObl per transgressionem vero et sibi et nobis irrecuperabiliter MN Me qAmütteret, maximo suo et nostrum damno, cum reatu etiam ad um eun perpetuam damni poenam, cui universum genus humanum obnoxium semper fuit ex vi propagationis et generationis. Nec aliunde nisi ab ea lege is reatus advenit nobis Adae filiis; quemadmodum quod ex adulterio natus a sua nativitate sit irregularis, non aliunde ex vi ius pa- 1d. nisi a lege id statuente venit. Convenientissimum tamen fuit ut js oe A ue eia quemadmodum per primum hominem nos ea dona quodammodo erat tum iwa-.. paturae debita accepissemus, si praeceptum servasset, ita et per stitiam orlgi- * nalem tumreaillum. ea amitteremus, cum illud transgressus sit; ac sicut per illum "M sens ^ filii gratiae et omni dono ac divino munere ornati nasceremur, ita nune quoque per illum /ilii irae ** et omni bono spoliati nascamur. Sicut autem ** iustitiae originalis donum in eo vel maxime manifestabatur quod, cum nudi essent, non erubescebanl; ita nunc quoque per praecepti transgressionem manifeste cognoscitur ablatum; quia cum lignum illud comedissent, statim aperti sunt eorum oculi et cognoverunt se esse nudos, quod ante non cognoscebant, vel potius nuditatis confusionem et erubescentiam non cognoscebant: et ad hane cognoscendam aperti sunt eorum oculi, quia prius agnoscebant quidem se esse nudos, non tamen erubescebant; nunc autem erubuerunt ef consuerunt folia ficus, ut verenda operirent, ne tanta confusione et erubescentia suffunderentur. Vr.8 Et, cum audissent vocem Domini Dei deambulantis in paradiso ad auram post meridiem, abscondit se Adam el uxor eius a facie Domini Dei in medio ligni paradisi. Textus Hebraicus: E! audierunl vocem Domini Dei ambulantis in horlo ad ventum diei, el abscondit se Adam el uxor eius a facie Domini Dei in medio ligni paradisi. Chaldaeus Paraphrastes vertit: Ad quielem diei ; Septuaginta: Circa vesperum; Hebraeorum nonnulli 5: Ad respiralionem diei. Hune locum diversimode interpretantur Hebraeorum doctores. Aben Ezra hanc deambulationem voci Dei tribuit 5, nides h. l. 66) Op. cit. f. 5*. sicut dicitur: Voz eius sicul serpens ambulabit "; et: Voz buccinae ambulans9?, etc. ldem etiam refert dixise Rabbinum 1onam quod Adam ipse ambulabat per hortum. Rabbinus Salomon vero ad Deum refert *?, qui ambulabat in horto. Idem etiam illud ad ventum diei, exponit ut sit ventus, quia sol occubuerat inde. Rabbinus Iona": Ad respirationem diei, idest tempore quo est respiratio et refrigerium diei, idest refrigerium aeris. Rabbinus D. Kimchi inquit? quod potest etiam exponi: ad ventum f[flantem, idest tempore quo declinat dies, quo flat ventus. Nos vero ita exponimus. E! cum audissent vocem Domini Dei. Non est putandum secundum JDivinitatem, quae hic de Domino Deo dicuntur, debere intelligi. Deus enim neque corpus habet, ut inde per organa et instrumenta articulatum vocis sonum emittat, ut quod dicit a nobis intelligi possit; nec etiam pedes habet, quibus ambulet corpusque ex loco in locum perducat; nec loco continetur, ut deambulans sit modo ubi non erat prius, qui omnem locum continet et implet, ut nusquam non adsit illius praesentia. Ista ergo Dei tum locutio tum ambulatio, non secundum formam deitatis intelligenda sunt, sed in aliqua similitudine creata Deum repraesentante credibile omnino est factam fuisse et in ea per angelum ipsi homini locutum fuisse Deum; quemadmodum et Abrahae? et Moysi ?? multisque * aliis legimus et apparuisse et locutum ' esse. In ea ergo forma ac similitudine ambulans Deus per paradisum ad auram post meridiem, locutus est homini per angelum quidem sensibiliter et externe articulata voce in corpore assumpto: per seipsum autem locutum esse intus in mente per internam inspirationem. Venit autem ad eos Deus ad auram pos! meridiem, quod levem ventum significat, qui, inclinato sole, consuevit dulciter spirare ad diei, idest nd cum ventum, unde sol occidit, qui est occidentnlis». Addit nutem quod Adam ct Eva [r'"vwy3 n0, se rebellarunt hora decimn, idest dunbus horis ante occasum solls. T tum cum ad vocem. 72) Ct. Gn 13, 14-15, 1 sqq.; 17, 1-18, 1 sqq. 73) Cf. Ex 3, 2-4, 1 sqq. ; 6, 1-7, 1 sqq. 74) Cf. Gn 16, 1 sqq.; Ios 1, 1 500. 3, 7 sqq.; Idc 2, 1 sqq. ; 6, 12; 2 Rg 24, 16; 1 Par 21, 18; Iob 3, 25 sqq. Ad auram post meridiem, etc. Expositio huius versus luxta Rabbinos Aben Ezrnm, Salomonem, Ionam et Dnvid Kimch!. E! cum audisseni, etc. Hae Dei tum denmbulatio tum locutio, non materialiter intelligendae sunt, sed Deum sub aliqua formn per angelum nppnruisse cet locutum fuisse. Post meridiem venit Deus, quin ea hora, qua primus Adam peccavit, secundus Adam in cruce sublatus est. Quem venientem sentientes, Adam et uxor cius se nbsconderunt. Vrr. 9-10 recreandum ab aestu; unde recte in hebraeo habetur: Ad ventum diei,'seu ad respiralionem diei, qui, quia inclinante iam die fieri consuevit, propterea Chaldaeus Interpres ad quietem diei vertit, Septuaginta vero, ad vesperum, sive circa vesperum. Nam circa meridiem volunt quidam "5 commissum fuisse ab Adam peccatum, quo etiam tempore, ut illud auferret, sublatus est Christus in crucem. Venit ergo ad illos Deus circa vesperum et inclinationem diei, quibus iam sol gratiae et divini luminis occubuerat et iam in peccati et miserandae confusionis tenebris erant. Venit autem cum placido vento, quia non in furore et vindicta, sed cogitans cogilaliones pacis?9, ut eos e peccati tenebris erueret lumenque divinum et gratiam perditam daret. At vero quoniam conscientia laesa facit hominem timidum, sentiens Adam adventum eius, quem se noverat graviter offendisse, abscondil se Adam et uxor eius a facie Domini Dei in medio ligni paradisi ; quod non de vera Dei facie intelligendum est, a qua nemo se potest abscondere: sed ab ea utique facie illius similitudinis, in qua ei Deus consueverat apparere et per angelum loqui. Ab eo enim, cuius sentiebant adventum, fugientes, se abscondebant. Probabilissime tamen crediderim in ea forma homini apparuisse, cum spiritu illo levi ac placido, in qua misericors ac clementissimus venturus erat, ut hominem redimeret ac salvaret. Ipsi vero Dei vocem extrinsecus audientes, qua eos vocabat, ipsumque Deum intrinsecus in ipsorum conscientia sentientes, qui eos reprehendebat et ob oculos merita supplicia ostendebat provocabatque ad poenitentiam salutarem, ut ab eo misericordiam implorantes obtinerent, in medio ligni se absconderunt, idest inter medias arbores densaque nemora paradisi, eum subterfugere quaerentes, qui sensibiliter ad eos veniebat. Clementissimus vero Deus eos prosequitur, misericordia motus?" super eos: Vocavitque Dominus Deus Adam et dizit ei : Ubi es ? Qui ait: Vocem tuam, Domine, audivi in paradiso et timui, eo "* quod nudus essem et abscondi me. Christiana, lib. 2, ibid. 88, 123; Moses Bar-Cepha De Paradiso, part. 1, cp. 28, Ibld. 111, 578; S. Beda Iezaem., lib. 1, (P. L. 91, 50); Rabanus Maurus Comment. in Gen., lib. 1, cp. 16, !bid. 107, 492; Strabus Glossa Ord. in Gen., ibid. 113, 93; Angelomus Comment. in Gen., Ibid. 115, 138; Rab. Salomon ut supra not. 69. 76) Ier 29, 11. 77) Lc ^7, 13. Textus Hebraicus: Et vocavit Dominus Deus Adam el dixit ei: Ubi tu ? etc. Videns clementissimus Deus hominem praecipitem ruisse peccato, cupiensque illum e peccato suo educere, illum alloquitur, dicens: Adam, ubi es ? Non ex ignorantia quaerit Deus, quasi ubi erat nesciret, cui sunt cuncta praesentia; sed ut Adam ipse consideraret ubi esset, in quo statu in quamve se coniecisset conditionem, in quam miseram sortem se praecipitem cum tota familia et posteritate sua dediderat, et ita ad poenitentiam provocaretur, culpamque agnosceret et confiteretur humiliter, ac ut ex eius responsione illum peccati sui argueret. Adam, ubi es ? Ubi es fu, cuius memor ego, ex infinita bonitate mea, natura tam excellentem ac prope divinum creavi: quem visitans maximis donis ac muneribus ditavi et exornavi: quem ego paulo minus ab angelis, et quid dico ab angelis? — cum eorum sodalem ac concivem creaverim, — a Deo paulo minus minui et super omnia opera manuum mearum constitui: cuius pedibus universa subieci, oves el boves universas, insuper el pecora campi, volucres coeli el pisces maris, qui perambulant semitas maris: quem ego gloria el honore?9? coronavi ac nullius alius praeter me ditioni subegi. Adam, ubi tu ? Quomodo cum in honore esses non intellexisti, sed antiqui serpentis Luciferi ditioni te subiecisti? Ubi sunt maxima dona, quibus te exornavi? Quis te omnibus illis bonis expoliavit, quae tibi ego ex mea benignitate donaveram? Quomodo te iumentis comparasti et similis factus es illis? *? Adam, ubi es? Videtur mihi his verbis citare hominem Deus, ut praesens compareret et facti rationem redderet, ut in hoc iudicii ratio admoneatur, quae non debet in criminosum ferre sententiam, nisi fuerit prius legitime citatus, interrogatus et convictus. Híomo autem, facti rationem praestare non valens, summovit se et abscondit coactusque respondere, nesciens quo se verteret, dixit: Vocem iuam, Domine, audivi . . . el timui, eo quod nudus essem. Non recte verborum Domini sensum percepit. Interrogavit enim illum Deus ubi esset, non ignorans, sed ut per hoc statum suum agnosceret homo et erratum humiliter confiteretur veniamque exposceret. Ipse vero de loco interrogatum se autumat responditque se inter medias arbores latere, inter quas Vocavitque Dominus, Adam, etc. Eos tamen Deus misericors prosequitur, cupiens c peccato educere, et ad poenitentiam provocare. Deus en!lm Adam ante faciem suam vocans, ad confessionem culpae eum gsdducere vult. Vocem tuam audivi, ctc. ld Adam non intelligens, ob ruborem suae nuditatis se abscondisse respondit. Vr. 11 Quis enim indicapit, libi, etc. Non exprobrans necasseverams, sed quasi indagans et quaerens prosequitur Deus, ut homo sponte reatum suum confliens, veniam consequi mereatur. Vr. 12 suam nuditatem, quoquomodo posset, operiret, ne cum maximo suae nuditatis rubore coram Deo astaret. Cui dizit Dominus: Quís enim indicavit tibi quod nudus esses, nisi quod de ligno, ex *! quo praeceperam tibi ne comederes, comedisti ? Textus Hebraicus : Quis indicavit tibi quod nudus tu ? Nunquid ex ligno, quod praeceperam tibi ul non comederes ex eo, comedisti ? Adhuc videtur exposcere Deus ab homine ut peccatum suum confiteatur, ut veniam mereretur accipere. Quis, inquit, nuntiavit libi quod nudus esses ? Nam et ante nudus eras et non erubescebas. Quid nunc est quod nuditatis tuae tanta confusione et erubescentia suffunderis? Quidnam est quod tuos aperuit oculos, ut te confusibiliter et cum rubore maximo nudum cognosceres? An ex ligno, quod tibi praeceperam ut nec quidquam ex eo comederes, comedisti? Non enim aliunde poterat id tibi contingere. Nunquid ergo praeceptum meum transgressus es? Hune sensum videtur praeseferre Hebraica Lectio, ut delicti humilem confessionem ab Adam suis verbis exculpere voluerit Deus; delictum enim non quasi factum ipsi obiicit, etsi factum ipse probe norit; sed an factum sit ab eo interrogat. Non enim inquit, causam quam suae nuditatis quaesierat reddens: Quia de ligno, de quo praeceperam tibi ne comederes, comedisli: sed: An de ligno, quod tibi praeceperam ut non ex eo comederes, comedisii ? Non asseverat, sed quaerit, ut proprio ore peccatum suum confiteretur homo ; per quam confessionem et veniam consequi mereretur, et culpam agnoscens, poenitentiam a Deo impositam humiliter acceptaret eique subiiceretur. Quam instanter ab initio Deus humilem peccatorum confessionem expostulavit ab homine, et quam mirum in modum in eo humiliationis genere complacet sibi Deus! Respondet homo interrogationi divinae, percipiens quid Deus exposceret. Dixilque Adam: Mulier, quam dedisti mihi sociam, dedil mihi de ligno, el comedi. Hebraicus Textus: Mulier, quam dedisti mecum. Percipit Adam quid a se exposceret Deus; non tamen ingenue peccatum suum confitetur, sed et defensionem pro se adhibet seque excusat et in Deum quodammodo culpam suam retorquet. Mulier, inquit, quam dedisti mihi sociam, dedit mihi ... , el comedi. Excusationem et defensionem primo adhibet, cum culpam confitetur. Tu, Deus, inquit, mulierem dedisti mihi, quae mecum esset, ut esset mihi solatio, de qua ipse dixisti: Faciam ei adiutorium simile sibi ?. Haec autem facta est mihi causa ruinarum; si enim ipsa non fuisset, non utique peccassem: siquidem de fructu ligni, de quo praeceperas mihi ne comederem, comedi et peccavi et me peccasse agnosco. Non tamen ego accepi de fructu ligni, sed ipsa tulit de fructu eius et comedit et dedit mihi ut comederem, et ab ea persuasus et compulsus comedi. Eam tamen tu dedisti mihi, quoniam dixisti non bonum mihi esse solum 8 et sine ea; et ecce nunc facta est mihi in maximum malum et damnum! Ecce quomodo, priusquam culpam suam ingenue confiteretur, excusationem et defensionem praefert ac in Deum, quoquo pacto potest, culpam retorquet, eamque sui criminis inculpare nunc non veretur, cuius amore prius, ne eam contristaret, praeceptum Dei transgredi est ausus. Sed profecto omni excusatione caret; Deo enim oportebat eum obedire eiusque praeceptum servare, et non mulieri: eam enim non dominam a Deo accepit, sed sociam, coniugem et subiectam suo domino. Modo dominis obedire oportet, non sociis aut subiectis, quibus imperare potius oportet; et si ab ea ad esum persuasus est, peccatum illud in ipsum etiam flectitur, qui passus est ab ea persuaderi, cum secus potuerit ac debuerit eamque arguere potius et corripere, quam audire. Nec utique debuit unquam, ne contristaret mulierem, contristare Spiritum Sanctum **; et si eam nunc accusat ut criminosam, debuit prius eam corripere et, cum delinqueret, reprehendere: imo ne comederet cohibere. Non enim eousque cara sibi esse debuit ac dilecta ut, ne eam contristaret, sineret in Dominum Deum peccare et propter ipsam ipse quoque idem crimen committere. Illius ergo criminis est particeps nedum non prohibendo, verum etiam multo gravius sectando; quapropter seipsum de peccato excusans magis peccatis obvolvit peccatumque peccato cumulat. Mulier, quam dedisli mihi, etc. Adam autem peccatum suum quidem confitetur, sed se excusando et uxorem nccusando et in Deum quodammodo culpam retorquendo. Attamen vir co magis inexcusnhilis npparet, quia mulierem corripere et n peccato cohibere debebat. Deus autem misericordia motus, oblurgantia verba ultra parcens, ad mulierem serTonem convertit. Vr. 13 Serpens decepit me, Mulier vero pariter se excusans, culpam suam 1n serpentem retorquet, Haec omnia poterat Deus in illum miserum acerrime exprobrare, et tum maxime quod Dei similitudinem appetiisset luciferiana arrogantia elatus. Deus autem misericors et clemens, magno misericordiae suae spiritu cohibitus, pepercit ne qui satis agitabatur conscientia criminis et nuditatis opprobrio ac poenarum formidine, si quid adhuc terribilius voce Dei adiungeretur, in desperationem praeceps ferretur ac diceret: Maior es! iniquitas mea, quam ut veniam merear ! 55 Tum etiam quia, licet peccatum non sit plene confessus, ut debuit 9, tamen ex parte eius vera responsio elevabat culpam: tametsi non aboleret, sed urgens adhuc obiurgationibus ratio esset; ideo satis hactenus ab eo habuit sermonemque suum ad mulierem convertit. Et dixit Dominus Deus ad mulierem : Quare hoc fecisti ? Quae respondit : Serpens decepil me, el comedi. Textus Hebraicus.: Ef! dizit mulier : Serpens sublevavit, seu abduzit. Chaldaeus Interpres: Errare me fecit. Septuaginta: 'O bp 3zárqoé" ye: idest: Serpens decepit me, sicut nostra E ditio habet. Non factum an sit interrogat Deus, cum de facto constet; sed cur factum sit: Quare hoc fecisti ? Audisti, inquit, virum in te culpam transferentem et omnia tibi ascribentem, quae illi in adiutorium data es, atque ideo condita ex carne eius et ex ossibus eius, ut tuis solatiis illum foveres: facta es autem ei tuo delicto in maximum malum miserandamque iacturam minarum. Cur hoc fecisti? Et cur tibi et viro tantae ignominiae facta es auctor? Ipsa vero perterrita, peccatum suum defendit et in serpentem culpam retorquet: Serpens, inquit, decepif me. Ut sicut vir culpam in mulierem reiecit, dicens: Maulier... dedit mihi et comedi ; ita et mulier, nullum effugium inveniens, fatetur factum, sed in serpentem transfert: mala, inquit, illa bestia hunc nobis lapsum attulit, illius nos perniciosum consilium in hanc nos confusionem adegit: ille me decepit, e comedi ; non coegit, sed decepil. Nec vir se coactum dicit, sed: Mulier... dedit mihi et comedi ; dedit solum, non coegit, non vim fecit; ista vero: Decepit, inquit, non coegit; nusquam enim necessitas et violentia, sed voluntas et arbitratio. Inimicus enim nostrae salutis opera huius malae Vrr. 14-15 bestiae usus, consilium dedit et decepit, non vim fecit neque coegit, sed pernicioso consilio fraudem suam opere compleri fecit. Deus autem, etsi mulierem sic respondentem potuisset multipliciter redarguere et acerrime exprobrare, illius verbis contentus non coegit ad plura. Postquam illius mali auctorem invenit, serpentem aggreditur eique poenam intentat. Et ait Dominus ad serpentem : Quia fecisli hoc, maledictus es inter omnia animantia el bestias terrae : super pectus tuum gradieris et terram comedes cunctis diebus vitae tuae. Inimicitias ponam inter te et mulierem, eli semen tuum et semen illius ; ipsa conteret caput tuum, el tu insidiaberis calcaneo eius. Textus Hebraicus: Maledictus tu prae omni iumento et prae omni beslia agri : super ventrem tuum incedes el pulverem comedes omnibus, etc. Inimicitias ponam inter te et inter mulierem, et inter semen tuum et inter semen illius ; ipsum conteret tibi caput, et tu conteres ei calcaneum. Ita et Chaldaica Lectio habet omnino, praeter illud: Inimicitiam ponam inter te el mulierem, et inter filium tuum et inter filium eius ; ipse recordabitur libi quid feceris ei ab initio, el tu observabis eum in finem. Targum Ierosolymitanum àd dies regis Messiae hunc locum refert 88, Pro huius loci clariore intelligentia animadvertendum est quod supra quoque initio capitis praemonuimus ?*, videlicet per serpentem non animal solum aut daemonem debere intelligi, sed utrumque, daemonem scilicet et serpentem; daemonem, qui per serpentem loquebatur eiusque ministerio utebatur ad tentandum: serpentem vero sicut instrumentum eius, per quem sua maleficia perpetravit. Iccirco cum hic Deum legimus in serpentem has poenas animadveret prae omni fera agri: super ventrem tuum eris dcambulans et pedes tui decurtabuntur et pellem tuam eris exuens simul intra septem annos et venenum mortiferum in ore tuo, ct pulverem comedes omnibus diebus vitae tuae. Quin inimicitias ponam inter te etinter mulierem, inter semen filii sui et inter semen filiorum eius ; et erit quando erunt fllii ipsius mulieris servantes praecepta legis, operam dabunt ut percutiant te ad caput tuum. Cum autem relinquent praecepta legis, studebis ut mordens eos in calcaneis ipsorum : verum Illis erit medicina : quia medicinam adhibebunt calcaneo in diebus regis Messiae s, Apud Io. De La Haye Biblia Marima Versionum, t. 1, pag. 477. 89) Cf. pag. 254. quem Deus aggreditur, nolens ultro mulierem redarguere. Quia fecisti hoc, maledictus es, etc. Haec Del verba diriguntur ad daemonem serpente, cul Deus pocnam infligit pro meritis sIne ulla interrogatione, quia dinbolus lam irremissibiliter condemnatus est. Non tantum diabolus, sed el serpens animal maledicíitur, cuius lingun dinbolus usus est nd tale flagitium perpetrandum. tisse, in utrumque animadversum esse supplicium intelligere debemus, Et sicut per animal serpentem daemonem intelligimus, propter proportionem quandam et analogiam, quae inter utrumque reperitur; ita quoque per poenas sensibiles, sensibili serpenti inilictas, eas pari modo, quae intellectuali serpenti diabolo inflictae sunt, perscrutari debemus; et eo magis quo ea, quae hic videntur iuxta litteram a Deo inflicta serpenti animali, et si vere, non tamen principaliter ad animal, sed ad serpentem diabolum directa sunt. Et dixit Dominus ad serpentem, idest diabolum: Maledictus tu. Dominus Deus ad huius facinoris inquisitionem a viro interrogans incepit et pari modo ad mulierem transit, ut ipsi peccatum suum agnoscentes, Deo responsa dantes, culpam confiterentur et veniam acciperent; quoniam remissibile utique fuit peccatum illud et per poenitentiam ac humilem confessionem lui poterat, quam illi, ut poterant, facere debebant; siquidem concessum est eis acceptabile tempus et dies salulis 9, ut dignos fructus poenilentiae ?: agerent. Postquam vero a muliere accepit Deus quis eius mali princeps auctor fuerit, ut ad serpentem ventum est, non iam illum dignatur ut responsum ex eo audiat, sed poenam intentat. Non venit in iudicium serpens quasi reus, qui se posset defendere; peccato enim iam obfirmatus irremissibiliter erat et iam damnatus et ut sempiternus hostis declaratus, in quem non aliud cogitatur, nisi ut affligatur pro meritis. Unde statim dicitur: Quia hoc fecisti, maledictus eris inter omnia animantia el bestias lerrae. Cum autem ad serpentem sensibilem haec etiam dirigantur et infligantur, mirum videri non debet, quod Dominus ad brutum sermonem dirigat, quasi non intelligat quae dicuntur; nam et alibi legimus locutum fuisse Deum ad piscem, apud Iona m ?*: significat autem locutio huiusmodi divinae voluntatis expressionem per exteriores effectus. Vel: Malediclus tu prae omni iumento el prae omni beslia agri. Serpens animal, a quo nobis ad daemonem allegoria sumenda est, manifeste huius sortis conspicitur, maledictus, idest execrandus et detestabilis ac exhorrendus tanquam insidiator homini, et venenosus prae omnibus iumentis et bestiis agri. Etsi autem serpens suapte natura execrandus est, crevisse tamen in illum hanc maledictionem et execrationem postquam diabolus usus est lingua illius ad tam grande flagitium exercendum, existimare utique convenit. Non solum enim nocentes nobis odire solemus, sed instrumenta quoque, quibus nocent. Nam cum diabolus, huius animalis opera usus, malum illud consilium attulerit, iccirco hanc in illum poenam animadvertit Deus; sicut dementissimus pater, qui eum puniens, qui praedilectum filium suum occidit, et gladium quoque et ensem eius, quo filius occisus est, destruit et in multa frusta concidit ac frangit; ideo maledictus tu . . . prae omni bestia agri. Hinc licet advertere ante peccatum animalia maledicta non fuisse; nam si serpens post peccatum maledictus est, et non solum maledictus, sed maledictus prae cunctis bestiis agri et iumentis, haec utique ante peccatum maledicta non erant; post peccatum vero maledicta sunt, cum nullum fere sit animal, iumentum vel bestia, quod homini quoquo pacto nocumentum inferre non possit, quo modo huic maledicto subiacent, ut sint homini formidanda, multa autem execranda et exhorrenda, super omnia autem serpens. Verum si is, qui ut instrumentum ministravit, tantam indignationem expertus est: quale supplicium datum est diabolo? De eo multo verius dicitur: Quía fecisti hoc, maledictus tu prae omni iumento el bestia campi. Non tamen ea nunc damnatio diaboli dicitur, quae ultimo iudicio reservatur, de qua Dominus dicit: Jie... in ignem aelernum, qui paratus esl diabolo et angelis eius ** : sed ea poena eius dicitur, qua nobis cavendus est: Maledictus es inter omnia iumenta el bestias terrae *, imo prae omnibus. Multa, inquit, animalia ferocia, indomita et saeva nimis ac bestiae crudeles et atroces homini inimicantur in eumque saeviunt: aspides, basilisci, dracones, tigrides, ursi, lupi rapaces, leones et pleraque alia sunt homini maledicta suntque ei execranda, exhorrenda, extimescenda, et fugienda procul, quae possunt ei mortalis vitae exitium afferre. Tu autem prae omnibus his homini maledictus es, ei multo magis execrandus, detestandus, exhorrendus, extimescendus, cavendus ac fugiendus ac eo magis, quo ei venenatis verbis et letali poculo, nedum corporeae vitae exitium attulisti, quo in omne hominum genus mors ingressa est, verum Cum serpente omnes bestiae maledicuntur; sed prae omnlbus diabolus in serpente maledicitur, qui prae omnibus feris magis execrandus et Ccavendus declaratur ; quippe qui nedum corporalem necem, sed et spiritualem et aeternam humano generi intulit et Inferre non desinet, summo od!o in hominem exardescens. Super pectus fuum gradierís, etc. Hebraei asserunt serpentem ante peccatum pedes habuisse. Idem sentiunt Io. Chrysostomus etiam sempiternae mortis reum et peccati mancipium reddidisti et spiritualis vitae, quae in gratia et caritate consistit, exitium ei mortifero tuo veneno praebuisti. Quare multo magis te execrari, detestari, exhorrescere et fugere debet, quam cuiusvis venenatissimi colubri faciem, aut draconis pestilentissimi flatum vel basilisci aspectum. Haec enim suo veneno temporalis vitae hominem deperditum faciunt: tu vero spiritualis, quae in gratia et caritate, et aeternae, quae in beata gloria, in summi boni visione ac fruitione consistit, eum deperditissimum reddis; et si tibi permitteretur ad libitum, temporalis quoque vitae multo crudeliores et atrociores poenas, afflictiones et tormenta, multoque terribilius ac saevius praeberes exitium, ut clare conspicitur dum permittitur tibi ex libito, quam saevissima quaevis ac immanissima bestia inferre ei aliquando posset. Ideo maledictus tu ei, qui tanquam crudelissimus et atrocissimus leo rugiens et truculentissima bestia semper circuis, quaerens ut eum devores *5: prae omni iumento et bestia quamvis cruentissima, quae omnia, etsi natura multo inferiora, praeposita tibi esse hac lata sententia declaro, quia illa quod suapte natura eis competit, non ex vitio, sed ex naturae conditione faciunt suumque statum, in quo ea posui, infallibiliter servant. Tu autem quidquid facis, tuo vitio facis: cum e sublimi illo immarcescibilis gloriae statu, in quo ego te posui, tuo vitio et peccato excideris, nec tuum servaveris principatum ?*; ideo ea nunc tibi praepono: Maledictus tu prae cunctis iumentis et bestiis terrae. Sequitur deinde: Supra pectus tuum gradieris et terram comedes omnibus diebus vitae tuae. Serpentinum animal, quo diabolus usus est, manifeste huius est sortis et conditionis suapte natura. An autem ante acceptam maledictionem eiusmodi, ut nunc cernitur, eius natura extiterit, non est usquequaque evidens et constans. Hebraeorum doctores, ut in Jalkut legitur** et Rabbinus Salomon quoque dicit 4, asserunt pedes quidem prius habuisse serpentem; per hanc autem Domini sententiam praecisos ei fuisse, ut non super pedes amplius, sed super pectus suum graderetur. Divus loannes Chrysostomus id etiam asseverare videtur ?9?, ut aliam halymitanum, supra not. 88; Bereshit Rabba, pag. 186; Gloseffo Flavio Delle Antichità Giudaiche, lib. 1, cp. 3, f. 3*. 98) Op. cit. f. 5*. 99) Hom. 17 in Gen., (P. G. 53, 142-143). buerit serpens formationis figuram post hanc maledictionem. Idem etiam Hieronymus in Quaestionibus Hebraicis 9», Alii vero secus existimant!?, quoniam nihil peccavit serpens: quare ergo haec ei poena infligitur? Et ridiculum putant opinari alium fuisse serpentis gressum ante acceptam maledictionem, cum reptilia Deum ab initio creasse Moyses clarissime dixerit !??, Mihi vero priorum sententia multo probabilior apparet, ut, etsi nihil peccarit serpens, sed per illum diabolus solus execrandum illud facinus perpetrarit, ad illius tamen sceleris detestationem et execrationem serpens quoque, quo ut instrumento usus est satanas, tantam expertus sit indignationem; ad eum modum quo Dominus iussit de iumento, cum quo aliquis horrendum illud et innominabile peccatum contra legis naturalis iura commiserit, cum eo simul comburi !*5; ad quem modum etiam in Deuteronomio ''*, de civitate a cultu Dei aversa praecipitur, ubi et non solum homines poenas mortis iubentur luere, sed iumenta quoque occidi et suppellectilia comburi. Similiter in 7 Samuelis!€5 de Amalecitis, ob peccatum a suis patribus longe ante perpetratum, praecipitur non solum viros occidi, sed et mulieres et parvulos et lactentes, boves et oves et quaecumque illorum erant. Haec omnia ad peccati detestationem, execrationem et horrorem iussa sunt, ut cum peccatoribus ea quoque, quibus ut instrumentis ad perpetranda peccata usi sunt, simul exterminarentur. Quid ergo mirum si serpenti etiam hic huiuscemodi poenae infliguntur, cum tam horrendum et execrandum Ííacinus per illum diabolus commisit? Immutatio ergo haec in serpentis natura Deo auctore facta est, qui talem ei poenam intentavit, quae omni tempore duret; ut sui spectaculo omnibus posthac futuris exemplum sit, ne ultra pestilens illud audiatur consilium neque locus concedatur dolosis ipsius insidiis: atque ut eum, quo ut instrumento usus est diabolus, tantam expertum indignationem videntes, intellectu percipiamus poenas, quae diabolo, eius sceleris principali auctori, inflictae sunt a Deo. Unde et de ipso verissime dictum putamus: Super pectus tuum gradieris el terram comedes omnibus diebus vilae tuae. Procoplus Comment. in Gen., ibid. 87, 203-206; Rupertus De Trinitate, etc. In Gen., lib. 3, cp. 18, (P. L. 167, 303-304). 102) Cf. Gn 1, 20. 103) Ct. Lv 20, 15. 104) Cf. 13, 14-16. 105) Cf. 15, 2-3. ct Hieronymus, aliis tamen contradicentibus. Probahllius videtur diversam format!onem et alium Incedend! modum ante maledictionem serpentem habuisse. Deus tanto odlo peccatum prosequitur, ut etiam res irrationales, quae peccati instrumenta fuerunt, poena afficiat. Per pectus cor diaboli intelligitur, in quo Cogitationes suas malas confovet ; per pentrem, carnales nppetitus et pravi motus concupiscentiae in terrenos homnines immissi, quibus díinboJus serpit super eos quos decipere vult. Ante peccatum diabolus externis sensibilibus obiectis tantum homines tentare poterat ; Ut autem calliditatem et cogitationum eius versutiam aperiret, quod omnis gressus eius nequitiae esset ac fraudis, inquit: Super pectus tuum, vel ventrem gradieris : per quem diaboli cor significatur, in quo nequissimas cogitationes omni calliditate et versutia confovet suaque pravissima desideria rerum illecebrarum repascit: ad quae trahere cunctos cuperet, in seipsum quasi cibum convertendos, qui in substantiam convertitur comedentis. Ideo subditur: E! terram comedes omnibus diebus vitae luae, idest terrenos homines !'5 terrena magis quam coelestia cupientes, amantes et sectantes, super quos ventre aut pectore, per iniquarum cogitationum immissionem et per obscenae concupiscentiae excitationem illicito motu appetitus sensibilis, tu ipse serpueris. Ad huius loci autem clariorem intelligentiam, quorundam advertendus animus est. Et primo quidem eam vocem, quae in hebraico legitur et Interpres noster pectus transtulit, et pectus et ventrem significare; quapropter Septuaginta utrumque, et peclus scilicet et penirem posuerunt, verbum unicum hebraicum duobus exprimere volentes, quia pro utroque a Moyse positum verbum illud putaverunt, Quoniam autem ex illo animante sensibili, in quo pectus et venter sunt adeo utraque commissa, ut nullum prope discrimen sit pectoris ad ventrem, ad hunc invisibilem inimicum nostrum locutio figuratur; hinc per pecíus animi impetus et cogitationes, quae ibi vigent, intelliguntur; per ventrem vero carnales appetitus pravique et illiciti obscenae concupiscentiae motus, qui ibi sentiuntur, eo foventur et inde originem trahunt, intelligendi sunt. Et quia inimicus noster his rebus serpit ad eos, quos vult decipere, propterea dicitur: pectore sive ventre repes. Secundo. animadvertendum est quod, cum adhuc innocentes essent primi homines, nunquam. data fuit diabolo facultas aggrediendi homines internis tentationibus, vel intus illicita et obscena phantasmata proponendo, vel iniquas cogitationes immittendo, vel etiam carnis cupidinem illicitis motibus excitando; sed externis tantummodo sensibus obiecta delectabilia proponendo, Unde illos primo ad tentandum adorsus, in sensibili specie apparuit; postquam vero eos devicit ac suae, belli ac duellionis iure, subditos fecit potestati, — a quo enim quis viclus esl illius el serbpus est", — potestatem habuit eos nedum externis tentationibus, sed internis quoque eos adoriendi, ut internis sensibus obscena proponat phantasmata et iniquas cogitationes sensusque perversos immittat, et carnalem quoque concupiscentiam illicitis molibus exagitet et obscenae cupidinis ignem accendat. Et hoc est quod hic dicitur: Super pecius tuum el ventrem gradieris : haec ei potestas conceditur. Et ultra: ut terram illam comedat, super quam pectore et ventre serpuerit, hoc est ut terrenos illos homines terrena sapientes, super quos pectore, idest iniquis cogitationibus animique impetu, et ventre, idest luxuriae illecebris serpuerit, devoret ac sibi incorporet suaque membra efficiat. Et haec eius poena est ut eos tunc in potestate habeat, qui Dei praecepta contemnunt; et qui in primo homine devicto omnes devicit, non super omnes suam exerceat potestatem, sed tantum super lerram. 'Terra enim serpenti cedit et gressus eius vestigium recipit, nec resistit ut lapis, super quem etsi gradiatur serpens, nullum tamen signum relinquit, quia non cedit ei lapis, sed resistit; ita pravi et iniqui homines, qui Dei praecepta contemnunt, ferra sunt, quoniam diabolum super se sinunt serpere eique cedunt, quia eius tentationibus consentiunt et quidquid illis mali proposuerit exequuntur. Non sic autem iusti, qui Dei praecepta custodiunt; sed tanquam firmissimi lapides, quibus coeleste aedificium — construitur primo angulari lapide Chrislo '* superaedificati, etsi super eos serpat diabolus pectore et ventre secundum potestatem acceptam quam iusti evitare non possunt, idest tentationes iniquarum cogitationum immittat et luxuriae iacula iaciat, animi tamen vi ei resistunt nec cedunt a tentationibus, sed repellunt; nec vestigium aliquod diabolici gressus relinquitur, quia in nullo ei consentiunt. Ideo non hos devorat diabolus, sed /erram, quae sibi cedit. Hanc autem potestatem non semper agit: sed omnibus diebus vilae suae. Per quod non est quoquo modo existimandum eum aliquando moriturum, cum non constet ex natura corporea et iam aeternis poenis destinatus sit sempiterni ignis, qui paratus es! ipsi post peccatum vero etiam interne tentat. Diabolus in homines tantum, qui eius tentationibus consentiunt, suam exercet potestatem; non autem in eos qui resistunt. Cunctis diebus vitae tuae. Potestas homines tentandi dinbolo conceditur usque in finem saeculi huius; postea enim in inferna recludetur. Inimicitias ponam inter te el muülierem, etc. Verba haec ad Beatissimam Christi Matrem referuntur, ab aeterno praecognitam et praeparatam, quae ab omni peccati labe praeservata fuit, ut serpentis caput conterere posset. el angelis eius ; sed dicit: Omnibus diebus vitae luae : quia ipse dicitur vivere omne tempus, quo sub isto aere caliginoso permittitur degere et circuire et quaerere quem devoret !***, quod est usque in finem saeculi, ante ultimam poenam illam iudicii, quando recludetur in aeternum carcerem, quasi in sepulcrum, et non dabitur illi ultra gradi et comedere; unde merito dicitur vitam finire. Antequam autem ad illud deveniatur, aliud ei flagellum infligit, dicens: Inimicitias ponam inter le el mulierem, el semen tuum et semen illius ; ipsa conteret caput tuum, et tu insidiaberis calcaneo eius. Quoniam, iuxta Targum Ierosolymitanum, locus hic ad dies Messiae refertur!??, convenientissimum visum est nobis locum hunc de Christo interpretari. Et primo quidem eam mulierem hic designari, quae parentum reparatrix, posterorum vivificatrix, Filii Dei dignissima mater ab aeternis saeculis electa est; a summo et altissimo Patre praecognita et Filio praeparata; a Patribus praesignata, a Prophetis praedicta, ab angelis servata; mulier admiranda et omni honore dignissima Virgo, ad quam missus es! angelus: virgo carne, virgo mente, virgo professione, virgo corpore et mente; sanctissima femina, singulariter admiranda et super feminas admirabilis, mirabiliter benedicta, quae virum circumdedit in utero, manens virgo, novum quod se facturum Dominus repromisit !!, Nune autem inimicitias se positurum dicit inter serpentem et hanc mulierem: Znimicitias ponam inter te et mulierem. Vicisti, inquit, unam mulierem, et per eam etiam virum obtinuisti tua improba fraude ; nunc aliud duellum statuo, in quo tibi superanda est alia, si secure cupis tua praeda potiri et hanc tuis dolis quaesitam tyrannidem latius grassari. Illa enim ad surripiendum tibi praedam est praeparata omnino et ad conflictum animose accincta, quae in primo hoc duello non cecidit, nec sub hoc communi peccato iacuit, nec sub tua potestate aliquando inventa est. Propterea in secundo duello eam eligo quasi liberam et campi dominam, ut tecum luctari valeat. Cum hac nova muliere ab omni labe peccati praeservata, volo ut novum committas proelium, ut experiaris an et illam valeas superare. Nec tamen eiusmodi duellum in ea finitur; sicut nec primum in prima muliere, sed in viro victo terminasti: ita in viro, huius mulieris 1083) 1 Petr 5, 8. 109) Ct. supra, pag. 281. 110) Lc 1, 26-27. 111) Cf. Ier 31, 22. semine, duellum hoc terminari debet. E! infer semen tuum et semen illius; ipsa conleret caput tuum, vel, ut Hebraica Lectio habet, ipsum, videlicet semen, conteret caput tuum. Et utrumque recte dicitur; nam et haec sanctissima mulier caput serpentis contrivit, quae omnimodam maligni suggestionem, tam de carnis illecebra quam de mentis superbia, deduxit ad nihilum; et Christus, qui mulieris huius semen dicitur et filius ancillae Domini"?, quoniam de virgine natus, non virili semine, sed Spiritus Sancti virtute conceptus!3 et ex eius purissimis sanguinibus virginalibus formatus est, huius tortuosi serpentis caput confregit; qui eius in mundo principatum dominatumque super homines abstulit eumque de mundo eiecit !* hominumque potestati subiecit, quibus super daemonia potestatem dedit 35, ut calcarent super serpentes et scorpiones et super omnem virtutem inimici !!5, Quid est autem super serpentem calcare, nisi eius caput conterere? Serpens autem non potest ad caput se erigere, sed calcaneo insidiatur: Ef (u, inquit, insidiaberis calcaneo eius, vel, iuxta hebraicum: Contleres calcaneum eius, vel mordebis eum in calcaneo. Non potuit serpens iste caput seminis huius mulieris conterere, sed calcaneum. Semen enim hoc Christus est, caput autem Christi est Deus: contra Deum non est potestas, non es! consilium, non est sapientia ?"*, Calcaneum autem eius, idest carnem potuit in passione eius conterere cruce et flagellis, vel mordere potius, quam conterere; scriptum est enim: Os non conteretis ez eo!? ; sed momordit quem flagellatum per membrum suum Pilatum ludaeis tradidit ad crucifigendum "?, Filius autem huius mulieris in cruce memoratus est satanae quid sibi a principio fecerit, quia eum in cruce devicit, et omnia arma eius abstulit, quibus prius vicit, praedamque diripuit, quam ille fraudulenter primo accepit, et qui in ligno prius vicit, «in ligno quoque vinceretur 9? ; Hinc mihi verissime transtulisse hunc locum videtur Chaldaeus Paraphrastes: Ipse, inquit, scilicet filius mulieris, recordabitur, seu commemorabit tibi quod fecisli ei Mt 7, 22: Mc 3, 15; 6, 13; 9, 37; 16, 17; Lc 9, 1. 49; 10, 17. 118) Cf. Mc 16, 17. Mc 15, 15 ; Lc 23, 25; Io 189, 16. 120) Missale Romanum, Praefat. De Cruce. Et lta qui per mulíerem hominem vicerat, per hanc mulierem et filium elus vincendus erat. Et tiu insidlaberis caleaneo eius. Diabolus dicitur insidiari non capiti, idest Christi divinitat!, sed calcaneo, idest humanitati. Sed qui in ligno hominem vicit, in ligno quoque ah homine victus fuit. ab inilio, el tu observabis eum in finem. Siquidem diabolus Christum in fine dierum suorum, ut Targum Jerosolymitanum habet, observavit, dum eum ignominiosa morte per suos ministros addixit; Christus vero commemoravit ei quae sibi ab initio fecit, qui peccatum, a primis parentibus fraude diaboli deceptis perpetratum, abstulit, et qui primo in ligno hominem vicit in suamque omne genus humanum potestatem redegit, hic in ligno crucis ab homine victus est in hominumque potestatem redactus; quoniam Deus pro homine in castra venit humanis!? spoliis supervestitus; propter quod exterriti ac trementes omnes daemones ingemuerunt dicentes : Vae nobis! Non enim fuil tania exultatio heri el nudiustertius : vae nobis! Quis nos liberabit de manu deorum istorum sublimium ? Isti sunt dii, qui percusserunt Aegyptum omni plaga ?. Quapropter in cruce iudicium factum est mundi et princeps huius mundi eiectus est foras !?5; et qui forlis armatus custodiebat atrium suum in paceque erant omnia quae possidebat, superveniens Christus, mulieris filius, eo fortior - vicit eum et omnia arma eius diripuit, in quibus confidebat, et spolia eius in priori victoria fraude et dolo acquisita, abstulit et distribuit ?*, Vr. 16 Mulieri quoque dixit : Multiplicabo aerumnas tuas et conceptus tuos ; in dolore paries filios, et sub viri potestate eris el ipse dominabitur tui. . Veritas Hebraica: Ad mulierem dizit : Mulltiplicans multiplicabo dolorem tuum el conceptum tuum ; in dolore paries filios el ad virum luum erit desiderium tuum et ipse dominabitur lui, seu in te. Hebraeorum doctores, utt Rabbinus Abrabanel refert!?5, pico per aerumnas anxietatem in gravidatione intelligunt; vi per conceptum vero, conceptus anxietatem. Ipse vero ctiones et hanc multiplicationem sic exponit, quod ante peccatum, idest si non uro m peccasset, unum solum conceptum habuisset, idest una tantum vice Abrabane, — Concepisset. Et huius dicti rationem reddit, quia homines semper vixissent; et si omnibus diebus suis genuissent filios et filias, non potuisset eos sustinere terra. Sed post peccatum, quia factus est homo corruptibilis et mortalis, determinavit sapientia divina ut pluribus vicibus [gignerent], ut si morerentur, non omnino deficerent. 12, 31. 124) Ct. Le 11, 21-22. 125) Op. cit. f. 31*. Chaldaeus Interpres ita vertit: E! ad maritum tuum eril appelitus tuus el ipse dominabitur in le. Nonnulli codices habent "5: Ad virum erit conversio. Septuaginta transtulerunt: Mulliplicabo moerores luos el gemilum tuum, el ad virum luum conversio tua. Hebraice vero qopwvn est, scilicet appelitus sive desiderium luum. ita Rabbinus Salomon?? et David Kimchi?* exponunt, Rabbinus Abraham Aben Ezra Thyov5 exponit!??, quod est «obedientia, ut sit sensus: et viro tuo erit obedientia tua, et tu!?? obedies omnibus, quae praeceperit tibi, quia tu es in potestate illius, ut eius facias voluntatem ». Nos hunc locum ita exponimus. Mulliplicabo aerumnas tuas. Felicem ac prope beatam vitam ducebant parentes nostri in amoenissimo illo paradiso voluptatis: nihil molestum, incommodi nihil, nihil poenae aut doloris vel gravaminis sentiebant. Ob peccatum vero ea sunt felicitate privati, ut non, sicut prius, ex omni essent parte felices, sed miseri et miserabiles ob poenas, quas illis inflixit Deus ex perpetrato scelere. Et quoniam mulier prius peccavit, prius ei poenae infliguntur a Deo, qui ait: Mulliplicans mulliplicabo, idest certissime et infallibiliter multiplicabo, nec me aliquando poenitebit, aerumnas Iuas. In hebraeo est: nos». quae vox dolorem, tristitiam, moerorem ac turbationem et laborem significat; unde recte noster Interpres vim illius vocis per aerumnas expressit, dicens: Multiplicabo aerumnas tuas ; aerumna enim miseriam et calamitatem, imbecilitatem et laboriosam aegritudinem onerosumque et non fugiendum laborem significat. El conceptus tuos. In hebraeo est: mn quae vox conceptum laboriosamque graviditatem significat et gemitum atque angustiam illam, quam mulier a conceptu ad partum usque perpetitur; quapropter Septuaginta gemitum transtulerunt. In dolore paries filios. Manifestissime haec omnia mulieres experiuntur in poenam illius peccati; si enim illud non inter- 1268) Cf. Io. De La Haye Biblia Mazima Versionum, pag. 46. 127) Op. cit. f. 5*. xtorfius Lezicon Hebraicum, etc. sub voce : npaen. 129) Op. cit. f. 5*. 130) Ms.: Tuo. * Li Snlomonis, David Kimchi et Aben Ezrae. Mulier, quae prius peccavit, prius punitur et maximis miseriis, grnviditatis angustiis et partus doloribus nfficitur; cessisset, filios quidem concepissent absque omni turpitudine et * foeditate et omni procul obscena delectatione conceptosque fetus absque omni gravedine, labore et aerumna portassent ac peperissent quae omnia sine dolore. Sicut enim ad concipiendum non libidinis appetitus, fuiset, » non sed voluntarius usus naturam utriusque coniungeret, ita quod non Pet — voluptas carnem corrupisset, sed voluntas laxasset: ita ad pariendum non doloris gemitus, sed naturae talis impetus feminea viscera delectabiliter et relaxasset, et gaudium illud, quod in hoc statu mulieres sentiunt cum pepererint filios, propter quod non amplius recordantur pressurae ac aerumnarum, quas in periculo passae sunt, quia natus est eis homo in mundum !!, hoc non intercedente peccato, in pariendo etiam sensissent, cum iam fetus emitterent. Et sub viri potestate eris, sive ad virum tuum appetitus, vel desideSub viri po- Tium (uum: el ipse dominabitur tui. Primo data est homini mulier in sola- "use prm" tium et delicias, in sociam et adiutorium sibi simile, libera a servitute: »om!n! t mupc autem sub viri potestate constituitur, ut vir dominetur ei in socia in solafium data suamque redigat potestatem. Et quoniam qui alterius dominio subiiege citur, illius debet iussa exequi, servare praecepta illiusque voluntati "m eenal* morem gerere, ut non quaecumque vult faciat, sed [quod] ille voluequas seTVà, rpjt agat, eius voluntatem explorare, ei assentire suamque illi voluntatem conformare; iccirco dicitur: Ef ad virum luum erit desiderium tuum, ut non quaecumque volueris aut appetieris, illa facias, sed tua vota et desideria ad virum referas et quod ille vult facias, ei morem geras, ei obedias; quia ipse dominabitur iui, idest eum super te dominum constituo ac volo ut eius super te dominatum agnoscas semperque existimes virum tibi pro domino datum; ipse reget te, gubernabit, arguet, corriget, reprehendet atque corripiet cum oportebit, ne absque eius dominio impavide ac libere vivens, per praecipitia feraris. Posset etiam verbum illud: Et ad virum luum erit desiderium semper Ind-. fuum, de naturali desiderio, quo mulier virum desiderat ad sustengor ^g tationem, defensionem, protectionem, societatem, securitatem et *s"*- delicias, quibus omnibus destituta quodammodo ac egens est. mulier, sicut imperfectum desiderare semper assolet perfectum, a quo perfici possit et suis defectibus satisfactum iri. Prior tamen expositio est litterae consona magis; etsi haec quoque verissima est. Notandum vero est quod dicitur: ad virum, non ad viros; quoniam turpissimum semper fuit, nec licuit unquam mulierem unam pluribus viris simul coniungi: sed unum ac proprium virum debet habere mulier, non plures, contra obscenos illos et fatuissimos haereticos!??, qui voluerunt mulieres esse communes, quod belluarum est, non hominum. Intelligere tamen oportet quomodo haec sententia generalis sit, quae universum sexum complectatur. Multae enim mulieres ab his aerumnis eximi videntur, quales sunt innuptae, virgines et steriles, quae quavis ratione non concipiunt. Multae enim steriles reperiuntur: et quaedam quidem ex natura, quaedam vero ex Dei facto; et harum quaedam ad Dei gloriam, quaedam vero ad alicuius peccati poenam; et quaedam quidem sunt perpetuo steriles, quaedam vero ad tempus. Multae etiam steriles sunt non natura, sed gratia, quae viros quidem nullo pacto cognoscunt, sed nec volunt unquam cognoscere: sed virginitatem suam Domino vovent et illibatam servant; unde fit ut aerumnis in hac Domini sententia expressis minime premantur. Sed intelligendum est quod quotiens Deus generaliter quidpiam statuit aut decernit, intelligi sane oportet ad eos pertinere decretum vel statutum, qui sunt eius rei, quae statuitur, capaces. Cum ergo Dominus dicat ad mulierem: Mulliplicabo aerumnas luas el conceptus luos ; in dolore paries filios : non ad eas potest illud pertinere, quibus natura potentiam concipiendi negavit; neque ad puellas, quae adhuc non sunt nubiles; neque ad eas, quae virum non cognoscunt, neque viro cuipiam factae sunt una caro: sed Iesu Christo adhaeserunt et cum eo unus spiritus factae sunt; nec curant quae sunt viri, quomodo placeant viro: sed sollicitae sunt eorum, quae Domini sunt, quomodo placeant Deo? et sponso vero ac sempiterno Iesu Christo. Omnes tamen, quas diximus, non sunt utcumque muliebrium lib. 3, cp. 21, (P. L. 6, 418); S. Hieronymus Adversus lovinianum, lib. 2, ibid. 23, 295-296 ; G. Hergenróther Storia Universale della Chiesa, Evo Medio, lib. 2, part. 3, cp. 9, vol. 4, pag. 423-424. 430-431. 133) Cf. 1 Cor 7, 33. Dieitlir : ad virum, non: ad piros, ad polyandriam condemnandam. Sententia haec Eenernlís est et mulieres in universum respicit, non omnes singulariter; quia multae steriles sunt vel natura vel Del facto, quae acrumnis his non premuntur. Attamen et aerumnarum expertes; etenim steriles quae natura sunt, eo ipso istne suas : : ; nl aerumnas pa- QuOd steriles sunt, maximas perpetiuntur aerumnas. Sterilitas enim tuntur; ster rius malum in natura est, quam esse fecundam cum omnibus illis mala Em aerumnis; quapropter in lege, quae rerum naturam sequebatur, steiion de rilitas abominabilis erat et sub maledicto: tanquam mulier, quae cumdi?* — sterilis erat, esset a Deo signata et maledicta !**, Unde inter benedictiones populi, haec quoque continebatur: Non erit infecunda, sive oboriiens, nec sterilis in lerra lua?9*. Sterilitas ergo cum magnum malum sit, a peccato profecta est Ideo in Lege jp feminis et multotiens etiam ob peccatum inflicta mulieribus; dii meu quapropter in primaevo statu nullibi sterilitas affuisset: Dominus acie d tamen ob peccatum esse inflictam commemorare noluit, quia non b»beba'US naturae universalis, sed particularis est. Itaque peioris conditionis steriles reputantur absque partus doloribus, quam fecundae cum omnibus illis aerumnis; mulier enim, dum paril, tristitiam habet... , cum autem pepereril filium, iam non meminit pressurae propter gaudium, quia natus esl ei homo in mundum !* ; quo gaudio steriles destitutae sunt et opprobrium ferunt perpetuum. Quapropter multas in Sacra Scriptura legimus natura fecundas, et plurles le- Steriles esse effectas in alicuius peccati poenam: sicut Michol uxor na David!", eo quod virum suum deriserit coram Arca Dei ludentem, Eni sterilis effecta est; Dominus etiam ob peccatum Abimelech vulvas tem Inflixisse, omnes domus eius conclusit !33, Sicut, e contra, multas natura steriles et e contra in virtutis praefecit fecundas ob insignia virtutum merita: quemadmodum de Lia mium ee" legimus, quae cum despiceretur a viro suo et a sorore, videns Doconcessisse. minus humilitatem eius, exaudivit eam et consolatus est eam vulvamque eius aperuil, sorore sterili permanente ? ; quapropter ob ingens gaudium et consolationes maximas, quas ob filiorum partus sentiebat, soror eius infecunda invidit ei; quoadusque recordatus illius Dominus exaudivit eam eiusque vulvam aperuit: quod ipsa cernens, tota gaudens et laetabunda dixit: Abstuli! Dominus opprobrium meum ?!*, Similiter Sara!€! uxor Abraham, Rebecca !? uxor 6, 16-23. 138) Cf. Gn 20, 28. 1398) Ibid. 28,31-35. Vulg.: Aperuit vulvam eius, Isaac, Anna 5? mater Samuelis, Elisabeth !!4* Zachariae, ob virtutum merita concipiendi et pariendi gratiam a Domino meruerunt, ut earum auferret opprobrium. Omnes tamen hae, quae huiusmodi gratiam a Domino perceperunt, non sunt ab hoc Domini decreto exemptae, sed in dolore utique pepererunt: sicut in Rachele .manifestissime Scriptura declarat, quae cum secundum filium parturiret, ob di[ficullatem partus periclitari coepit, unde egrediente iam anima eius prae dolore el imminente iam morte, vocavit nomen [filii sui Benoni, idest filius doloris mei 145, Virgines etiam, etsi non omnino in eo decreto continentur, cum eas Dominus in meliorem conditionem evexerit, non tamen ab omnibus sunt muliebribus aerumnis penitus liberatae. Spiritus quidem earum prompíus est, caro autem infirma !** et imbecillis valde; quapropter eo ipso quod virgines sunt, multas et graves passiones eas sustinere oportet. Gravis est enim virginitatis possessio, magnum est corpus frenare, carnis incontinentiam cohibere, voluptatibus se opponere, gravissimum bellum quotidie nullatenus sedandum habere, inimicum semper, quocumque abierit, secum portare ad bellum, qui neque vespere respirare permittit, non nocte, non diluculo, non meridie: sed bellatur semper voluptatemque submittit, nuptias in memoriam adducens, quo virtutem excludat fornicationemque inserat; unde singulis diebus et horis exuritur, fornacis modo succensa. Unde in hoc verissime etiam illud habetur inimicitiarum bellum: Inimicitias ponam inter le et mulierem, el semen luum et semen illius ; ipsa conlerel caput luum, el lu insidiaberis calcaneo eius ; quod sicut de Virgine gloriosa virginum Matre exposuimus, ita quoque de his, qui eius vestigia sectantur, intelligendum est. Vere laboriosissima virginitas est opusque gravissimum; talisque virginitas est!*t!^ ut eam nullus veterum potuerit conservare: Prophetis etiam tremenda. Quapropter si graves aerumnas, labores et dolores patiuntur mulieres 4? in filiorum partu, hae multo graviores sustinent, ut virginalem castitatem conservent. Una sola mulier ab hoc est decreto exempta, Sanctissima scilicet Virgo Maria, 41; Mec 14, 38. 147) Ms.: Virginitas est repetitur. 148) Ms.: Mulier. Virtuosn quoque virginitas suis acrumnis premitur, ob continuas ncerrimasque luctas, quas contra passiones et concupiscentias sustinere debet. Ideo !psis Veteris Testamenti sanctissimis viris laboriosa nimis ac tremenda vidcbatur. Una Ss.na — Virginum sponsi Iesu Christi mater. Ipsa ab huius decreti cunctis malis Virgo ab his poenis immu. DIOrSus immunis fuit, non natura, sed gratia eximia et singulari; nam Khoa virgo semper purissima fuit, virgo mente, virgo professione, virgo Mbps carne, virgo mente et corpore sanctissima. Nec tamen ei aerumnae nitate sua, lllae multiplicatae sunt pro virginitate tuenda, quas ceterae virgines experiuntur, cui nec ulla unquam vel minima obscena vel immunda cogitatio subrepsit, nec cogitatus aliquis pro virginali puritate quoquo pacto violanda, nec ullum unquam motum vel minimum obscenae concupiscentiae aliquando sensit. Erat enim eius caro purissima Corpus enim. atque sanctissima, Dei manu formata multo purius et excellentius, eri quam prima mulier in primaevo illo nitidissimae innocentiae statu, fui ubi nihil horum experiebatur. Deinde nedum virgo fuit purissima, sed cum virginitatis nitore Peli piae nd mulier fecundissima fuit, non prolis numero, sed excellentia; non mater eflecta sunt enim ei multiplicati conceptus, quae unum solum habuit, in est, virgo sem- . , . AER . . . per perma- Quo inhabiiat ... plenitudo divinitatis corporaliter *? in quo omnes ?*?9*i — genles benedictae suni!9?. Nec libidine concepit: sed quae Spiritus Sancti gratia plena erat, Spiritus Sancti etiam virtute concepit, qui eam mente et corpore sanctificavit et de purissimis eius virgineis sanguinihus accepit ex eius virginali utero et inde Spiritus Sancti opera et Dei altissimi virtute sempiterni Patris Verbum ibi ineffabiliter conglutinatum, factum est caro. Praeterea nec in dolore peperit Filium, sed cum summo et inefet peperit sine fabili gaudio, ut constantissima est universalis Ecclesiae fides. positus Sempiternum enim Dei Patris Verbum Iesus Christus, in Virginis auc pu utero caro factus, seratis et intactis virginitatis claustris e maternis partum. — visceribus egressus est, nullum relinquens egressionis suae signum; quapropter egressus eius pia viri in virgine a Salomone in Properbiis!59! dictus est, quod ipse ob mysterii altitudinem omnino se ignorare dixit. Peperit ergo Virgo Maria filium, dolorem non sentiens, semper virgo manens ante partum, in partu et post partum. Nec demum sub viri potestate fuit, nec quis dominatus est eius; Ideo a viri po- M : M : testate exco. Sanctissimus enim vir eius Ioseph, non tanquam dominus, sed tanquam P died servus datus est ei, ut Virgini gloriosae tanquam dominae suae faSb UETIFUENA mularetur. Non enim coniugium illud sanctissimum sacratum fuit, datus fuit. — 08 MAU IUE Uns ut illa sanctissima Virgo et mulier singularissima viro subiiceretur corpore aut mente; neque ut esset ei in adiutorium, qui in conceptu nullas viri partes exercuit: quin potius contra factus est coniux in adiutorium Virginis circa partum, ut eius subsidio uteretur. Constat ergo Virginem gloriosissimam nullo pacto sub hac decreti sententia fuisse comprehensam. Vrr. 17-19 Adae vero dixil : Quia audisli vocem uxoris luae el comedisti de ligno, ex quo praeceperam libi ne comederes, maledicta lerra in opere tuo; in labore comedes ez ea cunctis diebus vilae tuae. Spinas et tribulos germinabit tibi, el comedes herbas!5? terrae. In sudore vultus tui vesceris pane tuo, donec reveriaris in terram, de qua sumptus es ; quia pulvis es el in pulverem reverteris. Textus Hebraicus in paucis discrepat, ut ibi: Maledicta terra propter te, in dolore coimedes ex ea et in labore vultus lui comedes panem ; quousque reverlaris in terram, quia ex ea sumptus es. Chaldaeus Interpres vertit: Quia audisti sermonem uroris tuae, maledicta terra propler te, in labore comedes ez ea. Septuaginta vero transtulerunt: Maledicta lerra in operibus tuis; unde Interpres noster, eos imitatus, ipse quoque sic transtulit. Causa huius diversitatis est, " quia in hebraeo duae sunt dictiones watedicta valde affines: *)3y, ultima littera 7!5, et "T13y, ultima 3; et yr verno prima quidem, si *j litteram praepositam habeat, significat prom pter; secunda vero, si eandem habeat litteram praepositam, infinitum est, a verbo ']2y, quod significat operari; et sic videntur legisse Septuaginta et Interpres noster: Tn3ya3: In opere tuo ; in hebraeo tamen Tn2y3 est, idest propler le. Est enim "littera, et non '], sicut etiam Chaldaeus Interpres vertit: XMaledicia terra propter te. Nunc ad huius loci expositionem accedamus. Quia audisti vocem Quinque ma- M e . "E P : ledictionihus uxoris tuae. Postquam serpentem, qui huius sceleris extitit princeps plectitur auctor, maledixit Deus, et mulierem, quae media causa fuit, nunc homo, virum ipsum, in quo totaliter peccatum consummatum est, maledicit Daleth, et infra. in eumque quinque fulminat maledictiones, ut Rabbinus Abrabanel hic adnotavit !**, Est autem prima: Maledicta terra propter le ; secunda: In labore vel dolore comedes ex ea omnibus diebus vilae tuae ; tertia: Spinam et tribulum germinabit tibi el comedes herbam agri ; quarta : In labore vel sudore vultus tui comedes panem ; quinta: Donec revertaris in terram, quia ex ea sumptu. es, quia pulvis es el in pulverem reperteris. Hae nobis sunt maledictiones singillatim explicandae. Antequam autem has in eum infligat maledictiones, causam quia, spreto. unde infligit proponit: Quia, inquit, audisti vocem uxoris luae, vel, Duns ^er juxta hebraicum, quia obedisti voci uxoris luae. Mulierem, inquit, in podrian adiutorium tibi simile ego formavi tibique in sociam et uxorem dedi et corripere. eiusque te virum caputque constitui, ut non tu illi, sed illa tibi pareret TEENS semper, nec praeciperet unquam: sed tu illi praecepisse debuisses; non enim illam tibi praefeci aut dominam dedi, sed te illi praefeci. Nunc autem tu universum hunc ordinem pervertisti, quia obedisti voci uxoris luae. Sed qua in re obedisti? Comedisli, inquit, de ligno, ez quo praeceperam libi ne comederes. Ego, inquit, sum tuus et Deus et Dominus: mihi obedire debuisti meumque observare praeceptum. Nunc autem tu, me neglecto meoque spreto praecepto, obedisti voci uroris tuae, cui obediendum tibi nullo pacto erat, sed coercere potius ab eo, quod tibi persuadebat, debuisses et arguere et corripere. Nunc autem ego praecepi tibi ne comederes ex hoc ligno : illa suasit; tu autem eius suasioni obedisti et meum praeceptum sprevisti, qui tuus sum Deus et Dominus; ideo tanti sceleris meritissimas lues poenas atque supplicia. Maledicía terra in opere luo, sive propter te. Postquam Deus homiMaledita — nem formavit iustitiae originalis decore et innocentiae nitore candidisud iet simo ornatum, íulit ... eum el posuit in paradiso voluptatis 155, ut ibi peces" deliciaretur. Nunc autem ob peccatum se ut inde eiiceretur admaledicitu, dixit, sicut et eiectus est ac terra, super quam inhabitaturus esset, maledicitur: Maledicia, inquit, lerra in opere tuo : non ruris colendi, sed in opere peccati terra maledicitur, sicut recte in hebraeo dicitur: Maledicla terra propler te, idest ob peccatum tuum. Dederat Deus a principio fecundissimam terrae virtutem, ut fertilissima esset et uberrima, sicut in primo capite dicitur !5 : Germinel terra herbam virentem el facientem semen lignumque fructiferum...; el faclum esl ila ; el prolulit terra herbam virenlem ... lignumque [aciens fructum; quod absque hominis labore et cultu factum est, cum homo adhuc non esset. Unde quod a principio accepit semper servasset fructusque uberrimos, suavissimos et pulcherrimos [protulisset], absque cultus gravamine onerosoque hominis labore vel minimo, nisi ad delectationem et delicias, sicut dicitur: Posuit Deus hominem in paradiso voluplatis, ut operarelur el custodiret. illum : quod ad animi recreationem factum est, Nunc autem in peccati poenam terra maledicitur, ne herbas illas optimas suavesque fructus absque hominum summa industria, oneroso gravamine, laborioso cultu et doloroso etiam labore producat; sed inculta et hominum laboribus non elaborata nullos !5? ex se fructus suaves et bonos, nullas herbas iucundas hominique convenientes ad cibum producat; sed illorum loco spinas et tribulos, labruscas et vepres germinet. Prima ergo poena homini inflicta haec est: quod ob peccatum eius terra maledicitur, idest aufertur ab ea prima illa fecundissima virtus et fertilitas fitque sterilis et deserta ac infecunda, suntque omnes eius proventus, quos ex se producit, maledicti, idest homini execrandi et detestandi, ad hominis non auxilium aut subsidium, sed poenam et supplicium. In laboribus comedes ex ea cunctis diebus vitae luae. Haec secunda poena est, quae infligitur, qua homo laboribus addicitur et subiicitur, ut victum e terra sibi necessarium accipiat; quo contra in paradiso felicem ac prope beatam semper vitam duxisset, omni penitus labore, omni tristitia, omni dolore expertem, sed omnibus deliciis et voluptatibus affluentem. Posuerat quidem Deus hominem in paradiso voluptatis, ul operaretur et custodirel illum ; sed hoc ad delicias et voluptatem datum est illi, non ad laborem et afflictionem; quapropter nulla ibi doloris aut laboris mentio fit, sed deliciarum et voluptatum. Hic autem: In laboribus comedes ex ea. Significat autem vox hebraica hic n2xsy. laborem, fatigationem, tristitiam et dolorem, quoniam labor hic, qui ad necessarium quae a8 principio fecundissima et uberrima erat; per peccatum autem bencdictionem prlstinam amisit. In labore comedes, etc. Secunda: ob peccatum homo laboribus subiicitur, ut victum e terra accipint; et qui inter delicias vitam ngere debebat, molestiis, tristitiae ac victum comparandum homini subeundus est, non levi doloribus adp , S est, aut dedleitur emnilectabilis et iucundus, sed onerosus, gravis atque molestus, cum fabus diebus vitae suse, Ligatione, tristitia atque dolore; nec brevis est aut perexiguus, sed perdurabilis ac perpetuus: Omnibus, inquit, diebus vitae tuae : quoad vixeris, ad mortem usque, nunquamhos labores effugies. Spinas et tribulos germinabit tibi, et comedes herbas terrae. Tertia rica an haec maledicti poena inflicta est, quod terra nedum ob peccatum bi, ete. — primigenia illa virtute fecundissima et fertilissima uberrimorum proTeHua1n9 ventuum destituta est, ut ex se nonnisi detestandos et execrandos pum"? proventus afferret ad supplicium magis hominum, quam subsidium, privatur, sed. et nonnisi summis laboribus ab hominibus culta et elaborata necessaet magnis laboribus culta rios hominum vitae proventus afferret; sed cum omnibus his laboribus "hae ger et gravaminibus, adhuc spinas et tribulos, vepres atque labruscas ad minabit. hominis afflictionem producat: Spinas, inquit, et tribulos germinabitl libi, idest ad tuam afflictionem, molestiam, laborem et fatigationem, in tuum incommodum et detrimentum. Nam etsi in priscorum parentum statu spinas et tribulos, vepres et labruscas, lappas et carduos, rugosos fructices et quaecumque asperitatem secum ferunt solidaque sunt et valide pungunt, produxisset terra: non tamen in hominum iniuriam et offensionem. Peccatum autem quod intercessit, in causa fuit ut huiuscemodi in incommodum et detrimentum hominum terra germinaret. Ideo dicitur: Spinas et íribulos germinabit libi, e comedes herbas lerrae; quoniam, ut inquit Propheta !59, Homln!!n P**- homo cim in honore essel non intellexit : comparatus est iumentis insicatum lapso, quas! lumentis pientibus el similis factus est illis. Homini iumentis ob peccatum ascomparato "T : " . ; herbae addi- Similato, in eius peccati poenam agrorum agrestes herbas, quae in cuntur in elEuem. iumentorum pabulum primo condita sunt, ei nunc in escam dantur, ut indicaretur quid dignum esset homine peccatore, qui similem se fecit iumentis insipientibus: E/ comedes herbas agri. At dicet quis: quid est quod hic in peccati poenam infligitur? Prius herbae Nonne et supra, cum in primaevo statu esset homo, herbae datae sunt optimae ho- , H "A z n min! datae in escam? Ita enim dicitur: Ecce dedi vobis omnem herbam afferentem fuerant in . . . . . escam, ne, S&rren. super lerram el universa ligna, quae habent in semetipsis semeneaedem. qua fer generis sui, ut sini vobis in escam et cunclis animantibus feret lumentis; rae?!9 "Verum quidem est herbas homini a principio datas esse in cibum; at non quascumque, sed optimas: nec eas, quae iumentis in escam datae sunt, sicut ex Veritate Hebraica supra adnotavimus!*?, secundum quam inter animalium escam et hominum clarissime distinguitur. Sic enim habet, ut iam annotavimus superius: Ecce dedi vobis omnem herbam seminificanlem semen super faciem universae terrae el omne lignum fructiferum seminificans semen erit vobis in escam; omni autem bestiae terrae et omni volatili coeli et omni reptili terrae, in quo est anima vivens, erit omnis viriditas terrae in escam. Ecce quam plane distincta sunt ciborum genera hominibus et brutis, Nunc autem poena, quae hic homini infligitur, huiusmodi est ut terra, quamvis elaborata et culta, non eas producat iucundas herbas fructusque suaves, quos prius absque labore etiam et cultu produxisset: sed herbas fere agrestes, iniucundas et insipidas, quales in alendorum iumentorum pabulum prius germinasset; et propterea dicitur: Comedes herbas lerrae, sive agri, quae in insipientium iumentorum pabulum conditae sunt. Id tamen non tanto rigore accipiendum esse existimo, ut prohibitae intelligantur herbae humano generi convenientes fructusque arborum, qui ab initio dati fuerunt, sed ut iam diximus, ut indicaretur quid dignum esset homine peccatore, tum etiam quia huiusmodi herbae et fructus, quibus nunc homines vescuntur, non eius sunt perfectionis, voluptatis et delectationis, quales erant primitus dati: sed longe inferioris, ita ut adeo illi meliores his et excellentiores essent, ut hi illis comparati sint quales erant herbae, quae iumentis in pabulum datae sunt. Erant enim herbae illae gustu delectabiles ac periucundae: fructus autem pulcherrimi et suavissimi; nunc autem herbae quibus vescimur, insipidae sunt et iniucundae, ita quod condimentis egent plurimis, ne nauseam nobis efficiant et insipiditate sua gustum omnino insipidum ac .molestum efficiant, In sudore vultus tui p»esceris pane tuo, sive in labore vullus (ui comedes panem. In paradiso illo amoenissimo et deliciosissimo ex omni ligno, uno excepto, comedisset homo !*! absque omni labore aut afflictione, sed cum omni delectatione tranquillae et iucundae quietis omnibus illis bonis potitus esset. Post peccatum vero adeo eius merito labori addicitur, ut si non laboret, non manducet !?: [n sudore, postea vero et hominis et brutorum enedem agrestes herbae !n cibum traduntur, quarum qualitas ils comparata, quas terra ante peccatum praducebat, longe deterior est. In sudore vultus tui, etc. Quarta: hamo, qui ante peccatum sine ulla labore vitam ducere poterat, post inquit, pullus tui vesceris pane tuo. Panis autem appellatione non peccatum nonnisi cum ps elbum tat, sed omnem escam et omne edulium; sic enim est vox hebraica Ae necessarium obtiin hoc loco: ono. quae non solum panem, etsi eum primo tanquam nere potest. eam tantum escam intelligere debemus, quam vox illa primo imporhominis praecipuum et principalem cibum significat, sed omne etiam edulium et quidquid mandi potest; ita quod, sicut eo non intercedente peccato, omni esca et cibo absque ullo penitus labore, sed cum summa delectatione et voluptate potiturus ac perfuncturus fuisset; ita, eo perpetrato, nullus ei absque dolore et tristitia, labore atque sudore daretur ad victum. Haec tamen lex non adeo homini iniussa est, ut singulos quosque Haee lex non perstringat suo praecepto, sed homini, idest humano generi homiEcco A numque universitati praeceptum huiusmodi datum est, non singulis. mus. mu Multi enim. sunt inter homines vel aetate vel infirmitate imbecilles, fuit, qui corporalis exercitationis onera ferre non possunt, nec manibus laborare; quos nullo pacto dicendum est hoc esse astrictos praecepto, cum impossibilium nulla sit obligatio. Quapropter non singulis, sed universitati datum esse hoc praeceptum existimare debemus; quod autem communitati praecipitur, non ad singulos necessario spectat, sed satis est si a multis impletur ut decet!9?, Ideo praeceptum hoc 1deo non «i humano generi datum satis est si impleatur ab his, qui valeant dem acer implere et quos nulla iusta ratio a labore manuum excusat, cum E: e 73- melioribus studiis non incumbant. Unde inter varios hominum staexcusante. tus et conditiones discrimen servandum est. Nec enim decet principes ac saeculi potestates et rectores manibus laborare, sed digni sunt a subditis sustentari, quorum gratia curam illorum suscipiunt; quapropter ab Apostolo honorem, tributa et vectigalia iussa sunt eis dari!^, veluti qui Deo in eo ministerio serviant; quod si digne suum officium ministeriumque exerceant et ut aequum est impleant, digni sint etiam praemio aeterno. Qui etiam studiis melioribus incumbunt, quales sunt qui spiriSie qui tualibus exercitiis vacant die ac nocte, lectioni, meditationi, orationi, lectioni et * , H . ay. P . 185 "E oratiom m. COntemplationi, psalmis, hymnis et canticis spiritualibus !5, qui in lege Domini meditantur die ac nocte in eiusque lege est eorum voluntas !*6, si manibus non laborent, non propterea iure reprehendi possent, quia quod melius est faciunt et cum Maria oplimam partem elegerunt!?. Quare cum Martha ** potius arguendi sunt qui eos reprehendunt et contra eos submurmurant et caninis latratibus detrectant. Nam apud Gentes et apud Hebraeos consuetudo fuit, ut qui in lege Dei meditantur die ac nocte et partem non habent in terra, nisi solum Deum, alioum hominum ministeriis foverentur. In Aegyptiorum sacerdotibus lex fuerat a rege statuta ut eis cibaria praeberentur, sicuti in Genesi legimus !$?; et levitis a Domino provisum est de decimis, quia in ministerio Arcae et Tabernaculi Domino inserviebant??, Et Apostolus sollicitissimam semper curam gessit ut in Ierusalem mitterentur benedictiones, idest eleemosynae in sanctorum usus ac subsidia ?!; quoniam ibi inhabitantes fideles, venditis omnibus, eorum pretia ad pedes Apostolorum posuerant !?, ut dividerentur singulis prout opus erat: et ipsi altissimam paupertatem, quae in divitias simplicitatis eorum abundavit "3, servabant, semper exercitiis spiritualibus incumbentes, orationi vacantes et Domino servientes in hymnis et psalmis el canlicis spiritualibus. Propter quod omnes alias fidelium ecclesias hortabatur et rogabat Apostolus, ut illorum inopiae subvenirent in temporalibus, et ipsi ab illis iuvarentur in spiritualibus. Ita enim ad Corinthios scribit?*: Vestra abundantia suppleal illorum inopiam ..., el illorum abundantia, in spiritualibus, vestrae inopiae sit supplementum, ut fiat aequalitas, sicut scriplum esl : Qui mullum non abundavil, el qui modicum non minoravit. Quapropter qui melioribus exercitiis incumbunt, puta spiritualibus et divinis, corporalibus exercitiis et humano laboritio non tenentur: cuiusmodi sunt monachi et omnes, quos Religiosos vulgari voce nuncupamus, quoniam in ministerio ecclesiastico et exercitiis spiritualibus Deo ministrant in sancta lectione, contemplatione, hymnis et psalmis. Quod si ad haec exhortatio et praedicatio, cumbunt, hac lege non astringuntur, quia mellorem partem elegerunt; quod semper observatum fuit tum apud Gentiles tum apud Hebraeos. Primi etiam christinni, venditi« omnibus, ad pedes Apostolorum pretium ponehant, ut liherius. Domino servirent. Ideo qui in ministerio Spirituali Deo inserviunt, & labore materiall lure eximuntur. cura ac superintendentia in regimine addatur, aequissimum multo fortius est, ut his provideatur de victu, ne teneantur manibus laborare, quemadmodum Apostolus dixit"5; Qui bene praesunt presbyteri, duplici honore digni habeantur, maxime qui laborant in verbo et in doctrina ; dicit enim Scriptura : Non alligabis os bovi trituranti ; et: Dominus ordinavit eis, qui Evangelium annuntiant de Evangelio vivere, el qui allari deserviunt ut cum altari participent e, Unde frustra garriunt haeretici", qui virulento odio in Regulares Unde frustra accensi, eos de otio suggillant cunctosque vituperant, qui ad paranpoeta dum sibi victum non laborant propriis manibus, hunc locum in venreteh , medium adducentes Paulumque apostolum proferentes, quod maje eria nuum laborem plurimum commendarit et in seipso exemplo ostenderit, qui et de seipso dicebat: Laboramus operantes manibus nosiris1?: et in Actis Apostolorum? : Ad ea, quae mihi opus eranl... , ministraverunl manus isiae ; atque in hoc seipsum exemplum praebuerit, quemadmodum ipse dixit: Neque gratis panem manducavimus ab aliquo, sed in labore el ... fatigatione nocte ac die operantes ..., ut nosmetipsos formam daremus vobis ad imitandum nos €, Unde huiusmodi laboris Thessalonicenses?! instruxit, dicens: Rogamus... ut operemini manibus vestris, sicut praecepimus vobis : et in alia epistola3?: Si quis non vult operari, non manducet. At isti omnia confundunt et D. Paulo, quem proferunt, abutuntur Ipi enim magis, quam intelligant. Nam etsi D. Paulus ea potestate manduwr candi et bibendi et non operandi uti noluit, ne offendiculum daret sunt, qu 7? Evangelio Christi!8, non ob id reprehendit utentes; sed potuisset cunctis pene epistolis praeyti, salva Christi gratia. In priore ad Corinthios epistola !* manifeste cipit collectas feri in soladeclarat, cum esset apostolus el doclor gentium !9*, et in cunctis pene mes epistolis suis, ut D. Hieronymus contra Vigilantium declarat !$5, praecipit per unam sabbati omnes conferre debere in solatium sanctorum 1!?, Opusc. 16 Contra Impugnantes Dei Cultum et Religionem, t. 19, pag. 136 sqq. ; Opusc. 18 Contra Pestiferam Doctrinam Retrahentium Homines a Religionis Ingressu, ibid. pag. 460 sqq.; S. Bonaventura Apologia Pauperum, t. 8, pag. 232 sqq.; RHaynaldi Mansi Annales Eccles., an. 1258, t. 3, pag. 41-42; Natalis Alex. Historia Eccles., cp. 3, tit. 7, t. 8, pag. 79. Nec in illis omnibus locis, quos isti adducunt, laborem manuum et !aborem * "E" 3e . E manualem Apostolus omnibus praecipit, sed illis quibus non est melioi; tantum . SN . . : . 188. : praecipit, ribus studiis incumbendi cura imposita et officium !8; consulit tamen eil menadbus omnibus ne otio torpeant. Inficiari enim non possumus plures esse PE ME id qui, cum abundent, nec ulla premantur penuria, vitam ducant curio- ^cumbunt. sam, absque ullo labore, curiosi, voluptuosi, nihil penitus neque spiritale, neque liberale, neque mechanicum operantes: sed aut ludis, aut musicis, aut quibuscumque aliis vanitatibus mancipantur et in ea studia, quae ad voluptatem magis attinent et delicias, omnem operam insumunt. Sed redeamus ad Prophetam. Donec reverlaris in terram, de qua sumptus es ; quia pulvis es el Donec revertain pulverem reverteris. Ostendit Dominus perpetuis laboribus usque "" "^t" ad mortem hominem esse obnoxium: Donec reverlaris ad lerram, de Quinta: mors. qua sumplus es, vel, secundum hebraicum, quia de terra sumptus es. Rabbinus Abrabanel hunc locum ad maledictionem Expositiones . terrae refert!?? ex aliorum sensu, quod scilicet terra maledicta Nucs HE fuit quandiu Adam vixit; postquam autem mortuus est, non fuit amplius maledicta, sicut fuit in vita eius; sicut dicitur in Noe: Iste consolabitur nos ab operibus nostris e! a labore manuum nostrarum - de lerra cui maledizit Dominus !??, Et post diluvium dixit: Non adiiciam ultra maledicere lerram propler hominem??. Et Aben EZr2 , Arne Eae. inquit !?? super maledictione, quod « maledicta est propter hominem primum — et ita fuit quod post mortem eius comederunt homines de fructibus arborum et ex eis prosperati sunt et fortificati virtute, — propter consumptionem maledictionum, quas accepit plusquam venientes post ipsum, quia ipsemet fuit peccans et transgrediens praeceptum Dei et ideo fuit conveniens, ut ipse puniretur plusquam filii eius et semen eius ». Ipse vero tenet quod haec verba declarent terminum temporis doloris et laboris hominis, et quod sit quinta maledictio, scilicet mors. Homo enim naturaliter mortis et corporeae carnis huius molis ,,. ,. debitor est resolutionis. Etsi enim, illo non intercedente peccato, naturalis est, quia contrariis nunquam mortuus fuisset, illud tamen ex dono gratiae fuisset, non elementis componitur ex conditione naturae; erat enim ex contrariis elementis compositus, «rpus eius; laboribus... in terra. 191) Ibid. 8, 21. 192) Op. cit. f. 5*. sed dono graquae in seinvicem agunt et patiuntur: quapropter seipsa possunt tine immortanel ni 5 lis erat seceun- COTTumpere. Unde ex naturae conditione nihil ex illis constans podum ^T". test esse perpetuum et immortale; ideo infertur: Quia pulvis es et in pulverem reverleris, idest ex limoso pulvere conflatus es et constas secundum carnem et non secundum animam, cui est a Deo coelestis origo, et ideo secundum carnem cum sis compactus ex pulvere, in pulDas Lips verem te resolvi necesse est, Mors ergo naturalis est homini secundum tis in omnes Carnem, etsi non peccans mortuus non fuisset, quia ex gratuito benenbsolute nta * : : ] est, quia omficio Dei terrena haec nostra compago ab excellentiore hominis parte, "ePNC* quae de coelo venit, fuisset ab omni corruptione servata perpetuoque vixisset. Post peccatum vero síatutum est omni homini semel mori !*3 ; per peccatum enim introivit mors in orbem terrae et in omnes homines!?!, ita quod nec unus quidem possit hoc mortis supplicium evadere ob peccatum inflictum. Animadvertendum autem summopere est in omnibus his malis, esr quae homini ob peccatum inflicta sunt, quae bonorum temporalium spirituaia — et corporalium, quae in terrestri paradiso possedisset homo, privaPene A tiones et deperditiones videntur, debere nos principaliter bonorum *"U5 — * spiritualium et coelestium amissionem intelligere; sicut in bonis temporalibus, quae Deus in Veteri Testamento !*5 in virtutum et bonorum operum praemia iustis promittebat !95 bona spiritualia gratiae et gloriae intelligimus; et in malis, quae in vitiorum et malorum operum vindictam impiis et peccatoribus minabatur, aeternas poenas: cum bona opera ex caritate facta non possint merito et ut par est bonis temporalibus praemiari, quae multo inferiora sunt: nec peccata temporalibus malis debite puniri, cum aeternas poenas mereantur. Ita ergo hic quoque in illorum bonorum deperditione bonorum spiritualium gratiae et gloriae amissionem primo debemus intelligere: et principaliter €t in horum malorum inflictione spiritualium malorum incursum E et inflictionem, peccati scilicet et aeternae poenae reatus, cuius omaeterna, quae rni puo nes nos rei sumus, quandiu per Christi gratiam non simus eius pecsimul a risto auferenda. Cati, quod simul cum natura e matris utero a conceptione nobiscum erat. . : : trahimus, sordibus abluti. Quapropter probabilissimum mihi et rationi valde consentaneum videtur dicere talem reatum primo, principaliter ac proprie primaevi illius peccati poenam esse inflictam, ad quam Dominus Deus noster Iesus Christus, Filius Dei, venturus erat delendam simul cum ipso peccato; omnia autem ea mala, quae nunc legimus et experimur, non poenas proprie illius esse peccati, sed novi cuiusdam pacti conditiones, quod Deus cum homine post ilud perpetratum peccatum statuit, quae a peccato quidem veniunt et parta sunt originemque traxerunt; quatenus si peccatum illud non intercessisset, neque haec futura aliquando quoquo pacto fuissent, neque in hoc miseriae atque exilii novo statu nos Dominus collocasset: sed in priori mansissemus omni ex parte felices. Et huius rei fidem id mihi magnopere comprobat, quod cum Dominus noster Iesus Christus, Dei Filius et verus Deus de Deo vero, venerit ad primi illius peccati poenam simul cum ipso peccato delendam, per eius gratiam in sacramento Baptismatis receptam omnis primaevi illius peccati originalis reatus tollitur. Nos vero per Christi gratiam tum a peccato tum ab eius reatu liberati, his adhuc poenis affligimur, labore scilicet, sudore, fatigatione, fame, siti et aliis innumeris incommodis et tandem morte. Sunt ergo omnia haec mala non propriae originalis peccati poenae, sed novi pacti, quod Deus cum homine post peccatum statuit, conditiones. Sicut enim in primaevo statu pactum cum eo pepigerat ut, si de illius arboris fructu non gustaret, immortalitate potiretur perpetuo et ceteris quibuscunque bonis illius deliciosissimi paradisi, ita quod, quantumcunque peccasset, illa tamen bona nunquam amississet, quandiu de fructu illius arboris non comedisset; ita pari modo, postquam peccavit et de ligno . . . scientiae boni el mali 1** comedit, pactum hoc cum eo pepigit ut, postquam noluerit priori sorte contentus esse, secundi pacti legibus perpetuo subiaceret, ut scilicet cum dolore et labore vitam duceret mortique esset obnoxius ac demum moreretur: et quantumcunque in hoc statu gratiam ei gratum faciens a Deo largiretur, nunquam tamen ab huius secundi pacti legibus et conditionibus eximeretur easque effugeret; sed eis perpetuo obnoxius et subiectus maneret. Cetera mnla, quibus affligimur, non poenae illius peccati, sed novi pactí conditiones sunt, quod Deus cum homine lapso statuit. Nam per Baptismum liberamur à peccato et poena neterna, non autem a malis naturalibus. Sicut prius pactum fuerat ut, quandiu Adam ex ligno vetito non comederet, omnia illa bona non amitteret ; sic nunc novum constitutum fuit, vi cuius dolori, labori et morti homo subiicitur. Vr. 20 Et vocavi! Adam nomen uxoris suae Eva, eo quod mater esset cuncíorum viventium. Hebraicus Textus: Ef vocavit Adam nomen umoris suae Chava, quia ipsa fuil mater omnis viventis. Chaldaeus Paraphrastes: Quia fuit mater omnium filiorum hominum. Septuaginta: Et vocavil Adam nomen uzoris suae vitam. Cum in primaevo statu absque adiutorio sibi simili esset primus Et sxas( homo, Dominus Deus formatam et ex viri sopore oppressi costa deAdam, n9"*^ sumpta 198 aedificatam mulierem ad ipsum Adam adduxit, ut viuxoris suae, " pes od Eu deret quid vocaret eam. Quam cum vidisset et a se sumptam cognopeccatum Visseb, amavit plurimum eique proprium fere nomen dedit, dicens: aig an Haec vocabitur virago, seu. vira, quia de viro sumpta est 1*?, Post pecvocnta fuerat, greeted catum vero aliud ei nomen indidit et, iam sententia mortis accepta, appellatur; vocat eam Evam, seu Chavam, idest vilam, quia cunclorum esset maler viventium. Certe non videtur hic locus undequaque constans et clarus: potius enim mors morientiumque mater dici debuisset, quam viventium, cum iam mortis sententia in omne hominum genus lata esset et ipsa quodammodo potissima mortis huius reatus causa extiterit. Deinde cur nomen istud de novo imponitur cum primum esset appositissimum ? Multi Hebraeorum sapiente, ut Rabbinus Abrabanel non quod hic refert??? huius causam afferentes «dixerunt quod, cum primo procénriees ad virum adducta est ipsa mulier eique data, existimavit Adam quod genus humaesset in societatem suam eL in adiutorium suum, non in coniugium "Mum ewe, et ad gignendum filios. Veruntamen quando dictum est mulieri in maledictione sua: Multiplicans multiplicabo dolorem tuum et conceptum tuum : tunc cognovit Adam quod data esset ei in coniugium et generationem filiorum, et propter hoc post maledictionem vocavit nomen eius Chava, ut esset maler omnis vivenlis, quasi declaratum esset quod hic finis est eius, scilicet quod gigneret et maler esset! cunctorum viventium, idest omnium filiorum saeculi, et esset mater omnis vivenlis secundum viam, qua ingreditur omnis caro viventis, Et caro in his versibus est secundum speciem hominis, non autem secundum species reliquorum animalium: et propter hoc in principio vocavit nomen eius virago, seu vira, quasi exprimeret compositionem et formationem eius; nunc autem, post peccatum, vocat nomen eius propter generationem. Sed hoc non placet. Nam fuit Adam magnus sapiens et sciens, nec quidquam naturalium fuit ignotum ei, nec fuit absconditum ab eo quod virtus et natura mulieris esset ad gignendum filios et quod femina eius esset propter generationem, sicut feminae aliorum animalium; nam ipse imposuit nomina omnibus animantibus?" iuxta veritates naturarum ipsorum ». Non satisfacti ergo huiusmodi expositione, aliam in medium afferamus: Et vocavit Adam nomen uxoris suae Evam, idest vitam, seu pivenlem, hac tamen vita misera et mortali, eo quod ipsa esset. maler cunclorum viventium, quia nullus post eam natus est vel conditus sine muliere. Nam ante ipsam formatus est Adam a Deo sine muliere; et ipsa mulier de viri costa aedificata est a Deo pariter sine muliere; .post ipsam vero nullus fuit aut futurus est homo absque muliere. Omnes enim qui iuxta consuetum naturae cursum in hunc mundum nascuntur homines, ex viro et muliere sunt, uno excepto Domino nostro Iesu Christo, qui absque viro per solam mulierem factus est divina virtute et Spiritus Sancti operatione. Quapropter convenientissime dicta est Eva omnium vipentium maler, magis quam si Adam omnium diceretur viventium pater. Etsi enim omnes homines ex patre nascuntur et matre, secundum praefinitos naturalis legis terminos statutaque iura, Dominus tamen noster Iesus Christus, Dei Filius et verus ac perfectus homo, ex muliere tantum natus est et non ex viro ; unde matrem quidem in terra habuit, patrem tamen non habuit terrenum, sed coelestem secundum divinam naturam, non secundum humanam. Quapropter cum mulier non solum mater extiterit omnium ceterorum hominum, quorum et primus homo pater, verum etiam et unici illius et singularissimi?" hominis parens, parturiens et pariens fuerit, meritissime oinnium viventium maler dicitur. Nec tamen putandum est huiusmodi nomen mulieri secundo impositum primum destruere: sed utrumque illi convenit. Et primum quippe qui sapientissimus, bene nosset finem ob quem mulier creata erat ; sed sic eam vocat, quasi indicans quod ex viro ct muliere omnes descensurl erant per £cnerat!onem, uno excepto Iesu Christo, qui ex sola muliere natus est ; quae proinde meritissime dicitur eunctorum viventium mater, Ideo utraque mulleris apellatio verlssíma est. Alia expositio huius loci, a Rabbino Abrabanel nllata, quidem ob suae conditionis aedificium; ita enim dictum est: Haec vocabitur virago, seu vira, quia de viro sumpta esl : secundum vero quatenus omnes filii hominum, idest omnes homines ex illa descensuri erant. Unde hoc illi nomine imposito, statim causa redditur; ait enim: El vocavit nomen uxoris suae Eva, idest pilam, eo quod essel mater cunctorum viventium, idest omnium filiorum hominum. Secundum Targum haec expositio verissima est et valde consona litterae, quam et Chaldaeus Paraphrastes probat et omnes Doctores Sancti amplectuntur. Non tamen omittam expositionem quamdam huius loci, quam apud Rabbinum Abrabanel legi. Ita enim locum hunc interpretatur ?9: E! pocavii Adam nomen uxoris suae [pY[ quia ipsa essel maler T1723. Antequam autem eius expositionem adducam, operae pretium duxi has duas voces explicare. Primo nomen mulieris. Id nomen, iuxta communem sententiam, a radice: rrl5 quod vitam sonat, deducitur; alioquin autem radix propria verbi est: [13 et signifieat annuntiare, manifestare, indicare. Altera vero vox, idest "'j, vivens quoddam significat, sed vita sensus, non rationis; unde frequentissime in Sacra Scriptura ea voce bruta et bestiae significantur ?94, Iste ergo doctor accipiens has dictiones in secundo significatu eorum, sic exponit hunc locum: « Vidit, inquit, Adam omne malum quod ipsum insecutum est ex verbis mulieris et propter persuasionem eius, et poenituit eum quod vocaverit nomen eius f[WN, idest virago, seu vira, quia vidit quod esset similis sibi, qui erat vir, et ipse sicut illa; et ideo postquam maledictus est propter illam, vocavit eam rn, idet loquens, ex lingua indicantis seu manifestantis, vel annuntiantis scientiam. Expecta parum et indicabo tibi, Et dixit: ex quo est in natura eius voluntas ut assimilaretur animalibus, sicut Tr Tl vitam in genere significans, habetur in pluribus S. Scripturae locis; ex. g. Gn 20, 7; 42, 2; Prv 4, 4; 7, 2; Ps 117 (hebr. 118), 17: Non moriar, i1'TiNT 2, sed vivam; Ps 118 v4* £1 (hebr. 119), 77: Veniant mihi miserationes tuae. i3 TIN, et vivam, etc.; expresse vitam aniTiT*iI! malem, Gn 8, 17; 37, 20; Lv 17, 13. Cf. David Kinchl op. cit. sub hac radice, et Pagn!nl op. cit. sub eadem voce, cel. 678. ;31 annuntiare significans, Ps 18 (hobr. 19) 3: Noz nocti jT, indicabit scientiam. Cf. Pagnini op. cit. sub hac radice, col. 641. Vr. 21 fecit in impostura serpentis, quod voluit comedere de ligno, sicut ipse comedebat, et fuit mater omnium animalium diligens animalia, quibus similes sunt filii eius, et propterea magnifecit intelligere in operibus eorum. Ac si, inquit, quemadmodum animal in sorte scientiae est, haec in veritate seu mensura formationis vel expressionis animalium; verum cum sit de specie humana, est magis gloriosa, seu honorabilis illis, et illa aequum est ut serviant ipsi ac si ipsa esset mater omnium animalium. Includit omnes species animalium, et est possibile exponere: quoniam ipsa est mater omnis animalis propter rationem; ac si dicat quod fuit Eva in quantum loquens, seu rationalis, quod ipsa in hoc esset mater omnium animalium excellentior ». Expositio ergo huius doctoris est, quod ad opprobrium et perpetuam mulieris confusionem huiusmodi nomen illi sit a viro impositum, eo quod locuta sit ex sententia diaboli, qui ei scientiam boni et mali indicavit et annuntiavit, et quod filii eius, qui ex ea nascituri erant, veluti bestiae futuri essent, cum ipsa concupierit animalibus assimilari. Fecit quoque Dominus Deus Adae el uzori??5 eius tunicas pelliceas el induit eos. Textus Hebraicus: Et! fecil Dominus Deus Adam et uzori eius tunicas corii, sive pellis el induit eos. Chaldaeus Paraphrastes: E! fecil Deus Adam et uxori eius vesles honoris super pellem, seu culem carnis eorum el induil eos. Septuaginta vero vesles coriaceas transtulerunt. A doctoribus Hebraeorum diversimode locus iste interpretatur. Rabbinus Isohac, in Bereshil Rabba, ita exponit, quod de lino fecit Deus illis tunicas ad operiendum pellem, sive cutem eorum et membra eorum. Rabbinus Samuel inquit quod lana leporum et lana camelorum fuit eorum vestis, et dicuntur vestes pelliceae, quia veniunt a pellibus animalium; ita quod tunicae eorum non fuerunt de lino, sed de lana animalium. Hos refert Rabbinus Abrabanel; ipse vero aliter ?9*, Nos vero ita exponimus, iuxta Sanctorum Doctorum sententiam Iuxta quam nud solam mulieris contusionem et opprobrium hoc nomen illi impositum fuit. Fecit quoque Dominus, ctc. *Varine expositiones iuxta doctores hebraeos. Deus fecit iis e£ multorum etiam Hebraeorum ??, Cum eiecturus esset Deus homitunicas ex pel- : e Te : . : : nem in peccati supplicium de paradiso voluptatis, cuius loci aer aeHbus animaHum tum ad quobilissimus erat et temperatissimus, in locum ubi aeris iniuriis afnuditatem Soin ipaa ficeretur, necessarium duxit non nudum eiicere, sed vestitum ut, um a efen- . dendum corquoquo modo posset, illum ab aeris iniuria et intemperie tueretur. pus ab meris s . . . CABE EA : mius, —— Vidit enim perizomata, quae ipsi sibi consuerant ad effugiendum nuditatis ruborem et confusionem, futilia et inepta omnino esse tum ad nuditatem contegendam tum ad defendendum eos a frigore aerisque intemperie eius loci, in quem eos eiicere disponebat,. Quapropter ad vestiendum eos tunicas pelliceas fecit; non perizomata eis fecit, sicut ipsi sibi fecerunt, sed tunicas, quibus non partes tantum corporis pudendas contegeret, sed totum corpus; et has non ex foliis ficus consutis, sed ex corio et pellibus animalium: ac taliter eos vestivit, qualiter ipsi ex seipsis se vestire nescissent. Et adhuc factae sunt huiusmodi vestes absque instrumento et Dieitur Deus. faciente coniunctiones, propterea fuit opus divinum; et factae sunt ipse eas tu- . s z 3E. . s * ue in voluntate Dei simpliciter, sicut res quae factae sunt in principio nicas fecisse, Pesce creationis et allatae sunt ad eum, ut bene dicitur in dicto hoc: E! Ieernmento fecit. Dominus Deus Adam et uzori eius tunicas pelliceas et vestivit aliquo, sed voluntate Dei, €0S: quia in sermone et voluntate Dei factae sunt. Nisi forte dicamus Deum primis ilis hominibus vestes pelliceas fecisse, quia cum ipsi perizomata ex foliis ficus sibi consuissent, quae apta ad servandum bud e corpus non erant a noxiis, quae imminebant, et a verecundia, ille eis Ipse primes OStendit interius et docuit, ut animalia bruta occiderent et ex eorum Psion pellibus vestes sibi efficerent congruentiores; ut ita dicatur Deus loce illas fecisse, quia eas primos homines facere docuit et unde efficerent comparare; Ostendit et faciendum sibi esse monuit, cum sibi omnino opus esset vestibus tum ad honestatem servandum tum ad corpus tuendum a noxiis. Non enim more ceterorum animalium, salva sua honestate, Poesias nudus manere potuisset, quae in hac parte hominem antecellere quos! non peccasquo pacto dicuntur, quod natura illis idonea providit, nec vestibus v. aliis indigent ad corporis tutelam, sed ea sat sunt quae illis natura temmeno "et indumenta donavit. Homo autem indiget propter utrumque et ad Ginzberg The Legends of the Jews, V, pag. 103-104, nol. 93. honestatem et ad tutamen corporis. Quapropter haec vestimentorum indigentia in illa primaevi status integritate nullo modo futura aliquando fuisset, si Adam in sua iustitia perstitisset nec peccatum illud intercessisset: alioquin deterioris conditionis homo fuisset quam cetera animantia; sed iustitia ei, illam originalem dico, de qua supra sermonem habuimus ?9, pro tegumento et divina assistentia, pro defensione et omnis mali propulsione semper adfuisset. Vestimentorum ergo indigentia et necessitas in hoc Dei opere significata est. Eos autem ex animalium mortuorum pellibus vestivit, non ab re, sed magna cum ratione. Et primo quidem: ut ex illa vestium qualitate agnosceret homo qualem se per peccatum effecerit. Cum enim ea, quibus irrationalia pecora vestiebantur, homini in vestimentum accommodarit, hominem certe ob peccatum in pecus quoddam, detestanda quadam metamorphosi, conversum esse ostendit. Homo enim cum in honore essel non intellexit, comparatus es! iumentis insipientibus el similis faclus est illis??? ; quapropter post peccatum herbas terrae, quae in iumentorum pabulum erant, ei in cibum tribuit et nunc eorum quoque indumento eum vestit. Secundo vero: cum pelles essent mortuorum animalium, facto eum et nos cum eo et in eo instruxit mortales esse et morti ob peccatum destinatos; atque ut recordaremur semper et nos aliquando esse morituros, sicut et animalia illa, ex quorum pellibus illis vestimenta confecit. Tertio: in hoc opere facto ipso ipse Deus ostendit quidquid in vestibus extra necessitatem et status decentiam ad magnificentiam, splendorem et vanitatem curatur, non carere peccato. Demum: ut Christus, qui eis redemptor repromissus est mulieris semine, figuraretur, qui in animalium sacrificiis praesignatus semper fuit, per cuius mortem gratia divina, quam amiserant, et iustitia debebant homines vestiri et ad finem supervestiri gloria. Existimo autem ego Deum, cum primos illos homines docuit ut animalia occiderent et ex eorum pellibus se vestirent, docuisse etiam ut occisa illa animalia in divinum honorem sacrificarent; cum clarissime constet in Sacra Scriptura animalium sacrificium viguisse in primis illis hominibus ?'?, quae illi in odorem suavissimum Domino Lv 6, 1-7, 1 sqq.; 27, 20; Nm 3, 13; 8, 16-17 ; 18, 15; Dt 15, 19. defensione optime serviehat. Vestes ex pellibus animalium erant, ut agnosceret homo se oh peccatum in pecus quodam modo conversum; ut recordaretur se moriturum; ut intelligeret vestes essc nd necessitatem, non autem ad vanitatem, et ut Christi mors praefiguraretur. Existimsndum videtur Deum docuisse primos Mhomlines animalia ab ipsis occisa sacrificare in divinum honorem, cum esus carnium tunc eis permissus non esset, Vr.22 Ecce Adam quasi unus er nobis, etc. Ironlam amariss!imam verba haec includunt, cum Deus hominem pellíbus nnimalum indutum irridens, quasi unum ex dils factum praedicat. offerebant, sicut in sacrificio Noe apparet?! et etiam primi iusti Abel oblatione??, qui de primogenitis et pinguibus gregis sui obtulit sacrificum Domino. In ilis autem sacrificiis Christus principaliter significabatur, praefigurabatur et immolabatur pro primi hominis piaculi redemptione?B, Puto etiam genus illud sacrificii holocaustum fuisse, ita ut carnes omnes igne comburerentur et consumerentur in divinum honorem, cum esus carnium tunc illis hominibus adhuc non esset permissus usque ad Noe?M, Et ait : Ecce Adam quasi unus ez nobis factus esl, sciens bonum et malum ; nunc ergo, ne forte millat manum suam et sumat etiam de ligno viíae el comedat el vivat in aeternum. Textus Hebraicus: E! dizit Dominus Deus : Ecce Adam [uit quasi unus ex nobis ad sciendum bonum et malum; nunc ergo, etc. el vival in saeculum. Chaldaeus Paraphrastes sic: Ecce Adam fuil unicus meus, sive unigenitus meus in saeculo, sive aelernitate ex meipso ad sciendum bonum el malum el vivat in saeculum. Targum lerosolymitanum .: Ecce Adam rationalis est solus in medio saeculi, quemadmodum ego solus in coelo sursum ; futuri sun! populi mulli ad surgendum ez eo ; ez eo surget populus, qui sciet discernere inter bonum et malum ; el sic bonum est ut eiicialur ab horto Heden, antequam eztendat manus suas el sumat de [ruciu ligni vitae el vival in saeculum. Hunc locum nos ita exponimus, etsi diversimode ab Hebraeis exponatur. Ecce Adam quasi unus ez nobis factus est, sciens bonum el. malum. lIronia est alludens ad illud quod serpens dixerat: Eritis sicut dii scientes bonum el malum. Quapropter, sicut supra diximus ?!5 quod ibi: Eritis sicut dii, potest ad Deum ipsum [referri], sive ad divinas Personas, et ad angelos quoque ac magnos sapientes, sive spiritus superiores: ita nunc quoque in eo quod dicitur: Quasi unus ez nobis - vel ad divinas Personas referri potest, vel ad angelos et spiritus superiores, sicut et multi Hebraeorum exponunt?!5, Ironia autem huiusmodi amarissima fuit, quoniam cum pellibus mortuorum pecudum pag. 203. 215) Pag. 267. 216) Cf. Bab. Salomon et Aben Ezra op. cit. f. &*. illum induisset, ut ostenderet facto hominem per peccatum belluis similem factum esse, tunc irridens obiicit quasi unum ex diis factum esse: Ecce, inquit, Adam, qui ex serpentis persuasione diis assimilari appetiit et ob id meum est praeceptum transgressus, quam gloriosus deus effectus est, quam sapiens et sciens bonum et malum! Imo, qui deus huius mundi ac dominus erat, praeses meus meamque in mundo gerens personam, pecudibus similis factus est! Certe verbum hoc Dei gravis obiurgatio est, Nunc autem in maximum gaudium et nostram consolationem versum est, quoniam homo verissime quasi unus ex diis, idest ex divinis Personis effectus est in Christo, in quo homo factus est Deus, una persona cum Verbo Dei, cum Filio Dei, cum vero Deo. Quod quidem nec primum hominem latuit, sed ei primo gaudium hoc repromissum est; quapropter obiurgationem illam, etsi gravem, patienter tamen sustinuit propter spem futuri gaudii. Verum quia nondum tali gaudio dignus erat, prius in peccati poenam ex illo amoenissimo paradiso eiiciendus erat: Nunc ergo, ne forte mittat manum suam el sumal de ligno vitae et comedat el vivat in aeternum. Sermo hic mutilus est et intelligendum est, quod Targum Ierosolymitanum supplet: Nunc ergo bonum est, sive conveniens ut eiicialur de paradiso voluptatis, ne forle miltlat manum suam ; quod cum eo quod sequitur est. valde consonum: Et emisit eum de paradiso el posuit custodiam viae ligni vitae. Intelligenda vero existimo in his verbis divina sententia de eiiciendo homine e paradiso simul cum ironia et gravi exprobratione: Nunc ergo, ne forte mittat manum suam, etc. Quo metu potuit Deus teneri ne homo ex illo paradisi ligno comederet et viveret in aeternum, ut ex hoc hominem curaret inde expellere? Nonne alio remedio providere valuisset, quam expellendo? Verum quia indignus erat homo, qui illis deliciis et amoenitate frueretur vitaque longiore potiretur, hominem expellendum inde lata sententia praecipit ipsumque gravi ironia pungit: Nunc ergo, ne forte sumat de ligno vitae : quia, inquit, Adam quasi unus ez nobis factus est sciens bonum et malum, etiam invitis nobis et invidentibus, curandum nunc sedulo est ne tanta eius dignitas et maiestas in aeternum duret. Itaque expellamus eum de paradiso ne forte pari audacia, qua iam misit manum suam et accepit de ligno illo scientiae, clam nobis sumat quoque de ligno vitae et comedal el vivat Hanc De! oblurgationem tamen Adam patienter sustinuit propter spem futuri Redemptoris, in quo reapse homo una persona cum Verbo Del factus est. Nunc ergo ne forte mittat manum, etc. Deus hominem e paradiso elicit, non quasi timens ne ex Mgno vitae comederet, sed quia Indignus erat paradisi dellcils frui. in aeternum. Etsi ergo sententia in his verbis lata in hominem veris. sime simul ac severe, iuste tamen, executa est, verba tamen accipienda sunt veluti ironice dicta. At dicet quis: num si ex illo vitae ligno comedisset homo, vixisDeligno vitas set perpetuo? Id enim videntur haec verba praetendere: Ne forte comedendo, . ; . . n3: homo perpe. Sumaí de ligno vilae et comedat el vivat in aelernum. Certe illius arboTuo vixisset *! ris hanc existimarim suapte natura fuisse virtutem, ex Dei tamen benon peccasset, *x viU neficio, ut vitam humanam servaret incolumem. Quapropter cum Mus aliae arbores in cibum illis traditae essent ad reparandum primigeUU nium humidum vi caloris deperditum, haec in medelam potius quam in cibum creata fuit, ut de eius fructu sumentibus virtus speciei confirmaretur et praeservaretur ab omni defectu; ut per caloris actionem et humidi deperditionem extraneique humidi adventum non imminueretur bonitas primigenii humidi, nec calor labefactaretur ex pabuli defectu, fiebatque per huius fructus virtutem, ut bonum satis aeque restauratum humidum ac deperditum esset. ltaque veluti medela. quaedam erat adversus debilitationem, quae nunc ratione nutrimenti evenit, sicque diuturna vita perfunctus fuisset homo, Dei sibi non adversante sententia. At post peccatum citra omnem haesitationem dicimus quod, quam post Cum Síatutum esset homini semel mori, Dei sententia in eum lata ut E nio reverteretur in terram, de qua sumptus erat, quia pulvis erat et in Unter; ^ pulverem reverteretur: quantumcunque ex illo vitae ligno comedisset, nunquam tamen eius ligni nutrimento id assequi potuisset, ut perpetuo viveret ac nunquam moreretur; quoniam cum et illius ligni nutrimentum per vim caloris in hominis substantiam convertendum esset, certe non absque aliquo caloris detrimento id factum fuisset: siquidem omne agens in agendo suapte natura repatitur; eo maxime quod etsi naturae amicissimum alimentum illud fuisset, erat tamen dissimile in nutritionis principio et per caloris actionem substantiae aliti debebat omnino assimilari; in ea tamen actione nonnihil, quia etlam etsi modicum, passus calor fuisset, etsi tamen perquam mirum esset EP. derum) continuus, tamen defecisset. Poterat tamen ex illius ligni nutrimento, Jia longa OD perfectionem illius, eius vita protendi in longius ac diuturnior fieri; purse atque id est quod hic aeterni voce significatur; unde in hebraeo habetur: Et vival D»y», in saeculum. Non enim ea vox aeternitatem pron HEEEEERREENER rs DA pecus. I fex ea tt p, Av fA or Pr f rd LA d "n. y : Fuslpi pir f opm al [fe I AD) E tme do tts X Mo ráimhm, aet 9 fedi i me , yt nn rd pm. femequ i reeyone T"* vtt is Weit E 4. x 4* ^t nf ott uo rd tdg Ao bo iran id nei A e el anacA (Lo eoa (AUTE MeV) orf] viae pun dE ne ANE ir Meat eT tt Fern wo Mgr 02m, gae £e» Ire d. Fro Here fag pei e Pe a P D22»" pe ebeit ated i Pu na pid Ia ^A fon Paten e i] 1 arn. Poi antep e Gr, 7e b L e. feet foy d ce ma ea abut dk T yy jend MT A Au nerf am ASIE o M e aeu Gig li Aule uio PPP AP tyre e [rtu RARI Men. Pio aii ona a » ?" des aMboi€ AP Auf « [4 ^w. A n rie ^p pon tno m iit os ig bius, My inu 27 P m diei Ar : 7 € ore, n msn Ae rtt A AMÉ I ER,C ARA Ie f » P MR E ida Aghey Un gn peer] 0) dis iio Ponti, bis ACOZe - 7 2^ A C Age ^e o v. ftrt foi SP 2 rao] q^ " CeEyea Sn rft M c Lay n Me Pind - d Le. jer ee ^ perio n6 poa. Féniii^ pec) s P. dias! [t d t eme pens cr af leti [8 bier C AL a$ys. ^ GT uu. Coda Qt er [appo pars Mam fetch p het Fg y cA frt S dl P7927 Fg ftatu, FUP Aen ipn Á e a tb Pvauther ^ 7T. x » ^ gua m. Py, a ; € n nd n2, 1 AK. Ges AB pov o £e | nd om oni d Ie n Pens wd TA Aog 7, eu? ef) fe ara 3 qe Int pP (tr pA dis oput e Leg LA db ^m up LS Pa inn ( | (QAI AA ae At rnt P cet E nort crore em i FACSIMILE SCRIPTURAE S. LAURENTII MAGNITUDINE NATURALI b! € o me Ne ad been ' e pn | | ] pri ais AMO Mf IIo Áx VÀ A. «p d ett d AE tm fri t aeri, Diei | Vr.23 Vr.24 prie significat, ut ex Aben Ezra supra notavimus ?", sed temporis diuturnitatem cum termino. Et emisit eum Dominus de paradiso voluptatis, ul operaretur terram, de qua sumptus est. Non recessit, non emigravit Adam ex illo paradiso, sed eiectus est: El emisit eum, idest eiecit eum de paradiso, loco illo amoenissimo et omnium deliciarum ubertate refertissimo, in terram sterilem et infecundam ac laboriosisimam, in qua non deliciaretur, sicut ibi, sed gravissimis laboribus premeretur: Uf operaretur terram, de qua sumptus est. Hinc patet quod extra paradisum homo formatus est, sicut supra quoque dicitur: Formavit ... Dominus Deus hominem de limo terrae ... et posuit eum in paradiso voluptatis **, ut sciret illius amoenissimi loci habitatorem ac dominum non natura, sed gratia constitutum esse ; quapropter, gratia amissa, merito inde expellitur ad suumque naturalem locum emittitur, ut terram illam excoleret unde erat formatus, eamque prae oculis semper haberet in quam iterum redigendus erat. Eiecilque Adam et collocavit ante paradisum voluptatis Cherubim et flammeum gladium atque versatilem ad custodiendam — viam ligni vitae. Textus Hebraicus.: Et eiecit Adam et collocavit ab oriente horli Heden Cherubinos et laminas gladii versatilis ad custodiendam viam ligni vitae. Ita prorsus Chaldaeus Interpres, nisi quod illud opa. ab oriente, transtulit: rep. quod ante, prius, olim, ab antiquo significat. Septuaginta vero quod de Cherubinis dicitur tribuunt ipsi Adae, ut dicant eum ab ea paradisi parte a Deo constitutum esse. Habent enim: E! posuit eum in adversa paradisi deliciarum parte, el adhibuil Cherubinos ad loci custodiam. Veritas tamen Hebraica habet ut supra posuimus, ut scilicet Cherubini positi sint a parte orientali paradisi, et non Adam. Huius autem loci expositiones multiplices sunt et diversissimae. Rabbinus Abrabanel sic exponit ?? quod isti Bt emisit eum, etc. E paradiso emittitur in eum locum, ubi formatus fuerat, ut eam terram excoleret et prae oculis haberet, de qua sumptus et in quam reversurus erat. KRlecitque Adam et collocavit, etc. Variae lectiones et exposltiones. Expositio Rab. Abrabanel. "Variae opinlones de situ paradisi. Cherubini.«sunt, iuxta Targum [Chaldaicum], Nam, y 1 idest quasi infans, sive infantes; et iam declaravit magnus doctor Rabbinus More quod Cherubim sunt parvuli diebus ex filiis hominum; et iuxta hoc dicit Scriptura quod, cum eiecisset Deus Adam de paradiso Eden, collocavit ante paradisum, idest in loco habitationis eius, Cherubim; quasi dicat quod fatigati sunt in filiis, qui nati sunt eis, Cain et Abel: quoniam ipsi sunt Cherubini, quos collocavit in habitatione sua ante paradisum, et angustiae quas vidit in vita sua a filis suis, et mors et vagatio in filiis suis el lamina gladii versalilis; quoniam ecce dolor magnus sive afflictio cecidit super eum, el lamina gladii versatilis hinc et hinc: hinc occidit Abel et hinc occidit Cain. Haec omnia venerunt super eum ad custodiendam viam ligni vilae ; quasi dicat ad proiiciendum eum de terra viventium et deducendum eum ad mortem ». Haec est huius doctoris expositio super hunc locum. Nonnulli alii aliter exponunt ??, Sed primo de paradisi situ quaedam statuunt. Et primo quod paradisus iste non potest esse inter duos tropicos sub linea aequinoctiali ?? in mensa solis, quoniam dicunt regionem illam calidissimam esse ex eo, quod per illam sol bis transit in anno, quapropter bis in anno etiam aestatem et hiemem habet, propter quod zona torrida dicitur ac propter nimiam caliditatem inhabitabilem esse. Quapropter extra tropicos statuendum esse paradisum asserunt??; et quoniam terra illa, in qua paradisus fuerat a Deo plantatus, erat optima et fertilissima, quae ex se fructus producebat, dicunt quod situandus est sub nobiliori parie coeli, quoniam terrae nobililas et fertilitas venit a nobili astrorum influentia coelique Rab. Salomon exponit : noan »Norc, idest angelos devaslatores. Op. cit. f. 6*. Grotius: «* Mos est Hebraeis omnia De! opera, quibus extra ordinem Deus utitur, appellare angelos, ut ventos el ignem, Ps 104 (Vulg. 103), 4; sic quod 1n Ps 18 (Vulg. 17), 11, Deus insidere Cherubim dicitur, Ps 104 de ventis exponit. Est ergo et hic unum pro duo, cherub et flammeus glndius, pro cherub, ides! flammeus gladius. Pro flammeo glndio hebrneus textus habet: vno 2^5mm, idest flammam machaerae. Machaera autem hic significat divisionem, ut Mt 10, 34. Solent autem Graeci promiscue pro 33D ponere páxatpav, machaeram, nut popnqalav, romphaeam. Sensus ergo est: igne impervio obhseptum paradisum ». Critici Sacrl, col. 152. Fagius : « Quid cherubim hic fuerit, non plane constat, nisi quod simpliciter credendum est fuisse tale quidpiam, quo aperte arccbatur homo a paradiso x. Ibid. col. 128. 221) Ct. Tertullianus Apologeticus, ep. 47, (P. L. 1, 520); S. Bonaventura Sentent., lib. 2, dist. 17, dub. 8. 222) Cf. S. Thomas S. Theolog. 1^, q. 102, a. 1-2, ad 3. aspectu. Et quoniam pars coeli australis nobilior est parte aquilonari, cum australe hemisphaerium vertex et caput sit mundi, aquilonare vero sit inferius, et per consequens stellae australes maiores sunt et lucidiores, nobiliores et perfectiores maiorisque virtutis stellis aquilonaribus, unde polus etiam australis maior est et lucidior hoc nostro arctico, secundum fphilosophos ?? huiusmodi speculantes ; propterea statuunt hi extra tropicum australem, qui capricorni dicitur, situatum esse paradisum ad partem orientalem, quae nobilior est; quoniam oriens dextrum est mundi, occidens autem sinistrum: dextrum autem sinistro nobilius est. Statuunt ergo isti situatum fuisse paradisum ultra mensam solis et ultra hiemalem tropicum in hemisphaerio australi?*; quod etiam probare nituntur per illum Genesis locum: Cum audisset Adam vocem Domini Dei deambulantis ... ad auram post meridiem: per meridiem enim mensam solis et zonam torridam exponentes, quia tota illa pars terrae meridianum dicitur, seu meridies: per auram vero loci illius aerem, qui, ratione bonitatis ac suavissimae lucis temperatae ac delectabilis, aura dicitur. Et hoc statuunt inter auram et meridiem discrimen: nam meridies aer est lumine intensissimo illuminatus cum excessivo calore, qualis est inter tropicos; aura vero aer est suavissimus et vitalis, temperate lucidus et calidus, qualis est in australi hemisphaerio propter stellarum favorem. Itaque cum per meridiem intelligatur mensa solis, et per auram iliius paradisi aer: cum talis aura post meridiem dicatur, consequens est ut australis regio intelligatur, quae est post meridiem ; et ea primis parentibus in habitationem et hereditatem data est, a qua ob peccatum expulsi fuerunt in hanc vallem miseriae, citra tropicum capricorni, quo paradisus ille septus et vallatus erat. Quem tropicum debere aiunt intelligi per gladium flammeum atque versatilem ; quoniam dum sol est in signis australibus, dum fpprapinquat ad oppositum anguis, in illo tropico ignis generatur. Dicunt etiam hi ?5 quod, si peccatum non intercessisset, homines non tantum regionem illam, sed totum australe hemisphaerium occupasCaelo, Mb. 2, cp. 2, q. 1, a. 1-2. 224) Cf. Alph. Tostatus op. cit. f. 20». 225) Cf. Moses Bar-Cepha De Paradiso, part. 1, cp. 2, (P. G. 111, 488). Alil putant 1lium Jplantatum in australi parte, extra zonam torridam, quod probare nituntur ex verbis Genesis, per meridiem Interpretantes zonam torridam, per auram, üerem temperatum, qualis invenitur in australM hernisphaerio, et per gladium flammeum tropicum Intelligentes. Quam regionem australem et amoenissimam homines, sent, cum multiplicata gens illa in immensum fuisset, cum nullus eorum Lee mortuus fuisset, sed ligno vitae pasti felicem vitam in longissimum temoceupare 2^ pus protraxissent, quousque in meliorem vitam, morte non intercedente, translati fuissent; ita quod multiplicati valde, totum illud hemisphaerium occupassent. Nec aliqua eius hemisphaerii pars inhabitabilis fuisset ; quoniam, inquiunt, non sunt in illa regione praerupta montium, nec praecipitia, nec maria, nec paludes, nisi quod quattuor illa flumina lentissimo cursu et suavissimo meatu irrigassent totam illam regionem et hortum deliciarum. Quae flumina in fine hemisphaerii iuxta tropicum submerguntur, et per meatus subterraneos ebulliunt et emanant per quoddam aequilibrium in hac nostra parte aquilonari; nam Tigris et Euphrates oriuntur ex montibus Armeniae; et Physon, qui dicitur Ganges, ex montibus Indorum; et Gehon, qui dicitur Nilus, ex montibus Aethiopiae. Haec est fidelis positio eorum, qui ponunt paradisum in regione australi ultra tropicum capricorni. Quae quidem mihi non admodum satisfacit. Et primo: id quod yusecsindicant dicit regionem illam ultra tropicum capricorni temperatissimam esse. Fori Manifestum autem est quod sol motu proprio movetur a tropico ad sum et recetropicum semper aequissime, eiusdemque virtutis est in utroque. "eene ma Ergo sicut per accessum ad nos causat intensam aestatem vehemenEee d temque calorem, et per recessum hiemem frigusque intensum in hemiseries; — sphaerio aquilonari; ita pari ratione per oppositum, per accessum ad tropicum capricorni causabit aestum intensum ac vehementem, et per recessum frigus et hiemem intensam; quae temperiei aeris et loci repugnant. Deinde: cum aeque moveantur planetae inter haec duo hemisphaeria, eosdem effectus in suis coniunctionibus inter se et cum aliis astris et signis causabunt in illo hemisphaerio, sicut in isto; et cum in isto maligni planetae causent sterilitates, pestilentias et morbos alios; ita et in illo. Praeterea: quod dicunt quod homines totum illud hemisphaerium et Àn pos incoluissent, inconveniens videtur. Nam sicut terra, quae sub polo boreo et au- : :eI : ; : strali ums ArCtico non habet nisi unam diem et unam noctem in toto anno, quia dies et una per sex menses, dum sol est in signis australibus, semper est nox sub nox semestres habentur — polo arctico, et per consequens semper dies in antarctico: sic e con- 1n anno, à 3 e » e P verso per alios sex menses, dum sol est in signis aquilonaribus, semper est dies in hoc polo et nox in illo; quapropter non potest ea esse amoenitas et delectatio habitantibus, quae ab istis dicitur. Deinde: quod dicunt de loco Genesis, non est ad propositum. Nam, sicut ibi exposuimus ?9, Veritas Hebraica habet: Cum audissenl vocem Domini Dei deambulantis ad ventum diei ; ita quod non locum, sed tempus verba illa significant, idest post medium diei, hoc est ad vesperam. Quod insuper dicunt de gladio flammeo atque versatili, quod est ille tropicus igneus, non valet. Illa enim ignis generatio naturalis est, si tamen est: puto enim verum non esse, cum per accessum solis ad tropicum cancri non generetur huiusmodi ignis circa tropicum. Modo cum dicat Scriptura collocatum esse illum gladium ante paradisum post Adae peccatum et postquam inde eiectus est, indicat non ibi fuisse ex natura loci, sed ex voluntate Dei. Ultimo: quod de fluminibus illis dicunt, quae de loco voluptatis egrediuntur, quod irrigant regionem ultra tropicum capricorni et deinde iuxta tropicum submerguntur et per subterraneos meatus ebulliunt et emanant per quoddam aequilibrium in hoc nostro hemisphaerio, non video quomodo id verum esse possit. Quomodo possint tot terras, tot montes penetrare, ut per immensos terrarum tractus profluant, post haec emergentes diversas videantur habere origines et, quod difficilius est, quomodo possint tantam oceani vastitatem, maris omnium profundissimi et maximi, traiicere, ut in has auras aquilonares prorumpant: mare enim illud vastissimum et profundissimum interiacet. Cum ergo haec vera esse non possint, quaerenda est alia huius loci expositio. Fuerunt ergo alii, ?*? qui paradisum illum sub aequinoctiali linea constituunt. Dicunt enim quod regio illa temperatissima est ; cum enim ibi semper sit aequinoctium, idest semper toto anno nox est locis non solum non torreri aestu, sed temperntam esse, et imbrium, perenn!ium [fontium nc fluminum aquis, necnon et frugum fructuumque copiis affatim abundare, et variarum gentium populis magno coeli solique favore et salubritate incoli. Neque hoc, quod de medine zonae temperíe et ad habitandum commoditate dicimus, sola nostrorum temporum experientia ostendit ; sed ita omnino esse nonnullis, contra communem aliorum opinionem, multo ante visum fuerat ; ut Erntostheni, Polybio, Ptolomaeo, Avicennae, et quibusdam nostrorum theologorum, quorum meminit D. Thomas 1*, q. 102, n. 2, qui terrestrem paradisum sub aequinoctiali constituehant, nlentes eam mundi plagam temperatissimnm esse ». De Coelo, lib. 2, €p. 14, q. 1, a. 3, ubl adducuntur causae illius zonae temperati climatis. Ct. etiam infra not. 232. Falso igitur Interpretantur verba Genesis, quae non locum, sed tempus indícant; et ignis illfus £ladi! non naturalis erat, sed ex voluntate Dei. Nec verlsimile est quod supponitur de subterraneis et mnrinis tralectlonibus fluminum pnaradis!. All ponunt paradisum sub acquinoctiali linen, propter maximam ilius zonae temperantiam et fertilitatem; et per /flammeum gladium intelligunt zonam torrbidam inter habitationem nostram et aequinoctialem lineam ; aequalis diei, ita quod aequalis est praesentia et absentia solis, per hanc aequalem vicissitudinem fit maxima temperies regionum et optima loci dispositio. Quapropter Ptolomaeus??? et alii geographi ?? in hac zona multas habitabiles regiones assignant; et experientia sentire facit regiones illas esse temperatissimas et habitationi maxime accommodatas. Naves enim, quae a regno Portugalliae in auras illas navigaverunt ?" transeuntes sub linea aequinoctiali, invenerunt terras optimas et fertilissimas, lacte et melle fluentes. Ilis autem, qui dicunt regionem illam esse inhabitabilem propter vehementisimum aestum, respondent quod id quidem verum est iuxta tropicos; homines enim terram iuxta tropicos incolentes nigerrimi sunt et brevis vitae propter caloris excessum, radicalem humidum consumentem; sub aequinoctiali autem non est sic. Quapropter isti per gladium flammeum el versalilem zonam torridam inter habitationem nostram et aequinoctialem lineam intelligunt, et propterea dici persatilem, quia sol, per quem causatur ibi iuxta tropicum Descrittione Universale della Terra di Tolomeo. XXIII Descrittione dell' Africa, f. 131^; Cesarc De Lollis Seritti di Cristoforo Colombo, t. 2, part. 2, Doc. XV, pag. 24. 230) Alludere videtur S. Auctor ad itinera Christophori Columbi, in cuius epistolis pluries hanc nffirmationem invenimus. Siquidem die 17 Augusti 1498, cum perven!sset ad os fluvii Orinoci in Venezuela, admiratus se navigare in quodam mari aqune dulcis, percipiens postea illam esse cuiusdam magni fluminis aquam, cornm situ parndisi terrestris se stare arbitratus est. In diario enini nautico (giornale di bordo), sub eadem die, hnec nota invenitur: « Viernes,.. 17 de Agosto..., le certifica (Christophoro Columbo) que aquella tierra de donde viene (fluvius ílle) sen gran tierra firme, o adonde està el parayso terrenal, porque todos dizen... que està en fin de oriente, y es este ». De Lollis loco cit. Et 1n epistola a Columbo paulo post ad reges Hispaniarum missa, hanc suam sententinm confirmat. « Algunos le ponian (el parayso terrennl) aM! donde son las fluentes del Nílo en Ethiopia ; mas otros anduvieron todns estas tierras e no hallaran conformidad d'eilo en 1a temperancia del cielo... Y crco que, si yo passarn por debaxo de la linen equinocíal, que en llegando alll, en esto mas alto, que faliara muy mnyor temperancia y diversidad en las estrellas y en las aguas, no porque yo crea... que se pueda subir allà; porque creo que all! es €] parayso terrenal, adonde no puede llegar nadie, salvo por voluntad divina.... Grandes indicios son estos del parayso terrenni, porque el sitio es conforme a la opinion destes sanctos e sanos theologos (Sant'Isidro, y Beda, y Strabo), y asimismo las seflales son muy conformes, que yo Jamàsley ni oy que tanta cantitad de agua dulce fuese asi adentro et vezina con 1a salada. y en ello ayuda asimismo la suavissima temperancia, y se dc alll del parnyso no se sale, parece nun mayor maravilla, porque no creo que se sepa en el mundo de río tan grande e tan fondo». Ibid. Doc. XVI, pag. 37-38. Hanc sententiam conflrmat in eadem opistola, pag. 39; item et in alla quam ad S. P. Alexandrum VI misit, petens missionarios ad evangeliznndas gentes terrae illius : «crey y creo aquello que creyeron y creen tantos sanctos y sacros theologos, que aHy en la comarca es el parayso terrennl». Ibid. Doc. XXXIIIl, pag. 165. Et síc etiam in alia epistola. ad Hispaniarum reges missn 7 Iulii 1503. Doc. XLI, pag. 184. impertransibilis caliditas, appropinquat ad nos in aestate, et hieme elongatur ?3!, Sed certe neque haec positio admodum satisfacit, Cum enim zona ista torrida sit ex natura loci, quae semper fuisset etiam si homo in loco paradisi perstitisset, non est cur dicatur esse gladius ille flammeus atque versatilis, qui ad eius loci custodiam a Deo positus est, non a natura productus. Alii posuerunt?:3? hunc paradisum in principio cancri; et quod Ssibills propter vehementiam aestus in locis intermed!is ex propinquitate solis; et hoc slgniflcatur per flammeum gladium, qui versatilis dicitur propter proprletntem motus circularis huiusmodi! aestum causantis », S. Theolog. 2* 2**, q. 164, a. 2, ad 5, 232) De situ paradisi et de gladio flammeo multae et variae sunt opiniones. Nic. Lyranus, cum putaret paradisum terrestrem ín ezxcelsissimo orbis terrarum monte fulsse collocatum, censet ex eo, iussu Del, maximam copiam !gnis erupisse et in modum muri omnem aditum praecludere. Op. clt. f. 43^. Alph. Tostatus etiam per gladium flummeum putat ignem intelligendum esse a Deo ibi creatum, vel aliunde allatum, qui instar muri circum paradisum esset ad modum gladii flammas quasi vibrantis. Op. cit. f. 24^. Tertullianus alt paradisum «locum esse divinae amoenitatis, recipiendis Sanctorum spiritibus destinatum, maceria quadam igneoe illius zonae a notitia orbis comunis segregatum ». Apologelicus, cp. 47, (P. L. 1, 520). Iuxta Mosen Bar-Cepha «paradisus est in nostro orbe, sed en terra in qua situs est, multo eminentior ac sublimior est hac, quam nos habitamus ». De Paradiso, part. 1, cp. 9, (P. G. 111, 494). « Ephrem dicit, paradisum universam ambire terram, atque ultra oceanum ita positum esse ut totum terrarum orbem ab omn! circumdet regione, non aliter atque lunae orbis lunam cingit». Ibid. cp. 13, col. 497. De fluminibus autem ait: «Illud flumen revera ingens... ex terra Eden scaturlens atque promanans, in medium penetrat paradisum, eumque universum irrigat, quo perluto, finditur in quattuor deinde fluvios, et ipsos grandes, qui ab illo diduct!, simul ac paradisum reliquere, sub ipsa maris Oceani vada delabuntur, atque inde rursus in hac a nobis habitata emergunt terra; in occidentem prorumpit Phison, per regionem Indorum delabens, quam Moyses vocat terram Havilae; Gehon perluens terram Chussorum (idest Aethiopiam) et Aegyptum ; et alii duo prosiliunt in medio terrarum orbe, fontibus non procul inter se dissitis, ac proiapsi desinunt in mare australe ipsius Bosrae». Ibid. cp. 21, col. 510-512, S. Basilius collocat paradisum loco sublimi, perpetua siderum luce illuminatum. De Paradiso, Orat. 3, lbid. 30, 63. Sic et S. Io. Damnscenus, De Fide Orthodoza, lib. 2, cp. 11, Ibid. 94, 914. S. Isidorus paradisum ín orientis partibus constituit, et post peccatum undique romphaea flammea septum, ita ut clus incendium ad coclum peno pert!ngat. Etymol., lib. 14, cp. 3, (P. L. 82, 496); De Origine Creaturarum, cp. 6, ibld. 83, 926; cp. 10, ibid. col. 938- 939. S. Beda Hexaem., ibid. 91, 43-44, et Rupertus De Trinitate, ctc. In Gea., lib. 1, cp. 37, Ibid. 167, 269 sqq., asserunt paradisum coelo proximum esse. Rabanus Maurus ait paradisum aitingere orbem lunae. Comment. in Gen., lib. 1, cp. 12, Ibid. 107, 478. Sic et Strabus Glossa Ord. in Gen., ibid. 113, 86, et Petrus Lombardus Sentent., llb. 2, dist. 17, ibid. 192, 686. S. Bonaventura opinatur paradisum esse sub aequinocliali zona et quidem tantae altitudinis ut nd illum non conscendant vapores In acre clevati, sed esse lb! aerem mundum ct purum Idoneum statui perpctuitatis ; « non autem adeo clovatum ut ad lunam usque pertingat ». Sentent., lib. 2, dist. 17, a. 2, q. 3. Etiam Alphonsus Tostatus censct paradisum non quidem pertingere ad orbem lunarem, excedere tamen omes terminos hulus nostri aeris et montes quosque celsissimos, minimum viginti cubitis, ita ut non potuerint aquae diluvii illum attingere. Op. cit. f, 24*, sed fnlso, quia gladius Ille non a natura, sed a Deo positus dicitur. Ali! paradisum. gladius flammeus et versalilis est quaedam terrae patens vorago in jp eua monte, ex quo semper ignis egreditur, qui ad modum gladii videtur. Sed tunc oporteret partes terrae illius sulphureas ponere, unde ignis ille generaretur essetque ignis naturaliter genitus, sicut in Vulcano et Aetna monte generatur ignis ex partibus terrae sulphureis. Quapropter alia mihi de hac re sententia est. Sed primo moAt, eontra, e. Iiéndus est animus de paradisi situ, ceu supra in suo loco exposuiFipdP uk mus??: quod plantavit... Dominus Deus paradisum voluptatis ab initio ?*, Etenim Veritas Hebraica ibi, ut praemonuimus, sic habet: E! plantavit! Dominus Deus hortum in Heden ab oriente, sive a plaga orientali. Certe clarissime Scriptura loquitur et eius loci conditionem ostendit. Eum etenim paradisum horlum vocat, ne e nomine ipso Püitaremus per immensos terrarum tractus protrahi ac immensae maregionis, in . ERE . H . " : , . " qua paradsu, BPibudinis in longitudine et latitudine esse. Deinde: nomen regionis, Plantatuserat, jn qua hic paradisus sive horíus consitus esset, declarat dicens: Jn Heden, quae regio ab amoenitate, deliciis et voluptate hoc nomen sortita est, quoniam regio illa amoenissima et deliciosissima erat, temParndisum terrestrem invenir! extra nostrum orbem videntur ndmittere S. Irenneus Contra Haereses, lib. 5, cp. 5, (P. G. 7, 1134-1135); Origenes, ponens situm paradisi «in 1lla terra, quae sursum est et quam mnnsueti hereditabunt». In Numer. Hom. 26, ibid. 12, 777 sqq.; S. Caesarius Nazianzenus Dial. 1, q. 77 sqq., Ibid. 38, 943 sqq.; Dial. 3, q. 141 sqq. ibid. col. 1089 sqq.; S. Epiphanius Adversus Haereses, Haeres. 64, ibid. 41, 1148; Ancoratus, ibid. 43, 118-119; Philostorgius Eccles. Historiae, lib. 3, ibid. 65, 492-495; Moses Bar-Cepha De Paradiso, pnrt. 1, cp. 8-9, ibid. 111,492-494; S. Ambros!us, qui alt: « Adam electus est de paradiso, hoc est ex 1llo sublimi et coelesti loco, ad quem raptus est Paulus ín corpore, corpus nesciens » In Ps. 118, Sermo 4, (P. L. 15, 1307); S. Augustinus De Genesi ad Litteram, lib. 8, cp. 7, 1bid. 34, 378 ; Honorius De Imagine Mundi, ibid. 172, 123; Hugo de S. Victore Adnotat. Elucidat. in Gen., ibid., 175, 39-40. . S. Thomas, reilciens sententiam S. Bedae, paradisum statult in terra nostra, sed «seclusum a nostra habitatione aliquibus impedimentis vel montium, vel marium, vel alicuius nestuosae regionis, quae pertransiri non potest ». S. Theolog., 1*, q. 102, a. 1, ad 1 et 3. B. Odoricus, Franciscanus, qui snec. XIV Indiam fere totam perngravit, cum pervenisset prope insulam Sylanae, quemadmodum scribit in suo itinernrío, refert traditionem illius gentis de situ paradisi In eadem insula : « Quivi & il monte Grande, come dicono quei delln conirada, ch'Adnamo ed Eva piansono Abello per Caino s; et prosequitur describens admirabilem ubertatem terrae illius, et maximam copíam auri et gemmnrum. Angelo De Gubernntis Storia dei Viaggiatori Italiani, cp. 2, Supplem. 1, pag. 141. — Similiter Ioannes Maringolli, item Franciscanus, qui paulo post eandem provinciam peragravit, endem refert: « Perreximus per mnre ad Seyllanum (Ceylon), montem gloriosum, ex opposito pnradisi, ut de Seyllano usque ad paradisum, ut dicunt incolae ex traditione patrum, sunt milliaria italica quadraginta, itn quod, ut dicitur, nuditur sonitus aquarum fontis cadentium de paradiso». De Gubernatis ibid. Supplem. 2, cp. De Creatione, pag. 142. Et in eadem opinione, quod paradisus plantatus sit «ultra Indiam Columbinnm, contra montem Seyllanum, locus altissimus s», prosequíturin sequentibus capitulis, ut videri potest Ibid. pag. 145-156. Demum de situ paradisi et quaestionibus adnexis cf. ampla dissertatio P. Ildefonsi de Vuippens O. M. Cap. Le Paradis Terresire. 233) Cp. 2, pag. 227. 234) Gn 2, 8. Vulg.: Plantaverat... a principio. peratissima et habitationi maxime accommoda. Tertio: ad quam et ah indica- . c * * $ $^ - ee tione situs, mundi partem paradisus iste spectet ostendit, et a qua regionis illius parte plantatus esset a Deo, inquiens: Ab oriente, sive a plaga orientali. Locum ergo in quo is paradisus conditus sit, habemus. Hanc autem regionem, quae Eden dicitur, non existimandum est: deducendum l t b , d sid . : est hortum vel extra nostrum orbem esse; neque ad sidera attingere, quae quidam aen non ex- H e 235. z H Hd E tra nostrum opinati sunt?355; neque ultra tropicum capricorni, quae regio semper bwin ignota fuit; neque sub aequinoctiali: sed sub ea coeli positura sitam fuisse, s in ? x , 3 2 : e y : regione illa, esse, quae habitari possit et habitata ac frequentata sit a primis homiquae a primis nibus et eorum posteris. Adam enim e paradiso eiectus non mare LI: transmeavit, aut per longissimos terrae et marium tractus quam longissime a loco illo eiectus est: sed ante fores paradisi, non longe ab eo loco eiectus, e regione paradisi collocatus est, ut terram illam Adam enim et incoleret, sicut Septuaginta transtulere et omnes Graeci Docpeoci ebd. tores tenent ?3$, praesertim Chrysostomus in hoc loco??, Quod oed rad Scripturae etiam testimonio comprobatur. Etenim Cain, egressus a facie Domini, vagus et profugus habitavit... ad orientalem plagam Eden *:$ cum sua posteritate ibique civitatem aedificavit. Adam vero et Seth non longe ab eo terram incoluisse putandum est, sed prope; alioquin quomodo potuissent filii Dei, idest descendentes ab Adam per Seth, qui propter Dei cultum sic dicebantur, videre filias hominum, idest a Cain descendentium, quod pulcrae essent, ut acciperent sibi ex omnibus quas elegerant?5 Deumque magnopere irritarent ad delendam omet aaam senem carnem? Si ergo Cain ad orientalem plagam Eden habitavit, Dori sepcon, quae regio erat ubi?*? paradisus erat consitus, nec Adam, Seth et Medeiods omnes posteri longe ab ea regione terram incoluere. Adam vero non longe a terra promissionis habitavit; in Hebron enim sepultus creditur ín spelunca duplici, sicut dicitur in libro Josue?! ; in qua etiam Abraham et Sara, Isaac et Rebecca, Iacob et Lia sepulti fuerunt ?€?, Unde existimo nunc quoque regionem illam Eden habitari et aequa regione eam esse, quam apud Ezechielem legimus *&, qui super Tyrum br ccena G. 66, 638); Procopius Comment. in Gen., ibid. 87, 226-227; Moses Bar-Cepha De Paradiso, part. 1, cp. 14, ibid. 111, 498. 237) Hom. 18 in Gen., lbid. 35, 152. 238) Gn 4, 16-17. et hodie quolamentum assumens, haec inter cetera dicit: Haran el Chene e! Eden l)e existit in H . : ; Edmond negotiatores fui **, nomina regionum ponens unde ad Tyrum mercauwbireperin tores veniebant, Si ergo ab Eden, scilicet paradisi loco, negotiatores MS de pec ad Tyrum, qui prope terram Israel est, accedebant, clarum est locum ridus illum et habitatum fuisse et non maximis spatiis remotum a terra Israel extitisse. Haran etenim non longe a terra Israel distare nullus ambigit; Haran enim ea regio prope terram Israel est, quae Mesopotamia dicitur, ibique reperiuntur flumina, quae de paradiso exire dicuntur. Haran enim inter duo flumina Tigrim et Euphratem est; quapropter graeca voce Meoomotapía dicitur?5, regio media inter duo flumina. De Phison autem et Gehon ea, quae supra diximus ?**$, consulantur. Quapropter haec omnia mihi fidem certissimam faciunt decanShea is tatissimum illum paradisum in Eden regione, quae non longe a terra disum In re- Israel est, ad orientalem plagam illius plantatum fuisse eamque —— regionem nunc habitari ab hominibus: quoniam aquis diluvii paraplantatum ren ter disus ille eversus est atque ita locus ille amoenissimus et deliciosissiposes evermus concidit. Aquae enim diluvii omnem terram inundaverunt... a et praevaluerunt super omnes montes, qui sunt sub universo coelo ^" ; quare et locum illum occupaverunt et arbores illas amoenissimas everterunt, Quandiu autem locus ille perduravit, nullo pacto ambigimus sed quandin. Cherubinos coelestes spiritus ibi positos esse ad illius loci custoAU «d diam, cum gladio flammeo et versatili, sive cum lamina gladii idest permanser'nt posuit ibi gladium ardentem atque expositum, qui flammam evomere cum gladio famme. — videretur: tantus erat splendor! atque eo aspectu exterrebat adeuntes pavoremque horribilem iniiciebat; et versatilis dicitur, quia omnem viam, quae ad vitae lignum ducebat, suo terrore praecludebat. Forte sic positi erant ibi Cherubini, sicut angelus Domini gladium exemptum in manu tenens viam custodiebat, eam praecludens Balaam, ne ad maledicendum filios Israel a Balac accersitus accederet ?t8, Ve] certe per hune gladium poenae mortis interminatio intelligitur, more cum textus hebraicus adducitur, haec nomina ut !n codice extant reliquimus. 245) Cf. S. Hieronymus De Nominibus Hebraicle, (P. L. 23, 848); Ptolomaeus Geographia, !lb. 5, cp. 18, pag. 98. 248) Cp. 2, png. 231-234. 247) Gn 7, 19. 248) Cf. Nm 22, 22 sqq. Scripturae, quae ad illum locum praesumentibus accedere ministerio angelico inferebatur; sicut praecaverat Dominus ne quis filiorum Israel aut vasa sacra ministerii?*?, aut arcam tangere?59, vel intra sanctuarium sive Sancta Sanctorum intrare praesumerent ?51, praeter eos, quibus ex officio competebat: et eos quidem mundos et sanctificatos *$, sub poenae mortis interminatione, quae ministerio angelico inferebatur. Potuit autem esse ut ibi lampades ac fulgura angelico ministerio emicarent, quae accedentibus mortem minarentur. Nam et dictio: Dn. quam laminam significare diximus, fulgur quoque et lampadem significat, quia poterat ibi ad modum gladii micare. Postquam vero vastatus ille paradisus est, omnis illa custodia cessavit; sicuti postquam Arca illa foederis et Sancta Sanctorum deleta sunt, omnis tum custodia tum observantia et ministeria, quae ibi fiebant, desierunt. Nonnulli autem putant adhuc locum illum incolumem permanere ?53 ac ibi Enoch, Eliam et Ioannem apostolum felicem vitam degere usque ad iudicium. At vero quod in ?** illum paradisum translati sint nullibi constat; nam Enoch quidem, Scriptura teste ?55, assumptus est: sed in quem locum Scriptura non refert; Elias pariter translatus est?59; sed quem in locum, Scriptura non prodit; de Ioanne autem omnino incertum est an adhuc vival in carne?5?, Et ad cuslodiendam viam ligni vitae Ex 28, 35; 29, 37; 30, 20; Lv 16, 2; Nm 4, 20, 8, 22. 252) Cf. Ex 28, 40; 29, 9; Nm 21, 23; Is 52, 11; Hebr 7, 28. 253) Videntur admittere paradisum adhuc existere Thcophilus Antiochenus Ad Autolgcum, llb. 2, (P. G. 6, 1090-1091); S. Irenaeus Contra Haereses, lib. 5, ep. 5, ibid. 7, 1134; S. Epiphanius Adversus Haereses, Haeres. 64, ibid. 41, 1147; Severlanus De Mundi Creatione, Orat. 5, ibld. 56, 478-481; S. Io. Damascenus De Fide Orthodora, lib. 2, cp. 11, ibid. 94, 210-214; Tertullianus Apologelicus, cp. 17, (P. L. 1, 520); De Resurrectione Carnís, cp. 28, ihid. 2, 833; S. Isidorus Hisp. De Ortu et Obitu Patrum, cp. 3, Ibid. 83, 131-132; Fel. Capitonus Erplicationes, etc. part. 1, Ezplicat. 1, png. 10-12; et cf. not. 232 hulus cp. 254) Ms.: In repetitur. 255) Cf. Gn 5, 24; Eccli 44, 16; Hebr 11, 5. Cf. S. Irenaeus Coníra Haereses, lib. 5, cp. 5, (P. G. 7, 1134-1135) ; S. Augustinus Contra Secundam Iuliani Responsionem, lib. 6, cp. 38, (P. L. 45, 1598) ; S. Isidorus, Hisp. De Oríu et Obitu Patrum, cp. 3, ibid. 83, 131-132; S. Beda De Templo Salomonis, cp. 19, Ibid. 91, 788 ; Petrus Comestor Historia Scholastica, lib. Gen., cp. 24, ibid. 198, 1075; cp. 30, ibid. col. 1080 ; S. Thomas S. Theolog., 1*, q. 102, a. 3; 3*, q. 49, a. 5, ad 2. 250) Cf. 4 ng 2, 16-17. sar. Comment. in Apocalypsim, cp. 29, ibid. 106, 310; Simeon Metaphrastes Vita S. Ioannis, ibid. 116, 703; S. Hilarius De Trinilate, llb. 6, (P. L. 10, 189); S. Ambrosius Exrposit. in Ps. 118, Sermo 20, ibid. 15, 1487; Erposit. in Evang. S. Lucae, lib. 7, ibid. col. 1699-1700; S. Augustinus Sermo 253, cp. 4, ibid. 38, 1181; Gregorius Turonensis Miraculorum, lib. 1, cp. Per gladium hunc forte intelligenda est interminatio poenae mortis praesumentibus iliuc accedere ; vel etizm futgura angelico ministerio emicantia, quae accedentibus mortem minabantur. Alii putant hunc paradisum adhuc existere ct ibi Enoch, Ellam et Ioannem apostolum degere. Sed ubi degant Enoch et Elias Scriptura non dieit; de Toanquod de Elia apud Ecclesiasticum legimus?5*, quod in paradisum ne vero omni- He . . x noineertum aSSumptus seu translatus est, dicimus eum in aliquem eminentem et exe hU excelsum locum a Deo sibi paratum paradisi nomine designari 259 vivat in carne, : : : Deo enim possibile est eum, ubi magis libet, conservare; nec ob id necesse est ponere paradisum illum. Idem de Enoch et Ioanne, si adhuc vivit, dicendum est. De Cherubinis autem quaestio esse potest quomodo Deus illos er. tam excelsos spiritus ad custodiendam viam ligni vitae applicaverit. Cherubim, do^ ien Cherubini enim spiritus sunt secundi chori supremi principatus sacri, ntelligi posunt, Sive hierarchiae; secundum Divum Dionysium ?** autem, illi non solent mitti, sed tantum angeli infimae hierarchiae et ultimi quibus eusto- àC penultimi chori. Sed responderi ad hoc potest quod aliquando DRM per Cherubinos omnes angeli intelliguntur et sic etiam angeli infimae hierarchiae et ultimi chori. Secundo vero, quod si forte ea cura illis data est coelestibus spiritibus qui eius chori sunt, qui peculiari voce Cherubim appellatur, ipsos tamen per inferiores eam custodiam executos fuisse, quemadmodum et Seraphim, qui missus est ad purgandum labia Isaiae?9?t, Etenim, ut D. Dionysius docet?9?, Seraph ille non per se executus est illud officium, sed per aliquem inferiorum. Ad quid autem Dominus Deus illos angelos ad hanc custodiam Custodiam — applicarit, manifeste huius causa superius dicta est: ne homines sumestatut x rent de ligno vitae et viverent in aeternum, idest vitam longius promines e£? traherent, qua homines peccatores pessime usi fuissent et frequentius vitae comedeEC e zi v* peccassent et diutius in peccatis mansissent. Quapropter melius fuit am iongius à S a 2 » z B : protraberent Ut homines ab esu illius ligni prohiberentur, ne cum illud vitam lonet magis pec- . HEP rS : tdi cata atti gius ac diutius *9 protraheret, ipsi eo magis peccata multiplicarent. carent. Nunc ad quartum caput accedamus. 30, Ibid. 71, 730; S. Thomas Comment. in Evang. S. loannis, lectio 4, t. 19, pag. 885; Nlc. Lyranus op. cit. Evang. S. loannis, cp. 21, t. 5, f. 243*; Io. De La Haye op. cit. t. 14, pag. 592; Aug. Calmet Dissert. In Obitu S. lo. Evang., t. 7, png. 515-519. 258) Cf. 48, 9-13. 259) Cf. S. Gregorius M. Hom. in Evang., lih. 2, Hom. 29, (P. L. 76, 1216); Rupertus De Trinitate, etc. In Gen., lib. 3, cp. 33, ibid. 167, 321; Dionysius Cartusinnus Enarrat. in Gen., a. 31, pag. 143; Caietanus op. cit. pag. 52. 260) De Coelesti Hierarchia, cp. 5, (P. G. 3, 199-202). 261) Ct. Is 6, 6-7. 262) De Coelesti Hierarchia, cp. 5, (P. G. 3, 199-202). 263) Ma. : Vitam repetitur. Vr.1
CHAPTER 5. Caput Quartum
Adam vero cognovit uxorem suam Evam, quae concepit el peperit Cain, dicens: Possedi hominem per Deum. Textus Hebraicus: Possedi, sive acquisipi hominem Deum, sive a Deo, vel ad Deum. Textus Chaldaicus: Possedi hominem a conspectu Domini. Adam vero cognovit Evam uxorem suam. Honeste semper ac decenter Scriptura loquitur; quae enim pudenda sunt, non verborum obscenitate, sed quanta licet semper decentia et honestate exprimit; conventionem enim coniugum et adhaesionem viri ad mulierem in matrimonii actu, cognitionem vocat!: Adam, inquit, cognovit uxorem suam. Convenerunt enim in unum primi illi coniuges in actu legitimi matrimonii, post commissum peccatum et post spem perditae benedictionis recuperandae in mulieris semine. Convenerunt autem ut filios procrearent humanumque genus propagarent, ne una cum ipsis deficientibus, natura quoque humana tota periret, quod voluntatis Dei non erat: sed ut maneret in aevum. Quapropter convenerunt etiam ut Deo obedirent. Demum in remedium libidinis; matrimonium enim, post peccatum, in libidinis remedium conceditur : modo tamen primus ac praecipuus eius finis, qui generatio est, non praecidatur. Alioquin si ad solam libidinem explendam fit copula, ita ut generationem nolint, grave peccatum est atque a Deo reprobatur matrimonium illud; iccirco enim Her et Onan, filii Iuda, a Deo percussi fuerunt?, quoniam non ad generationem, sed ad solam libidinem explendam cum Thamar copulati fuerunt. Primi autem parentes? non ita coniuncti sunt: sed ad prolem procreandam; quare sequitur: Quae concepit et peperit Cain, idest filium, cui hoc nomen impositum Idt 16,26 ; Mt 1, 25 ; Lc 1, 34. 2) Cf. Gn 38, 6-9. 3) Ms.: Parente. Adam »ero cognopi! uxorem suam, etc. Finis principalis matrimonii est procreatio filiorum; secundarius autem, remedium libidinis ; nunquam tamen unus ab altero selung! potest. Orlgo, natura et admirabiles seminis vires, quod. permodicum cum sit, virtute continet formas totius corporis ct singularum partium; et etlam animam vegetalem et sensltivam, antequam rationalis superveniat. est, sicut sequitur: Dicens: Possedi hominem per Deum ; Cain enim possessionem et acquisitionem sonat. Antequam autem ad altiorem huius loci speculationem ascendamus, de humani corporis in matris utero formatione quaedam in medium adducemus. Ac primo de natura, praestantia ac viribus seminis, quo mulier concepit. Semen quidem ex tertia alimenti digestione et concoctione originem trahit, natura aereum, calidum et humidum, multo spiritu et eo quidem calido confertum; quod testium calore vitalem spiritum exagitante in spumam conversum concrescit et albescit. Eius autem admirabiles vires sunt, cum ex tam modico semine talis oriatur membrorum tam pulcra dispositio, tam convenientissimus ordo, tam efficax compositio, tam eximia singularium partium coniunctio, tam spectabilis organorum diversitas et concentus, tot operationum et facultatum causae, tot spiritus; quomodo omnis forma et species tum totius corporis tum partium singularum praecedat et contineatur in semine et adumbratio totius futuri operis; quomodo in promiscuo et confuso semine tanta est tum formarum tum specierum distinctio, totius corporis et eius partium singularum. Quidquid enim ex semine procreatur et consurgit, necesse est prius virtute ac potestate contineri in semine omnemque animae potestatem obtinere eiusque viribus et facultate praeditum esse, cum eae illinc aliquando parebunt et suscitabuntur. Animam enim in se continet naturalem et altricem, cum semen in utero conceptum non secus ac stirps vita fruatur; ea quoque, quae sensus particeps est, a qua animalis nomen assumit, temporis progressu accedit; tum demum rationis vis, qua homo dicitur, infusa supervenit. Et vegetalis * quidem anima atque sentiens in semine virtute ac potestate continentur et ex eo prodeunt suarumque facultatum functionem exercent, quousque, rationali adveniente, deficiant 5. fectum humanum informari anima intellectiva. Aliqui sentiebant embrionem esse animnc expertem ; operationes autem vitales, quae !n eo apparent, vel animne matris, vel virtut!, quae in semine est, formatrici esse referendas. Quod tamen obstabat doctrinae Aristotelis, (De Gencratione Animalium, lib. 1, cp. 20, t. 1, pag. 651-652 ; S. Thomae S. Theoloy., 1*, q. 76, 20. 3, ad 3; q. 118, 2. 2, ad 2). Ideo fere omnes cum Aristotele (De Generatione Animalium, lib. 2, cp. 3, t. 1, pag. 658-659), non sImul animal fleri et hominem docebant, sed materiam fetus primum informari anima vegetativa, dcinde sensitiva, postremo intellectiva. Cf. Conlmbricenses De Prima autem hominis ex semine constitutio ad hunc modum Nen tantum viri, sed et orditur. Maris ac feminae fecunda semina, ubi consentanea quadam mulieris semen virtutem aliquam formnativam contlnet; moderatione opportune conveniunt, mutua quadam amicitia tanto complexu iunguntur vereque miscentur, ut fiat, amborum vis unica eademque natura. Utrumque enim necesse est convenire, non tantum viri, etsi praestantius et fecundius est, sed mulieris etiam; cuius fecundum esse semen vimque habere procreantem atque fingentem inde colligitur, quod non alium in ea, quam in mare, ortum et a testibus et a vasis acceperit; quod etiam mulier, quae morbo comitiali, aut calculo, aut podagra affligitur, prolem gerit horum malorum heredem; quod demum partus sit plerumque matri similis. Quae omnia non maternus sanguis, sed quod ab illa profusum est semen efficit. Semen ergo, quod de mulieris partibus similaribus decesssit, quod comproad similarium partium effectionem et conformationem vim quandam obtinet. Qualis autem et quanta sit vis declarant ova, quae subventanea dicuntur, et molae, quas mulieres quandoque proprii dumtaxat seminis vi, nullo viri concubitu, concipiunt. In his siquidem procreationis est. quaedam adumbratio et rudis materiae concretio, quam, si maris semen suis instructum viribus accessisset, tanquam multo potentius, numeris et ornamentis omnibus absolvisset. Neque tamen hoc per se et solitarium, sed femineo dumtaxat permixtum quicquam perficit . bari et videtur lam expcerlentia. Seminibus ergo fecundis in unum permixtis, mox suscitata vis initium et processus fccunilla in semine latens, huius materiam varie distrahit eiusque partes uationis fetus, secernit: non enim est exquisite unum et omni ex parte consimile. Itaque statim uno et altero die partes seminis tenuiores, calidiores et spiritus magis participes, intro et in medio totius molis se recipiunt; Generatlane et Corruptione, lib. 1, cp. 4, q. 21, a. 3; De Anima, llb. 2, cp. 1, q. 4, a. 1-2, qui hoc demonstrare volunt etiam ex Canone Ecclesinc, cp. Sleuti, 33, q. 2, ubl dicitur non committi homicidium ab eo, qui fetum in utero necat ante infusionem animae rationalis, cum nondum dici possit homo. 6) Inhaeret S. Auctor sententiae Hippocratis et aliorum antiquorum, qui docebant omne semen tum maris tum feminae esse activum, «quod, ait Galenus, in gallinis est perspicuum: conclpiunt enim hae ova, quae UrTvápux, Idest subuentanea nuncupantur, sine coitu cum mare. Quibus ovis quod desit quidpiam ad perfectionem, ld inditio est, quod animal ex ipsis gigni non possit. Verum in gressibus quidem animalibus, quid reperias, quod ovo proportione respondet, nisi quem medici appellant molae conceptum ? Quae sane caro quaedam est otiosa atque informis. Satius igitur est semen feminae ad animalis generationem existimare ipsi aliquid conferre ». De Usu Partium Corporis Humani, lib. 13, cp. 7, t. 1, f. 287*. qui primo variis membranis involvitur et virtute spiritus evalvitur crassae vero et magis terrenae illas ambiunt et circumcirca obvallant; ex quibus durioribus factis et coactis uteri contagione et calore, obvolventes fetum membranae proferuntur. Omnium extima ac prima fit àXA&wtosb/c 7, tenuis ea quidem et invalida ac angustior, quam quae totum conceptum involvat, longis tamen et arctis processibus ad utrumque apicem porrecta ; per hanc membrana *xopíoy dicta uteri apicibus annectitur; sub hac tota seminis pars exterior et magis terrena — semper enim semen sese colligit in angustum et parte sui media vires continet multo maximas, — quae uterum contingit, in membranam alteram concrescit, quam Latini secundas appellant. Semen enim, cum lentum sit et omni ex parte cohaereat, calore crassius fit et magis cogitur, ob idque externa et summa eius facies in membranae substantia coit; levis autem cum sit, utero committitur et adhaerescit per ora vasorum, quae in uterum desinunt: ea dicuntur acetabula, per quae semen alimentum ad se rapit; perforatur enim membrana cum mollis adhuc et recens sit coacta. Praeter has autem et tertia, àpvioy appellata, gignitur, circeumcirca universum conceptum amplectens et involvens, valida certe et futura sudoris receptaculum; reliquum autem semen, quod intro conclusum est multo tenuius, multo etiam magis calore diffunditur. Hine mox turgescit spiritus concipiens ac per id tempus quidquid in semine tenue est, id in spiritum abit: non eum quidem venti flatusque plenum, non enim tum uterus flatu turget aut eius distensione torquetur, nec per uteri cervicem [flatus ulla vis erumpit ; at vero sic in spiritum id vertitur, ut spiritus ille caloris omniumque facultatum moderator et primus procreationis auctor, in seminis medium se collocat *5. Non enim evanescit aut avolat a semine; sed in eo persistit omnium partium conformator et opifex, in quibus radicitus ac penitus inhaerens, prima fit partium omnium natura hasque, ubi primo conformaverit, postea semper assistens, in omnem vitam, quantum potest, semper diutissime et saluberrime conservat. ficat, sed per spiritum vitalem intelligitur corpus tenuissimum, cnlidum et purum, quod ex subtilissima sanguinis portione progenitum cst quodque est vinculum animae et corporis. Cf. Boyvin Physica, purt. 2, q. 3, cp. 1, t. 8, png. 694. Itaque hic spiritus et vehiculum est primum ac instrumentum procreatricis facultatis — in eo enim constituta est summa illa ac divina vis conformandi, — et omnes alias naturales [facultates], quibus mutatur et augetur conceptus, earumque auxiliarias, is unus in se omnes sustinet et comprehendit; ex quibus planum evadit spiritum et omne facultatum genus ex semine originem ducere. Hoc pacto quod nuper simplex semen erat a parentibus emissum, naturae rationem sumit, aut, ut explicatius dicam, quae prius in semine sopita erat naturae vis, tum ad agendum excitatur dum primum id innatum sibi officium peragit; quod diximus conceptionem esse et nuncupari. Itaque hic spiritus facultates habens et naturae instrumentum, tres bullas in medio seminis constituit, quasi guttas pellucidas, quae proxime sibi rudimenta quaedam et principia exhibent trium principiorum: cordis, iecoris et cerebri; ac quamvis multorum * ferat opinio cor primo formari, observatione tamen et experientia compertum est ex puriore el vegetiore seminis portione, quae in uteri medium consedit, tres portiones, quae a tribus parentum principiis defluxerunt, in primis comparere medio semine in tres quasi bullas digestas, spiritu ac facultate refertas, easque rudimenta esse iecoris, cordis ac cerebri !?, Ac tunc generans facultas seminis materiam commutat aptamque reddit efformationi; et iccirco aliae portiones crassiusculae apparent, quae in ossa abiturae sunt; aliae tenues ac liquidae, ex quibus nervi fient, venae atque membranae: sic omnium praeparatio quaedam instituitur ad. futuram conformationem huius operis. Nonnihil iam die septimo cerni potest ac multo apertius decimo quinto, cum in semine iam conspicuae sint partes et substantia et situ discretae. Post id tempus conformatrix facultas opus aggressa, primum rudia et inchoata principia, iecur, cor et cerebrum, in propria loca seiungit propriaque figura ac specie exornat; simul et membranae malium, lib. 3, cp. 4, t. 1, pag. 615; De Generatione Animalium, lib. 2, Cp. 8, ibid. pag. 662- 663. Galenus : « Chrysippo aliisque multis philosophis, tam stoicis quam perlpateticis, visum est de corde ita pronuntiare ut asserant id primum omnium animalis partium generar! ab eoque et nutritur in suis singulis partibus. Quod primum In fetu formatur, non cor, sed lecur est; postea vero reliquae partes, quae paulatim suam formam et functionem acquirunt. nlias oriri, quodque primum formatum fuerit cor ». De Fetuum Formaltione, Cp. 4, t. 1, f. 1395 Averrois De Partibus et Generatione Animalium, lib. 3, cp. De Corde, sine numeratione folii experientia, De Fetuum Formalione, cp. 2, t. 1, f. 138*. fetum obvolventes robur nanciscuntur. Mox in his venae et arteriae confinguntur, omnes in fetus umbilicum deductae et quarum oscula polyporum modo acetabulis uteri cohaerent. Tunc temporis e iecore tum vena porta tum cava multiplici sobole dispergitur, et e corde arteria, e cerebro spinae medulla caudicis instar, e qua et nervi filis aranearum tenuiores emergunt: ventriculus, intestina, vesica, cordis involucrum, $zstexov membrana atque epeóvatw, duplex — wavert, omnes denique membranae firmo robore obtenduntur; cutis concrescit omnia contegens. Ex ipso quoque semine, non, ut quidam tradiderunt ?, ex carne De ossium origine et progresiva fetus et, vere concreto semine. Ab ossibus quidquid vi caloris spumae modo dispositione et conformaioemanat, id partim iuxta ossium extrema reponitur ad vinculorum ne, aridiore facta, ossa figuram sensimque duritiem conquirunt ex coacto conformationem: partim circumcirca et in longum effunditur, ut membrana? fiat, «epióateoy graece appellata. Die quidem vigesimo septimo partes omnes et dispositae et conformatae quodammodo iam apparent: sed perfecte in maribus die trigesimo, in feminis trigesimo sexto. Hactenus sola existit solidarum partium conformatio ex solo quaepertectior semine, quod quantulumcumque initio conceptum est a parentibus, apparet qua- V 2 " , , dragesimo die id nihil auctum, nihil amplificatum, satis est partibus omnibus con- 8 fecunda- à : : :o: : : . tione ; formandis. Tum inde sanguis ex utero prolicitur, qui primum circum iecoris in spermaticas fibras atque rudimentum concrescens, totam illius molem et substantiam constituit. Ita quidem saepe observatum est die!? quadragesimo eiectum fetum semidigiti magnitudine 4, vere ac prorsus conformatum et cuius partes omnes, excepto iecore, albae spermaticae cernebantur: caput par erat avellanae et maius quam pro reliqui corporis ratione; oculi ut cancri!5 exerti; nasus, auriculae, brachia, manus, crura, pedes hisque secreti digiti; penis conspicuus, sub quo scrotum milii magnitudine. Superiora autem inferioribus maiora, nullo ossium robore, sed flexibilia quocumque Animalium, lib. 2, cp. 6, t. 1, png. 665. Galenus: « Ex semine et sanguine mngis semper siccescentibus, perficiuntur ossa et ungues». De Temperamento, lib. 2, cp. 2, t. 1, f. 15». Aristotele De Historia Animalium, lib. 7, cp. 3, t. 1, pag. 547; Cf. etiam Conimbricenses De Anima, lib. 2, cp. 1, q. 4, a. 2. 15) Ms.: Cancris. ducerentur, omnia contecta cute tenuissima et pellucida, per quam interiora cernebantur, alba quidem omnia, fibrosa et seminis aemula, nullo carnis aut sanguinis rubore perfusa. Unum tantum iecur rubrum iam erat, amplum et recens concreto sanguini persimile, in quod ex secundis per umbilicum venae ferebantur sanguine confertae, fetum posthac nutriturae. A die autem trigesimo sexto, aut quadragesimo conformatae partes solidae nutriri incipiunt et carne fulciri: idque iecoris beneficio, quod omnibus alimentum conficit et ministrat. Specie itaque atque forma modo adornatus fetus, totus tenellus est omnique ex parte prae immodico humore lentus et muci plenus, ob idque ad omnes actiones minus accommodatus; reliquo deinceps tempore, dum vi caloris continuo aridior fit et siccior, cuncta firmantur: membranae, nervi atque cutis, ungues in extremis digitis ac pili in capite radices agunt. Sensus autem facultate fetus illustratur circiter diem sextum et trigesimum. Ubi autem iam ad mensem tertium mas pervenerit, femina ad quartum, firmatis ossibus ac paulo durioribus factis, moveri incipit ac calcitrare. Omnes autem tum spiritus tum vires ac facultates, quibus ad hoc usque tempus potitur fetus, a parentum semine originem trahunt, in quo virtute ac potestate continebantur. Ceterum princeps ea anima, quae mens dicitur et rationis praestantia exceliit, separabilis cum sit a corpore, nequaquam in materia potestate continebatur, ex qua demum temporis progresssu erumperet; alioqui enim immersa corpori ipsiusque egens perpetuo, nec ratiocinari, nec intelligere, nec aliud quicquam citra organum corporeum possel efficere. A summo autem rerum Conditore primum creata, in praeparatum instructumque infantis corpus universum temporis momento commigrat: idque mense circiter quarto fieri a nonnullis proditum est?", quo tempore cor et cerebrum consummata iam sunt; infunditur corpori, valde inter se disceptasse veteres philosophos. In eo tamen fere omnes conveniebant eam infundi cum primum organis humanae proli convenientibus distinctum pertectumque corpus esset. Conimbricenses : « Communior veraque sententia est in maribus nhsolvi circa quadragesimum diem, in feminis circa octogesimum ». De Anima, lib. 2, cp. 1, q. 4, a. 2. Aegidius Romanus : *« Qunedam Glossa supor Levitici 12, ubi habetur quod mulier pnriens masculum immunda erat quadraginta diebus, pariens autem feminam octoginta, dicit quod mnsculus formatur in tanto tempore, scilicet in quadraginta dlebus. Philosophus autem, in 9 De Animalibus, formationi feminae superaddit decem dies, ponens formationem eius scilicet in nonaginta diebus ». De Humani Corporis Formalione, cp. 15, pag. 100. tune enim et sensu et motu donatur. Cum vero corpus aeque conformatum fuerit, anima rntionalis a Deo infunditur ; quod flt quarto circiter mense, ut quidam mnsserunt. LE lu Nono mense in lucem editur. ceterum humoris redundantia, veluti ebrietate aut lethargo sopita, nondum potest, quae sua sunt, munera proferre. Hoc autem tempore, quanquam unaquaeque particula conformata apparet, nondum tamen integre consummata est atque firma; proinde hinc ad nonum usque mensem, quo fetus lucem ortumque accipere consuevit, perficiuntur singulae, nutriuntur et increscunt. 'Tum deinde, cum fetus id magnitudinis et roboris consecutus est, ut seipso regi et ore sumptum alimentum conficere valeat, amplior factus uberioremque cibum expostulans et aerem ampliorem, quem nativi caloris refrigerationem spiritus ducat, viam et gressum ipse sibi facit. Utero gestatus, incurvus totus ac contractus, talos ad nates applicat, manibus genua apprehendit, in quae caput sic demittit, ut oculi manuum pollicibus veluti affixi haereant, nasus vero inter genua procumbat; prior corporis pars in matris abdomen, posterior in dorsum vergit, si mas geritur: nam feminae adverso situ collocantur. Quandiu autem in utero iacet hac ratione alitur: singulis acetabulis tum venarum tum arteriarum alia adnata sunt vasa carne suffulta, per secundarum medias regiones dispersa; tandem in umbilicum coeunt, ex quibus fetus sanguinem et spiritum assiduo rapit. Duae siquidem in umbilico cernuntur arteriae in ramos arteriae maioris lumbis subiectos insertae; totidem venae ex umbilico in unam coeunt et in iecoris cava pertinent, ut qui per hasex secundarum venis, tanquam ex radicibus, tractus est sanguis, rursus in fetus iecore perfectionem suscipiat et quasi nova mutatione familiare illi fiat alimentum; hinc per venam cavam quoquoversum derivatus, partibus singulis pastionem afferat; omnes quippe hinc alimentum capessunt atque in hunc modum alitur, augetur perficiturque fetus. Ceterum circa nonum mensem factus grandior, copiosiore egens alimento et spiritu, diutius concludi non patitur. Proinde primum sese convolvit caputque declinans pudendo offert crura, ac reliquos artus in superiora distendens — id autem nonnunquam molitur uno mense ante partum, — ac sic se invertens, nihil defringit, quod laxior sit umbilicus duos plerumque cubitos longus, multis modis et involucris fetum praecingens. Instante autem partu, ille calcitrans, primum &pytov membranam manuum pedumque crebra impulsione disrumpit; posthaec vero maiore impetu sese convolutans, plurima acetabula dissolvit; quo tempore mater ventris fortiores [dolores] experitur. Postea vero secundae ab acetabulis divelluntur et reliquae discerpuntur membranae atque ex utero defluunt; cumque nil amplius haeret, fetus excidit ceu maturum malum ab arbore soluto sponte pediculo, sicque conceptum fetum parit mulier. Ecce quam mira in his Sacrae Scripturae verbis continentur: Cognovit Adam uxorem suam. quae concepil el peperit. Nunc autem sunt diligenti indagine excutienda nobis ea verba, quae, dum peperit, protulit mulier, dicens: Possedi hominem per Deum. Littera autem Hebraica sic habet: Possedi, vel acquisivi virum yr T^7 DS. T" ^.^ Rabbinus Salomon hunc locum ita exponit !?*: « Quando, inquit, Deus creavit me et virum meum, ipse solus creavit nos. Veruntamen in hoc ego communicavi cum eo»; ut sit sensus: Possedi hominem cum Deo, quia non ipse solus hunc creavit, sicut nos: sed ego cum ipso concurri. Alii vero sic exponunt!?: Filius iste erit possessio Dei, et quando nos moriemur, ipse loco nostro remanebit ad serviendum ei. Alii autem ita, ut Rabbinus Abrabanel?^, quod hoc dixit «propter gloriam; quod si prima vice mulier acquisita est et facta ex viro os ex ossibus eius et caro de carne eius ?, nunc factus est vir Cain de muliere Eva, matre eius, in auxilio vel adiutorio Dei; et non est supra memoratum a sermone mulieris, quod mulier egressa sit de viro; et ecce nunc quoque vir de muliere egreditur; et hoc est quod dicit: Acquisivi hominem : quia appropriat illum sibi ipsi et non patri eius ». At vero, si recte inspiciatur, aliud praeseferre locus hic conspicue videtur. Ait enim: Acquisipi hominem, sive virum PY wWN, idest Dominum etpa(pájuaxov ??; ut sit sensus: virum acquisivi, qui Comment. Gen. p. 665. A Domino; hebr. i151! DN; LXX ?ix $&00. Sic omnes Graeci ct Latini Interpretes, Hieronymus, Ambrosius. Chrysostomus, Augustinus. Onkelos, Coram Domino, q. d. Divina ope enixa sum filium. Alii, A Domino, sic agit gratins Deo, donum eius ngnoscens. Alii, Domino, q. d. Qui nobis defunctis in cultu succedet. Alii, Dominum, quod promissum Illud semen, Christum Redemptorem, se iam peperisse putavit mater ». Desiderium Matris Evae, Critici Sacri, t. 1, part. 2, in calce Deuteronomii, pag. 3. Pagnini: « Acquisivi virum Dominum : Nonnulli per accusativum exponunt : ipsum Dominum... » iuxta sententiam Caballicorum, quasi se putaret Chavam peperisse Messinm », Op. cit. sub radice : nap. col. 2467. Possedi hominem per Deum. Variae expositiones huius loci iuxta Hebraeos. Videtur quod Evn, sciens ex promissione Dei Messiam venturum, qui simul Deus et homo futurus erat, nlucinatione ducta, existlmnvit hunc esse Caln, et ideo vocavit eum possessionem Dei. est Dominus cerpaqpáppacov. Quo autem id clarius elucescat, illius, quod supra ad serpentem Dominus dixit, advertendus est animus, dum ait: /nimicitias ponam inter te el mulierem et semen tuum et semen illius, ipsum conterel tibi caput ?. Ex quibus verbis deprehendit mulier Messiam esse venturum redemptorem, qui caput diaboli contereret ipsumque hominem ab eius captivitate et crudeli tyrannide liberaret. Deprehendit etiam hunc Messiam redemptorem non purum hominem fore, cum diabolum fortem armatum venturus esset vincere ac superare eiusque arma diripere?*t: omnis autem homo natura et virtute multo imbecillior est diabolo; adde quod omnis homo iam in diaboli redactus erat potestatem eiusque servus constitutus. Sed futurus erat Deus verus de Deo vero et perfectus homo, sancíus, innocens, impollutus, segregatus a peccaloribus el excelsior coelis facius?5 : qui tamen ex eius propagatione erat nasciturus ac eius semen, mulieris scilicet, futurus; et secundum quod homo futurus erat, perfectus vir dicitur: secundum vero quod Deus, [1]/1*5 nomen ineffabile soli Deo conveniens. Eva ergo existimans hunc suum primogenitum fore, ingenti gaudio perfusa, dum suum primogenitum peperit, ait: Acquisivi virum Deum setpaqpággatov. Recte Messiam et pirum et Deum tetpa'fpágquatoy vocat; utroque enim nomine per Ieremiam Christus insignitus est. Vir enim ab eo vocatur dum inquit?*: Novum creavil. Dominus super terram, femina circumdabil virum ; alio autem in loco Dominum eum «erpafpápg.atoy vocat, dicens: Et hoc est nomen quod vocabunt eum : Dominus *etpapápparoy iustus noster ?., Cum autem id verissime esset futurum, in verborum intellectu nihilo decepta est mulier; in eo autem alucinata est, quod hunc filium suum primogenitum putavit, Cain scilicet. Cum autem eum parentes, praeter spem, pravis moribus perversum agnoverunt, novam alteram inchoarunt nativitatem et genuerunt Abel. Hoc est quod sequitur: Rursumque peperit fratrem eius Abel. Quam facile humanum iudicium alucinatur, hic apparet ! Advertendum hic Abel non cum Nw? in hebraeo scribi, sed Vulg.: Creavit! Dominus novum, etc. 27) 23, 0. 28) Ms.: Aleph et: He, slc et infra. cum /1: unde vanitatem, non luctum significat, ut multi falso dicunt??; luctu m enim significaret si cum N scriberetur: 538; modo non sic scribitur, sed cum 7m: 5234 ,Vvanitas, iuxta illud: Vanilas vanitatum??, ubi est: 532. Primi enim parentes primogenitum suum Cain, idest acquisitionem vel possessionem vocaverunt; secundogenitum Abel, idest vanitatem. Quod etsi apud hominem ita fuit — nam Cain permansit quidem in terra filiosque possedit et terrae bona acquisivit, cum Abel occisus a fratre ab oculis hominum evanuerit, — apud Deum vero aliud omnino futurum erat, Abel enim Dei futura erat possessio propter innocentiam, iustitiam, fidem et caritatem; Cain autem vanitas et nihil ante Deum; ad quem ef ad eius munera non respexit 3! : et demum suorum facinorum merito damnatus est. In his autem duobus fratribus iustos ac impios, tanquam in evidenti simulacro, licet contemplari. Ex eo autem quod hic non additur: concepit sed tantum: rursumque peperit, Hebraeorum nonnulli existimant ?? Cain et Abel gemellos fuisse fratres; id autem parvi momenti est. Alii autem dicunt 33 semper gemellos natos fuisse, marem scilicet et feminam, tum in primo tum in secundo partu, cum Scriptura dicat Cain uxorem suam cognovisse, nulla de eius nativitate habita mentione; sed sororem suam, quae una cum eo nata est, eius fuisse uxorem; quod nec mihi displicet. Quod autem nonnulli ipsorum dicunt ** hos fratres in paradiso natos fuisse, non postquam inde eiecti sunt, cum id Sanctis Doctoribus non placeat ?5, nec ipse probo, sicut nec a multis eorum probatur, etsi omnium fere Hebraeorum par sit consensus * Adam statim cognovisse uxorem suam, ut de ligno vetito comedit, cum se in medias arbores abscondelib. 11, cp. 6, ibid. 21, 859; Io. Zonara Annales, lib. 1, ibid. 134, 38; S. Hieronymus Graeca Fragmenta, Libri Nominum Hebraicorum, fragm. 3, (P. L. 23, 1166); Lexicon Graecum Nominum Hebraicorum, ibid. col. 1204; Lib. Nominum Hebraicorum, ibid. col. 1282. 30) Eccle 1, 2. 81) Gn 4, 5. Vulg. : Ad munera illius, etc. 32) Ct. Rab. Salomon, qui refert nliorum Hebrneorum opiniones. Op. cit. f. 6*. 33) Cf. Bereshit Rabba, XXII, 2-3, pag. 205-206 ; Nic. Lyranus op. cit. f. 46*; Alph. Tostatus op. cit. f. 25*. 28*; Io. Monoch!us op. cit. pag. 5; Aptowitzer op. cit. png. 1. 94. 34) Cf. Pirke Rabbi Eliezcer, cp. 21; Nic. Lyranus op. cit. f. 44*. 48^ ; Alph. Tostatus op. cit. f. 25*. Caletanus op. cit. png. 36, annot. F. A. Fonseca. ibid. 87, 234; S. Hieronymus Adversus Iovinianum, lib. 1, (P. L. 28, 235); S. Augustinus De Genesi ad Litteram, lib. 9, cp. 4, Ibid. 34, 396; S. Beda Hezraem., llb. 2, ibid. 91, 63 ; Remigius Comment. in Gen., ibid. 131, 68. 36) Cf. cp. 3, pag. 270, not. 56. De his opinionibus cf. etlam Ginzberg op.cit. V, pag. 134, not. 4. Filius, secundo tus est, vocatur, qui gentAbel idest vanitas. Aliqui runt Ca asseIn et Abel gemellos fuisse ; alil autem ín primo et secundo partu marem et feminam natos gemellos fuiss Proband videtur tentia a non seneorum qui dieunt runt ?**, At quomodo in tanto timore id potuerunt efficere ? Quapropter Cain et Abel z E S cere " " i» paradse quae hic dicuntur eo ordine gesta esse existimo, qua hic serie narranmaios fuites (ur; et sicut postquam de paradiso eiecti sunt haec dicuntur, ita etiam post eiectionem haec facta esse. Vr.2 Fuit aulem Abel pastor ovium el Cain agricola. Textus Hebraicus: Ef fuit Abel pastor ovium et Cain fuit colens terram. Chaldaicus: Vir colens terram. Cum, ex Domini sententia *?", omne hominum genus ín sudore Fuit autem. pulfus panem erat comesturum, hinc, cum ex primis parentibus filii AM e^ nati Scripturae serie propositi sint, statim quae eorum exercitia fueetc. Abel oves pa- ,; : . » . " scebat, non «t. llb, quibus alimenta lucrarentur ad vitam agendam, narratur: Fuil, on ie inquit, Abel pastor ovium ; innocens, simplex et humilis, quae etiam eret, sed a lactis usum, et patriarcharum vita fuit, qui viros ovium pastores se esse dixerunt 5, nd sacrificia, id t : et ad vestes. Cain autem pir colens lerram. Rabbinus Abrabanel notat coMi»9'5 fhic39 quod Cain accepit sibi artem ad colendam terram, propterea *t pellibus quod non fuit timens Deum et non curavit maledictionem terrae: MaCUT — ledicta terra propter ie*?: quae dicitur Adam patri suo. Dubitare autem quis posset: cum carnium esus non esset laxatus, ad quid Abel oves pascebat? Sed oves non ad esum tantum sunt carnium, sed ad lactis usum, qui non prohibebatur; propter lanam et pelles, quibus vestiebantur; tum demum propter sacrificium, sicut infra legimus Abel de pinguibus gregis sui Domino obtulisse. Factum esti autem post multos dies ut offerret Cain de fructibus terrae munera Domino ; Abel autem obtulit de primogenitis gregis sui el de adipibus eorum, et respexit Dominus ad Abel el ad munera eius ; ad Cain autem et ad munera eius * non respexit ; iratusque est Cain vehementer et concidit vullus eius. Textus Hebraicus: Et! fuit a fine dierum, obtulit Cain de fructibus terrae oblationem Domino ; et Abel etiam ipse obtulit de primogenilis gregis sui et adipem earum, etc. El conciderunt vullus eius. Paraphrastes Chaldaicus ita prorsus, nisi in hoc: Et fuit voluntas, sive beneplacitum a conspectu Domini in Abel el in Vrr. 3-5 36*) Cf. Gn 3, 6-10. 37) Ct. ibid. vr. 19. 38) Cf. ibid. 46, 34; 47, 3. 39) Op. cit. f. 35*. 40) Gn 3, 17. Ex hebraico. 41) Vrr. 4-5. Vulg.: Abel quoque obtulit... ud Cain vero et ad munera illius, etc. oblatione eius ; in Cain autem el in oblalione eius non fuit beneplacitum, sive electio, vel cor; el exarsit ira Cain vehementer et conciderunt vultus eius. Theodotio transtulit ?: Ef inflammavit Domínus super Abel, etc. Hebraeorum nonnulli 9, inter quos Rabbinus Abrabanel*4 hunc locum ita exponunt quod, «cum posuerit Scriptura horum fratrum exercitia, orta fuit contentio inter eos, quodnam opus et ars melior esset et Deo acceptior. Cain enim dicebat quod melius erat ut esset colonus terrae, dans escam omni carni**', quia omnia alia indiguissent eo, ipse autem non indiguisset illis: quod est magnus honor; et quod in opere suo essent multae species tum plantarum tum fructuum et plura alia. Abel autem e contra dicebat quod eius ars esset magis honorabilis, quam ars Cain, quia opus Cain esset tantum vita vigens, ut sunt germina, plantae et fructus: opus autem suum esset vita sensuque vigens et praestans, eo magis quod terra in opere suo esset maledicta homini et spinas ac tribulos germinaret $5. Veruntamen pastura gregum non fuit maledicta, et propterea obtulit primogenita gregis sui et adipes eorum ad ostendendum perfectiones et benedictiones eorum, quia erant in eis, quae mandi poterant, praeter carnem, butyrum et lac cum lacticiniis. Praeterea est negotium et regimen et honor bonus in semetipso, adeo ut Deus nuncupandus sit pastor Israel*6, et Sancti Patres *! et David *$ rex futuri sunt pastores et nullus eorum colonus terrae. Cum ergo esset haec contentio inter eos, dixerunt: Videat Deus et iudicet. Et propterea uterque obtulit sacrificia et oblationes Domino de fructibus artis suae: El respezit Dominus ad Abel et ad munera eius, mittendo ignem de coelo super ea, et non super Cain et munera eius »; vel, sscendum Rabbinum Levi ben Gherson*? benedicendo Abel et non Cain et opera eius. Haec est Hebraeorum expositio. Nos vero ita exponimus. Cum primus homo Deum Optimum Ma- 17 i Aptowitzer, op. clt. png. 9-29. 44) Op. cit. f. 36*. 44*) Cf. Ps 135, 25. 34; Ex 3, 1; Am 1,1. 48) Cf. 1 Rg 16, 11; 17, 15. 34; Ez 34, 23. 49) Tohliot RaLBaG, seu Commentum in Penltateuchum Rabbini Levi ben Gherson, h. |. sine numceratione foll, et apud Rabbinum Abrabancel op. cit. fol. 36*. Factum est autem post multos dies, etc. Iuxta Hebraeos aliquos, Inter Cain et Abel contentio orta est circa excellent!lam respectivae artis. Qua de rc ludicla Dei Invoacato, sacrificia obtulerunt. Deus vero respexit, seu acceptavit sacrificium Abhcl, Cain vero respuit. Tenendum est ximum ab omnibus hominibus supremum dominum summumque adem, eum dominatorem agnosci debere eumque sacro cultu e£ summa adoratione Mies .d Q4 colere ac vereri honoribus summis, Deo interius mentem illustrante. hlerareiam — cggnovisset: cumque nedum se totius propagandae posteritatis pageneris huma- - A " e i ni et Institatrem, a quo omnis homo originem traheret, sed et principem quoque t " , * " s : , 2s ac hierarcham totius humani generis agnosceret, quibus deberet vitae instituta praebere, vivendi rationem, bonos mores sacramque relinen tantum. gionem pietatemque in Deum et ea, quae divini iuris sunt: non soen, quae ad ] 3: : . : : . vitam materialum primores filios suos artium rationem docuit, quibus victum ad lem, sed et : : quae ad re- COTporalem vitam sustentandam lucrarentur — nam Cain terrae coburn Anci lonus factus est, Abel autem pastor ovium, — sed eos quoque sacrae divinum cureligionis, divini cultus pietatisque in Deum leges iuraque instruxit 59; tum spectant, deeuisse, — primo, ut summum Deum agnoscerent eumque mente et corde, in spiritu el veritate 9 adorarent. summisque honoribus venerarentur et omnium, quae a largissima eius manu accepissent, munera ei tanEn e oupist quam omnium largitori offerrent pro suis piaculis, victimas sacrificafila offerre. Tent litarentque hostias pro impetrandis votis eoque propitiando. Fratres ergo hi paternarum institutionum non immemores, nec surdi auditores, sed factores operum 9??, pro divino cultu munera Domino obtulerunt oblationesque suas, tanquam summi altissimique Dei sacerdotes ac divinae religionis cultores, sanctificaverunt. Ad luculentiorem autem huius loci intelligentiam advertendum Duplex animo est primo, quod huiusmodi oblationes a Septuaginta est sacrificium: ^ : : » 2 internum, nunc Óópa, idest munera, nunc 3ooía dicuntur, idest sacriShared e ficia. Quare videndum est quid in causa fuerit ut huiusmodi sa- E crificia instituerentur et quid proprie sacrificium sit et quotuplex. Statuendum autem principio est duplex esse sacrificium: unum internum, alterum vero externum. Et internum quidem nihil aliud est, quam mentalis quaedam devotio et oblatio suiipsius ezlernum, cum facta Deo in recognitionem supremi domini. Externum vero ber initum est, cum id, quod mente agimus, etiam externe significamus atque estenditurora ostendimus: aut voce, et haec est oratio: aut abstinentiis et mortirla Scholastica, lib. Gen., cp. 27, (P. L. 198, 1077) ; Nic. Lyranus op. cit. f. 45* ; Alph. Tostntus op. cit. f. 26* ; Caietanus op. cit. pag. 36, annot. A. Fonseca. 51) Cf. Io 4, 23. ficationibus affligimur: vel denique martyrio, quod summum sacrificium est: aut cum externorum bonorum partem aliquam Deo offerimus in signum confessionis et laudis ac in debitum et recognitionem suorum erga nos beneficiorum, cum ab illo sint cuncta, quae habemus et possidemus. Haec autem bona externa quae offerimus, sacrificium proprie non sunt, nisi aliquid circa illa fiat, quo sacra reddantur; profanae enim sunt res externae; unde oportet eas prius sacras fieri: deinde offerri in sacrificium. Sacrificium enim est quid sacrum factum; et sacrificare, rem sacram, iuxta vocis etymon, facere. Hinc pro sacrificare, rem divinam facere Latini dicunt. Quapropter ad huiusmodi res Deo digne offerendas, sacri ritus, orationes sanctae, sacramentales ceremoniae a Deo et ab Ecclesia institutae sunt, sicuti et in Veteri quoque Lege fiebat 5? In internis autem sacrificiis necesse non est quidquam circa ea fieri; quo sacra reddantur; iam enim per adeptam gratiam sacra est mens nostra simulque eam et sacramus et offerimus, cum in Deum elevamus: cum etiam corpora nostra per gratiam sanctificentur - sunt enim, iuxta Apostolum?" , nostra membra Christi membra et corpora nostra templum Spiritus Sancti55, — de his quae circa nostrum corpus fiunt, idem iudicium est. Advertendum praeterea est non esse unum dumtaxat sacrificiorum finem. Est enim sacrificium merae laudis et confessionis ac gratiarum actionis, cum per illud profitemur nos Deo esse subiectos, sicut erat in Veteri Lege sacrificium nmoOmn nmnm*s,idest laudis et elevationis. Est etsacrificium expiationis et placationis, quo ira Dei et indignatio eius in nos ad nostra punienda peccata et divinae offensionis vindictam suffertur; et hoc sacrificium pro peccato *' dicitur peccatumque praesupponit. Imo peccatum praecipue in causa fuit, ut haec in- 106 (hebr. 107), 22; 115 (hebr. 116), 17; 2 Par 23, 16; Ez 45, 13. n Tn enim, Idest laus et confessio, significat sacrifleia quae fiebant laudibus ct gratiarum actionibus ; i32] autem, ezaltatio et elevatio, cea quae Dco offerebantur, in altum elevando res oblatas. 57) Cf. Lv 4, 1 sqq.; 7, 1 sqq. tione, mortií- ficatione, martyrio, et tandem bonorum exteriorum oblatione. Ut res externae Deo offerri possint, prius oportct ens sacras facere, cum per sc profanae sint. Ad hoc institutae ceremoniae quaedam n Deo ct Ecclesia fuerunt; quae non requiruntur in sncrificlis internis, quia per gratiam et mens sacra est et corpus sanctificatum. Multiplex sacriflcii finis: in laudem Dei et gratinrum actionem, ad expiationem peccatorum et divinae indignationis placationem. stituerentur sacrificia. Cum enim totum genus nostrum esset sub peccato et inimicum Deo, necessarium fuit sacrificia quaedam institui ad eluenda peccata. At cum omnes inimici Dei constituti essemus *, quis hominum Nemo dgae Unquam Deo placens et factus dilectus 5? inveniri potuit, qui coram poterat Deo 6 assisteret ac sacerdotio fungeretur ac sacrificare idoneus, quod sacrificia oftiis. quie. ub est rem sacram facere, meritoque hanc potestatem habere potuisset, peccatum omne Dei cum unusquisque Deo esset odibilis, in peccatis conceptus et natus 9^? pun Aut quid unquam Deo acceptum offerre potuit quis, quod Deum res quoque offkI H OE " ideudac jm: placare et propitiare valuisset, cum nedum nos ipsi, sed et cuncta !anee et — nostra profana essent et sub maledicto 9! ? sub maledicto. ; 3 CTS . Unus tantum inventus est natura merito maledicti immunis, qui ideo designatus est hostia et sacrificium ac sacerdos pro nobis, Unus Dom-. Qni peccatimm non fecit, nec dolus inventus est in ore eius*?, et oblatus nus lesus Christus, sees! quia ipse voluit ** el peccata nostra ipse portavit . Unicum ergo pro ipsum oflerens immaculatum totius miundi delendo ac abolendo peccato undequaque perfectum Deo, et di . Viger Is s p e . ET " weerdos er" inventum est sacrificium, Christi videlicet sanctissima et innocenpid uix tissima caro in ara crucis Deo per passionem et cruentam mortem offerenda, ut Christus semetipsum offerret immaculatum Deo 95 hostiam pro peccato, in redemptionem totius humani generis: sicut et fecit in cruce, cuius sacrificii virtus per universum mundum omni tempore extenderetur. Licet enim sacrificium illud ad modicum tempus duravit, eius Eius sacri; tamen virtus perpetua est ac infinita, quae exhauriri non potest, et virtus s!'P^f?* 3d omne tempus expansa. Hinc enim dicitur: Christus lesus heri etl deci p hodie ... el in saeculum *$*; quoniam eius sacrificii virtus, nedum ad EA - tütipraesens et futura tempora protracta est: sed retroacta etiam ad Tecta | Superiora tempora in praescientia et praevidentia Dei ac Sanctorum seirabihus Patrum fide vim habuit atque omnia sacrificia veterum Patrum, sive quae in lege sive quae ante legem praecesserunt, veluti typis et figuris sacrificium istud repraesentabant. Nec ad emundationem et expiationem peccati coram Deo ex proVulg.: Pertulit. 65) Hebr 9, 14. 66) Ibid. 13, 8. Vulg.: In saecula. prio merito et virtute quidquam valebant; impossibile enim erat, teste Apostolo*' sanguine animalium auferri peccata, quamvis irregularitates et immunditias, ex transgressione legis contractas, coram hominibus eluebant 59: huius tamen hostiae, quam referebant, vigore poterant absque dubio expiare peccata. Hinc est quod, Archipropheta teste 9?, Christus Iesus, agnus innocens et immaculatus, ab origine mundi passus dicitur; per fidem enim venturi Salvatoris ex merito futurae eius passionis a Deo praevisae et in sacrificiis illis cruentis repraesentatae, Sancti Patres a Deo instructi ut id crederent et sperarent, in sensibilibus illis sacrificiorum signis gratiam accipiebant et a peccatis expiabantur ?6, Hoc pacto divina Sapientia illum, qui primus formatus est..., eduzit a deliclo suo?^?. Adam enim, accepta Redemptoris et Salvatoris promissione a Deo?! in verbis Dei ad serpentem, ut nos supra explicuimus ??, sacrificium Deo obtulisse creditur, ad sui peccati expiationem. Nam praeter ea, quae nos supra diximus ^, eum scilicet carnes illorum animalium Deo in sacrificium litasse, ex quorum pellibus tunicas ei et uxori Dominus fecit, Cabalistica traditio habet ?* eum, post angelicam consolationem et futurae liberationis et salutis spem acceptam, in gratiarum actionem erecto altari sacrificasse et iuvencum Deo obtulisse; quod etsi Scripturis Sacris commendatum non sit, verissimum tamen puto. col. 152; De Missa, lib. 2, cp. 12, ibid. col. 796-797. 70*) Sap 10, 1-2. 71) Ms.: Dei. 72) Cp. 3, pag. 288-290. 473) Ihid. pag. 313-314. 74) Ct. Talmud, Sciabbad, 1. 28*; Holin, f. 60*; Aboda Zara, f. 8*, ubi loquitur de hoc sacrificio et dicitur etiam iuvencum illum cornu habuisse In media fronte. Pagniní: « 3p Idest Cabal, quod est suscipere, recipere, acceptare, excipere, perceptum ab alio habere, unde Cabala Doctrina, per manus accepta, et oretenus ab aliis nd alios transfusa. Sic volunt Paulum Ad Galatas 1, dicere : Si quis vobis aliud Evangelium annunliaverit, praeter id quod accepistis...; ot rursum: Neque ab homine accepi... Syrincum est: unde fere nonnisi In libris captivitatis invenitur... Hinc non est dubium, ut dixi, noap du- «t insi ctum quasi receptionem, hoc est, receptam doctrinam dicas, doctrinae genus, quod non litteris mandabatur, sed viva voce tradebatur. IIapá5oow, idest Traditionem videntur postea Graeci appellasse. Haec de rebus seriis orat et toto Dei cultu et mysteriis magnis, quam posteri et rccentiores Hebraei magna ex parte, In nugas et curiositates nc superstitiosiores numeros, Pythagoreorum more, et litterarum aut nominum inversiones, transmutntiones, seu transformationes et anagrammatismos mutarunt, ne quid de impio deinceps invecto abusu dicam. Sic primum Cabalae nomine, quod viva voce n primis illis Patribus, et delnceps a viris sapientibus neceptum erat, vocarunt; ut nomine Midras, quod in scripta redigebatur». Op.cit. sub hnc radice, col. 2400. Quare omnia V. Testamenti sacriflcia hoc solum repraesentabant et ex hoc virtutem remittendi peccata mutuabant. Hoc modo Adam ipse, statim ac accepta promissione Salvatoris, creditur sacriflcium obtulisse et sui peccati remissionem obtinuisse. Cur autem in Scripturis sacrificium, quod Adam primus obtulit, 1d tradunt non commemoretur, in causa fuisse existimo, ne sicut ipse radix et |, leet — in AW . . : í Meere Origo peccati in ommes notatus fuit, ita etiam radix et origo sanctinen mem"'* tatis in omnes, quod erat Christi, designaretur. In Scriptura enim tur, ne Adam putaretur Adam fere in omnibus gestabat personam omnium; sed nato peccato lige inso; et nova ratione status instituta, ipse consideratus est ut privata Ther? persona, et iccirco sacrificavit pro se et uxore sua, velut quilibet sacerdos, non ut caput et origo omnium; atque eo sacrificio ipse et uxor eius a peccato emundati sunt. Et ad peccati expiationem sacrificium institutum est, alioquin Respezit D. 8d. divinum honorem; et hoc pacto filios suos sacrificare docuit et minm 7; 4^ munera Deo offerre. Quare filii a patre instructi munera et sacrificia eius, Domino obtulerunt: et Cain quidem, quoniam terrae colonus erat, de jructibus terrae munera obtulit; Abe! autem pastor ovium, de primogenilis gregis sui et de adipibus eorum ; el respexit Dominus ad Abel et ad munera eius ; ad Cain autem et ad munera eius non respezit. Non personarum acceptor est Deus **, sed unumquemque ex merito iudicat. Sed cur placuit Deo Abel et munera eius, Cain autem minime? qui» eius Memorandum hic est quod paulo ante diximus "6, quod sacrificium "etersem — duplex est: internum scilicet et externum; et prius ac magis internum gurekcE a nobis exigit Deus, quam externum; nec istud illi unquam placere poterit sine illo; et si illud non placet, nec istud placebit unquam. Quoniam ergo Abel semetipsum prius Deo omni cum mentis devotione ideoignem Obtulit fuitque eius persona accepta Deo, iccirco et ad ipsum et ad Mr mi munera eius respexit Deus, inflammando super eum et munera eius, in signum widening quod est manifestum signum divinae acceptationis; sicut de sacriaccidit in V. ficio Noe creditur ", et de sacrificio Gedeonis, in libro Iudicum ?8, et "5 UN Salomonis, in libro Paralipomenon ??, et Eliae 9?; idem in holocausto Aaron * manifeste apparet. Quoniam vero Cain Deo non placuit, nec eius munera placuere. Cur autem persona quidem Abel Deo placuerit, persona autem Ad Cain ay. Cain minime, respondet D. Ioannes in 7 sua Canonica, dicens & iem "9" '* quia Cain ez maligno eral... et eius opera erant mala, fratris autem spexitl, nec mueius bona, quia ex Deo erat. Esse ** autem ez maligno nihil aliud significare videtur, quam esse ex diabolo, iuxta illud Domini: Vos ez patre diabolo estis et opera patris vestri vultis perficere *. Esse autem ex diabolo non secundum naturam intelligendum est, cuius auctor est Deus, sed secundum pravos mores et mala opera, quorum inventor est diabolus: ac propterea peccatorum pater dicitur; ab ipso enim omnis iniquitas traxit originem. Abel autem per fidem et caritatem Dei filius erat. Apostolus ad Hebraeos aliam videtur assignare rationem, dicens 55: Fide Abel copiosiorem hostiam quam Cain obtulit Deo, per quam lestimonium consecutus est quod essel iustus, lestimonium perhibente de muneribus eius Deo, el per illam defunctus adhuc loquitur. De fide Christi loquitur, quod crediderit Abel in Christum venturum ac propterea primogenita gregis sui Deo obtulerit in sacrificium agnos immaculatos, quo in sacrificio Christum et eius passionem agnoscebat, venerabatur et adorabat. Cain autem infidelis fuit, nec fidem Redemptoris habuit; quapropter Deo placere non potuit et Deum quidem ut Creatorem credebat et venerabatur, quod fere certo sciebatur in origine illa mundi, Redemptorem autem non credebat, nec praestolabatur; iccirco de fructibus terrae obtulit, in quibus creatio, non redemptio elucet. Deinde quantum ad rationem oblationis, Scriptura dicit quod obtulit de fructibus terrae ; non de primitiis fructuum, non de electis et melioribus, quae Deo debentur, sed de fructibus quasi communibus : et forte etiam corrosis vel vilibus; unde fructus terrae quasi viles dicuntur. Abel autem obtulit de primogenitis gregis sui et de pinguibus eorum: Tomos. idest de adipibus eorum; Z2j2T| enim adipug - pem significat: vel de electis el optimis earum; ea enim vox electum etiam et optimum significat. Merito ergo resperit Dominus ad Abel et ad munera eius, ad Cain aulem et ad munera eius non respezi. Cain autem, innocentis fratris gratiae invidens, iratus est. vehementer et concidit vultus eius. Invidia enim et iram et moerorem parere solet; propterea dicitur concidisse vultus eius propter tristitiam et dolorem. hostiam Abel... esse lustus. nera elus acceptavit, quia ex diabola erat, et pravi eius mores. Abet Dco placuit, quin in Christum venturum credens, primogenita gregis sui obtulit ; Cain nutem non placuit, quia, etsi in Deum Crentorem, non tamen in Redemptorem credchnt, et forte nec dc melioribus fructibus tcrrne ollercbat. Hincinvidin et ira in fratrem exardescere coepit. Vrr. 6-7 Quare iratus es? etc. Deus Cain interrogat, non quas] nesclens, sed ut peccatum recognoscat, Dixitque Dominus ad Cain*: Quare iratus es? et cur concidil facies tua ? Nonne, si bene egeris, recipies ; sin autem male, slatim in [oribus peccatum tuum aderit ? Sed sub te erit appetitus eius, el tu dominaberis illius. Textus Hebraicus: Quare iratus es ? el cur ceciderunt facies tuae ? Nonne, si bene egeris, parcere ; si autem non bene egeris, ad oslium peccatum cubabit ? Et ad te appetitus eius et tu dominaberis in eo. Chaldaeus Interpres: Nonne, si bonum feceris opus tuum, remittetur tibi, sive relinquetur; si autem non bene feceris opus tuum, ad diem iudicii peccatum luum vigilabit in statutum tempus ad vindicandum, seu ulciscendum de 1e, si non conversus fueris? Si aulem conversus fueris, remittetur tibi. Targum etiam Ierosolymitanum ad eundem sensum locum hunc translatum habet; ita enim habet: Nonne, si bonum feceris opus tuum in saeculo isto, residuum erit et relinquetur tibi ad saeculum futurum ? Et si non bonum feceris opus tuum in saeculo isto, ad diem iudicii magni peccatum tuum vigilabit et super ostium cordis cubabit ? Veruntamen in manu tua tradita est facullas eius concupiscentiae malae, el tu eris dominus eius inter meritum, sive iustitiam, el inter peccatum. Translatio Septuaginta hic omnino a Veritate Hebraica deviare videtur 8", Nunc ad expositionem accedamus. Quare iratus es ? et cur concidit facies tua ? Non ignorans aut nesciens interrogat, sed potius ad excitandum Cain ut peccatum suum recognoscat animadvertatque irrationabiliter ac sine iusta causa ea ira accensum esse eoque moerore affici, dum de bono fratris sui tristatur. Quid tristaris, inquit, de bono fratris tui quod accepit a me, quasi tu non possis eandem gratiam consequi? Nonne, si bene egeris, recipies ? hoc est bonorum operum praemium consequeris? Hebraica autem Veritas habet: 9t26 1Q Kdiv. "Iva 1l neplAunoc àyévou, xal tva xl auvészeoR tÓ xpóaunóv coo ; o)x d&v ópSüg npogsvévAvc, 6p9c Bi py Pine, fpaptsc; TjoUyaocov. xpóc a& 9| krootpoqt) abto0, xal cü &p£eic abtob. - Et dizit Dominus Deus ad Cain : Quare tristis factus es? et quare concidit vultus tuus? Nonne sí recte offeras, non autem recte dividas, peccasti ? Quiesce : ad le conversio eius ; et iu principatum habebis ipsius ». : Erit sublevatio, sive elevatio ; unde hunc videtur praeseferre sensum: concidit, inquit, facies tua, quod ego ad Abel fratrem tuum et ad munera eius respexerim; non autem ad te et ad munera tua. Hoc autem ideo feci, quia opera fratris tui bona sunt. Ne ergo irascaris neque tristeris, quod fratrem tuum praeposuerim tibi quodque eum tibi praelatum videas. Nam si et tu, sicut ipse, bene operatus fueris, erit sublevalio, idest exaltatio et praelatio: ut sicut fratri tuo natu maior es eumque natura praecellis, ita etiam honore et dignitate praestabis, et tunc laetaberis ac exultabis, ita ut facies tua, quae nunc prae tristitia et moerore concidit, prae laetitia et exultatione elevetur cum hilaritate. Sed adhuc alium sensum habere potest. Etenim ea vox: [D'àNV]. remissionem etiam sonat, ut sit sensus: ad fratrem tuum et eius munera respexi, propter eius bona opera; ad tua autem nequaquam, quia opera tua mala sunt. Sed nonne, si tu conversus fueris a via tua mala?8 et fructus dignos poenitentiae *? egeris beneque operatus fueris, erit remissio, idest remittentur tibi peccata tua *, et tunc respiciam ad te et ad munera tua? Locus iste manifestissime et absque omni tergiversatione arbitrii libertatem demonstrat et praedestinationis ac reprobationis contingentiam. Nam Cain quidem praedestinatus non fuit; Dominus tamen dixit quod, si bene egisset, mercedem recepisset aeternamque damnationem, quae reprobatorum est, evasisset. Unde Rabbinus Moyses Haddarshan?* hunc locum ita exponit: Nonne, si bene egeris, recipies benedictionem; si autem non bene egeris, recipies maledictionem ? Sin autem male, slatim in foribus peccatum tuum aderit. Dura profecto explicatu sententia! Ut autem locus hic intelligatur, videndum nobis est quid peccali nomine, quidve ostii vocabulo intelligendum sit. Peccatum proprie actus quidam est pravus et inordinatus, qui a nobis propria voluntate fit contra Dei praeceptum et voluntatem. Hic autem actus, etsi cito transit, manet tamen macula animam inficiens, manet reatus, sed certe notum clarissimo eius discipulo Rnb. Salomoni Iarchi, seu Rasci, qui frequenter magistrum citat In suis commentariis. Ct. Io. B. De Rossi, Dizionario degli Autori Ebrei, t. 2, pag. 65. et poeniteat et convertatur, ac sic misericordiam mereatur et cordis laetitiam recuperet. Nonne, si bene egeris, etc. Haec verha Insinuant arbitrii libertatem et praedestinationis ac 'reprobationis contingentiam. Per peccatum intelligitur &ctus voluntarius contra Det legem ; et etiam macula, reatus et paena; manet peccati conscientia, manet tandem poena luenda, in quibus effectibus cum peccatum quodammodo vivat, etiam ipsi plerumque peccati voce designantur. Nonnunquam vero peccatum dici solet ipsa concupiscendi libido, quae ab actu peccati non extinguitur, sed crescit; quae ad ostium, sive fores voluntatis semper cubat pulsans, necnon et ipa. jdest. ad malum semper deprecans, alliciens et propense inclinans. omo Ed Per ostium aliquando notum quid ac evidenter manifestum designatur, wer amet. quemadmodum dici solet: «ab ostiis quis errabit2s *?* Nonnunquam vero in Scripturis Sacris ostii nomine iudicium significatur tum temporale *, tum novissimum ac finale **; solebant enim antiquitus in portis civitatis iudicia haberi ?5, His sic positis, exponitur primo locus: Sí male egeris. Haec sunt Per eium peccata, actus mali contra Dei mandata perpetrati: Peccatum tuum Mehdi cubabit ad ostium, idest conscientia peccati tui excubabit ad fores, Disce idest cogitationes cordis tui te semper arguent. Scelere enim et flaMeca Esci gitiis polluti excruciamur a conscientia, quae ad nostri cordis fores semper excubat, et quidquid agimus aut molimur, illico nobis praesto est, neque laetos unquam esse permittit; quae neque ad tempus unquam desaevit: sed post multa temporum spatia ad plectendum 1lacerandumque animum revertitur. Quare et fratres Ioseph, post multorum annorum excursa tempora, ad admissi sceleris memoriam revocavit multarumque calamitatum eis metum iniecit 9. Sensus iste verissimus est; sed, meo iudicio, non valde a littera intentus. Aliter exponitur: Si male egeris, peccatum tuum cubabit ad ostium, idest mihi erit notissimum, sicut quae in palam sunt ante ostiorum fores. i Tertio exponitur: Si male egeris, peccatum tuum ad ostium excuvel conscientia. Pabil, idest peccati tui conscientia et reatus ad poenam, ad iudicium accusmns "d^ vigilabit ut a te dignas poenas exigat et tuametipsa conscientia in celum et condemnationem. judicio accusabit et condemnabit, ut de omnibus perpetratis facipro peccnto expeten. — DOribus poena tibi perpetuo luenda sit. Audi, inquit, Cain: si bene egeris, recipies mercedem et larga ac summa praemia; si autem male 1-11 ; Iob 31, 21 ; Prv 31, 23; Is 14, 31; Am 5, 15. 94) Cf. Mc 13, 19; Lc 13, 25 ; Apc 3, 20; 4, 1-2. 95) Cf. S. Gregorius M. Moralium, lib. 21, cp. 20, (P. L. 76, 208). egeris, tuorum facinorum poenas dabis, tua te conscientia accusante ac tui peccati reatus dignas poenas exigente, iudicaberis a me, condemnaberis, punieris et poenas tum temporarias tum aeternas exolves. Sensus iste verissimus ac litterae valde consonus est: nam et antithesim servat et proportionem debitam oppositi et propositi ad propositum et oppositum; cui etiam Chaldaica Paraphrasis quam maxime favet. Posset tamen et aliter exponi propter id quod sequitur: Sed sub le erit appelilus eius el tu dominaberis illius : ut per peccatum intelligatur profana illa concupiscendi libido, quae ad fores voluntatis cubat pulsans, voluntatis consensum deprecans et ad malum semper alliciens, ut expleatur; quia tamen cogere rationem et voluntatem non potest, iccirco dicitur: Sub te erit appetitus eius et tu dominaberis illius : idest debes et potes [dominari]: allicere enim potest, urgere non potest. Prior vero expositio explicatior est, et ad illum sensum sic verba ista exponuntur: Si bene egeris, praemia recipies; si ... male egeris, iudicaberis et condemnaberis, ut poenas luas facinorum. Est quidem in te appetitus ad malum; nam iratus es in fratrem tuum et vis illum occidere, tristitia et moerore affectus ob eius bonum et gratiam. At huic appetitui tu dominari potes, sub fe enim esl ; subrepere appetitus hic potest et insultare, petens expleri, ut malum perpelretur; cogere tamen non potest: sed tu, tanquam eius dominus, eum reprimere ac coercere poteris, ut non malum, sed bonum opereris. Locus tamen hic, circa horum verborum intelligentiam pleniorem requirit declarationem; videtur enim Deus hic libero hominis arbitrio amplius tribuere, quam ei natura competat et multa alia Seripturarum loca ei permittant. De Cain enim, qui ex maligno erat * ac proculdubio Dei gratia destitutus, cum eius opera mala essent, propter quod ad eum Deus et ad munera eius non respexit, hic dicitur quod sub eius arbitrio eius esset libido, et poterat dominari peccato illudque reprimere et coercere, tanquam sub eius potestate positum. Multa autem alia Divinarum Scripturarum loca manifestissime asseverant non posse hominem absque Dei gratia quicquam, vel modicum Intelligi etiam potest ipsa concupiscentia, quae semper animum nad malum nlücit, sed tamen cogere non potest. Nec putandum est verba haec insinuare hominem Bbsque Dei gratía quicquam facere posse. facere. Apud Ioannem enim legimus ?: Sine me nihil potestis facere, sicut palmes ... nisi in vite manserit. D. Apostolus ait 9. Non... sumus sufficientes cogitare aliquid a nobis tanquam ez nobis, sed sufficientia nostra ez Deo est. Beatus Iacobus inquit 100 quod omne datum opliimum el omne donum perfectum desursum esl, descendens a Patre luminum. lccirco, ut locus iste clarius elucescat, sunt nobis nonnulla in medium adducenda. Et primo: liberum arbitrium ab arbitrando rationali conPer sideratione, vel discernendo quid eligat quidve recuset, nomen accepit, liberum ar- * s ERE ey . ES RD . bltrium inte- üt. dicatur liberum arbitrium quasi liberum rationis iudicium. Libeer uerum rum autem dictum est, quod in sua sit potestate positum, habens ia Pu eligendi quidquid voluerit liberam potestatem. Quamvis autem liberum arbitrium, secundum propriam vocis significationem, actum quendam significet, scilicet liberum iudicium rationis, ex communi tamen sententia, quae a communi usu loquendi evenit, liberum arbitrium dicimus et intelligimus id, quod est illius actus principium, quo scilicet homo libere iudicat et eligit. Principium autem istud est libera quaedam animae facultas atque et proprieest. potestas ad libere eligendum quaecunque sunt ad finem, sive quidquid animae faculv . T : : tas ludieandi VOluerit; unde liberum arbitrium proprie non est habitus aut poten- M ueüpeus tia animae, sed facultas. Non habitus, quia si esset habitus, non esset volerit. — pisi habitus naturalis; naturale est enim homini esse liberi arbitrii. Non potest autem esse habitus naturalis; naturales enim habitus sunt ad ea, ad quae naturaliter inclinamur, ut intellectus principioDicitur facu- TUm: ea autem, ad quae naturaliter inclinamur, non subsunt libero t Poturais, arbitrio; sed ex necessitate ea voluntas appetit, qualis est. appetitus tus naturalis, «tad quae Deatitudinis, Sicut enim intellectus ex necessitate inhaeret primis naturaliter principiis, ita voluntas ultimo fini; ex necessitate enim volumus esse inclinamur, . a 3 » 4 A , et ex necessibeati, non quidem necessitate coactionis, sed naturali: necessitas tate ea volun- : ti : t 1 tati. Sicut . : ibil t ali tas appetit, €nim coactionis repugnat voluntati. Sicut enim impossibile est aliquid esse naturale et violentum, cum violentum sit id, quod est contra inclinationem naturae: ita impossibile est aliquid esse voluntarium et coactum; voluntarium enim est quod est secundum inclinationem voluntatis: coactum autem est id, quod est contra inclinationem quasi ex nobis. 100) 1, 17. voluntatis. Necessitas autem naturalis non repugnat voluntati, sicut nec necessitas finis; finis enim necessitatem medii imponit volens enim mare transire, necessario vult navem. Voluntas autem naturali necessitate vult finem ultimum, idest aeternam beatitudinem, sicut intellectus assentit primis principiis; non autem quaecumque vult ex necessitate, quia non ad quaecumque alia naturaliter inclinatur. Unde sicut intellectus se habet ad intelligibilia, sic voluntas ad volibilia. Sunt autem quaedam intelligibilia, quae non habent necessariam connexionem ad prima principia: sicut sunt propositiones contingentes, ad quarum remotionem non sequitur principiorum remotio; et talibus non ex necessitate assentit intellectus. Quaedam autem sunt intelligibilia, quae necessariam connexionem habent cum primis principiis: ut sunt propositiones necessariae, ad quarum remotionem removentur prima principia et conclusiones demonstrabiles, quibus intellectus ex necessitate assentit, cognita per demonstrationem necessaria connexione ad principia; non autem assentit priusquam necessariam hanc connexionem cognoscat. Sic voluntas ex necessitate inhaeret summae beatitudini propter se; secundo his, quae necessariam connexionem habent ad veram beatitudinem, quibus scilicet homo Deo inhaeret, in quo est vera beatitudo. Antequam tamen per certitudinem necessitas huius connexionis demonstretur, voluntas non ex necessitate Deo inhaeret, nec his, quae Dei sunt: sed voluntas per certitudinem divinae visionis certam habens necessariam hanc connexionem, ex necessitate inhaeret Deo, sicut nos ex necessitate volumus esse beati. Ea autem particularia bona quaeque ad beatitudinem necessariam connexionem non habent, sine quibus potest quis esse beatus, voluntas non ex necessitate appetit; et haec libero arbitrio subsunt una cum his, quae necessariam quidem connexionem ad beatitudinem habent, ante tamen necessariae huius connexionis certitudinem: quoniam ad haec voluntas non naturaliter inclinatur. Liberum ergo arbitrium non potest esse habitus naturalis. Nec potest esse habitus non naturalis, cum naturale sit homini esse liberi arbitrii; unde contra naturalitatem eius est esse habitum non naturalem, et contra propriam eius rationem est esse habitum naturalem; eius enim propria ratio est, ut dominium supra suos actus Sicut intellectus necessarlo inhaeret primis principiis ; ita voluntas necessario inhaeret sirmmae bcatitudini ; sed antequam Deo inhaereat, necesse est ut cognoscat in Deo esse veram beatltudinem. Nec est habitus non naturalis. habeat et sit ad utrumlibet: quod habitui naturali non competit, Non est ergo habitus. Nec proprie est potentia; nam si esset animae potentia, cum sit Nee est poten- Tationalis, aut esset intellectus, aut voluntas: potentiae enim rationaHa dntelecth les sufficienter per intellectivam et affectivam dividuntur. Sed non va, quin intellectus Hber?" potest esse intellectus; intellectus enim non est potentia libera, sed em no habet, sed agit naturalis, et operatur mere naturaliter; unde non est dominus suorum naturaliter. " : . . . . z i actuum, sicut sol non est dominus suae calefactionis vel illuminationis. Nee est po- Nec potest esse voluntas; voluntas enim arbitrium, idest iudicium tentia affecti- : M 3 : va, quia vehahere non potest, sicut nec intellectus libertatem. Cum ergo liberum Juntas iudirpitrinm et judicium et libertatem importet secundum suum nocium non habet. men, ratione libertatis non potest esse intellectus, et ratione iudicii non potest esse voluntas. Cum autem proprium liberi arbitrii sit electio, ex hoc enim Sedadilberum dicimur liberi arbitrii, quod possumus unum eligere, altero reiecto, oriri" ideo natura liberi arbitrii ex electione consideranda venit. In ambo requiioi MS electione autem duo semper concurrere clare perspiciuntur: intelleectu. zd cans quid ctus et affectus; intellectus quidem consiliando et iudicando quid sit raeferendum em ida voluatas alii praeferendum; voluntas autem appetendo et acceptando quod Eau sed per consilium iudicatum est. Unde electio dicitur vel intellectus apmdieatur; petitivus, vel magis appetitus intellectivus; proprium enim obiectum electionis est id quod est ad finem, in quantum habet boni utilis rationem; ideo a Philosopho dicta est!?! electio: desiderium consiliabile. At vero etsi cum voluntas tum intellectus ad electionem concurquamvis ele- Fant, ipsa tamen principaliter voluntatis actus est, cum eius obiectum Suo pncP* sit bonum utile, quod est appetitivae virtutis obiectum. At vero quia liter sit actus voluntatis in huiusmodi obiectum voluntas non fertur, nisi sit praecognitum et cum eius obleetum sit bointellectum, ideo ad electionem voluntatem ipsam principaliter agennum utile. " TS : H tem intellectus tanquam consiliarius concomitatur et ostensivus ac demonstrativus ipsius eligibilis. His positis patet liberi arbitrii natura. Cum enim liberum arbiCum erg trium tanquam proprius actus electio consequatur, ipsa autem electio ME tum in voluntate tum in intellectu consistat, manifestum est quod ipn in ectu - sum quoque liberum arbitrium in his ipsis potentiis consistet, ipsamque tum rationem tum voluntatem complectetur. Cum autem non sit vel habitus vel potentia, ut supra deductum est, erit quaedam rationis et voluntatis facultas ad libere eligendum quidquid voluerit; id enim intellectus ex se nequaquam efficere potest, quia naturalis potentia non libera est; neque voluntas per se, quoniam arbitrari et iudicare non potest. Ex concursu ergo rationis et voluntatis causatur liberi arbitrii facultas: sicut ex concursu virtutis duorum hominum causatur facultas atque potestas ad trahendum navem, ad quod neutra per se sufficeret; et ex concursu virtutis manus et oculi resultat potestas scribendi, ad quod altera illarum non sufficeret. Ex coniunctione ergo intellectus et voluntatis resultat liberi arbitrii facultas eaque eligendi potestas; unde optime gemino nomine nuncupatur, ut alterum quidem voluntati, alterum vero rationi [adiudicetur]; liberum enim voluntatem exprimit, et arbitrium rationem. Principalius tamen in voluntate liberi arbitrii ratio, quam in intellectu, consistit. Non enim per intellectum homo est suorum actuum dominus, cum ea potentia non sit libera, sed agat mere naturaliter, sed per voluntatem, quae libera est, quae etiam mere contingenter et ad utrumlibet operatur, per eamque meremur et demeremur: in qua est caritas. Et ipsa demum est quae suo imperio movet omnes animae vires tum etiam intellectum; ipsa enim in universum bonum respicit et finem tanquam obiectum: potestas autem quae respicit finem universalem, movet potentias, quae particulares respiciunt fines. Quemadmodum rex, qui regni totius universale bonum intendit, suo imperio singulos in singulis civitatibus vel provinciis curam regiminis impendentes praepositos movet: ita voluntas ceteras animae vires libero arbitrio subditas non enim omnes libero arbitrio subsunt, ceu sunt naturales, vegetativae vires, — ad actus et operationes suas [movet]; tum etiam ipsum intellectum ad cognitionem veri, vel cuiuscunque alterius. Et eapropter in cogitationibus malis aliquando peccati arguimur, quia eas vel imperat, vel acceptat voluntas. Quando igitur liberum arbitrium dicimus voluntatis et rationis facultatem esse ad eligendum !9?, voluntas ut principalius ponitur, tum in voluntate consistat, et nec potentla nec habltus animae slit, restat ut sit facultas animac, resultans ex coniunctione intellectus et voluntatis. Principallter tamen liberum arbitrlum In voluntate consistlt, quia haec est quae regit omnes animae potentlas et Ipsum intellectum. Licet rat!lo sit regula et norma voluntatis ad recte agenintellectus ut concomitans. Ratio enim agenda dictat, voluntas autem «aura n imperat; unde intellectus est tanquam consiliarius, voluntas vero me tanquam imperator. Etsi autem recta ratio sit regula et norma libero arbitrio et voluntati ad recte agendum, unde actus a recta ratione devius dicitur malus, tota tamen ratio dominii et potestatis in voluntate consistit; ilud enim est quia ratio consiliatrix est voluntatis. Unde sicut rex perperam quidem agit si aut non faciat bonum et rectum consilium sui consiliarii, aut contra faciat: totum tamen super et ideo snepe hoc dominium est apud regem; ita est. de ratione et voluntate. Tanta pucr ig est enim voluntatis libertas, ut multa etiam contra iudicium rectae rr eratur ^ rationis operetur: quanquam id defectus sit potius libertatis, quam libertas. Hinc enim apud Lucam legimus !'? de servo, qui cognovit voluntatem Domini sui ... el non fecit, sed fecit digna plagis. Hinc est peccatum ex certa malitia distinctum contra peccatum ex ignorantia. Hinc etiam apud Beatum Petrum!" de illis, quibus posteriora facia sunt deteriora prioribus, legimus: Melius enim erat illis non cognoscere viam iustitiae, quam posl cognitionem retrorsum converii ab eo, quod illis traditum est, sancto mandato. Liberum ergo arbitrium principaliter in voluntate consistit. Est igitur libera quaedam facultas voluntatis et rationis ad libere eligendum quidquid vult. Eius autem libertas proprie non in eo sistit, quod adeo hoc, quod Veralibertas vult, velit, ut etiam eius oppositum velle possit; ut scilicet adeo n^n bonum velit et eligat, ut malum etiam velle et eligere possit. Nam consistit enr Q4 àÓn Deo, angelis et beatis est liberum arbitrium, qui malum velle et Nia dirai, eligere non possunt; et, ut iam dictum est, abusus et defectus est lirium vult. bertatis velle malum. Sed in eo proprie consistit, quod quidquid vult, appetit ad suiipsius imperium, quia sic vult, ut velit se velle atque complaceat et seipsum in actu volendi moveat et suis actibus dominetur. Unde etsi beati necessario Deum diligunt et non possunt non diligere, et peccatum adeo nolunt, ut nec velle possint: id tamen totum libere faciunt, quia sic volunt et velle et nolle. Et sic liberum arbitrium est etiam respectu necessarii; quantum Liberum arpi- 2d. deliberationem autem non est, nisi contingentium, De necessario irium referri s : foy: * " ; ysiestetíam CDI et impossibili aliter se habere nemo deliberat: sed de his, quae Cognitionem. aliter esse possunt, deliberatur; et sic non ad praesens, vel ad praeteritum, sed ad futurum seiper refertur, quod est contingens. Quod enim praesens est, determinatum est, nec est in potestate nostra, ut sit vel non sit, quando est; potest enim non esse, vel aliud esse !5 postea: sed non potest non esse dum est, vel aliud esse dum id est, quod est; sed in futuro, an hoc fiat vel illud, id potestatem liberi arbitrii spectat, Nec tamen omnia futura sub potestatem liberi arbitrii veniunt: sed ea tantum, quae per liberum arbitrium possunt fieri vel non fieri; si quis enim tale quid velit ac disponat facere, quod in eius nullatenus sit potestate, insipientiae. argueretur. Viso de natura liberi arbitrii, de eius potestate nunc videndum est, quid et quantum possit. Prima liberi arbitrii potestas est, quod cogi non potest ab aliquo agente vel creato vel increato, quantum ad eius proprium actum, qui est actus interior. Nam quantum ad actum exteriorem cogi potest, ut vi genua coram idolo flectat et manibus propriis thura incendat; quantum ad actum vero interiorem, qui est velle et eligere, induci quidem potest, moveri potest, impediri potest: cogi autem non potest; induci quidem potest efficacibus persuasionibus, promissis, terroribus, minis, tristium inflictionibus, vel delectabilium blandimentis, quae ad aliquid possunt liberum arbitrium inclinare; et sic tum a creatura tum a Deo induci potest. Secundo: moveri potest a Deo, vel mutari, dum ipsum quidem sua potenti virtute in unum fertur; a Deo tamen affectio ei in aliud, vel etiam contrarium immittitur, quam acceptat: sic Deus hominem temporalium nimium amatorem, eorum facit contemptorem et coelestium amatorem. Impediri potest per corporis laesionem propter coniunctionem et inclinationem quam habet ad corporalem naturam; hinc enim multi ex corporis laesione amentes fiunt et a liberi arbitrii actu impediuntur. Etsi enim vires rationales, cum ab extrinseco veniant et non a materiali potentia deducantur, non sunt corpori immixtae, nec corporeo organo ad suos eliciendos actus utuntur; cum tamen anima rationalis uniatur corpori ad constitutionem unius tertii, quod est unum per essentiam et cui proprie debetur opead necessarium, deliberatio vero solum ad contingens futurum. Prima potestas liberi arbitrii est quod n nullo agente cogi potest ad actum Interiorem; sed solum moveri, vel impediri, vel ctiam induci minis vel promissis. Impediri etiam potest per corporis laesionem, quia nnima per sensus recipit species in íntellectu ad etformandum iudicium; ratio, quia unum est, haec autem operatio non sit tantum vivere ve] sentire, aut movere, sed etiam ratiocinari et intelligere: ideo anima, quandiu est in corpore, non omnino intelligit praeter corpus, etsi non per corpus, sicut priores operationes exercet. Cum enim duo conet ideo requicurrant ad actum intelligendi: specierum receptio et iudicium: et Sensium specierum quidem receptio a corpore est; per sensus enim corpoaus Quar pags receptae usque ad intellectum perveniunt agentem, a quo intelquibus nequit Mrduee lectiles efficiuntur, et possibilem, a quo intelliguntur, qui et iudicat. et iudicare. Ut autem haec fieri possint, debita requiritur corporis dispositio. Sicut enim, etsi anima non pendeat a corpore, ad hoc tamen quod sit in corpore, necesse est corpus debite complexionatum esse, ad cuius complexionis corruptionem contingit animam non amplius esse in corpore; ita ad hoc ut anima intelligat in corpore, necessaria est optima sensuum corporalium dispositio; qua dispositione laesa, non potest intellectus intelligere, nec iudicare; et sic actus liberi arbitrii impeditur, eius salva natura et propria ratione. Impediri ergo potest, cogi autem omnino non potest; ipsum enim Et ita impe- COgi est. virtute aliqua aliena movente et compellente invitum et reactus ds pugnantem actum !?* voluntatis deliberativae, manente tali repup teda gnantia, ad aliquid inclinari et velle. Hoc autem est impossibile. Sicut est impossibile aliquid esse naturale, idest secundum inclinationem naturae, et violentum, idest contra inclinationem naturae: ita est impossibile aliquid esse voluntarium et liberum, idest secundum inclinationem voluntatis, et coactum, idest repugnante inclinatione nisi destruatur. VOluntatis. Cum ergo sit impossibile omnino, neque creatura aliqua, ts quodso Deque Deus potest liberum arbitrium cogere. Non dico quod non oru posset Deus libertatem eius auferre: hoc enim suae potentiae immensitate potest; sed si eius auferret libertatem, eius quoque naturam destrueret. Sed dico quod, salva eius natura et libertatis proprietate, impossibile ac non intelligibile e$t posse liberum arbitrium cogi. Quantum autem ad eius potestatem quoad operationes, liberum Liberum arbiarbitrium tripliciter considerari potest: vel in puris naturalibus tantum, trlum quoad SL As : : ; ! eperationem. CUm generali influxu et auxilio gratiae Dei. Omnium enim effectuum considerari fel : . potest in pupositivorum particularium causarum Deus quoque est causa: non enim solus ignis comburit, sed Deus cum igne: et omnis quidem res operatur, sed simul concurrente Deo ad talem operationem; ita tamen concurrit Deus, ut simul operetur secundum modum illius rei: ita enim «res quas condidit administrat, ut proprios motus agere sinat»!?: unde cum causis necessariis necessario operatur secundum suam ordinationem, cum contingentibus contingenter, cum naturalibus naturaliter, cum liberis libere; ita et ad quamcunque liberi arbitrii operationem Deus homini generali influxu concurrit. Secundo: potest considerari cum speciali munere et influxu gratiae gratum facientis, in quantum est liberum a culpa; et demum a miseria, et est libertas gloriae, quae nobis servatur in patria, et est in omnibus beatis. Liberum arbitrium hoc tertio modo sumptum, cum sit perfectissimum, summo bono, ultimo fini et verae beatitudini coniunctissimum, eiusque opera sunt omnino perfecta, ita quod nonnisi bonum facere potest; malum autem non solum potest non facere, sed omnino, ex gratia perfecta et consummata, facere non potest. Ideo liberrimum est et multo liberius, quam in primis parentibus fuerit, quia omnino liberum est ab illa servitute, de qua dicitur: Qui facit peccatum servus esl peccati 8 ; et quanto ab ea servitute longius absistit, tanto in eligendo bono liberius habet iudicium. Prout autem in praesenti speciali munere gratiae est donatum, in primis quidem parentibus ante lapsum, bonum quidem facere poterat magna cum perfectione tum facilitate: malum autem non facere quidem poterat, non autem facere non poterat; liberum quidem valde erat, quia nedum sine coactione et necessitate, sed ab omni procul culpa et miseria, omni cum facilitate valebat appetere atque eligere bonum, quod ex ratione decreverat. Non tamen omnino a peccandi potentia liberum erat: sed poterat non peccare, habens tamen ad peccandum potentiam. In nobis vero liberum arbitrium cum munere gratiae imperfectius est; nam peccare quidem potest, sed non potest non peccare, saltem venialiter, iuxta illud: Septies in die cadil iuslus**? ; et apud Ioannem!^: Si dixerimus quoniam peccatum non habemus, ipsi nos seducimus et veritas in nobis non esl ; et occurrentibus enim sine deliberatione plena incurritur peccatum veniale: ris naturall!hus sub generali influxu auxiiil Dei; vc! sub specinlt influxu grat!ae Dei, in quanium est liberum a culpa; et demum 2a miseria, ut in hentis, quae vera libertas est ect perfecta. Cum auxilio et gratia in primis parentibus liberum arbitrium bonum facere poterat maana cum facilitale, sed poterat etiam eligere malum ; in nobis vero valde imperfectius est, quia non potest non peccare, saltem venialifer. ab huiusmodi autem occurrentibus homo in hac vita liber esse non potest ab omnibus, etsi a singulis cavere potest, et quia non cavet peccatum incurrit. Quantum autem ab bonum agendum, potest per actus elicitos Attamen per. Cum habitu gratiae caritatis augmentum mereri et finaliter gloriam Tam na»iu COnsequi; quemadmodum D. Paulus ad Timotheum ait?!: In cum habitu gratiae mereri reliono reposilq est mihi corona iustitiae, quam reddet mihi Dominus potest augHes eariin illa die... ; non solum autem mihi, sed et his qui diligunt adventum ntis de congruo, et gleeius : quod autem alicui secundum iustitiam redditur, de condigno riam de condigno. ex Hieretur. Id autem non est secundum naturam ex se et quatenus A E huiusmodi opera a libero arbitrio procedunt simpliciter; sic enim non possunt esse beatae vitae meritoria: non sunt enim condignae passiones huius saeculi ad futuram gloriam, quae revelabitur ex nobis *!*; sed tamen ex institutione legislatoris: quemadmodum posset rex instituere, ut tantum daretur pro obolo, quantum pro aureo; tum quia eum hi. etiam ex munere gratiae. Et quia talia opera procedunt a Spiritu acuapPeU Sancto inhabitante in homine! iustificato per gratiam et movente nrbitrii procedant 2 82- ipsum liberum arbitrium ad opus meritorium, et quatenus huiusmodi olum. vic opus procedit a Spiritu Sancto, qui est infiniti valoris, meretur de Ks M condigno bonum infinitum, idest vitam aeternam. Hinc D. Paulus ad Romanos ait?!*: Tribulatio patientiam operatur, palientia autem probationem, probatio vero spem ; spes autem non confundit, quia caritas Dei diffusa est. . . per Spiritum Sanctum, qui datus est nobis. Deinde subintulit 35; Commenda! autem caritalem suam Deus in nobis, quia si cum adhuc peccatores essemus . .. , Christus pro nobis mortuus esl : multo igitur magis iustificati nunc in sanguine ipsius salvi erimus ab ira per ipsum. Multo magis, inquit; iustificationem enim liberum arbitrium de congruo meretur: per iustificationem vero gloriam de condigno. Si vero demum consideremus liberum arbitrium huiusmodi dono Liberum argratiae destitutum, sed in puris naturalibus tantum, cum generali piam "Pt auxilio et gratiae influxu, imperfectissimum est. Et primo quidem ris natitralibus TREES UM. ipsum gratia destitutum. Cum in statu isto necessario sit sub aliquo rogum ees o poris... in nobis. 113) CI. ibid. vr. 11. 114) 5, 3-5. 115) Ibid. vrr. 8-9. Vulg.: Quoniam... nunc iustificati, ctc. peccato vel originali vel actuali vel sub utroque, non potest per se a peccato surgere sua virtute; necesse est enim Deum remittere sibi culpam et tribuere gratiam: hanc autem condigne mereri non potest; si enim gratia esset ex merito, iam gralia, utinquit Apostolus!?, non est gratia. Secundo: non potest mortale peccatum meritorie vitare, ut sic: potest quidem actum peccati simpliciter vitare; ad hoc enim ut peccatum fiat plena deliberatio requiritur: ad deliberandum autem a nulla virtute cogitur, nec cogi potest, cum per peccatum libertatem, quoad essentiam, non amittat. Itaque cum peccatum sit voluntarium, adeo quod si non est voluntarium, non est peccatum, et voluntas in eo adhuc sit libera ad utrumlibet, potest committere et vitare peccatum. Sed dico quod meritorie vitare non potest; principium enim meriti est gratia et caritas, quam non habet. Tertio: liberum arbitrium, ut sic, potest quidem elicere actum meritorium in genere motum sine gratia, sed non meritorie. Actum enim virtutum moralium et posuerunt et habuerunt philosophi gratiam non habentes: nihil tamen meruerunt, cum principium meriti sit gratia, quam non habebant; et Hebraei adhuc quoque zelum Dei habent!'? et multa bona opera legis faciunt, cum tamen sint gratia destituti; et multi peccatores multa opera fidei et misericordiae exequuntur, in peccato nihilominus existentes. Quarto: non potest actum elicere condigne aeternae vitae meritorium. Ex puris enim naturalibus non potest quis aeternae vitae condignus esse; ita enim Dominus apud Beatum Matthaeum, cum de aeterna vita consequenda loqueretur, ait!: Apud homines hoc impossibile es! ; apud Deum autem omnia possibilia sunt ; et ita intelligenda sunt loca illa: Sine me nihil potestis facere? ; et: Non sumus sufficientes cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis ?? ; et omnia similia 1?!, quod nihil dignum vita aeterna absque gratia agere possumus aut operari. Quinto: etsi liberum arbitrium a peccato surgere et gratiam consequi condigne mereri non possit, potest tamen ex congruo et decenti; Gnl 2, 16; Eph 2, 8-9, peccatum, a quo sun virtute surgere non potest. Nec potest meritorie peccatum vitare sine auxilio gratiae, quam non hahet. Nec potest mcritorie actum virtutis elicere, cum non habeat gratiam; et ideo nec actum condigne meritorium seternae vitae. Potest tamen de congruo, per attritionem et contriattritio enim atque contritio peccati actus sunt de congruo gratia tionem ex in- E . Sg; PN : füuxu gene digni. Per contritionem autem, vel saltem attritionem, potest se disporal! gratiae : NS . : Del,a peccato nere ad gratiam recipiendam quocumque tempore; absque aliquo E speciali influxu, sed ex puris naturalibus et generali influxu potest consequi. Commissi facinoris displicentia et moerore ac poenitudine affici, ac ita ad gratiam consequendam praeparari. Deus autem, qui vult omnes homines salvos fieri *??* et neminem vult perire ?3, gratiam eis semper liberaliter offert; hoc est enim: Ego sto ad ostium et pulso : si quis... aperueril mihi ..., intrabo... el coenabo cum illo '?^; imo liberum Quam gratiam arbitrium sua gratuita misericordia praevenit, sicut per Psalminer e stam dicitur ?5: Misericordia eius praeveniel me ; et alibi: Cito anPer ines, licipel nos misericordia tua, Domine!". Si ergo liberum arbitrium commissi sceleris poenitudine affectum et per contritionem vel attritionem Deo liberalissime gratiam offerenticonsentiat, procul dubio gratificantem gratiam consequetur et aeterna vita dignus efficietur; si autem Deo resistat et oblatam gratiam abnuat et abrenuat, reum se constituet gehennae ignis et mortis aeternae: quoniam si divina iussa non impleat omnia, quae nec implere potest absque munere gratiae, ut digne possit consequi vitam aeternam, statuet Ideo inextum est enim: Si ris ad vilam ingredi serva. mandata !?', excusari csbHes — certe et defendi non potest, quod impossibilia ei praecipiantur, quae sumus sl, E HIE digne implere propria virtute non possit absque munere gratiae. Deus ebservamus, enim auxilium gratiae continuo praestat et offert semper; quam si non habet ut, quae aliter servare non potest, digne possit implere, sua est culpa, quia non vult habere et se ad oblatam gratiam recieum semper piendam disponere, ut iustificetur. Quare cum Dei gratia nobis sit in nostra B : soicetato ade semper praesens assistat cum volumus, absistat autem cum nopin Et cid lumus, quasi in nostra potestate est digne praecepta servare: quoniam ü oblatae, sine. in nostra semper est potestate ad gratiam nos disponere eique oblatae qua praecepta » . " digne assensum praebere; quod dum facimus, gratiam semper condivina sereel * sequimur. Propterea Dominus apud Matthaeum aiebat: Aul facite arborem bonam, et fructus eius bonos ; aul facite arborem malam, 32; 33, 11; 2 Petr 3, 9. 124) Apc 3, 20. 125) Ps 858, 11. 126) Ps 78, 8. Vulg.: Cito anticipent nos misericordiae tuae. 127) Mt 19, 17. 128) 12, 33. Vulg.: Fructum eius bonum... fructum eius malum. Vr. 8 el fructus eius malos. Arborem quippe bonam facimus, quae fructus bonos facit et non potest fructus malos facere, cum Deo pulsanti per contritionem cordis aperimus eique, ut intret et nobiscum coenet, assentimur gratiae oblatae consentiendo et debita dispositione, obice ablato, recipiendo per iustificationem. His sic visis, clara atque dilucida erit praesentis loci intelligentia. Cum enim dicit Dominus ad Cain: Sub te eril appetitus eius et tu dominaberis illius, cum Cain haberet liberum arbitrium, etsi gratia destitutum, in eius tamen libera potestate erat appetitum peccati frenare ne in actum exiret; quod quidem absque dono gratiae potest, ut visum est. Id autem verum est, quod digne et cum vitae aeternae merito facere non poterat absque munere gratiae gratificantis; quod si ita Dominus intellexit, eatenus eum dixit posse et frenare et peccatum revincere, quatenus suam gratiam ei liberrime offerebat et in Cain potestate erat oblatae gratiae dignum assensum praebere, qua meritorie potuisset appetitum peccati coercere ipsumque peccatum omnino vitare. Ita etiam id, quod supra dixerat, intelligendum est: Nonne, si bene egeris, recipies ? scilicet mercedem. Non quod Cain poterat sine gratia digne mereri; sed quia Domino gratiam offerenti poterat assentiri et gratiam, se disponendo, recipere, quacum posset et bona digne operari et vitam aeternam mereri. Multa alia possent hoc in loco notari, maxime de praedestinationis et reprobationis contingentia; cum Cain non fpraedestinatus, sed reprobatus esset, attamen Dominus ei dicit: Si bene egeris, recipies : quod et reprobatos Dominus non omnino sibi relinquit, sed ad bonum hortatur, ut mercedem recipiant; et pleraque alia, quae ad aliud tempus opportunius et seriosius tractanda relinquimus. Dixitque Cain ad Abel...: Egrediamur foras. Cumque essent in agro, insurrezxit?? Cain adversus fratrem suum Abel el interfecit eum. Textus Hebraicus: Etdizit Cain ad Abel fratrem suum... Et factum est cum essent ipsi in agro, insurrezit Cain, etc. Ita prorsus Chaldaeus Interpres. Targum autem Ierosoly mitanum sic transtulit, paraphraCain ergo, licet gratla destitutus, appetitum peccati cahlbere poternt, et ut hoc posset ctiam meritorie faccre, Deus liberrime gratiam oflercbat, cui ille utique assentire potuisset dummodo voluisset. Dizitque Cain ad Abel: Egrediamur foras. Variae paraphrases huius loci, inter quas Chaldaica praeferenda videtur, cui etlam majís stico more, hunc locum: Et dizi Cain ad Abel fratrem suum : Veni et egredere ad superficiem campi. Et factum est cum essent egressi uterque eorum ad superficiem campi, respondit Cain el dixit ad Abel fratrem suum : Non est iudicium et non est iudex, el non est saeculum aliud et non est expectationi merces bona pro iustitia, neque ullio ex iniquitate: el non in misericordia creatus est. mundus, et non in misericordia ipse: rector sive dux. Propter quid enim acceptata est oblatio tua ex te in voluntate eius, el ex me non est acceplata in beneplacito eius ? Respondit Abel et dizit Cain: Est iudicium el est iudex et est saeculum aliud et est expectatio mercedis bonae pro iustitia et ultio de iniquitate : et. in misericordia creatus est mundus et in misericordia ipse regens sive princeps. Veruntamen in fructibus operum bonorum accepit ipse opera mea recta, plusquam tua ; acceptata est oblatio mea ex me in beneplacito seu voluntate, et ez le non esl acceptata in voluntate. Et fuerunt uterque eorum in campo contendentes. Et insurrezit Cain super fratrem suum Abel et interfecit eum. Haec omnia Targum Ierosolymitanum;j; quae quidem paraphrasis pulcherrima est. Vulgata autem Editio Graeca cum nostra concordat; habet enim: Kai size Káiy mpàc "AfkA vóy à8eAgóv aotob. Ai&)OSapev elc tà zcioy: idest: Et dixit Cain ad Abel fratrem suum : Egrediamur in agrum. Nunc loci huius expositionem aggrediamur. Dixitque Cain ad Abel. In hebraeo eclipsis sive aposiopesis est hic; non enim quid Cain dixerit ad fratrem suum exprimitur. Cui similem modum in 2 Regum legimus 339: Ef dixit Darid in illa die: Quicumque percusserit Iebusaeum : quod nostra Translatio habet: Proposuerat . .. David . .. praemium ei, qui percusserit Iebusaeum. Hebraeorum nonnulli inquiunt!3! quod probris, contumeliis et verbis iniuriosis affecit eum; post quae, adhuc ira effervescens, occidit eum. Nostra Translatio una cum Graeca habet, quod dixerit ei: Egrediamur foras ; quae paraphrasis non est aspernenda. Mihi vero, post eas, Chaldaica Paraphrasis admodum arridet. Textus autem sermonis, iuxta Hebraicam Veritatem, id videtur exprimere, quod Cain dixerit fratri suo quaecumque sibi Dominus dixerat eum arguendo, et ipse omnia verba status op. cit. f. 27*; Fagius, (col. 166. 174); CarLwrightus, col. 203. Vrr. 9-12 illa retulerit fratri suo, quasi Abel coargutionis illius causa exstitisset; quapropter nimio furore in eum succensus insurrexit et interfecit eum. Stulta et insana omnino ac virulenta cogitatio Cain mentem obrepserat. Existimabat enim fratrem suum Abel in causa fuisse ne Dominus in eum eiusque munera respiceret: non autem quod eius munera indigna omnino, ut respicerentur et tanquam grata acceptarentur a Deo. Eapropter inquit in corde suo: fratrem meum de medio tollam, et tunc Deus ad me et ad munera quoque mea respiciet et benedicet mihi Deus, sicut fratri meo benedixit. Sed fefellit eum omnino cogitatio eius; unde sequitur: Et ait Dominus ad Cain : Ubi est Abel frater tuus ? Qui respondit : Nescio. Nunquid *? custos fralris mei sum ego ? Dixitque ad eum: Quid fecisti ? Voz sanguinis fratris tui clamat ad me de terra. Nunc igitur maledictus eris super terram, quae aperuit os suum et suscepit sanguinem fratris tui de manu tua. Cumque operatus fueris terram !5, non dabil tibi fruclus suos ; vagus et profugus eris super terram. Textus Hebraicus: Et! dizit Dominus ad Cain: Ubi Abel frater tuus ? El dixit : Non cognovi. An custos fratris mei ego ? El dixit : Quid fecisti ? Voce sanguines fraíiris tui clamant ad me de humo. El nunc maledictus tu plusquam terra, quae aperuit os suum ad suscipiendum sanguines fratris tui de manu tua. Si excolueris terram, non addet dare virlutem suam tibi ; mobilis et vagus eris in terra. Interpres Chaldaicus: Voz sanguinis seminum, seu filiorum, qui futuri erant ut egrederentur de fratre tuo, clamat coram me de terra. Targum Ierosolymitanum pariformiter habet: Vox sanguinum coeluum iustorum, qui fuluri erant ad surgendum de Abel fratre tuo. Vulgata Editio Graeca cum nostra pene tota concordat. Habet autem: Et nunc maledictus tu a lerra, quae aperuit os suum ad suscipiendum sanguinem fratris tui a manu tua, quoniam operaberis lerram et non addet virtutem suam dare libi : axévay xal tpíguoy Eam, idest suspirans et tremens eris super terram. Nunc expositionem aggrediamur. Ubi es! Abel frater tuus ? Narrat conformatur Textus Hebraicus. Etait Dominus Scriptura Sacra Deum sanctum et benedictum, semper iustissimum ad Cain, etc. Deus ostendi- € tur iustissimus :oel $e i : fo: . s: S B ultor pe&eatl, commissi sceleris in fraterni sanguinis effusione iustisque eum poenis sciens affecisse, ne malum impunitum maneret essetque dedecus culpae sine seu Dh decore iustitiae. Una autem cum hoc ipsum ostendit omnium tum A t actuum tum in cordium intimis degentium cogitatuum praescium *ogila'lones. et conscium; quodque etsi pravum sit cor hominis et imperscrutabile 4, ipse tamen corda scrutatur et renes probat 535, Hinc est quod, cum pravissimi cordis Cain cogitationes intimissime latitantes perciperet, ipsum interrogat ubi sit frater eius. Putabat enim insipienter insipiens Cain quod, cum nemine praesente aut vidente fratrem suum occidisset, Deum quoque lateret; propterea ipse respondens ait: Nescio ; nunquid custos fratris mei sum ego ? Apud Hebraeos in Bereshit Rabba, teste Rabbino Qui respond; Abrabanel!$, tria peccata in die illo commisisse Cain dicitur; T menge primum est: quod non credidit verbis Dei, quae ei dixerat cum coarpora ee gueret eum; secundum est: quod occidit Abel fratrem suum; et ternen eredens tium est: quod adduxit et mentitus est dicendo: Non cognovi ; nunreisen mend quid custos fratris mei sum ego ? Ubi et mendacium et arrogantia ipoccidens fra sius ostenditur: Quid, inquit, me de fratre meo ubi sit requiris? merdnei e Nunquid ipsum meae fidei aut curae credidisti? Quid ad me spectat ubi sit nosse? Expectavit Deus Cain ut bonum faceret fructum: fecit autem malum; sicut vinea, quae expectata est ul faceret uvas, fecit autem labruscas !?. Requisivit Cain de fratre suo, ut ipsa inquisitione perpetratum scelus et crudele facinus prae oculis obiiceret, ut tanti piaculi Cain poeniteret et culpam suam agnoscens, poenitens qua durior Veniam a Deo humiliter deprecaretur. Ipse vero durior et obstinatior dct super?* factus, nedum culpam non agnovit, sed impudenda fronte et indoet insipienter Deo respondit, pypito supercilio et superbe et insipienter respondit, Deum facti nescium reputans eum : : : , facti nescium. reputans, quoniam carneis oculis, dum fratrem occideret, praesentem non viderat; mentis autem oculis, quibus Deus cernitur, caecus t omnis peccati ultorem aequissime severissimum, coarguisse Cain omnino erat. Dominus autem, eius tum insipientiam tum nequitiam cernens ait: Quid fecisti ? Voz sanguinis fratris tui clamat ad me de terra. Putas, 28, 9; Ps 7, 10; Ier 11, 20; 17, 10; Pom 8, 17. 136) Op. cit. f. 36^. 137) Cf. Is 5, 2. inquit, me latere quid feceris fratri tuo; et quid est vox ista clamans, in auribus meis, qua voz sanguinis fratris tui, quem occidisti, clamat ad me de lerra ? In Hebraeo autem habetur: s ONDYS 138 TN 1 O35 IUS 4 a mE nonwmTTS 339. idest: Vox sanguinum [fratris tui clamantium ad me de lerra: vel: Voce sanguines fratris tui clamant ad me de terra; ubi *371, est D'3^ m^. idest numeri pluralis. Hebraeorum magistri 4? dicunt, quod sanguis voce plurium ponitur ad significandum sanguinem tum ipsius Abel tum filiorum ipsius, quos genuisset si mansisset in mundo; et propterea dixit Deus ad Cain, quod non tantum viri unius sanguinem fudit, verum etiam semihabitationem fere hominum, qui per lineam Abel descensuri fuissent. Sentiunt enim Hebraei !t!, quod per hos duos Adae filios totum humanum genus propagandum erat, et iam a generando cessaverat Adam. Hanc sententiam utraque Chaldaica Paraphrasis probat. Rabbinus Salomon inquit 4? id esse, quoniam Cain « vulnera multa inflixit fratri suo Abel, quia nesciebat unde anima ipsius egrederetur, et propterea dicitur: Vor sanguinum: propter sanguinem, qui fluebat hinc et hinc ». Ex nostris vero quidam ita locum hunc interpretantur !€, ut his verbis demonstrare voluerit Deus ipsi Cain peccatum ipsius adeo sibi esse patens ac manifestum, ac si sanguis eius magna voce clamaret in coelum. . Nobis vero aliter locus iste exponendus videtur. Per sanguinem autem nos animam Abel proprie intelligimus. Homo enim, qui ex corpore et anima constat, corpore apparente et anima intus latente, Hebraeis Q'j "V3. idest caro et sanguis dicitur; atque ita intelligimus illud in Evangelio Matthaei, cuius phrasis tota hebraica est, cum hebraice scriptum fuerit!4, quod Dominus ad Petrum testimonium de eius divinitate reddentem, dixit : Beatus es, Simon hedrin, IV, 5; Talmud Babyl. Sanhedrin, f. 48* et loc! paralleli; Nic. Lyranus op. cit. f. 45^ ; Alph. 'Tostatus op. cit. f. 27*. 141) Cf. Ginzberg op. cit. V, pag. 148, not. 46. S. Eucherius Comtment. ín Gen., lib. 1, ibid. 50, 917. 144) 16, 17. Vulg.: Bar Iona. Communiter sentiunt. Doctores Ecclesine S. Matthaeum Evangelium suum hebraico sermone ascriVox sanguinis, etc. Interpretatio huius loci luxta Hebrneos. Aliae aliorum interpretationes. Per sanguinem anima intelligi potest, iuxta phrasim hebraicam frequentem in S. Seriptura. Anima Abel clamabat ad Deum, non quidem voce materiali, sed ratione, petens ultionem iniquitatis. Bar Iohana, quia caro el sanguis non revelavil libi, sed Paler meus qui in coelis esl. Caro, inquit, et sanguis, idest homo, ut per carnem foris apparentem corpus, per sanguinem autem intus latentem animam intelligamus. Ita et illud, quod dixit Dominus ad Noe, cum ei et cunctis filiis suis omnes pisces maris . . . et omne, quod movetur el vivit in lerra, quasi olera virentia dedisset in cibum, ezcepto, inquit, quod carnem cum sanguine non comedelis **, idest hominem. Mox enim sequitur: Sanguinem enim animarum vestrarum requiram de manu cunctarum bestiarum ; et de manu hominis, de manu viri fratris eius requiram animam hominis. Quicumque effuderil sanguinem humanum in terra, fundelur sanguis ipsius ; ad imaginem quippe Dei faclus es! homo **. Ubi manifeste conspicitur quod per sanguinem animam intelligit. Hinc Moyses in Deuleronomio tantopere praecavit!?" ne carnem cum sanguine etiam brutorum comederent, dicens: oc solum cave ne sanguinem comedas ; sanguis enim eorum pro anima est, et idcirco non debes animam comedere cum carnibus. Per sanguinem ergo hic ad Deum clamantem animam ipsius Abel intelligimus, quae non voce, sed ratione ad Deum clamat, postulans se vindicari de fratre iniquo et in iniquitate et nequitia persevcrante. Iuxta quod in Apocalypsi legimus !€?: Vidi sub allare animas interf[ectorum propter verbum Dei et propter lestimonium quod habebant! ; el clamabant voce magna dicentes : Usquequo, Doinine, sanclus el verus, non iudicas et non vindicas sanguinem nostrum de his qui habitant in lerra ? Ita profecto Abel voce magna clamat ad Dominum: atque ita defunctus, Apostolo teste!*9, adhuc loquitur, manifestando coram Deo fratris sui nequitiam. Vide, inquit, tu, Domine, qui iustus et verus es, quid operatus sit in me frater meus: quam nefarium facinus, quam abominabile opus, caedem novam et raram iam primum vitae hominum sua dextra invectam. Me enim hominem simplicem, iustum et innocentem fratrem suum, qui nunquam ei malum aliquod psisse. Cf. S. Irenaeus Aduersus Haereses, lib. 3, cp. 1, (P. G. 7, 844) ; Origenes Comment. in Matthaeum, lbid. 13, 830; Eusebius Caesar. Hístoriae Eccles. lib. 3, cp. 24, ibid. 20, 266; lib. 6, cp. 25, íbid. col. 582; S. Io. Chrysostomus Comment. in Matthaeum, Hom. 1, lbid. 56, 612; S. Hieronymus Epist. 20, (P. L. 22, 379); De Viris lllustribus, cp. 3, ibid. 23, 643; Comment. in Isaiam, lib. 3, ibid. 24, 98; S. Augustinus De Consensu Evang., lib. 1, cp. 2, ibid. 34, 1044 ; lib. 2, cp. 66, Ibid. col. 1139. 145) Gn 9, 2-4. 146) Ibid. vrr. 5-6. Vulg.: Humanum sanguínem... fundetur sanguis illins. 147) 12, 23. 148) 6, 9-10. Vulg.: Subtus altare... ei íís qui habitant in terra. 149) Hebr 11, 4. CUaOm———U—————— — 0 intuli, nec verbum quidem, quod laedere eum posset, unquam protuli, immaniter interfecit: nonnisi ex bono opere, quia tibi placebam, quia tibi accepta munera offerebam, quia pie et innocenter vivebam, quia illi testimonium veritatis perhibebam, me, inquam, interfecit ! Nec me tantum, sed et omnes, qui de meo femore, tua gratia donante, egressuri erant: gentem piam, sanctam et iustam, tuo cultui deditam, ut merito filii tui dici potuerint. Vide ergo, Domine, insaniam intolerabilem, nefarium scelus, factum inexpiabile, intolerabilem culpam. Vindica ergo, Domine, sanguinem meum, vel, si melius dicam, sanguines meos; nam et me et futuros filios meos interemit, Respondisse Dominum credo: Requiesce modicum tempus, o Abel iuste et innocens, donec compleatur numerus conservorum tuorum et fratrum, qui interficiendi sunt sicut et tu, propter iustitiam et testimonium veritatis !59?; quia una cum illis pro iniusta morte iuste stola alba immortalitatis indueris et pro iniqua vi, quam tibi frater tuus intulit, gaudiis perfrueris aeternis, tanquam verissimus protomartyr et primus veritatis testis. Pro filiis autem tuis tecum una interemptis, ego semen aliud patri tuo pro te ponam. — Ita enim scriptum est: Posuit mihi Deus semen aliud pro Abel, quem occidit Cain !* ; ex quo gens illa sancta descendit, quae primo coepit nomen Domini invocare ?, unde filii Dei appellari !5 meruere. Locus itaque iste diligenter expensus, Abel quidem corpore mortuum, spiritu autem adhuc viventem et loquentem ostendit; corpus quidem nefaria Cain caede occisum est: anima autem occidi non potuit; sed adhuc immortalis immortaliter vivit nunquam peritura. Quare merito de animae immortalitate nonnulla hoc loco in medium afferamus. Multi enim hodie qui eam negant immortalem, sed una cum corpore mori autumant et affirmant, eo quod apud Ecclesiasten legant !5*: Unus es! interitus hominum el iumentorum ...; nihil habel amplius homo iumento; et Apostolus etiam dicat!55 quod solus Deus habet immortalitatem. Deinde nonnulli!55 naturalium rationum appaDomini. 153) Ibid. 6, 2. 154) 3, 19. Vulg.: Unus introitus est hominis... nihil habet homo iumento amplius. 155) 1 Tim 6, 16. 156) V. g. Alexandristae de quibus cf. Gincinto 'l'redici Storia della filosofia, Epoca Quarta, cp. 3, png. 164. Cf. etiam S. Thomas S. Theolog., 1*, q. 75,2. 6; S. Bonaventura Sentent., lib. 2, dist. 189, a. 1, q. 1. Pulcherrima paraphrasis hulus loci ; ex quo etiam eruitur animae humanae immortalitas, quam multi negant, falso interpretantes Scripturam et apparentibus rationibus alucinati. rentium involucris alucinati, quod anima in operando a phantasmatibus pendeat hisque indigeat, cumque phantasma, sine quo nihil intelligere putant, non sit absque corpore, arguunt quod non possit anima permanere destructo corpore. Deinde quod omne genitum quodque esse coepit, corrumpi necesse sit et esse desistere: ipsa autem anima esse coepit; hinc ponunt animam omnino esse cum corpore perituram, sicut et brutorum quorumcunque animae. At sapientia istorum insipientia atque insania est. hominum animalium, qui non sapiunt quae Dei suni *? et propterea, cum ut bruta animalia vivant, animam quoque se putant brutorum habere cum corpore morituram. Veritas autem catholica et fides determinavit animam quidem cum Veritas — Corpore incepisse, non aliunde quam a Deo creatam et corpori infueatnorien dé; sam, tanquam eius essentialem formam et vitam, ipsum vivificantem immortalitate »nimat h^ et moventem: post corpus vero perpetuo immortalem per se mansu- Héetig d ram, quoadusque corpori iterum uniatur in universali resurrectione, prout Sancta Ecclesia, veritatis columna !58, in Viennensi concilio !59 et Lateranensi" sub Leone X celebrato, sub anathemate determinavit. Habetur etiam in Clementina, De Summa Trinilate el Fide Catholica, capile unico !$', Haec autem veritas, praeter quod universalis Ecclesiae auctorietmultisetiam tate firmatur, Sacrae Scripturae auctoritate, sacrorum Doctorum et Probatur, Universalis scholae theologorum tum rationibus tum auctoritatibus firmissimis propugnaculis munitur; ea praeter ethnicorum philosophorum recte sapientium sententia fuit; ac demum cum theologalium et moralium, tum etiam naturalium rationum monimentis fulcitur, Et primo quidem rationalem animam formam corporis esse, ultra quod in praedictis locis determinatum est, ex philosophorum etiam sententia patet, qui eam actum corporis physici, organici, potentia vitam habentis esse definivere !?; tum quia si forma corporis informans non esset, homo vere non esset homo; forma enim est quae dat esse rei. — Nota quod fuit opinio D. Gregorii Nysseni!e animam non esse corporis formam; sed non tenetur. zZinger-Bannwart Enchiridion Sgmbolorum, n. 480. 160) Cf. ibid. n. 738. 161) Lib. 6 Decretalium Clementín., lib. 1, tit. 1, pag. 8. 162) Cf. S. Thomas S. Theolog., 1*, q. 76, 2. 4, c ; Aristot. De Anima, lib. 2, cp. 1, t. 1, pag. 387. 163) De Natura Hominis, cp. 2-3, (P. G. 40, 571-574. 598). Nota haec in codice ad marginem folii ndiecta invenitur. Huius tractatus, Esse autem immortalem et manere post corpus, primo Christus adversus Sadducaeos **, qui negabant resurrectionem, spiritum et angelum, ita probavit: Non legistis, inquit: Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac el Deus Iacob ? Non est Deus mortuorum, sed viventium !95. Quoniam autem haec verba dixit Dominus in Ezxodo!99, iam Patres illi mortui erant, et non erant: si ergo nihil eorum vivebat, ergo Deus dicitur Deus nihili, Relatio autem creaturae ad Deum realis est: ergo rei existentis: aliquid ergo eorum existebat, non compositum, non corpus; iam enim non corpus, sed cadavera corrupta erant: ergo animae vivebant. Deinde apud Matthaeum Dominus dicit !?: Nolite timere eos, qui occidunt corpus, animam aulem non possunt occidere; sed eum polius timete, qui, postquam occiderit corpus, potest el animam perdere in gehennam. Sed nimium esset omnia Novi Testamenti testimonia in medium afferre. In Veteri id quoque patet. Salomon enim, Ecclesiastis ultimo 168, de hominis morte loquens, sic ait: Revertatur pulvis in terram... unde eral, el spiritus redeat ad Deum, qui dedit illum. Id autem, quod alias Salomon dixit: Unus es! interitus hominum et iumentorum, etc. ex persona insipientium dixit, qui in Sapientia ita loquuntur 369: Exiguum et cum taedio est tempus vitae nostrae, el non esl refrigerium in fine hominis ; el non esl qui agnitus sit reversus ab inferis. Quia ex nihilo nati sumus el post hoc erimus lanquam non fuerimus ; quoniam fumus afflatus es! in naribus nostris. Quibus in Sapientia etiam respondetur!7??: Justorum animae in manu Dei sunt, et non tanget illos tormentum morlis. Visi sunl oculis insipientium mori ..., illi autem sunt in pace. Doctores Hebraeorum omnes asseverant Salomonem ex persona insipentium ibi esse locutum, quemadmodum ipse dixit: Dizi in corde meo de filiis hominum??, Unde Rabbinus Abraham Aben Ezra, super illum locum, ait!?: « Hic versus est secundum cogitationes filiorum hominum, qui non habent sapientiam et intelligentiam; qui videntes eventum unum esse homini et animali, puqui in antiquis editionibus Inter opera D. Gregorii Nyssenl extahat et el tribuebatur, auctor est Nemesius. Cf. Bardenhewer Manuale di Patrologia, vol. 2, pag. 90. 164) Cf. Act23, 8. redeat ad Deum. 169) 2, 1-2. Vulg.: Flatus est in naribus. 170) 3, 1-3. et in plurihus locis Novi Testamenti et Veter!s docetur. Communis est etiam Hebraeorum consensus et fldes circa animae Immoratalitatem et resurrectionem futuram, Sicut et omnium theologorum enthollco rum. Eam docuerunt etiam ethnici philosophi, ut Pilato, Pythagoras et Aristoteles. tant illa habere eundem spiritum, nec praestare hominem animantibus ceteris». Glossa autem Hebraeorum ** super illud: Quis novit si spiritus filiorum hominum ascendit sursum et spiritus iumentorum descendat deorsum "'* ? accipit si pro quia, dictio enim hebraica utrumque significat !5, et ita locum exponit: « Quis cognoscens, idest quis ponit cor suum ad cogitandum quod spiritus hominis ascendit sursum ad iudicium divinum, ad rationem reddendam ?» Firmissima autem est Hebraeorum omnium sententia et fides animam rationalem esse immortalem, et universalis resurrectio futura est apud eos articulus fidei, sicut et apud nos. Haec eadem veritas ex communi omnium catholicorum sententia manifesta est atque dilucida. D. enim Dionysius Areopagita, theologicae disciplinae columen et culmen, in quarto [capite] De Divinis Nominibus *'*, inter plerasque dotes, quas anima a Summo Bono accepit, immortalitatem enumerat, quod virtutem intellectualem habet, inde essentialem vitam et immortalem. Idem ipsum late D. Augustinus, in libro De Immorlalitate Animae, et affirmat !? et seriose probat. Mitto communem omnium theologorum sententiam verissimam qui id latissime probant. Quo autem ad ethnicos philosophos, Plato, academicorum princeps, in Timaeo !"? expresse animae immortalitatem — docet. Idem senserunt stoici plerique et: Pythagoras, ut refert Plutarchus?? Aristoteles etiam in suis De Anima id expresse sentire videtur. In 2 enim ita ait!9': «De intellectu autem et speculativa potentia:nihil adhuc manifestum est: sed videtur genus aliud animae esse et hoc solum posse separari, sicut perpetuum a. corruptibili»» In 3 autem ait?!?!, de intellectu loquens: « Separatum hoc autem solum est, quod quidem est et hoc solum immortale est . et perpetuum ». In 72 autem Metaphysicorum !?, cum dixisset anipositive. Pagnini: « Iuxta hebrnícam punctionem, quí ascendit, sic mox, qui descendit, ut sit He hajedihah (idest He demonstrativum, seu articulus respondens graeco Ó, 3j, Xó, de quo ct. supra cp. 1, not. 582), nam He interrogandi aliter scriberetur * Op. cit. sub radice: ;/111, : dics col. 2655. Cf. Cornely Intréduct. in S. Script. Libros, pag. 497. 176) P. G. 3, 698. cp. 7, t. 2, pag. 899. 180) Cp. 2, t. 1, pag. 388. 181) Ibid. cp. 5, pag. 402. mam, vel formam corpus moventem, non esse ante corpus, sed cum corpore, sicut sanitas tunc est cum est homo sanus, et aeneae sphaerae forma tunc cum ipsa aenea sphaera est: subintulit animam non omnem, sed intellectum manere posterius, nihil prohibet. Eandem sententiam multi ex Aristotelis interpretibus tenent, quos nimium esset singulos adducere. Ad rationes accedamus, proposito prius quodam universali axiomate ex communi animi conceptione, ex quo licebit nobis conclusiones elicere. Est autem quod omnes res ex earum operationibus cognoscuntur, et hae !83 proxime earum indicant naturam. Qualis nanque est rei operatio, talem necessum est et naturam esse, cum operatio ex natura proveniat; et si eaedem operationes in specie, easdem esse res specie colligimus; et si diversas habeant operationes, diversas esse specie. Operationes praeterea potentias ostendunt et earum virtutem ex qua procedunt, nec non et propriam naturam; si fit operatio, ab aliquo principio procedit et propria a proprio. Et ita ex actibus potentias et ex potentiis rei naturam indagamus atque colligimus, imo demonstramus; ceu res naturales per motum cognoscuntur et ex motu demonstrantur. Iam ergo si ita res est, anima ex operibus et actibus cognoscenda erit; et eius pariter immortalitas eiusque existere et separatum esse post corpus. Si enim operationes aliquas habuerit, quae ex corpore non pendeant, nec corporeo organo suscipiantur, certum et evidens argumentum erit eam a corpore esse separabilem et spiritualem, utpote quae habeat immateriales et spirituales operationes a corpore separatas; contra vero si nullae essent tales operationes, eam nullatenus a corpore separari posse et permanere. Ita enim et Aristoteles, in 1 De Anima, naturam animae coniectans, ait!9€: «Si igitur, inquit, est aliqua animae operatio aut passionum propria, continget utique ipsam separari;si vero nulla est propria ipsius, non utique erit separabilis ». At certe multae sunt rationalis animae propriae operationes a corpore nullatenus pendentes, aut a phantasmate. Et primo: circa intellectus operationes. Ipsa etenim mens dum Deum, intelligentias sive angelos, invisibilia quaeque et aeterna, seipsam Probatur autem animae immortalitas ex natura eius operationis, quae demonstrat naturam operantis. Anima enim multas operatlones habet, quae non pendent a corpore ; Ipsa nanque Deum .intelligilt, spiritualia, . aeterna, se- €t actus suos intelligit, profecto intellectiones istae a corpore separatae Ipsam etiam et et J : actus suos; Sunt, cum a phantasmate non pendeant; spiritualia enim phantasmatibus non sunt subiecta. Praeterea: fides et actus fidei, non solum qua divina credisimiliter eicit I1uS, Sed etiam qua humana ex alicuius auctoritate recipimus, actus fidel : actus est separatus et supra sensum. Intellectus enim ad credendivinae vel bumanaé, dum neque sensibus neque rationibus convincitur; !5$ non rationibus: quae operationes a corpre quia tunc esset scientia vel opinio, non fides; neque sensibus: nonpendent. ^. ; el u^ : : a ] siquidem, omnibus positis sensitivis actibus et omni agentis rationalis actione, non cogetur intellectus credere; credimus autem quia volumus et quia intellectus vult assentire alicuius auctoritati. Fides ergo actus separatus est. Praeterea: multae aliae sunt intellectus operationes, quas sensus Item. ratiocinon potest efficere, ut ratiocinari, syllogismos conficere, dividere, denationes, divirac . : zd siones, defintfinire, ordinare, numerare, componere etiam et propositiones efficere, tiones, univerd s : k universalia cognoscere, et pleraque alia quae sensus non potest efficere; salium cognii» e sed potentia altior haec operatur, idest intellectus spiritualis, atque adeo : pendent: essentia spiritualis, cuius illa est spiritualis potentia: siquidem qualis operatio talis potentia, et qualis potentia talis est essentia. Tametsi autem haec intellectus sine sensuum adminiculo efficere non potest et absque phantasmatibus oblatis: his tamen positis, intellectus ipse per se haec !** efficit; ipse etenim phantasmata illuminat et species intelligibiles elicit ex phantasmatibus. Intelligibiles autem species intellectu receptas, absque omni adminiculo intellectus speculatur; quare actus ille separatus est. Praeterea: multa intelligit, quae phantasmata quidem non haergo proce bent, quibus movere intellectum possint, sed terminare tantum Ho diis aal possunt; ceu sunt relationes omnes, quae intelliguntur, cum speciem tupra f" non habeant. Actus ergo ille a corpore non pendet, cum non a phantasmate recipiatur. Amplius: anima, praeter naturalem intelligendi modum qui, ut ergo separabiplurimum, fit per sensus receptis phantasmatibus, potest multa per ins ideo influxum et motum superioris causae intelligere: a Deo per revela- I»o'2* tionem et infusionem scientiae specierumque intelligibilium; quemadmodum et intelligentiae a corpore separatae. At certe hic intelliPEST LLL Pwb pM A rey ann f HU tent A i» r^ pu: e té P pid is m | Wipcpaie s dd fe e fec jobs ue P € v yos omnt a] p e ui api a Cot — VUE god aeo dblL adu ur cil rr M | PM a ae aud fere. en eh Asus eft A ps; re are P Aft rh IIb p ep pi e Fo rr rg Fee. Patén] as P6 AI epe EP er, lun. f li mtd fS Ac (A6 eet ue Itt s dad b 2 . Arp ul e IPReA ees ptio a, Ir ak qr, foo non e fepihoy 7 fugato, online qn P Pen pe, p 74472 7 fem. fta AL H d D d dod Ld voca og i fud alata E a cosa Aser a o^ ho A ^ o A t "AMENS de ; pes ra en d caen P uH A ne ^ rtr yl F4 Ve tue Ao p) ren foren t fl AL. AM I tn A Ve A. nv, y €K Pol t peggio. P8 UL AV Fin. pen AMET To A a 0 tr, "ma ihe aco di dnbie. JA. adf rp P f AC od ap apa ro Fro PP Po T. fae aggrvt! P tp ry IP fl à dem ML E ptr etr PP o fpe. Part eun Arn e M ko e, f n Mf A a Tn Fee, quet f Fen Fees Aere y GE 0557 j La. nde P A Nose H MESS arditi-t ot 2" ; gms Hd REL 2^ Fev. (Hertha ft be eot a uq Tr ALT Te D n «c s at foe ne tre P a 1 s EG appe, [P] t0 n fe Po T na eai] nh e en nag ua i lo Jr» £4 1 rr n Ü ect s por 4 HR Pdl Aa E p LUPA p^ fe ea) a Eg [2 fre be 77 l | ^L Ud adu LN SURCIHS I edi al nts tal iA REL RN UCET RARI LU p ff el Mapa ol nnl jp nro E, Iba IRA, e, | [Pra Rp aot n P aptam, UE rug Pet IMP ner Aet onines NU EPA un C ECT vie af ac pa en epo P eg fep fe i A en " etbvo rg roetn UH ro tl o pia REP. Kus eau vt og al. ua i pe- | i ^ A in pe ks v 74 " blo L8 aquo C Ugel. eng, orent. Gf raf, P a eM ege. ar A | i IH I8 ert a rf, piod A Ine UH (A 6 tnm eal. pte Ae UOI ü ot Pee EM ! E oL auticed radon NATURALI FACSIMILE SCRIPTURAE S. LAURENTII MAGNITUDINE gendi modus proculdubio a corpore et sensibus separatus erit, cum non sit a phantasmate, sed a Deo et lumine divino. Haec ergo operatio intellectus erit a corpore separata. Ergo si anima habet propriam hanc operationem, erit utique a corpore separabilis, ut permaneat. Voluntatis praeterea operationes multae sunt separatae. In voluntate enim velle et nolle supra omnem sensum est et supra omnem appetitum sensitivum; voluntas enim imperat et dominatur sensui et appetitui sensitivo, et multa vult contra sensitivum appetitum, sicut in continente apparet, qui appetitus coercet et frenat ne, solutis habenis, libere debacchentur. Praeterea: multae sunt virtutes in voluntate residentes, quae in sensu nullatenus esse possunt, ceu est amor Dei, timor et reverentia Dei, pietas in Deum atque devotio, spes in Deum, etc. Ad huiusmodi autem sese attollere sensus non potest, nec ea appetere. Illi ergo voluntatis actus in Deum atque divina a corpore non pendent: sunt ergo proprii. Deinde: voluntas libera est et suarum actionum domina; ad agendum enim ipsa seipsam movet primo. Quidquid autem se movet primo et non potest naturali motu ab alia creatura naturaliter moveri, est aeternum et non potest interire, Si enim deberet interire, profecto ab aliquo naturali agente id esset naturaliter movente, eíficaciter et violenter. Voluntas autem non potest sic moveri ad suam acLionem, quia libera est; ergo neque moveri ad essentiae, sive existentiae corruptionem; ut sicut operatio impediri non potest, ita nec essentia vel essentiae existentia. Et sicut necessitas aut vis ulla a creatura aliqua potest voluntati inferri, ita nec eius essentiae; nam, sicuti diximus, qualis est rei operatio et potentia, talis est essentia, natura et existentia. Ea praeter: rationalis anima eius est virtutis, ut una cum suis potentiis supra seipsam reflectatur. Anima enim vult se intelligere, et intelligit se velle, et memoratur se voluisse et intellexisse, et intelligit et vult se memorari. Itaque intellectus reflectitur supra voluntaLem, et voluntas supra intellectum, et utraque supra memoriam, et contra. Imo vero intellectus supra seipsum convertitur et reflectitur: nam intelligit se intelligere; et voluntas pariter vult se velle; et memoria memoratur meminisse. At certe haec omnia absque sensuum adminiculo fiunt et absque phantasmatibus: non sunt enim horum Voluntas etiam operationes habet, quae non pendent a sensu ; item et virtutes, quac spirituales sunt; est domina suarum nctionum, nec indiget nlio movente ad agendum: ergo sieut cius operatio impediri non potest, ita nec eius existentia. Actus reflexi animae non dependent n sensu; probant ergo cius spiritualitatem ct immortalitatem. Intellectus etlam, memoría et voluntas habent actus reflexos, qui elfici nequeunt Ba potentia corporea: ergo. Insuper capacitas intellectus et voluntatis est progressive quodammodo infinita: ergo et duratio. actuum phantasmata. Demonstrant etiam animam !? immaterialem esse, cum corpus supra seipsum reflecti nequeat, idest ipsum sibimet superponi; quare cum anima supra seipsam convertitur, manifeste elucet quod incorporea [sit], immaterialis et spiritualis atque ideo incorruptibilis et immortalis: spiritualia enim et immaterialia immortalia sunt. Esse autem spiritualem inde etiam roboratur: unaquaeque enim potentia ita supra alias reflectitur, ut omnes eas capiat et omne earum obiectum et omnes operationes. Etenim intellectus et memoriam intelligit et voluntatem et bonum, quod est voluntatis obiectum, et omnes voluntatis operationes. Similiter voluntas amat veritatem sive verum, quod est intellectus obiectum: et omnes veritates et ipsum intellectum et omnes ipsius intellectus operationes imperare potest et velle. Et in memoria similiter reponuntur omnes cognitiones rerum quarumlibet, etiam ipsius intellectus et voluntatis earumque operationum. Necesse est ergo has potentias spirituales esse, quandoquidem nulla corpora ita se possunt habere, ut unumquodque ex tribus simul omnia ex aequo capiat; nec tres ullae unquam corporeae mensurae tales reperientur, ut et singulae capiant omnes alias et quantum totae tres capiant. Sunt ergo spirituales potentiae. Ergo et anima immaterialis et immortalis. Ad haec: ex infinita tum intellectus tum voluntatis capedine immortalitas animae comprobatur. Intellectus enim infinita est capacitas, tum etiam voluntatis; potest enim voluntas diligere bonum unius gradus et duorum graduum et quattuor et decem et mille graduum et sic in infinitum. Ita quoque eius appetitus infinitus est, quem nihi] sub sole potest, nisi ad modicum, implere ac satiare: sed post quodvis consecutum bonum, voluntas aliud appetit. Et intellectus potest intelligere non solum universum hunc mundum, sed et duos et tres, etc. sine statu; et potest intelligere perfectionem unius gradus et duorum et trium et decem et mille, et sic sine termino; et in numerorum progressu potest, quovis numero dato, ei superaddere; similiter in figurarum processu addere sine termino. Infinita ergo ipsi inest capacitas. Et duratio ergo erit perpetua; quale enim proprium est rei, talis est et eius essentia et existentia. Non potest autem infinita actu capere, sed progressu; sic non actu infinita essentia est, sed duratione. Praeterea a natura ipsius animae eius probatur immortalitas. Illud enim moritur, a quo vita separatur. At impossibile est ab anima vitam separari, quia ipsa formaliter et secundum suam rationem vita est; unde sicut est impossibile albedinem a se separari, ut non sit alba: ita vitam ab anima. At dicet quis albedinem quidem vere a se separari non posse: posse tamen deficere et destrui; et sic de anima. Dico quod si albedo destruitur, nonnisi ab aliquo agente destruitur; ita et anima si destruitur, ab aliquo agente destruetur. Agens autem omne vel creatum, vel increatum est; et de increato agente dubium nullum est quod eam possit destruere, sicut et creare potuit: etenim !5^, ut quaelibet alia creata, quoad esse immediate a Deo dependet, qui contingenter mere et libere influit et operatur ad extra; unde, si cessaret Deus ab opere, in nihilum anima tenderet. Sed dico animam esse immortalem, quia per causalitatem cuiuscumque, citra Deum, non potest destrui. Omnis enim corruptio ex dependentia effectus oritur ab aliqua causa. Effectuum autem quidam a quattuor causis dependent: materia, forma, efficiente et fine, ceu est substantia quaelibet corporea, praesertim mixta; quidam vero a tribus tantum, ceu est forma quaelibet materialis: a materia enim, efficiente et fine dependent, non autem a forma, quia forma est, nec a seipsa potest dependere; alii a duabus tantum pendent: efficiente et fine ultimo, cuiusmodi sunt intelligentiae, quae materia et forma non constant, sed sunt actus puri. Effectus qui ab una tantum causa dependeat, vere non datur; etsi, secundum philosophos, detur intelligentia, quae a Deo in genere solum causae finalis pendeat. Anima autem nostra ab efficiente et fine necessario dependet, sicut intelligentiae: unde sicut illae, ita ipsa immortalis est. Non enim a forma dependet, quia ipsa est forma et actus; neque a materia habet totum esse dependens; sicut enim in operari non dependet totaliter a materia, sed operationes aliquas separatas habet, ut supra ostensum est: ita nec secundum esse a materia dependet. Ergo separata non corrumpitur. Anima secundum suam rationem vita est: ergo nequit a vita separnrl, nisi destruatur, quod soli Dco competit, quía ipsa ab alla causa non pendet. Praeterea: si a corpore rationalis anima et intellectus totaliter Et hoc probadependeret, ita ut, eo deficiente, deperiret et desineret: ergo deficeret dum. pv M et declinaret magis ac magis, corpore pariter deficiente et declinante. agens a Ita enim vires vegetativa ac sensitiva, robur, forma et pulcritudo et oct pleraque alia, quae a materia dependent, senio et infirmitate, corporis semescit, — passionibus debilitantur, marcescunt ac demum cum corpore pereunt. At certe intellectus viget in senibus, qui, eorpore debilitato ac pene confecto, iudicio ac ingenio, scientia et prudentia magis ac magis pollent. Non pendet ergo a materia intellectus, cum non senescat, nec debilitetur. Alioquin autem esset si esset vis organica: ceu sunt alii sensus ac vires, quae debilitantur ac senescunt ab excellentibus obiectis; quoniam cum organicae sint, corrupta ac laesa ab excellenti obiecto et nimium intenso organica harmonia, [corrumpuntur]; intellectus autem ab excellenti obiecto non corrumpitur, sed perficitur. Praeterea: si anima esset mortalis et corruptibilis, vel corrumIdeo non po- Déretur per se, vel per accidens, corpore videlicet corrupto, sicut accipes Saar. dentia corrumpuntur. At non potest per accidens corrumpi; generatio idest corrupto enim et corruptio competit rei sicut et esse: esse enim per generaLio- T aUa nem acquiritur et per corruptionem deperditur. Quod ergo per se 2»? est, per se generatur et corrumpitur. Et impossibile est quod per accidens ad corruptionem alterius corrumpatur: tunc enim non esset per se existens. At anima per se existit et potest existere; quod enim per se potest operari et operatur, potest etiam perse existere eL existit; operari enim non est nisi entis in actu et operatio rei naturam demonstrat; anima autem nostra potest per se operari et operatur sine corporeo organo, ut supra ostensum est: ergo per se potest sine corpore existere. Si ergo est ens per se existens, non potest per accidens ad corporis corruptionem corrumpi; per accidens enim corrumpi non est entium per se existentium, sed accidentium et eorum quae materiae secundum totum esse suum innixa sunt. Nec itidem potest per se corrumpi; quod enim per se corrumpinec potest cor. tUI» 8. COntrario et in contrarium corrumpitur: anima autem non Fico x. habet contrarium; substantiae enim nihil contrarium est: ipsa autem bet contra. anima est substantia. Nec est substantia ex contrariis composita, nec pos ^ ene aut ex elementis mixta, aut contrariis qualitatibus adnexa, quae wand? a* mutuo a se invicem dissidentes et sibi invicem contrariantes, intecontrariis cempos'a ritum et dissolutionem ei parent et machinentur; sed forma et actus simplex est. Cum igitur forma simplex sit a materia non dependens, sed per se existens, profecto immortalis et ininteribilis erit, sicuti sunt intelligentiae, ex eo quod formae et actus simplices sunt a materia non dependentes. Mitto demum quod si anima mortalis esset, multa et insupportabilia omnino inconvenientia sequerentur. Nam et ratio verae beatitudinis, quae in praesenti vita esse non potest, omnino periret si altera vita non esset. Multae etiam virtutes deperirent, cum in hac vita praemium non assequantur, ceu sunt temperantia, sobrietas, virginitas, poenitentia, paupertas, religio, etc.; hae enim virtutes maximis huius vitae voluptatibus privant atque destituunt. Quod si in alia vita nullum ipsarum esset praemium, omnino depereunt, cum vel nihil vel parum utilitatis habeant et voluptatis: mali autem plurimum et afflictionis. Iustitia Dei etiam aequissima non esset, cum in hac vita multae virtutes earumque actus et opera non praemientur; imo sancti ac laudabiles viri, qui continuo in virtutum actibus exercentur, voluptatem frenantes et desideria carnis non implentes, sed corpus suum castigantes et in servitutem redigentes!8?, illud Apostoli verissime dicere possent!9?: Si dormientes in Christo pereunt, si in hac vila tantum in Christo sperantes essemus, miserabiliores essemus omnibus hominibus !, Quod enim Abel pro iustitia et veritate praemium in hac vita sumpsit? Quid praemii tot martyrum millia, qui pro iustitia et veritate dimicavere ad sanguinem et mortem usque? Quid emolumenti consecuti sunt quicumque pro virtutum actibus conservandis et tuendis, pro legibus sanctis, pro gente, patria et republica mortem subiere? Demum: si praeter hanc nulla alia esset vita, recte possemus iniustitiae Deum arguere et cum Ieremia ad eum dicere 1??: Iusius quidem lu es, Domine, si dispulem lecum; veruniamen iusla loquar ad 1e : Quare via impiorum prosperalur ? bene est omnibus, qui praevaricantur el inique agunt. E. contra autem iusti mortificantur íoía die, facti sunt sicuf oves occisionis!??, Ecce dives ille magnus epulo, dives valde erat, induebatur purpura et bysso et epulabatur quotidie splendide : sumus, miserabiliores sumus, etc. 192) 12, 1. 193) Ps 43, 22. sed forma simplex. Demum si anima mortalis esset, non existerct spes verae beatitudinis, ratio virtutum, aequa Del iustitia, quia nec iustum virtutis praemium, nec iusta poena iniquitatis haberetur. Anima erjo immortalis est, quia Dei iustitia non moritur, sed vivit ad vindictam iniquorum. Maledictus tu de terra, etc. Interpretatio huius loci luxta hebraeos doclores. erat autem inique agens; iustissimus autem Lazarus pauperrimus erat et miserabilissimus mendicus, iacens ad portam divitis, ulceribus plenus, cupiens saturari de micis, quae cadebant de mensa divitis, et nemo illi dabat !**, Ubi est ergo virtutum praemium et peccati punitio? Ubi iustitiae aequitas, quae nullum malum impunitum et nullum bonum relinquit sine praemio? Vivit, vivit certe anima post mortem et sic mortuus est... dives et sepultus est in inferno 9*5, ibique in tormentis manet perpetuis pro suarum gravitate culparum: iustus autem Lazarus ab angelis portatus est in sinum Abrahae, ubi nunc... consolatur! pro suarum remuneratione virtutum. Ita profecto et Abel occisus est a fratre iniquo; pro sua iustitia defunctus adhuc loquitur et. clamat ad Deum, ut vindicet sanguinem suum de manu fratris iniqui. Cuius voce commotus Deus, miserabiles poenas Cain luendas infligit pro scelere, dicens: Maledictus tu de terra ?*', quae aperuit os suum el suscepil sanguinem fratris tui de manu tua. Dawn] DIN Tm: Maledictus tu e terra, sive prae terra, vel plusquam lerra, vel supra lerram. [2 enim praepositio in hebraeo aliquando a, vel ab, vel de [significat], aliquando vero vox est qua comparativum circumloquuntur Hebraei et valet plus, magis, prae. Rabbinus Salomon exponit !*! eam dictionem in secundo significato: "y, idest plus, ut sit sensus: maledictus tu magis quam terra, quae ob peccatum Adam maledicta fuit supra, dum dicitur: Maledicta terra in opere tuo?*?, sive propter fe. Rabbinus vero Abraham Aben Ezra?" et Rabbinus Moyses ben Nachman, ut Habbinus Abrabanel refert ?'!, aliter exposuerunt: quod scilicet maledixit eum, ut proveniret ei semper egestas, inopia atque penuria a terra, quam elegerat colendam; quoniam non datura esset illi proventum suum et fructus suos ex seipsa, ut conveniens erat; ac etiam quod si excoluerit eam ad seminandum, non prospere egisset, nec addidisset dare virtutem suam, idest fruclus suos, quemadmodum prius dabat usque ad tempus huius Vulg.: Maledictus erís super terram, etc. 198) Op. cit. f. 6*. 199) Gn 8, 17. maledicti, Deinde ait: Quae aperuit os suum ad suscipiendum sanguinem fratris tui de manu tua : ad ostendendum quod fudit sanguinem eius et abscondit in terra. Nos vero ita exponimus, ut poenas pro perpetrato scelere luendas iustissimus Deus Cain inflixerit. Poenae autem luendae tres dantur. Prima est: Malediclus eris super lerram ; secunda: Cum colueris ??? eam, non dabit tibi fructus suos ; tertia: Vagus et profugus eris super terram. Primo: maledicit Deus Cain dicens: Maledictus eris super lerram. Magnum, inquit, scelus perpetrasti, horrendum facinus operatus es, crudelem mortem primo tua dextra homini invexisti: mortem adeo terribilem, adeo hominibus horrendam. Nunc igitur homines propter maleficii tui horrorem utique maledicent tibi: omnibus odibilis, detestandus et execrandus eris; et si ob patris tui piaculum terra maledicta fuit, suo inculto ac horrido aspectu, sterilis et infecunda, spinis et tribulis obsepta, execranda et detestanda hominibus reddita est: tu plusquam lerra maledictus eris, magis detestandus et execrandus hominibus. Nam etsi terra laboriosa pluribusque tum laboribus tum poenis et doloribus hominum afflictiva reddita est; culta tamen et elaborata, uberes et suaves fructus panemque super omnia homini desiderabilem reddit. Tu autem hominibus semper odibilis, semper maleficus eris, nonnisi malis partubus mundum replens, nunquam bonis, nunquam iucundis: ex te omnis manabit iniquitas, omnis Íraus, omnis dolus, oppressio, violentia, rapinae, furta, avaritia, luxuria, inordinatus terrenorum amor, mores pravi, detestabiles et pestiferi. Hinc eo tu maledictus magis, detestabilis et execrandus eris prae ferra, quo hi partus tui spinis et tribulis sunt magis odibiles, exhorrendi et execrandi. Maledictus ergo eris super íerram. Maledictus, inquam, prae lerra, quoniam etsi terra suapte natura spinas et tribulos germinat, culta tamen fructus bonos, dulces ac suaves profert: ex te autem nonnisi malum egredietur. Nam ultra quod nunquam nonnisi mala, iniusta atque iniqua opera operaberis, ex te quoque filii nascentur paternorum operum imitatores, homines seipsos amantes, Tres poenne infligurtur Cnin. Prima: Maledictus tu; maledicitur ipse Cain, qui omnibus odibilis et detestandus et etiam [in filis suis maledictus erit, cupidi, elati, superbi, blasphemi, parentibus non obedientes, ingrati, scelesti, sine affectione, sine pace, criminatores, incontinentes, immiles, sine benignifate, proditores, prolervi, tumidi, voluptatum amatores magis quam Dei, nullam pietatis speciem habentes, sed omnis pielalis virtulem negantes ?98, Malediclus ergo 1u super lerram et prae lerra. Tu, inquam, quin gratiam. 7aledicíus, non terram propter te, sed teipsum maledico, teque HL Ort ipsum, idest cor tuum induro, ut sicut tu te mea gratia privasti indwavit. et jterum consequenda indignum omnino reddidisti, imo a me summa benignitate oblatam tibi gratiam renuisti eique duro et incircumciso corde restitisti??3*, et potius magno atque immani sceleris praecipitio irreparabilique ruinae praecipitem te dedisti: ego quoque in tui facinoris, crudelisque piaculi poenam meritissime in omne aliud malum irreparabiliter ruere sinam. Haec prima poena miserabilissima est Caino a Deo luenda inflicta. Vr. 12 Secunda autem: Cumque operaius fueris terram, non dabit tibi Secunda : Mafructus suos. Ob peccatum primi hominis Deus terram maledixit, dicens: gospel a Maledicla lerra in opere tuo, sive propter le : spinas el tribulos germilerra, eic.; ibi D nabit tibi, in laboribus comedes ex ea cunctis diebus. In sudore vultus Cain, lui vesceris pane tuo?"t, Non maledixit Deus hominem, sed terram propter hominem. Ipsum enim Adam munere gratiae suae Deus educturus erat a delicto suo ?*!*, ut inter electos, qui aeternam benedictionem quae ob peca Deo accepturi erant, a dextris cum agnis collocaretur, ut una cum catum Adae : . NPID maledicta &lectis omnibus aeterna benedictione donaretur. Terrae autem male- [f»rst, "5 dixit. ut terrae laboribus atque sudoribus peccatum suum lueret laboribus pecPessdip eris et per poenitentiae afflictionem veniam mereretur accipere. omo lueret; z " aie : In poena autem Cain et terra et ipse quoque maledicitur, et prius ipse quam terra. Maledicitur quidem ipse Cain, quoniam inter reprobos et damnandos iam computabatur, nunquam aeterna beatitudine donandus, sed aeternis poenis excruciandus ex suorum scelerum ac facinorum merito. Deinde et terra quoque Cain maledicitur, imo multo gravius maledicitur. Adae enim sic ait: In labore... comedes ex ea cunctis diebus; Cain autem: Cumque operatus fueris terram, non dabit tibi 203*) Cf. Act 7, 51. 204) Gn 3, 17-19. 204*) Cf. Sap 10, 2. fructus suos : terra quidem illi maledicta; ex se nonnisi spinas et tribulos, lappas, carduos et vepres insulsasque herbas et humano victui nihili aptas germinasset; elaborata autem Íructus dedisset suamque esset elargita virtutem. Tibi autem, inquit, sic maledicitur, ut nec pluribus, continuis maximisque laboribus culta, operata ac omni cum diligentia atque industria elaborata, non addet dare virtutem suam : fructus, inquam, suos tibi elargiri, nisi avare admodum et permodice: ita ut continua egestate, inopia ac penuria labores, victuque etiam necessario epeas et continua quasi maxima famis plaga extenueris. Coelum enim aeneum faciam supra terram tuam 95, ut nec ros, nec pluvia cadat super eam ?*, ut parca admodum, sterilis et infrugifera tibi reddatur, quoniam tu humano eam sanguine polluisti atque foedasti; aperuit nanque os suum et suscepit sanguinem [ratris tui de manu tua. Aiunt Hebraei?" Cain occisum fratrem fovea abscondisse in pulvere terrae, sicut Moyses occisum Aegyplium abscondit in sabulo ?98 ; putabat enim insipienter Cain ita occisum a se fratrem posse et patrem suum et Deum quoque latere, proponens fratricidii culpam gravissimam, non poenitentia et humili confessione abluere, sed turpissimi mendacii falsitate graviorem reddere, impudenter atque procaciter quidquam ei fecisse, aut scire ubi sit negando. Iam, inquit, priusquam fratrem meum occiderem, huc atque illuc cireumspexi neminemque adesse vidi; pater meus longe abest: Deum praesentem non video; abscondam ergo occisum cadaver, sanguinem in terra occultabo. Cum autem non apparuerit amplius frater meus, si quis me interrogaverit ubi sit, respondebo me nescire: Num custos fratris mei ego sum ? Sicque facinus hoc meum omnes latebit; non enim poterit quisquam mihi probare me quidquam íratri meo fecisse aut interemisse eum; a nemine visus sum, nemo ad patrem meum accusare me poterit: salva res est. At profecto insipienter cogitabat. Deum, etsi forte homines latuisset, latere non poterat: Voz, inquit, fratris tui clamat ad me de terra. Notum mihi, inquit, est, apertum oculis meis ac summe patens 8 10; Gioseflo Flavio Delle Antichità Giudaiche, lib. 1, cp. 3, f. 3* 208) Ex 2, 12. Vulg. : Percussum Aegyptium. nunc autem maledicitur ad peccatum vindicandum sine ulla spe veniae, quia foedata sanguine fratris, quem in terra nbscondere tentavit, ut crimen suum et patrem et Deum lateret. te fratrem tuum occidisse. Vidi impietatem tuam, nefandum scelus et crudele facinus; et si nemo te hominum vidit, praesens ego eram: me latere non potuit. Scio te occisum fratrem in terra abscondisse; ideo maledictus tu propter nequitiam et iniquitatem tuam: et maledicta etiam terra propter te, quae aperuit os suum et suscepit sanguinem fratris tui de manu tua. Cum operatus fueris eam, non dabit tibi fructus suos, et egestate, penuria, inopia et fame labores. Haec fuit secunda poena inflicta Cain. Tertia autem: Vagus el profugus eris super terram. Peculiaris hoTertia; Vagus. micidarum poena est e locis propriis atque paternis sedibus emigrare "Ee et a patria terra exulare. Hanc poenam inflixit Deus tertio loco Cain; erís, etc. exllio et ^^^ vnde nativas sedes possessionesque elaboratas et cultas, unde uberes iinua peregrlPena: fructus expectabat, relinquere compulsus est et exilio proficisci: Egresnmnntur, " x or : E " 2 sus enim a facie Domini habitavit pro[ugus in terra ad orientalem plagam Eden *?*?, Deinde vero quoniam maledictus a Deo, omnibus odibilis ita ut nullam erat et execrandus, nullibi sibi constabat, nullibi securus erat, stabilitatem li . h inib habere possit, lOC2 quaerebat solitaria et hominibus non prope admodum culta, quia omnibus timens semper ac pavens ne omnis, qui inveniret eum, occideret eum. execrandus, Cuiuscumque enim hominis aspectus timorem sibi mortis incutiebat et violentiae caedis sua nefaria dextra in hominem primo invectae. Miseranda calamitas! E loco in locum semper emigrabat securam habitationem hominibus quaerens incognitam et inaccessam nme, si forte scirent homines ubi firma eius esset sedes iugisque ac perpetua habitatio, eum tanquam summe odiosum et omnibus execrandum ex sui facinoris horrore eum aggrederentur interficiendum. At certe continuae eius evagationis mansionisque nunquam firmae, et semper Sed semper instabilis, et aliud poterat in causa existere, ex eo quod supra quaerens terram fertilem, — gobif tibi fructus suos. Evagabatur siquidem Cain huc atque illuc aberrans, terras quaerens fertiles et satis optimas, quae uberes ei fructus afferrent, ne caritate macens ac extenuatus deficeret, utque insatiabilem voracissimae avaritiae appetitum atque ingluviem, quae nunhue illuc quam sibi est satis, expleret. Hinc exiens a facie Domini habitare P^ perrexit ad orientalem plagam Eden, prope eum locum, ubi paradisus in poenam inflictum est consequens: Cum operatus fueris terram, non Vrr. 13-14 terrestris Dei manu plantatus divinoque cultu consitus erat. Siquidem terra illa fertilissima erat et satis optima; sed quo natura melior erat, eo Cain, quem ubique divina sententia insequebatur, deserta magis, arida sterilisque erat et nonnisi insuaves, agrestes, corrosos ac pene exustos ei fructus ac permodicos afferebat. Hinc in ea quoque terra vir miserabilis et miserandis cladibus pressus, mobilis et vagus habitabat. Sed audiamus quid Domino respondeat his poenis acceptis. Dixitque Cain ad Dominum: Maior est iniquitas mea, quam ut veniam merear. Ecce eiicis me hodie a facie terrae, el a facie tua abscondar el ero vagus el profugus in terra : omnis igitur, qui invenerit me, occidel me. Textus Hebraicus: Ef dizit Cain ad Dominum: Magnum malum meum magis quam remittere, vel sustinere. En eiicis me hodie de superficie terrae, el a facie tua abscondar et ero mobilis el vagus in terra : el erit, omnis inveniens me occidel me. Interpres Chaldaicus: Multa est iniquitas mea magis quam dimittatur. Ecce eiicis me die isto et a conspectu tuo non potero latere, etc. Targum Ierosolymitanum : E! dizit Cain coram Domino: Mullae sunt iniquitales meae ad porlandum. Veruntamen esl possibile conspectui tuo ad relinquendum et remittendum mihi. Vulgata Editio Graeca habet: Maius deliclum meum quam ut remittatur mihi ; si eiicis me hodie a facie terrae, el a facie tua abscondar el ero gemens el tremens super íerram. In Textu Hebraico duae sunt voces amphibolae, quae magnae in interpretibus diversitatis causa extitere. Sunt autem: "My et NV3; prima enim dictio ny ,iniquitatem, idest culpam significat, et etiam poenam et afflictionem pro culpa illatam; sicuti apud nos peccatum et culpam significat et ctiam poenae reatum et sacrificium ac afflictionem pro peccato, sicut in Apostolo legimus?!?: Eum, qui non noverat peccatum, pro nobis peccatum fecit, ul nos efficeremur iuslitia Dei in illo. Fecit, inquit, peccatum, idest hostiam pro peccato in peccati poenam. Ita quidem dictio illa frequentissime culpam significat; saepe saepius vero poenam pro culpa et punitionem. Siminunquam - inveniet. Maior est iniquitas mea, etc. Variae interpretationes huius loci ex amphibologia vocum. Expositio Rab. Salomonis, Aben Ezrae, Abrabanel et Nachrianidis, liter et secunda vox persaepe indulgere et remittere sonat; saepe saepius vero ferre, sustinere et elevare?t, Iuxta hanc vocum amphibologiam diversimode locus iste, ab Hebraeis praesertim, exponitur. Rabbinus Salomon, ex verbis antiquarum traditionum, iuxta priora verborum significata exponit??: « Magna est iniquitas mea, idest peccatum meum in tantum, quod non poterit ferri illud ad remittendum, sive indulgendum illud s; et iuxta hanc expositionem eius !3, NW2'2 ?3, est superfluum. Legit autem hunc locum cum admiratione: « Nunquid maior est iniquitas mea, quam ut ferri possit? Tu superiora et inferiora sustines, et peccatum meum ferre non poteris? » idest remittere et propitiari. Rabbinus Abraham [Aben Ezra]?* autem aliter sentit. Etsi « opinio omnium fere expositorum sit quod peccatum suum confiteatur Cain et quod NUJ, sit m*5»o , idest parcere » ipse eas voces in altera accipit significatione, «ut iniquitas pro punitione et mercede mali, quae propter iniquitatem et peccatum advenit, poni intelligatur; quemadmodum in Genesi legimus ?!5: Quia nondum esl completa T iniquitas, idest punitio Amorrhaeorum ; et Samuelis 1355: Si acciderit libi iniquitas, idest punitio»: verba sunt Saulis ad mulierem pythonissam. Ait ergo hunc esse horum verborum intellectum: « Maior est iniquitas, idest punitio mea, quam ut sustinere et ferre illam possim ». Certe id, quod sequitur, ex contextu sermonis videtur magis huic intellectui consonum. Ecce, inquit, eiicis me hodie a facie terrae, etc. Rabbinus tamen Abrabanel?" priori intellectui magis subscribit et una cun Rabbino Moyse ben Nachman?! ita exponit, quod scilicet confiteatur Cain et doleat vere super magno peccato suo, quod peccavit: magna, inquit, et grandis iniquitas mea, quam feci in occidendo fratrem meum Abel, plusquam ferre, idest indulgere mihi: quoniam iustus es, Domine, et reTY f. 6*, et 1n Kittel, Gen., h. 1.; aHi autem textus habent : N1UJ2, ut Vigauroux. 214) Op. cit. f. ex. 215) 15, 16. Ex hebraico. 216) 28, 10. Ex hebraico. 217) Op. cit. f. 30». 218) Ad hunc vr. et apud Hab. Abrabanel l. c. in nota prnecedentl. clum iudicium tuum ??. Et sic ipse Rabbinus Abrabanel totam litteram exponit: « Ecce eiicis me... a facie terrae, idest dignus sum poena mortis, nedum ut terra proventum permodicum aiferat: el a facie tua abscondar, idest ne provideas mihi providentia speciali: sive non potero stare in conspectu tuo ad orandum et ad afferendum oblationem et munus, quoniam confundar et erubescam, quoniam abstuli tempus iuventutis meae. Ef ero vagus el profugus. Haec tertia poena sibi inflicta est et vult dicere, quod iniquitas sua est maior poena hac etiam. Et demum per modum orationis ait: Nunc ergo omnis inveniens me, occidel me, idest sit voluntas tua ut inveniens me occidat me, et erit hoc misericordia et expiatio iniquitatis meae, quoniam sine hoc non sum digne punitus ». Haec est horum expositio. Nostratum autem communis sententia est ??' Cain e malo in peius se dedisse praecipitem, et peccatum addidisse peccato: occidit fratrem: nunc de misericordissimi Dei miseratione desperat: maior inquit, est iniquitas mea, quam ut remittatur, idest quam remittere mihi illam sua miseratione possit Deus. Nos itaque locum hunc ita exponimus. Poterat certe Cain, sicut debuerat, ex poenarum gravitate et calamitate, quas sibi iustissimus Deus ob peccatum invexerat, gravissimae culpae pondus agnoscere, et plane conspexisset citra quam iustum ac dignum erat se esse punitum. Si enim in rectae rationis statera quam patiebatur calamitatem atque supplicium appendisset et culpam, cuius merito illa sibi erant illata, omni dubio procul quasi arena maris haec sibi gravior apparuisset ??, At miser e contra, quod proprium iniquorum est a Deo, iustitia et pietate oculos aversos habentium, totum egit; ad poenarum enim gravitatem oculos fixit, culpae multo graviori pondere nihili penso. Hinc Deum iniustitiae ac nimiae crudelitatis procaciter et fronte impudentissima arguit, quod eum, ultra quam decens, iustum ac dignum De Cain et Abel, lib. 2, cp. 9, (P. L. 14, 357) ; S. Hieronymus Epist. 36, lbid. 22, 454; S. Eucherius Comment. in Gen., lib. 1, lbid. 50, 917; S. Beda Heraem., lib. 2, ibid. 91, 67; In Pentat., ibid. col. 218; Rabanus Maurus Comment. in Gen., lib. 2, cp. 1, ibid. 107, 505; Strabus Glossa Ord. in Gen., ibid. 113, 99; Angelomus Comment. in Gen., lbid. 115, 149; Remigius Comment. in Gen., |!bid. 131, 170; Guiibertus Moralium in Gen., lib. 2, ibid. 156. 82; S. Bruno Erposit. in Gen., ibid. 164, 173; Rupertus De Trinitate, etc. In Gen., cp. 7, lbid. 167, 332; Hugo de S. Victore Adnotat. Elucidat. in Pentat., ibid. 175, 44; S. Ephrem Syrus In Gen., t. 2, pag. 61; Nic. Lyranus op. cit. f. 45^; Alph. Tostatus op. cit. f. 27*. Iuxta catholicos expositores haec verba significant Cain desperare de misericordia Dei ; et cum agnoscere deberet gravitatem facinoris sui, ut veniam peteret, consideravit gravitatem poenarum et Deum iniustitiae et crudelitatis arguit. erat, suppliciorum gravitate presserit et plus quam ferre posset afflictionum atque poenarum invexisse. Certe iuxta contextum hebraicum hic litterae genuinus sensus HUNE esse videtur; et tunc poenae gravedinem incipit exorare: Ecce eiicis Textus He-. m£... à facie terrae : ecce, inquit, exilio duro me mulctas; foras a naoos eiu tali et patria terra mihi nota, operata et nimium culta iubes abire; paterni soli domicilia mutare; per externas oras vagus et profugus exulare. Quae non me incommoda consequentur? Paupertas et summa penuria, ignominia atque contemptus. Nec tantum me patria terra praecludis aut certe in insulam aliquam aut plagam certumque ac securum locum relegas: sed omnium praeter certum ac fidum locum, lata fuga, continuo discursu, peregrinatione perpetua, firmarum stabiliumque mansionum sedis privatione condemnas. Nec temporarium exilium istud est, sed aeternum, quoad communi luce priver. Deinde terrae praecepisti ne mihi, etsi culta et elaborata nimiumque operata, fructus suos pene nullos afferat, ut summa egestate, penuria extremaque pauperie maceam et consumar quousque deficiam. Praeterea xcu ipiius a facie tua abscondar, idest nunquam potero conspectui tuo apparere, breerum — Ut dignus habear tua gratia teque pro salute mea exorare et ad offedeseri!* vendum tibi oblationem et munus. Ita Rabbinus Moyses ben Nachman exponit *?, Alii vero ex Hebraeis??: Non providebis mihi providentia speciali. Adverte demum quod locus iste aliam habere potest intelligenVerba baec tiam. Eiicere enim aliquem a superficie terrae est eum morti tradere, Nue iuxta hebraici sermonis phrasim: Ecce, inquit, me morti tradis et Kap propter te abscondar. Vox enim hebraica, quam a facie (ua transtucredere se condemnstum — limus, significat etiam propter fe; et sic erit sensus: Ecce morti me burla a DA. tradis et propler le, idest tuum iudicium severum abscondar a [acie lerrae, idest solo tradar, sepeliar: id enim mortuis cadaveribus fit, sicut ipse fratrem suum occisum in fovea absconderat. Amplius, inquit, me a facie quoque (ua exulem efficis, tua gratia nudatum ac destitutum, me semper aversaberis, execrabis, detestaberis, ut nunquam gratiam tuam aut favorem emerear, ceu sunt qui regis alicuius magni gratia nudati, quos rex aversatur semper et a se procul deiicit, ne faciem suam unquam videant; sed a facie sua procul exulare iubet Vr. 15 per externas oras, semper capitis sententia et morte damnatos. Mihi enim maledixisti atque iussisti ut vagus et profugus essem in terra; nec id solum: sed tanto scelere facinoreque notatum, exulem, omnibus odibilem, detestandum et execrandum effecisti. Nunc ergo omnis, qui invenerit me, occidet me. Hanc ego expositionem in medium affero non nihili aut flocci pendens verissimas aliorum interpretum, nostrorum praesertim gravissimorum expositiones; tantum enim abest ut vilipendam, ut summa laude et honore dignos habeam. Et certe si nostrae E ditionis, quam semper veneror, littera, ut iacet, intelligatur, proculdubio in desperationis profundissimam foveam se Cain praecepisse constabit. Nisi forte interrogative, ut multi legunt ?^4, exponatur, ut: Num magna adeo iniquitas mea est, ut veniam non merear? Et ita poterit sensus hic cum eo, quem nos attulimus, constare, quasi: Num magna adeo culpa mea est, ut veniam mereri non possim, quia tantis me poenis insequeris? Veluti dicat: Certe non ideo iniuste et ultra quam dignum sit me affligis ex perpetrata culpa: vides quia etiam tanto me scelere notatum reddis, ut non vereatur omnis qii invenerit me, in me manus mittere et interficere non extimescet, quasi inimicum tuum, quem tu aversaris; imo rem tibi gratam facere arbitrabuntur, quoniam si me interficient, inimicum tuum interiment. Dixitque ei Dominus : Nequaquam ila fiel, sed omnis qui occiderit Cain sepluplum punietur. Posuitque Dominus Cain signum, ul non interficeret [eum] omnis qui invenisset eum. Textus Hebraicus: Et dixit ei Dominus: Propterea omnis occidens Cain septuplum vindicabitur. Et posuil Dominus ipsi Cain signum, ul non percuterel eum omnis inveniens eum. Chaldaicus Interpres: Ideo omnis, qui occiderit Cain seplima generalione vindicabitur a me. Et posuit Dominus ipsi Cain signum ob id quod non interficere eum omnis inveniens eum. Textus Grae cus habet: Non sic, omnis qui occiderit Cain seplem vindiclas exolvel. El posuit Dominus Deus signum Cain, etc, Dictio *5 hebraica: [my ,ideo, propterea, ob id sonat; Septuaginta vero, quos Interpres noster secutus est, secundum opinionem gravissimorum interpretum; vel etiam interprctari possunt nac si Cain interrogative loquatur, quasi admirans adco magnam suam culpam esse, ut veniam non mereatur. Nequaquam ita fiet, etc. Diversae expositiones huius locl, luxta Rab. Salomonem, Ahen Ezram et Abrabancl. oby obtec transtulere, quasi esset: |2 N5, idest non ifa, nequaquam ita. Locus iste diversimode tum a nostratibus tum ab Hebraeorum doctoribus exponitur. Multi ?5$ per eclipsim locum hunc legendum putant, ut sit: Omnis qui occideril Cain: et hic sit sententiae finis; debet autem intelligi: poena eius erit sic et sic; Scriptura tamen poenam non exponit. Ita Rabbinus Salomon hunc locum interpretatur, dicens?" quod sit scriptura abbreviata: « Nolo, inquit Deus, ulcisci de Cain, nisi in fine septem generationum »; unde per illud: D'Yy3v. seplem generaliones intelligit ; existimat enim a Lamech, qui septimus a Cain fuit, occisum esse ipsum Cain, propter verba, quae [Lamech uxoribus suis dixit ???, Similis loquendi modus per eclipsim 2 Samuelis legitur ???: Omnis, qui percusserit lebusaeum etc.: non exposuit ibi Scriptura quid illi fecisset; sed in Paralipomenon exprimit ?3? quod faceret eum ducem et principem. Rabbinus Abraham [Aben Ezra] similiter exponit?3!: «Usque ad septimam generationem vindicabitur, idest capietur ultio de eo; Dominus enim usque ad septimam generationem iram suam prolongavit contra Cain». Inquit etiam rectum esse, quod Cain nomine ipsius semen intelligatur, sicut Israel; Scriptura autem usque ad septimam generationem Cain genealogiam texit, quae postmodum diluvio tota periit. Targum mirifice videtur horum expositioni favere, cum habeat quod septima generatione Cain vindicabitur. At Rabbinus Abrabanel, quoniam supra exposuit Cain mortem expectasse et desiderasse, cum dixit: Omnis inreniens me, interficiel me : idest: quis mihi det, ut inveniens me occidat me? 22, 454-455); S. Eucherius Comment. in Gen., ibld. 50, 917-918; S. Beda Heraem., lib. 2, ibid. 91, 68; In Pentíat., ibid. col. 218-219; Alcuinus ZInterrogat. et Respons. in Gen., ibid. 100, 526; Rabanus Maurus Comment. ín Gen., lib. 2, cp. 1, ibid. 107, 505-506; Strabus Glossa Ord. ín Gen., ibid. 113, 100; Angelomus Comment. ín Gen., ibid. 115, 149-150; Remigius Comment. ín Gen., ibid. 131, 170; S. Bruno Erposit. in Gen., 1hid. 164, 173-174; S. Ephrem Syrus In Gen., t. 2, pag. 61; Dionysius Cartusianus Enarrat. in Gen., a. 29, pag. 128; Nic. Lyranus op. cit. f. 46*; Pagnini op. cit. sub radice: yav, col. 2832. 227) Op. cit. f. 6». 228) Cf. Gn 4, 23-24. 229) 5, 8. Ex hebraico. 230) Cf. 1 Par 11, 6. hunc locum ita exponit ???: « Occidens Cain septuplum vindicabitur; ex quo Cain desiderat animam suam mori, ideo ego statuo quod non morietur modo, sed quod vivet ad dandam poenam suam; et propter hoc occidens eum clam et contra divinam intentionem, septuplum vindicabitur sanguis Cain. Et ideo posuit signum ei, uf non occiderel eum inveniens eum. Signum autem istud est timor et pavor eius super omnia habentia vitam, ne tangerent eum aut nocerent ei ». In Bereshit Rabba habent Hebraei *3, quod signum istud est canis, qui custodiebat oves Abel, quem dedit Deus ad custodiendum corpus Cain. Nostratum autem eaedem expositiones sunt; signum autem istud membrorum,tremor a nostris ponitur ?*, Nos itaque locum hunc ita exponimus: Dixitque Deus ei : Nequaquam ila fiel, sed omnis qui occiderit Cain, sepluplum punielur. In hebraeo est: Ideo, sive imo qui occiderit Cain ; est autem sensus idem. Cain enim dixit: Nunc ilaque omnis inveniens me, occidel me. Deus autem respondit: Quia tu id putas et extimescis, dico tibi quod non ila fiet ; imo quia tu id pertimescis, ne id pertimescas dico tibi et statuo, quod omnis qui occideril Cain, septuplum punielur. Mos est Sacrae Scripturae non raro determinato numero pro indeterminato uti, cuiusmodi est: Seplies in die cadit iustus **5: idest multoties; et: Seplies in die laudem dizi libi?**: scilicet multis vicibus; et frequentissimum est in Sacra Scriptura praefixum terminis numerum pro indeterminato atque indefinito ponere. [ta plane legimus in 7 Samuelis Annam cecinisse?*'; Donec sterilis peperit plurimos; in hebraeo est: P173, seplem, cum tamen, Sacra referente Historia *9, nonnisi tres filios et duas filias genuisset; sed septenarius numerus pro indeterminata pluralitate ponitur. Ita et illud est: Cum... immundus spiritus ezierit ab homine, ambulat per loca arida el inaquosa quaerens requiem, etc. Tunc vadil el assumil seplem alios spiritus... nequiores se, idest ?*9? Hoin. 19 in Gen., (P. G. 83, 162) ; Theodoretus Quaest. in Gen., Interr. 42, ibid. 80, 143; Procopius Comment. in Gen., ibid. 87, 250; S. Eucherius Comment. in Gen., lib. 1, (P. L. 50, 917); Alcuinus Inlerrogat. el. Respons. in Gen., ibid. 100, 525; Rabanus Maurus Commeni. in Gen., lib. 2, cp. 1, lbid. 107, 506-507; Strabus Glossa Ord. in Gen., ibid. 113, 100; Angelomus Comment. in Gen., ibid. 115, 151; S. Bruno Ezposit. in Gen., ibld. 164, 174; Hugo de S. Victore Adnotat. Elucidat. in Pentat., ibid. 175, 44; Nic. Lyranus op. cit. f. 45* ; Alph. Tostatus op. cit. f. 28*; Io. Menochius op. cit. pag. 5. 235) Prv 24, 16. Vulg. Septies enim cadet iustus. 236) Ps 118, 164. 237) 2,5. 238) Cf. ibid. vr. 21. 239) Mt 12, 43-45. De signo Cain posito variae opiniones. Septupluin punietur, videtur intelligendum poenas multas exolvendas esse; frequenter enim septenarius numerus pro, numero indeterminato ponitur in S. Scriptura. Et iuste quidem síc puníendus [uisset qui Cain occidisset, quia solus Deus, vel iudex constitutus poena mortis scelus huiusmodi vindicare potest. Ideo quamvis Cain fratri Innocenti necem inferendo longe nequior esset, quam qui ipsum fratricidam interemíisset, plures spiritus; et mulier, de qua seplem daemonia eiecerat ?4?, idest plura. Septenarius ergo numerus non raro pro indeterminato numero ponitur, sed Scripturae usitatissimus mos est determinato pro indeterminato numero uti. Ita plane locum hunc intelligendum existimo: Omnis qui occiderit Cain, septuplum vindicabitur, idest poenas multas et multiplices exolvet et ab eo expetam. Unde non eclipsis aut aposiopesis, sed propria locutio censenda est. Ad luculentiorem autem loci huius declarationem advertisse animum oportebit quod, etsi Cain iuxta talionis legem, qua oculum pro oculo, dentem pro dente, manum pro manu, vulnus pro vulnere, animam pro anima?* quisquis debet, poenam mortis subeundam iure aequissimo emeruisset — nam qui fuderil humanum sanguinem, fundelur sanguis ipsius ; ad imaginem quippe Dei [actus est hoimno?9*; — ipse autem primo scelus hoc et crudele facinus perpetravit in fratrem, virum iustum et innocentem, Deo placitam animam habentem; haec tamen poena, etsi meritissima, nonnisi a Deo, vel a iudice constituto a Deo infligi sibi debebat; ait enim: Mihi vindicta et ego retribuam?9. Quare quisquis alius poenam hanc sua dextra Cain invexisset, non iure, sed perperam id egisset graviterque peccasset; unde merito pro gravi scelere graves poenas exolvisset et ab eo exquisisset Deus. Nec tamen id intelligendum ita est, quod quisquis occiderit Cain septuplo puniendus magis esset, quam Cain; neque enim id raLioni consonum esse potest, cum poenae iure debeant culpae respondere, sitque multo gravior culpa virum iustum et sanctum occidere, quam iniquum et impium, cui iure poena mortis inferri potest; sed quod etsi Cain ex sui facinoris merito multas et gravissimas illas quidem poenas meruisset, a Deo tamen et constituto iudice has eum accipere oportebat. Quicumque autem, a Deo iudicandi potestate non accepta, poenas has, alioquin meritas, Cain intulisset, ipse quoque plurimarum poenarum se reum reddidisset. Ait ergo: Nequaquam ita fict : non, inquit, voluntatis meae est aut sententiae, uL a quovis occidaris, ut dente, manum pro manu... vulnus pro vulnere. 242) Gn 9, 6. Vulg.: Effuderit... sanguis illius, etc. 243) Hebr 10, 30 ; et cf. Dt 32, 35; hom 12, 19, Vr. 16 existimas et extimescis; etsi enim meritissime atque iustissime haec tibi infligenda poena esset: cognoscas tamen te citra condignum punitum esse ex scelere: atque eo adeo voluntatis aut iudicii mei non est, ut a quovis occidaris, ut quicumque in te violentas manus immiserit, contra voluntatem meam atque sententiam se facturum iramque meam, in quam horrendum est incidere ?**, se noverit usque adeo incursurum, ut multas ex eo poenas et ultiones expetam et exquiram. Quisquis itaque te occidere attentaverit, poenae septuplici, idest multiplici se obnoxium faciet. Iccirco signum in te pono, quo quisque cognoscat voluntatis meae aut iudicii non esse ut ab aliquo occidaris, et ne quis ignorans te interfecto tantis se poenis obnoxium faciat. Ne ergo arbitreris voluntatis meae esse ut a quocumque inventus fueris occidaris, voluntatis huiusce meae signum accipe. Quodnam autem signum hoc fuerit Scriptura non aperit; communi tamen sententia *5 receptum est terribilem quemdam ac membrorum extimescendum tremorem [fuisse], ut gemens semper ac tremens dissoluta imbecilliaque membra circumferret, semper pavidus ac tremescens, quo se veluti miserabile et extimescendum quoddam spectaculum exhibebat, continuo perpetrati sceleris poenas luens. Quo facto ostendebat quam detestabile et execrandum homicidium esset, eratque eo gemitu et tremore veluti clamans Dei praeco, ne ullus unquam talia perpetranda sibi duceret qualia ipse egerat, ne in eandem poenam et grave supplicium facinore perpetrato incideret, Egressusque Cain a facie Domini, habitavit profugus in lerra ad orientalem plagam Eden. Textus Hebraicus: El egressus Cain a coram Domino, sive a conspeclu Domini, habitavit in terra Nod, ab oriente Eden. Chaldaicus Interpres: E! egressus Cain a conspectu Domini, habitavit in lerra vagus et mobilis, qui fuit operans super eam, ab orientali plaga horti Eden. Similiter Ierosolymitanum Targum transfert; addit autem paraphrastico more, quod antequam occidisset Cain fratrem suum Abel, fuit terra producens ei fructus quasi fructus horti Eden; postquam autem peccavit et occidit fratrem suum Abel, produxit ei, sive reddidit ad colligendum spinas et tribulos. tamen noluit Deus ne quis violentas manus in eum iniiceret. Posuitque Dominus Cain signum. Signum hoc tremor membrorum putatur fuisse. Egressusque Cain a ]jacie Domini, ctc. Varine quaestiones nd huius loci explanntionem. Deum ubique esse firmissimna veritas cst, ut probatur ex testimonio S. Scripturae; ex omnium Ecclesiae Doctorum nuctoritate, et ipsorum quoque ethnicorum philosophorum. Textus Graecus habet: Ef egressus est Cain a facie Dei et habitavit in terra Naid contra Eden. Locus iste, ut perspicue elucidetur, paulo longiorem sermonem a nobis expostulat. Si enim ubique Deus est, quomodo a conspectu eius Cain egressus est? Et si spiritus Deus est, quomodo faciem habere dicitur, a cuius conspectu exiit? Et demum si Eden locus ille deliciosissimus est paradisi deliciarum ^, unde Adam ob peccatum a Deo eiectus est?*'! quomodo Cain iniquissimus locum illum, post tot perpetrata facinora, incolit? Et quidem ubique Deum esse omnemque implere locum, nullibi non esse praesentem, statuendum ac firmissime tenendum est, quidquid impii nonnulli viri, Scripturas Sacras non intelligentes, neque quae de Deo rationabiliter sentienda sunt sapientes, negare id audeant, ignorantiae et impietatis tenebris obcaecati. Deum autem esse ubique Sacrae Scripturae firmissima auctoritate probatur. David enim ait?€: Si ascendero in coelum, 1u illic es; si descendero in infernuin ades; si sumpsero pennas meas diluculo el habitavero in extremis maris, etenim illuc manus tua deducel me, et tenebit me dextera tua. Per Ieremiam etiam Dominus ait^: Coelum et terram ego impleo; per Isaiam vero?9: (Coelum mihi sedes est, lerra scabellum pedum meorum. Hoc ipsum Salomon in Paralipomenis ait?9!; Magnus est enim Deus nosler super omnes deos. Si coelum et coeli coelorum capere eum nequeunt, quantus ego sum ut possim aedificare ei domum ? Idipsum apud Beatum Iob legimus?59?: Excelsior coelo est, et quid facies ? Profundior inferno, el unde cognosces ? Longior terra mensura eius el latior mari. Hoc ipsum omnium recte sapientum auctoritate firmatur. Primo: omnium Ecclesiae Doctorum, tum ipsiusmet Ecclesiae omnium etiam theologorum firmissima sententia est. Et maximi quique ethnicorum philosophorum principes?9? id asseruere. Mercurii enim Trismegisti latissime patet hanc fuisse sententiam, cum eius Pimander?* hoc praecipue refertus sit, pag. 375; De Anima, cp. 5, ibid. pag. 386; Lucanus De Bello Civili, lib. 9, vr. 580. quod mundus vas quoddam sit Deo plenum Deique spiritum omnia continere. Empedocles aiebat Deo omnia plena, sicut de ipso refertur in libro De Mundo, qui Aristoteli digne tribuitur ?55: ubi etiam hoc idem late disseritur. Ia mblicus, De Mysteriis Aegypliorum ***, ex professo fusissime probat Deum esse ubique. Hinc illud Virgilii?": « Iovis omnia plena ». Themistius, in Paraphrasi De Loco Dei, ait?5 TD)eum vestire omnia, non ut vestis, quae extrinsecus tantum tangit, sed intrinsecus, ut totum tangat totum. Alexander Aphrodisius, 2 De Anima ?*?, ponit Deum esse ubique; idem tribuit illi Philoponus, 1 De Anima, inquiens ?9? Alexandrum et sequaces dicere Deum esse ubique. Simplicius, in luculenta sua digressione De Loco Dei, ex sententia etiam Alexandri, concludit?8?!: « Cum Deus sit impartibilis et separatus, ut per se perfectus, a corpore mundano, recte dicendum est ipsum esse ubique et nullibi ». Quoniam autem Aristoteles visus est dicere?? Deum esse in primo coelo, inquit debere intelligi modo quodam eminentiori: quoniam primum mobile est, quod primo participat motum opificii. Ait etiam?9, ex Aristotelis et Platonis sententia, Deum continere omnia vinculo suae voluntatis, quod vinculum firmius est, quam natura earundem rerum. Demum Philoponus, in 1l Meleororum, post principium, ex Plotino**i cur coelum circumlatione ciatur rationem afferens, ait?€5 « coelum imitari velle Deum; quoniam cum mens et intellectus divinus, rerum omnium conditor et architectus, nullum locum substantiae suae habeat constitutum: in omnibus autem partibus mundi lucis suae vis ac summa potentia aeternaque ipsius actio reperitur ac dominatur; ita coelum quod, cum corpus sit, ubique totum simul esse non potest, conatur secundum suas partes esse in omnibus locis ». vr. 60. 258) Paraphrasis in Duodecimum Aristotelis De Prima Philosophia, pag. 15. Mundo, cp. 6, t. 1, pag. 375. 263) Comment. in 8 Lib. Aristot. De Physico Audilu, Phgsic., lib. 8, png. 485. 264) Enneades, lih. 2, pag. 107-109. 265) Scholia in 1 Meteororum Aristotelis, f. 98*. Probatur denique multis rationibus. Deus est substantía spiritunlis, nctus purissimus, primus rnotor et causa causarum. Ergo infinitus durationc. Infinitus ctiam virtute operandi, quina vim habet immaterínlem ct operatur ví voluntatis suae, Demum ea veritas probabilissimis, quibus fulciatur, rationibus non caret, Persuasisimum quidem est et communi animi conceptione sancitum Deum substantiam esse, non quidem corpoream, sed incorpoream, immaterialem, spiritualem, actum simplicissimum atque purissimum, impermixtum et omnino indivisibilem, cuius vita optima sit et sempiterna. Eam autem substantiam, quae Deus est, infinitam necesse est esse. Primo quidem duratione, quam aeternitatem dicimus, ut nunquam inceperit, nec aliquando desinat esse. Ipse enim prima causa est, a quo coelum et natura omnis dependet, ante quem nihil est. Quod si ipse ab aeterno non fuit, profecto nihil ab aeterno fuit: ergo nec postea fuisset; nihil enim nihil facere potest, nec idem seipsum; et sive mundus ab aeterno ponatur productus, sive non, ipsum Deum necesse est aeternum esse, cum primus motor et prima causa sit causarum causa. Unde si ab aeterno motus fuit, profecto et motor unde motus; si autem incepit motus, ut vere incepit in tempore, non utique incepisset, nisi causa praeexisteret ante tempus et motum. Quare ab aeterno ante omne tempus et motum necesse est eum praeextitisse. Infinita ergo duratione, idest aeternitate, divina substantia est. Secundo vero: divinum infiniti roboris et vigoris necesse est esse, ut operandi infinitam immensamque vim et potentiam habeat. Adverte quod, etsi infinitam Deus virtutem habet, movet tamen et operatur in tempore et non in instanti, aut non tempore — etsi id possit, - quoniam eius virtus libera est a materia; virtus enim infinita, si in materia aut corpore esset, operaretur in non tempore, quoniam secundum totum suum posse ageret, et necessario. At Deus vim habet immaterialem estque agens liberum et per cognitionem et voluntatem operatur quantum vult et non secundum ultimum suae potentiae, sed ex electione quantum videt convenire mobili. Quod vel inde monstratur et elucescit, quod mundi machinam immensamque coelorum molem sempiterno possit tempore circumagere et movere; si enim tempore infinito movere potest, profecto virtutis est infinitae. Etenim si quid ex se vim habens movendi per aliquod tempus alicuius erit virtutis, puta si per diem; ergo [si] per duos dies movere poterit, duplo maiorem vim habebit; et quo tempus magis crescit, maiorem esse virtutem necesse est. Ergo si Deus infinito tempore [movere] potest, virtutis infinitae erit. At dices: de intelligentiis idem consequens erit, quae infinito tempore movent. Certe idem esset si intelligentiae ipsae a se essent et a se virtutem haberent. At profecto a Deo est quidquid habent, et non a propria, sed a Dei virtute est ut infinito tempore moveant, a qua ipsae et esse et virtutem habent omnem. Deus autem non ab alio est aut virtutem habet, sed per se ipsum est et a seipso omnem vim habet. Deinde: eo ipso quod intelligentiae a Deo sunt et dependent evidenter divinae virtutis infinitus vigor ostenditur. Si enim a Deo dependent et productae sunt, ex nihilo effectae sunt, cum materia nulla constent. Ex nihilo autem aliquid producere virtutis infinitae est; quoniam si agens, quod ex subiecto disposito producit, virtutis alicuius est: quod autem producit ex indisposito est virtutis maioris, ac quo subiectum est magis indispositum, eo est virtus agentis maior. Ergo quod ex nullo modo disposito subiecto et quod nullo modo est producit, infinitae virtutis profecto erit, et eo magis quo sic productum excellentius ac nobilius erit. Idem de universi factione, sive per emanationem sive per creationem sit, iudicium est; quomodocumque enim productum dicatur, sive ab aeterno sive ex tempore, virtutem arguet infinitam, quoniam nonnisi ex nihilo produci potuit. Tertio: necesse est dicere divinam substantiam entitate, ut ita dicam, infinitam esse, nempe quod in se ac suo esse illimitatam perfectionem habeat ac totius entis perfectionem comprehendat. Si enim Dei essentia infinita non esset, quae radix est virtutis ac vigoris infiniti et aeternitatis, non posset Deus aut aeternus, aut infiniti roboris ac vigoris esse. Impossibile enim est infinitam virtutem in substantia finita et limitata consistere; virtus enim substantiam concomitatur et a substantia est. Deinde: si limitatum aut quoquo pacto coarctatum esset divinum esse, profecto ab agente aliquo vel recipiente ista limitatio esset. Res enim quaelibet terminis clausa, vel a producente, a quo habet suum esse, suis terminis clauditur: vel a recipiente, in quo recipitur et cui inhaeret; nam omne quod recipitur et inhaeret, per modum recipientis ut recipiatur necesse est. At Deus nec producentem, a quo sit, habet, cum prima causa sit; nec in aliquo recipitur, aut inhaeret, quoniam nec potest quidem, cum immacum slt per se existens et ex Seipso omnem virtutem habeat, quod non habent nliae intelligentíae, quae n Deo et esse et virtutem operandí ncclpiunt. Productio mundi virtutem infinitam supponit ; virtus autem concomitatur substantiam: ergo substantia Dei est infinita : ergo n2 nullo agente limitatur, cum a nullo sit productus et a nullo recipi possit: ergo sicut nelernitate sua omni tempori coexistit, ita Immensitate sun omni loco est praesens. Ex immensitate Dei non sequitur quod dari oportent locos infinitos, quia natura creata infinitatem non sustinet, nec Deus eget loco infinito extra se; et sicut omni tempori coexistens, tempore inmen non mensuratur, ita omnl loco praesens, loco non circumscribitur. terialis omnino sit, ut actus purissimus. Itaque infinitus et immensus est Deus, ita ut aeternus quoque est. Si igitur infinitus et immensus est: ergo ubique est, idest omni loco coexistit; alioquin si alicubi quidem est et non ubique, localiter limitatus erit ac determinatus. Omnis autem limitatio finitatis et imperfectionis argumentum est secundum substantiam, sicut uni quidem tempori coexistere et non omni, et aliquando quidem esse, aliquando vero non esse, terminatam ac terminis circumscriptam durationem importat. At si aeternitate sua Deus omni tempori coexistit, ergo immensitate sua omni etiam loco coexistet. At dicet quis: igitur in infinitis locis erit Deus et loci infiniti reperientur. Dico quod inconveniens nullum esset, si dari possent, Deum omnes implere; impleret quidem loci infinitatem. At quia natura citra Deum oci infinitam capedinem pati non sustinet, ideo non dantur, nec dari possunt loci infiniti, qui dandi sunt, ut Dei caperent immensitatem, Neque enim Deus, cuius naturae summa et omnino indeficiens perfectio est, loci capedine, in qua recipiatur, egens quoquo pacto est. Deus enim in seipso summe perfectus, nullius egens extra se, sibi ipsi innititur et sufficiens est, aeterna stabilitate in seipso manens. Ante mundi enim constitutionem, cum adhuc nec locus, aut tempus ullum esset, aeternus et immensus erat Deus, sicut nunc est, nec tempori aut loco cuiquam coexistens. At tempore et loco dato, . sicut esse non potest ut, aeternus cum sit, alicui tempori non coexistat, ita impossibile est ut aliquis sit locus, quem non impleat immensus et infinitus existens. Quemadmodum autem omni cum in tempore sit, tempore quidem non mensuratur; ita omni loco coexistens, nullo loco circumscribitur aut definitur, sed manet semper immensus. Inde est quod non conclusus mundo dicitur, eo quod coelum et coeli coelorum capere? eum non possint; non quidem quod actuali praesentia extra mundum sit: sed quia, sicut potentia sua infinita dicitur, nec terminata in universi creatione, cum plures alios ac pene infinitos creare mundos posset, ita nec eius immensitas est limitata; sed quotquot sua infinita potentia mundos creare potest, tot sua immensitate potest implere. Virtute igitur in mundo toto non capitur, quia plures implere potest; sicut anima quidem rationalis totum infantis corpus implet, cuique corporis parti coexistens ut forma et actus, nec extra suum corpus est: virtute tamen contineri ad summum dicenda non est. Nam corpus utique maius potest implere et illud idem infantis, cum factus vir perfectus fuerit, in seipsa nihil aut in maiori crescens aut in minori diminuta, sed semper aequalis; ita et Deus in mundo. Et sicut anima, quoniam immaterialis est, nec a corpore totaliter pendet, sed spiritualis, incorporea et impartibilis est, tota quidem in toto corpore et tota in singulis partibus membrisque quam minimis est; ita quoque Deus totus adest rebus omnibus et singulis totus: totus quidem omnibus, quia immensus est: totus et singulis, quia, spiritualis ac spiritus purissimusque actus cum sit, impartibilis et omnino indivisibilis est; nec impeditur, totus cum hic sit, quin et alibi sit totus et in quolibet loco totus. Nam in tempore id cernimus simile. Spatium enim illud temporis, quo coelum una latione circumfertur ab oriente in occidentem, idest viginti quattuor horis, quae naturalem diem nocturno et diurno tempore comprehenso efficiunt, certe commune est omnibus. Nam totum id tempus naturalis diei, quo circulatio peragitur, et orientales et occidentales habent et meridionales et aquilonares, et qui arcticum et qui antarcticum incolunt, et qui Romae et qui Venetiis, aut Parisii sunt: et omnes integras viginti quattuor horas habent; nec isti totum integrum tempus habentes alios impediunt ne et ipsi totum habeant: sed tempus id totum omnibus et singulis totum est, non autem totaliter est. Ita et Deus totus quidem rebus omnibus adest et singulis totus, non autem totaliter totus in singulis est. Si enim totaliter totus hic esset, non posset certe alicubi esse praeterquam hic: sed ubique totus potentialiter, praesentialiter et essentialiter est. Sicut anima in omnibus ac singulis corporis partibus tota est potentialiter, praesentialiter et essentialiter: potentialiter quidem, quoniam in toto corpore operatur suntque singulae corporis partes eius virtuti, potestati ac viribus subiectae; praesentialiter, quoniam singulas corporis partes contingit tota, a nulla distat, sed omnes partes praesentes ei sunt; essentialiter demum, quoniam substantia sua in corpore et eius partibus secundum essentiam anima est, informat, actuat et dat esse; ita Deus potentialiter in omni loco est, quia ubique operatur et omnia eius sunt potestati subiecta; Quemadmodum anima rationalis totum corpus implet, omni parti coexistens ; ita Deus rebus omnibus ndest, quia immensus, ct totus singilis, quia spiritus puríissimus est. Et sicut ternpus totum omnibus ct totum singulis adest, non tolinliter ; sic Deus totus adest omnibus et singulis, non totaliter ; Sed potentialiter, quia ubique operatur; praesentialiter, quia omnibus praesens ; essentialiter, quia unicuique rei dat esse et conservat in essc et operatione. Dicitur tamen specialiter esse in loco aliquo, quia excellentius ibi virtutem suam ostendit, sicut dicebatur esse in templo Iudaeorum, in dren et ín aliis locis, ubi patriarchis npparuit. Ideo cum dicitur Cain a facie Domini egressus esse, intelligitur egressus a loco npparitlonis Del, praesentialiter ubique est, quia omnes res tangit ac quodammodo intime vestit, a nulla distat et omnes res sunt ei praesentes: siquidem omnia, quamvis abditissima, nuda el aperta sunt oculis eius, nec est creatura invisibilis in conspectu eius?*? ; tertio, essentialiter, quoniam substantia et essentia sua omnem locum implet et rei cuilibet intimius est, quam res sibi ipsi: rei unicuique dat esse et quamlibet conservat inesse; vanitas enim omnis creatura ex seipsa est et ut divinae virtuti iugiter ac indesinenter innitatur necessum est alioquin, divina manu substracta, quae omnia portat ac sustinet verbo virlutis suae *?f8, omnia in nihilum abirent et omnino deficerent. At vero etsi ubique Deus sit et omnem, uti diximus, impleat locum, in aliquo tamen loco specialiter dicitur magis esse, non quod magis ibi sit, sed quia excellentius ibi virtutem suam ostendit et nobiliora operatur. Ac ne a proposito simili digrediamur -— ad imaginem quippe Dei?*? et similitudinem anima hominis in eo est, — ipsa etsi tota sit in toto et tota in qualibet totius parte, magis tamen in cerebro, sive capite, et corde dicitur esse, quia ibi magis suae virtutis ac potestatis elucent operationes. Ita Deus in coelo magis dicitur esse, quam in terra, quia ibi maxime relucet sua potentia, sapientia et bonitas, et excellentius ibi operatur, quam in terra. Similiter de aliis dico, puta de locis sacris, deinde in iustis, angelis et beatis, per gratiam hic et gloriam in coelo et per unionem in Christo. Ita magis dicebatur Deus esse in templo illo Iudaeorum ???», in arca ?'*. et in propitiatorio ??2, Ita Iacob patriarcha, cum sibi dormienti apparuisset Deus, evigilans ait: Vere Dominus csl in loco islo el ego nesciebam ; pavensque : Quam terribilis est, inquit, locus iste : non est hic aliud nisi domus Dei et porta coeli ??3, His igitur sic visis, patet quod, cum ubique Deus sit, cum Scriptura dicit Cain a facie Domini egressum esse, non debere intelligi ipsum subterfugisse Deum et in locum aliquem commigrasse, in quo Deus non esset; sed ab eo loco egressus est, in quo sibi apparuerat Deus eumque increpaverat et delicti correxerat. Sicut enim. Iacob ait: Vere Dominus est in loco isto, quoniam ibi sibi visus esset et non alibi; 9, 3; 4 ng 21, 4; 2 Par 7, 1. 271) Ct. Ex 25, 8; 40, 32-36. 272) Cf. Lv 18, 2. ita quoque egressus est Cain a facie Domini, idest ab eo loco, in quo Dominus visus sibi fuerat, qui alibi sibi non apparuerat. At quomodo a facie Domini egressus est si, cum spiritus sit Deus, faciem non habeat? Spiritus enim carnem et ossa non habet ?*, Figurata ista locutio est. Ideo advertendus animus est aliquando in Sacra Scriptura Deum dici alicui visum, aut esse locutum, quemadmodum saepissime legimus Deum patribus apparuisse et Moysi visum esse et cum in ÉEzodo legimus ?'* ascendisse Moysen et Aaron, Nadab et Abiu et septuaginta de senioribus Israel et vidisse Deum Israel; et cum legimus etiam Dominum ad Moysen facie ad faciem esse locutum, sicut loquitur homo ad amicum suum? 5; similiter cum visus est Iacob innixus scalae eique locutus ?", Certe neque Dominus loquebatur neque videbatur. Deum enim nemo vidil unquam, sed nec videre potest; ideo ad Moysen ait: Faciem meam videre non poleris, nec videbit me homo el vivet *? : sed angeli ex persona Dei apparebant et loquebantur. Hinc in Genesi legimus??? apparuisse Dominum Abrahae in convalle Mambre, et statim subditur fuisse tres angelos. Et manifestius, cum in Ezodo legimus ?**' Dominum in flamma rubi primo apparuise Moysi atque dixisse: Ego sum Deus patris lui, Deus Abraham et Deus Isaac et Deus Iacob?*?, Veritas Hebraica habet ibi angelum Domini apparuisse Moysi et ita locutum esse. Ceu etiam protomartyr Stephanus in concione sua ad concilium dixit, ut in Actis Apostolorum refertur 9: Ezplelis annis quadraginta, apparuit illi in deserto montis Sina angelus in igne flammae rubi ; propterea inquit idem ad Iudaeos: Qui accepistis legem in dispositione angelorum ?8*, Quotiescumque ergo in Veteri Testamento legimus Deum alicui esse locutum, vel apparuisse, angelum intelligimus ex persona Dei loquentem et apparentem. At quia angeli, cum spiritus sint incorporei et immateriales, videri oculis corporeis non possunt, nec sensibilia verba sonare, corpora assumunt, in quibus et videri possint et loqui; ideo aliquando quidem in specie visi sunt ignis, frequentius 28, 13. 278) Io 1, 18. 279) Ex 33, 20. Vulg.: Non poleris videre faciem menm ; non enim videbit, etc. 280) Ct. 18, 1-2. 281) Ct. 3, 2. 282) Ibid. vr. 6. 283) 7, 30. et quidem figurata locutione, quia Deus figuram humanam non habet, spiritus cum sit. Vel Deum apparuisse per mintsterium angelorum, sicut apparuit etiam patriarchis et allis. Tunc angeli assumebant ÓÜformas visibiles, quibus videri et loqui possent in iis lacis, ubi erant 1i quibus appnarebant et loquebantur. Sic etiam dicl potest angelum apparuisse et locutum fuisse ad Cain; qui posten ah eo loco egressus est, ubi angelus sibi visus est, et habitavit prope paradisum, unde eius parentes electi fuerunt. tamen hominis. Ita saepissime in Sacra Scriptura apparuisse multis leguntur: Abrahae?5,, Loth?59 Tacob?*, Moysi?8$, Iosue?89, parentibus Samsonis Manue et uxori suae ?*?, Davidi??i, Danieli?9? et aliis multis?9; ceu etiam gladium in manu tenens in viae angulo Balaam visus est?9** Species autem et similitudines illae, in quibus angeli ex persona Dei apparent atque loquuntur, ubique non sunt, sed in loco determinato, in quo persona est cui apparent et loquuntur. His sic positis, cum Scriptura ait Cain egressum esse a facie Domini, intelligimus angelum Domini sibi visum esse in specie et similitudine corporea eique esse locutum omnes illos sermones, qui supra ad Cain habiti sunt, ex persona Dei; quibus expletis, egressus est Cain a facie illius similitudinis seu imaginis in qua assistens angelus ex persona Dei sermonem ad Cain habuerat. Unde egressus, scilicet ab eo loco determinato ubi sic angelus sibi visus et locutus fuerat, perrexit ad incolendum orieníalem plagam regionis Eden. Ex quo, inquit, terrae meae Deus maledixit ne mihi fructus suos afferat, optimam mihi ad habitandum et operandum regionem inquiram, ne tantas patiar calamitates et extremas miserias. At quomodo potis unquam fuit vir nequissimus, ín peccalis natus... lofus?95, imo et concepius, cum quo semper malitia crevit quoadusque in summum scelus excresceret, deliciosissimum locum illum incolendum adire, unde parentes eius ob peccatum propulsi fuere, in cuius custodiam coelestes spiritus Cherubim a Deo locati fuerant?9'? Nunquid angelos sua nequitia decipere potuit vel, ipsis aut incautis aut certe dormientibus, clam locum illum subintrare et, ipsis nescientibus, habitare? Sed certe absurda sunt haec non ferenda. Dicimus ergo Cain noneam incoluisse regionem, in qua deliciosissimus hortus ile voluptatum omnium refertissimus Dei manu plantatus et consitus fuerat: sed non longe ab illo loco, plagam orientalem prope locum illum habitasse. 9, 21-22; 10, 11; 12, 4. 293) Cf. 2 Rg 7, 4; 3 Rg 3, 5; 9, 2; 1 Par 17, 12; 2 Par 1, 7; Is 7, 10; 20, 2; Ier 1, 4-18; 11, 6; Ez 2, 1; 3, 1. 4. 10; Dn 8, 171 14, 32-35; Os 1, 2: 3, 1; Ion 1, 2; Zach 1,9; 2, 3. 294) Cf. Nm 22, 21-27. 295) Io 9, 34. Vr. 17 E regione itaque loci illius amoenissimi habitavit, nec longe a paradiso terrestri versatus est, quod sibi in maximam poenam vergebat. Cum enim avarissimus esset terrenarumque facultatum cupidissimus, et, e contra, maxima egestate et penuria premeretur et summa torqueretur pauperie, sciens locum illum, a quo non procul diversabatur, amoenissimum, deliciosissimum, fertilissimum optimisque fructibus uberrimum et onustissimum esse: non poterat non maxima poena et dolore affici prope eum locum esse et ad eius fructus capiendos accedere non valere. Ceu antiquae fabulae de Tantalo dicunt??', qui, cum ob crudele facinus, quo occisum filium decoxerat, a diis ad inferos detrusus et maxima tum fame tumssiti tortus perpetua, Eridani fluvii aquas e labris fugientes capere et pulcherrima ac suavissima poma eius imminentia capiti fugientia captare non valeret, ut eis potiretur: eo infelicior factus, quo felicitatis bona propius haberet; unde Tantalus, quasi *taeAávtatov, idest infelicissimus dictus est ; ita plane Cain. Ecce quomodo impiis etiam bona ipsa in poenam et damnum vergunt: sicut diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum ?*?, etiam mala ipsa. Dicitur autem in /erra Naid habitasse, quod duobus modis potest intelligi: primo quod habitaverit in terra vagus el profugus, ut supra dictum est ei, et ita Chaldaeus Paraphrastes interpretatur; vel quod habitaverit in ferra, quae Naid nomine dicitur, sicut Textus Graecus habere videtur. Sed forte regio illa, in qua habitavit, sic dicta est ab eventu, eo quod vagus el profugus ibi Cain habitaverit; "1j enim mobilitatem sonat. Cognovit autem Cain uxorem suam, quae concepit et peperil. Enoch; et aedificavit civitatem, vocavitque nomen eius ex nomine filii sui Enoch. Textus Hebraicus: E! cognovil Cain uxorem suam et concepil el peperit Chanoc ; et fuil aedificans civitalem, et vocavit nomen civilatis iuxta nomen filii sui Chanoc. Ita Chaldaeus Paraphrastes. Textus Graecus habet: Concipiens peperit, et vocavit civitatem in nomine filii sui Enoch. Verbotenus differunt, re autem discrimen nullum est. fhologiae, lib. 2, png. 140; 298) Ram 8, 28. Et hoc quoque summa poena illi erat, cum consideraret fertilitatem paradisi et suam maximam penuriam. In terra Naid dicitur Cain habitasse, vel quia sic vocabatur regio llla, vel quia iMic tremens et profugus habhitaverit. Cognorit autem Cain, etc. Opinantur Hebraci Evam in quolibet partu gemellos edidisse, marem et feminam, qui postea matrimonio iungebantur. Et hoc ad necessitatem propagationis generis humani, qua necessitate cessante, postea prohibitum fuit a fure tum divino tum humano. Communis Hebraeorum sententia fert??? Evam in conceptu quolibet gemellos concepisse et edidisse. Cain autem vir factus, mulierem secum genitam et natam sororio iure in uxorem delegit ac, ut Rabbinus Abrabanel hic inquit ??9?, cum se videret Cain destitutum ac solum relictum, omni hominum societate orbatum ob fratris necem, eo amplius quo eiectus essct a terra habitationis Adam patris sui, filios procreare curavit, ut eis sociaretur, genuitque Chanoc. Sed an singulis partubus geminos Eva ediderit, nihil refert, etsi nil distet a vero vel verisimili: potuit enim plures filios concepisse ac peperisse, quam Scriptura hucusque retulerit. Genuisse enim filios et filias Scriptura postmodum refert 3?! nulla tamen de filiarum singulari partu, vel ceterorum natorum praehabita ratione. Imo verisimillimum est plurimos Adae natos esse ex Eva filios cum adhuc Abel viveret; ipse enim vir erat naturalibus viribus viriumque facultatibus perfectus ad generandum: Eva vero ad gignendum annis singulis fecundissima. Hos autem duos filios ob successum Scriptura praememorat. Id certum esse debet, quod nonnisi sororem Cain accepit uxorem, ex qua Enoch genuit. Nec ex ea re culpandus est quoquo pacto Cain, ex eo quod non possit quis ad sororem suam iure accedere, cum scriptum sit: Omnis homo ad proximam sanguinis sui non accedel, ul revelel turpitudinem eius???, Necessitas enim coegit, ut humanum genus, quod in pauculis illis hominibus Adae germinibus aliquantulum erat linea recta protensum, ad latus quoque in multas propagines fieret cresceretque in immensum, quo iuxta praeceperat Dominus: Crescite et mulliplicamini el replete terram el subiicile eam **, Ob necessitatem hanc ergo licuit Cain eam mulierem, quae sibi sororio iure coniuncta erat, in uxorem ducere. Ea vero depereunte necessitate, coelesti iure praescriptum est?" ne qua primi aut secundi limitis coniugiorum necessitudo attingatur. Senatus vero consulto tertia quartaque limitum propinquitas tanquam incesta adimitur, inhibitumque est ne ad?" quartum usque parentum gradum ?* iure 3" possint connubia celebrari ; omnes enim ad eum usque limitem consanguinitatis vinculo sunt cp. De Ref. Matr., cf. Phil. Labbeus Sacrosancta Concilia, t. 1, part. 1, col. 201. obstricti, cum ab eodem stipite et originali principio naturali propagatione dimanent trahantque originem. At quam ob rem, quaeso, dicet quis, non possunt mutuo et arcto consanguinitatis foedere obstricti ad se invicem coniugari et matrimonia contrahere? Et quid proprie matrimonium est? Et an iure Cain nuptiae sacramentum censendae sint? Matrimonium quidem, ut a nominis etymo auspicemur, veluti matris munium, idest munus et officium dicitur, a matre potius, quam a patre nomen sortitum; non quia matres eo mulieres efficiuntur et ad hoc mulier nubere debet, ut fiat mater: id enim et viris commune est, ut patres fiant; sed ob id praecipue, quoniam etsi in coniugio princeps generationis auctor sit pater, in generatione tamen plurimum mulieris quam viri elucet munus et opus exquiritur. Longe enim officiosior circa prolem tum procreandam tum alendam et nutriendam mater prae patre conspicitur. Sibi nanque filius onerosus post conceptum dum parturit, longe dolorosior dum parit et in lucem edit, et laboriosus valde dum peperit est. Hinc est ergo quod, etsi coniugium commune amborum sit iugum, a muliere magis quam a viro nomen matrimonii accepit, quod eius munus mulieri magis incumbat. Sicut ex adverso exterior possessio atque substantia patrimonium potiori nomine dicitur, quoniam vir, magis quam mulier, succumbit laboribus ad ea bona acquirenda et ad thesaurizandum pro filiis. Est autem matrimonium legitimarum personarum viri atque mulieris legitima maritalisque societas et indissolubilis nexus, ex quo semetipsum alteri pari consensu debet ad prolem procreandam educandamque, ut par est. Quare duo sibi necessario ius matrimonii exquirit: ne sint nubentes illegitimi, et ut legitimus ac par consensus intersit; quorum si alterutrum desit, eius dirimit rationem. At vero connubium istud, quod diximus, tum naturae munus tum sacramentum est. Et quatenus quidem naturae munus et officium est, nil aliud est nisi maritale quoddam humanae societatis foedus; et istud quidem in universum hominum genus profusum est et infideles id contrahunt. Est autem verum et legitimum matrimonium si legitime, ut moris est, fiat: apud infideles enim naturae lex reperitur; est autem legitimum, quoniam nec divina lege, nec naturali interdictum est, nec Ecclesiae constitutione: non enim iudicat Ecclesia de his qui Matrimonium, secundum etymologiam, significat matris munus, quia licet generationis princeps sit pater, in prolc procreanda tamen mater officiosior conspicitur. E contra suhstantia familiaris patrimonium dicitur, quia pater, magis quam mater, laboribus succumbit ad ea bona acquirenda. Ad verum matrimonium duo requiruntur: nubentium [libertas abimpedimento ct consensus legitimus. Quatenus naturae officium, connubium infidelium verum matrimonium est, si contrahatur iuxta leges respectivae nationis; Joris sunt 3*3 : non autem ratum matrimonium illud, quia sacramentum non est et dissolvi potest. Si vero istud humanae societatis foedus inter virum et mulierem Iter chri. in Christo et Ecclesia legitime fiat, sacramentum est a Deo instituHindi tum. Hinc Apostolus ad Ephesios ait???, adducens illud GeneOrd Em seos Sacrae 3^: Propter hoc relinquet homo palrem el matrem suam el NES adhaerebil uxori suae ; el erunt duo in carne una : Sacramentum hoc magnum est, ego aulem dico, in Christo el in Ecclesia. Sacratissimae siquidem rei signum est, perpetui illius coniugii et indissolubilis unionis Christi ad Ecclesiam, cum Verbum, nostram assumens naturam, caro factum est3?, summa ei dilectione coniunctum. Istud etiam matrimonium et maxime requirit ad hoc, ut legitiUt matrimemum ratumque sit et indissolubile omnino, ut inter legitimas perpismicmiia sonas fiat, alioquin dirimitur eius ratio. Illegitimae autem personae M, "reru; Sunt vel maxime affines et consanguinei. Affines autem dicuntur üt fiat Ur quicumque propinquitatem contrahunt per carnalem copulam, in qua, personas n impedimento quoniam vir et mulier una fiunt caro, omnes mulieris consanguinci onc d affinitatem cum viro contrahunt: similiter et viri consanguinei cum U eimans — muliere. Affines connubia celebrare prohibuit Dominus in Lepilico ??, ne filius contraheret cum uxore patris, aut pater cum uxore filii, vel nepos cum uxore patrui. Senatus consulto tandem praescriptum 4 est ne infra quartum limitem nubant affines 33, Deinde vero illegitimi censentur consanguinei, qui ab eodem stipite No ER Sind traxere originem, tum hi qui in rectum protendunt genealogiae propagulneos infra. ginem vel ascendentem vel descendentem, tum hi qui in latum primae dud wdnk originis effundunt propaginem. Et in rectum quidem, vel ascendendo vel tum ful descendendo, nunquam licuit coniugari, ut filius matrem aut aviam vel proaviam aut ataviam ducat uxorem: vel filia patri vel avo aut proavo sive atavo nubat; nec similiter licuit unquam ut pater filiam aut neptem vel proneptem sive atneptem ducat uxorem: vel mater filium vel nepotem vel pronepotem aut demum atnepotem accipiat sibi virum; a ratione enim valde desistit, nec naiurae ius patitur ea connubia. Ad latus autem fratres sunt et fratrum filii, nepotes et pronepotes, sorores, sororum filiae, neptes et proneptes. Iure autem divino praescriptum est ne Írater uxorem ducat sororem; senatus vero consulto ad quartum usque limitem coniugium est interdictum. Sed ad id, quod supra quaesitum est, iam respondeamus, viso quid matrimonium sit, cur inter parentes et consanguineos contrahi matrimonium non possit, cum matrimonii bona consanguinitas non tollat vel dirimat. Certe si inter consanguineos connubia celebrarentur, amicitiae bonum, quod vel maxime homines decet, permagnum ferret dispendium. Inter eos enim, qui ab eodem dimanant originali stipite, cum sanguinis vinculo obstricti sint, consuevit vel maxime amicitiae amor vigere, qui ad alienos non facile fertur. Quare cum matrimonia secum affinitatem importent pariantque dilectionem, ad amicitiae et dilectionis adaugendam rationem, cum alienis potius quam propinquis sunt contrahenda ac, cum naturalis necessitudinis nexus ad quartum usque limitem arcte obstringatur et exinde incipiat?14 evanescere, hinc post quartum gradum libera promiscua connubia posse fieri statutum est, ad amicitiam veluti fugientem revocandam evanescentemque amorem restaurandum. At certe huius rei potissima ratio ea, ut puto, est, quoniam naturae quidam debetur honor ac reverentia una cum naturali quadam honestate; naturalis autem honestas naturae recto iure propriae carnis ac sanguinis ignominiam et turpitudinem refugit revelare, ceu in adhaesione viri ad mulierem fit. Hinc in Levilico, dum huiusce vitandae rei leges promulgantur, dicitur?!*; Ne repeles lurpiludinem ... el ignominiam ; hisque similia: Ne accedas ad proximam sanguinis tui, ul reveles turpitudinem eius ?!$, Et certe cum matrimonium honestatis vinculum sit pro publica iustitia, nullo modo in re turpissima servari poterit, a qua etiam bruta animalia refugere conspiciuntur. Cuius rei gemina in Aristotele exempla legimus ?": alterum cameli, qui, cum super coopertam matrem ascendisset, matre postmodum cognita, in eiusmodi rei inventorem insiliit et occidit; de equo alterum, qui, cum similiter super malrem ascendisset, discooperta matre, cum matrem agnovisset, inde aufugit et praecipitio se collisit. Naturalis itaque lex inter consanguineos coniugia esse illegitima dictat ob naturalem honeguinis sui non accedet, ut revelet, etc. 317) De Historia Animalium, lib. 9, cp. 47, t. 1, pag. 584. nd amicitiae bonum magis fovendum in humana societate ; et praecipue ob naturalem reverentiam erga proprium sanguinem, quae a brutis etiam sentitur. Ideo quo arctlor est nexus sanguinis, co magis repugnat inter consanguincos connubium; sed ne humana propago deperiret, ex divina concessione necesse fuit Adam filios fiüliasque suas mnritali conlugio tradere. Cain ergo sororem suam uxorem ducere debuit, licet hoc S. Scriptura ob honestatem subticeat. statem, ne propriae carnis et sanguinis turpitudo et ignominia reveletur. Haec ratio eo magis stringit ac viget, quo sanguinis et carnis nexus est strictior et cum, deficiente sanguinis vinculo et naturali amicitia evanescente, deficit et evanescit. Inde est [quod] primi gradus connubium horrendum omnino est et omni iure interdictum; secundi etiam gradus coelesti iure praescriptum est: in his enim naturae nexus stringit maxime magisque in primo, ideo illud execrandum magis, ideo nunquam permissum. Alterum autem primitus quidem ob necessitatem, quam supra diximus, permissum est; deinde divino iure prohibitum, cum nec naturalis ferat honestas aequa lance sororem et uxorem mariti, sororemque uxorem veluti contrectare. Tertii vero et quarti graduum connubia senatus consulto praescripta sunt, quoniam arcte adhuc in his sanguinis nexus stringit. Naturalis itaque honestas et honor, qui naturae debetur, in causa est ne iure inter consanguineos connubia ineantur. At cum humana series ordiretur et in prima adhuc esset propagine, in summo discrimine sita natura ipsa erat, ut sibi e duobus quam vellet, alterutram optionem eligeret: vel naturalem eam honestatem, quae in secundo gradu ab eodem stipite descendentium est, nonnihili dispendii pati: vel naturam totam summum subire dispendium et extremo interitu totam deperire. Nam etsi quingentos aut mille filios Adam ex Eva genuisset uxore, omnes tandem morituri proculdubio erant. Quod si filii sororibus non se coniuges tradidissent vel, si melius dicam, si Adam filios filiasque suas maritali coniugio [non tradidisset], etsi fratres ac sorores omnes essent, plane una cum eis universa deperiisset humana propago insimulque natura. Sed e duobus malis natura minus, Deo aspirante, delegit et naturae potius, quam honestati illi pro eo tempore consulere maluit; neque enim ut naturam dirimeret penitusque destrueret virtus primo condita est, quin potius ut incolumen salvamque, omni bono refertam servaret. Ita ergo Cain sorori suae maritali coniugio copulatus est. At Scriptura semper honestissima, ne quid turpe nobis proponeret, quod non satis honestum suapte natura videri posset, nonnisi quod suapte natura iustum honestumque est prae oculis ponit. Non enim ait adhaesisse Cain sorori suae, aut sororem duxisse coniugem; sed uxorem suam cognovisse, quod uxor eius soror ipsius fuerit cautissime subticet, ne quod tunc necessitate factum est, existimaremus nunc quoque ad voluptatem id perpetrari legitime et absque culpa posse. , Demum cum Sacer Textus dicat cognovisse Cain uxorem suam, puto non absque sacramento Cain nuptias celebrasse, ut coniugium illud non solum naturae munus, sed et sacramentum matrimonii fuerit 338, Libera enim et honesta voce coniugem suam sibi copulatam Scriptura uxorem praedicat; unde ut existimem ducor quod Adam primoris partus filios cernens adultos, nuptias eis celebrarit et coniugarit filio filiam suam, ut par erat, ratio recta dictabat et forte etiam Deus vel iusserat vel instruxerat. Crediderim tamen primum hoc celebratum esse connubium antequam Cain horrendum et execrandum illud facinus perpetrarit. Quis enim possit duci unquam ut credat post tantum peractum scelus et nefarium facinus voluisse vel potuisse Adam tam nequissimo filio filiam suam coniugem tradere ad procreandam prolem, qui fratrem adultum ac virum factum tam nequiter sua dextra crudeli morte necaverat? Ante ergo coniugium hoc contractum est, etsi Scriptura ordinis serie textuque sermonis postmodum referat, Cain generationem texere aggressura. Primo autem filio, quem sibi uxor genuit, Enoch nomen imposuit, idestinstructus, institutus, vel dedicatus, forte quia eum suas artes instruxerat et terrenis cultibus dedicarat; non enim nisi terrenis exercitiis et artibus mechanicis incumbebat. Unde sequitur: Et aedificavit ei civitalem, vocavilque nomen eius ex nomine filii sui Enoch. Sanctissimi illi Patres, qui fide placuerunt Deo, repromissiones quidem expectantes nec accipientes, sed a longe aspicientes et salutantes, earum tamen spe, spiritu ad eas anhelantes et coelestibus civibus consociari cupientes, nunquam terreas civitates extruxere; sed in terra veluti aliena morabantur; in casulis et tentoriis habitando, confitebantur quia peregrini et hospites sunt super terram, significantes patriam se inquirere melioremque appetere, idest coelestem; expectabant fundamenta habentem civitatem, cuius arlifex el conEt hoc verum matrimonium fuit, et putatur etiam sacramentum fuisse. Probabiliter Cain coniugium contraxit ante fratricidium, licet Scriptura ordinis scric postmodum referat. Et acdificavit ci civitatem, ctc. Snuncti Patres in tentoriis hnbilant, coclestem civitatem expcectantes ; Caln autem terrenam civitatem extrucre coepit civisque terrenus esse voluit, relinquens culturam terrae propter maledictionem. Vrr. 18-19 Porro Enoc genuit lrad, etc. Varlae lectiones, ex diversa pronuntiatione eiusdem lítterae et ex confusione unius litterae cum alia. dilor est Deus; Deus enim illis civitatem paravit et ideo non confunditur vocari Deus eorum ?!?, At Cain, suorum scelerum et facinorum, merita damnatione mulctatus, coelestem illam civitatem nunquam ingressurus aeterna felicitate donandus, nec aeternorum bonorum quoquo modo particeps futurus, terram vilissimam in suam delegit hereditatem, et superna civitate civibusque coelestibus nihili pensis, terrenam civitatem extruxit civisque terrenus voluit haberi. Et quoniam non ad Dei honorem et gloriam nec ad Dei cultum neque in Dei nomine civitatem illam aedificavit, ideo non divini alicuius nominis vel divinarum rerum imposuit nomenclaturam; sed nomen eius ex nomine filii sui vocavit, quoniam non pro Deo, sed pro filio eam extruxerat. Inquit Rabbinus Abrabanel?'? quod Cain opus terrae culturae reliquit propter maledictionem et aedificatoriae artis opus accepit. Inquit autem Textus Hebraicus, quod fuit aedificans : forte quia ob mobilitatem suam non poterat continuo extructionem eius prosequi, sed vagus el profugus semper existens, ibat et revertebatur aedificans, et interruptum opus erat. Porro Enoch genuil Irad, el Irad genuit Maviael, el Maviael genuit Mathusael, e. Mathusael genuit Lamech. Qui accepit duas uxores : nomen uni Ada el nomen alteri Sella. Textus Hebraicus: Ef natus esl ipsi Chanoc Hirad, el Hirad genuil Mahuiael, el. Mahuiael genuit Mathusael, el Malhusael genuil Lamech. El accepit sibi Lamech duas uxores : nomen uni Hada el nomen secundae Tsilla. Graeca Editio nimium variat in nominibus: habet enim: Natus est autem Enoch Gaidad, el Gaidad genuit Maleleel, et Maleleel genuit Mathusala. Ratio autem diversitatis ea est, quae ex litterarum hebraearum symbolo et diversa pronuntiatione dimanant. Filius Enoch: '7*y hebraice dicitur, ubi prima littera est y *?!, quae aspiratio densissima est, nec scriptura, sed viva tantum voce exprimi potest. Formatur autem narium adminiculo in extrema gutturis parte et ad sonum nostri & , gutture imo pronuntiati, accedit. Est enim littera corvina aut columbina, nec potest commodius designari quam per £ Vrr. 20-22 strangulatum, nonnihil ad pronuntiationem obscuri n accedens. Hinc ea littera, quoniam aspiratio densissima est, interdum per h expressa est, ut: hebraeus, ubi hebraice est y ; aliquando per £, ut: Gomorrha, Segor, etc.; nonnunquam per n obscurum, more antiquo, ut: NJ yw|n,.hosan na. Aliqui tandem litteram mutam putant, ut vix quicquam auribus exhibeat praeter eam, qua movetur, vocalem. lfinc noster Interpres Irad vertit, ac si muta omnino ea littera esset; Graeci vero per 1 eam expresserunt, vertentes Gidad ; sed in secunda littera similitudine ac symbolo litterarum decepti sunt pro "j, *] accipientes, quoniam eae litterae simillimae sunt; hinc dixere Gidad, pro Girad. In eo autem quod dicunt: Gaidad genuit Malaleel : non recte nomen illud expressere. In hebraeo enim est: 5xs"n25. Machuiael ; similiter Mathusala, in hebraeo 5NvTIO. idest Mathusael est. Solent nos Hebraei plurimum irridere in pronuntiatione quorundam nominum, maxime in aspirationibus et quibusdam litteris imo gutture proferendis; defectus tamen hic aliquando ex litterarum penuria [oritur], quia nos unam tantum aspirationem h habemus, Hebraei autem tres: N, 3, n: et y litteram ipsi habent, cui neque nos neque Graeci respondentem habent; deinde duplex s : (2?? et V: nos autem et Graeci unum tantum; et duplex z: 1 et M : nos vero unum; ex quo evenit quod neque nos neque Graeci possumus adamussim eorum nomina pronuntiare et nostris litteris sonare. Nonnunquam vero interpretum defectu et errore id accidit. Ista autem Cain genealogia ob id, ut multorum tum ex nostratibus?* tum ex Hebraeis ??* fert sententia, texitur, ut ad Lamech usque deveniatur, qui, ex eo quod ipsemet confessus est??», putatur occidisse Cain. Quales autem ex Cain viri descendentes fuerint, quorum non habentur gesta, ex ipsis nominibus eorum cuilibet licebit advertere. ] Genuitque Ada Iabel, qui fuit pater habitantium in tentoriis atque pastorum. Et nomen Íratris eius Iubal: ipse fuit pater canenlium cithara el organo. Sella quoque genuit Thubalcain, qui fuit malleator el faber in cuncta opera aeris et ferri. Soror vero Thubalcain Noema. Alph. Tostatus op. cit. f. 28*. 33». 324) Cf. Abrabanel op. cit. f. 37*; et not. 227. 231 huius cp. pag. 390. 325) Cf. Gn 4, 33. Mathusael qenuit Lamech, etc. Genealogia Cain texilur ut ad Lamech deveniatur, qui Cain occidisse creditur. Textus Hebraicus: Et genuit Hada Iabal, qui fuit pater inhabilantis tabernaculum el peculii. Et nomen [fratris eius Iubal: ipse fuit paler omnis apprehendentis cylharam et organum. El Tsilla etiam ipsa genuit Thubal-Cain, qui expoliebat omne opus aeris el ferri, sive qui exacuebal omnem artificem aeris el ferri. Et soror Thubal-Cain Nahamah. Chaldaeus Interpres habet: El genuit Hada Iabal : ipse fuit princeps habilantium tabernacula et dominorum iumenti. Et nomen fralris eius Iubal: ipse fuit princeps ludentium super os nabli el scientium canticum cytharae el fistulae. El Tsilla eliam ipsa genuil Thubal-Cain, principem omnium scientium opus aeris et ferri, etc. Textus vero Graecus habet: E! peperit Ada Iobel: hic [uit pater habilanlium in tenloriis pastorum. Et nomen fratri suo Iubal: hic fuit qui ostendit psallerium el cytharam. Sella autem peperit el ipsa Thobel ; el fuit mallealor faber aeris el ferri. Quam recte superius Cain ipsum Dominus maledixit! Ea enim Genuitque Ada. maledictio non solum poenae inflictio fuit, sed et futurorum praedictio, Maemes Quia ab eo et tota posteritate sua nil bonum, sanctum nihil, aut quod Cain nedum divinam et coelestem saperet sapientiam, emanavit; sed tantum terpoenae infli- " ctio fuit, ve- Tena opera, a Deo et divinis humanam mentem et cor abstrahentia; Med a opera vana, quae nonnisi terrenam, carnalem et vanam sapientiam mts redolent; opera prava atque iniqua, omnia facinora crudelia, nefaria "I scelera obscenaque ac turpissima quaeque vitia atque peccata. Ecce J enim ipse civitatem primo extruxit ostendens toto animo ad terrena hiare, toto desiderio 9$ ad corruptibilia ferri, coelestia atque aeterna nihili penitus pendere, velle se in terris firmam, permanentem et aeternam civitatem habere nec futuram quoquo modo inquirere ??'; sed nec peregrinari a Domino ?*? in terra, sed terrae civem [esse] a coelo toto exulem, eo nunquam recipiendum. Paternae mentis et affectuum nihilominus imitatores operumOmnes autem. que factores subsecuti sunt filii Enoch, Irad, Maviael, Mathusael, Lamech supe- 5 TE . 3 " ravit pervers. Làmech et ab eis geniti: miseranda natio, gens peccatrix, populus tareetliidin^, gravi iniquitate, semen nequam, filii scelerati???. Quos omnes mentis perversitate, affectionum pravitate, operum iniquitate, scelerum Is 1, 4. s enormitate et inexplebilis libidinis turpissima obscenitate Lamech superavit et longe lateque excessit, Etenim ut impudentius eluxuriaretur et magis ac magis veneris voluptatibus foedissima lascivie ac luxurie debaccharetur, duas accepit uxores primusque bigamiam introduxit3?3*?, contra tum naturae instituta tum Dei. Haec enim matrimonii tum a Deo tum a natura lex promulgata erat: Relinquet homo patrem et matrem suam et adhaerebit uxori suae el erunt duo in carne una ; et hoc Sacramentum magnum esl in Christo el in Ecclesia. Christus enim unicus sponsus est et Ecclesia unica eius sponsa; nec Christus unquam sponsam aliam, nec Ecclesia sponsum alium novit. Repugnat itaque bigamia, quae biiuge connubium est vel cum duabus uxoribus vel cum corrupta et ab alio cognita contractum 33!, unicae huic coniunctioni Christi et Ecclesiae. Unde merito a sacris Ordinibus praecluduntur et coercentur bigami, sacri senatus consulto, tanquam irregulares 3?, ne Christi personam gerentes et in Ecclesia repraesentantes veluti Christi vicarii, Christo aliquid repugnans et adversum habeant in Christi ad Ecclesiam comparatione, symbolo et analogia. Lamech itaque, ut libidinaretur et obscenae voluptati ac veneri plus aequo ac propensius indulgeret, biiugio se tradidit duasque primus accepit uxores. Et ex prima quidem duos sibi genuit filios, quorum alter dictus est label, qui fuit pater habitantium in tentoriis alque paslorum, idest primus scenofactoriam artem adinvenit ad tentoria texenda domosque portatiles faciendas, cuiusmodi sunt militum et paStorum; primus etiam pecuariam docuit artem, unde pastorum quoque paler dicitur. Moris est Linguae Sanctae inventorem cuiuspiam rei principemque auctorem, paírem?? appellare. Hic itaque, ut Hebraei ferunt ?*^, peculii artem sibi delegit eamque iuxta animalium naturam docuit pastores, oves a capris dividere et haedos ab agnis singulosque eorum greges seorsum aggregare. Aiunt etiam 95 Iabel dictum eamque accepisse nomenclaturam Abel similem, quoniam Abel artem peeuariam delegit et docuit. dens, unam costam divisit in duas ». Epist. 79, (P. L. 22, 732). 331) Ms.: Est repetitur. qui etiam bigamiam primus (Íintroduxit. Bigamia a lege naturae, Dei et Ecclesine reprobatur. label pater pastorum dicitur, quia primus docuit artem pastoritiam; mos cest enim Sncrae Scripturae patrem vocare nlicuius artis inventorem. Iubal inventor musicae. Tubalcain longe nequior omnibus filiis l.amech fuit, qui artem excogltavlt nd arma fabricanda. Noema, eius soror, inventrix fuit luxus vestium et melodiarum. Vrr. 23-24 Alter vero filius Lamech ex prima uxore lubal dictus est, qui fuit pater canentium cithara et organo, idest inventor fuit musicae et citharam et organum sive psalterium aut quaevis alia musica instrumenta excogitavit, quae ad vanitatem, delicias et voluptates plurimum conferunt, atque huiuscemodi sonis ac melodiis qui terrena sapiunt homines animales maxime delectantur. Unde B. Iob, de impiis prospere agentibus, ait 99: Tenent tympanum et citharam et gaudent ad sonitum organi ; ducunt in bonis dies suos, et in puncto ad inferna descendunt. Filius autem, quem ex secunda uxore habuit, his longe nequior fuit; fuit enim malleator et faber in cuncía opera aeris el ferri, idest fabrilem artem excogitavit, mineralia sub terra invenit et effodit, ferrum et aes operatus est aliosque operari docuit, ad arma ceteraque instrumenta bellica efficienda, quibus immanis crudelitas ad violentiam, rapinam et homicidia explenda exercetur. Imitari voluit ac longe immanius perficere opera tetritavi sui Cain, qui fratrem suum occidit: ad occisiones enim et homicidia ferrea arma adinvenit; ea propter, ut puto, eius nomen habet, cuius imitatus est opus. Sororem quoque huius Scriptura commemorat, quae Noema dicebatur. Hanc aiunt?" lanificii artem adinvenisse ad ornatiores habitus vestesque nobiliores ac pretiosiores contexendas. Rabbinus Abrabanel hanc adinvenisse carmina vocumque melodias et concentus in canticis et psalmis inquit?3, et propterea eo nomine dici: r3:23y3, [quod] delectationem, iucunditatem et suavitatem quandam sonat; et propterea hic commemoratam, quoniam supra de fratre suo ex patre, qui instrumenta musica adinvenit, mentio habita est. Habent Hebraei in Bereshit Rabba, ut idem Rabbinus refert ?, hane fuisse uxorem Noe; ipse autem tenet fuisse quidem mulierem iustam et Noe uxorem: at non eam ex qua nati sunt Noe filii, sed aliam; ipsa autem ante diluvium mortua sit. Dixitque Lamech uxoribus suis Adae el Sellae: Audite vocem meam, uxores Lamech ; ausculíate sermonem meum ; quoniam occidi virum in pulnus meum et adolescenlem **9 in livorem meum : septuplum ultio dabitur de Cain; de Lamech vero septuagies septies. Textus Hebraicus: Et dizit Lamech uxoribus suis Hadae el Tsillae : Audite vocem meam, uxores Lamech ; auscultate eloquium meum ; si occidi pirum in vulnus meum el adolescentem in livorem meum: quoniam septuplum vindicabitur Cain; et Lamech septuagies seplies. Textus Chaldaicus: Non virum occidi, quod propter eum ego congregem peccata ad mortem ; nec eliam adolescentem interfeci, quod propler eum consumatur semen meum ; ad seplem generationes suspensus, vel dilatus est Cain ; annon Lamech, filius eius, septem et septuaginta ? Textus Graecus cum nostro concordat: Quoniam virum occidi in vulnus mihi et adolescentulum in livorem mihi ; quia septies iudicatum est ex Cain ; ex Lamech autem septuagies septies. Locus iste tum ab Hebraeis tum a nostratibus diversas et longe a se distantes habet expositiones. Refert Iosephus De Anltiquitatibus?", quod iste Lamech vir fuit venator, qui arcu et pharetra silvestres feras venabatur pro vestium conficiendarum pellibus; cumque iam senesceret ac perspicacior eum visus ob veneris intemperiem et senescentem naturam deficeret, adolescentulum secum ad venationem adhibuit, qui ducatum ei praestaret, dirigeret gressus et silvestria animalia longius visa monstraret; ipse enim iam caecutire inceperat. Accidit autem die quadam, cum ad venandum egressus esset, ut adolescentulus eum dirigens, Cain in densa spelunca sub fructetis latentem a longe videret; in specus enim densos atque nemorosa latebrosaque antra agebatur ob metum. Quem feram esse suspicatus, ad Lamech ait ut contra se sagittam dirigeret; quae directa et ad certum locum recta tendens, Cain percussit et interfecit. Quod percipiens Lamech, vehementer dolens quoniam Dominus multas clades eminatus interminatusque fuerat ne quis Cain interficeret, nimio irae furore succensus, arcu, quem manu tenebat, adolescentis caput percussit percussumque interfecit. fecto, eliam S. Hicronymus suffragari videtur, qui nit: «Lamech... septimus ab Adam, non sponíe, ut ín quodam hebraeo volumine scribitur, inferlecit Cain». Epist. 36, (P. L. 22, 454). In De Antiquitatibus Iosephi Flavil vero nnrratiunculam hanc non invenimus. Invenitur etiam haec Hebraeorum traditio citata a Saliano Annalium Eccles. Epitome, png. 51; Io. B. Du LHlamel Biblia Sacra, Genesís, h. 1.; Alph. Niccolai op. cit. t. 3, Lez. 35, pag. 195-196. Dixitque Lamech uxoribus suis, etc. Nnrratiuncula n losepho Hebrneo tradita, Hunc adolescentem Hebraeorum nonnulli Thubalcain filium fuisse ferunt 32, et ob id magis uxores eius factum exhorrescebant. Horrendum id facinus cum audissent uxores eius, ab eius se concubitu subtraxere, ne et ipsae una cum eo miserandis cladibus Dei lata sententia afficerentur neve simul cum eo deplorandas luerent poenas. Quod non aequo animo ferens Lamech, eas adhortabatur ut secum redirent, nec multo post futuram poenam pertimescerent, ad easque factum suum excusans, ait: Occidi quidem virum in vulnere meo, non data opera eum insidiatus, nec volens id feci, sed nolens nesciensque percussi; et adolescentulum in livorem meum ob vehementem dolorem praecedentis mortis interfeci, non ex animi malitia aut odio, sed mox ira ex vehementi dolore succensus ; Cain autem fratrem suum, data opera insidians, ex odio et malitia interfecit. Quare si tandiu in eius gravissimae culpae poenam mors ad septimam usque generationem dilata est: multo longius poena in facinoris mei ultionem differetur; quod si ipse septima generatione punitus est, ego ad septuagies septimam non puniar. Ne ergo poenam hanc tanto post tempore futuram pertimescatis. Hanc expositionem multi tum Hebraeorum tum nostratum ?4 ono sequuntur; at certe multa extra litteram supponit. innititur. Nos itaque aliter exponendam duximus. Est autem in Littera Forte Lamech. una dictio: *5, quae inter pleraque alia significata haec quoque non nffirmativi : : : . "n sed emphatxe habet: quoniam, si et quando. Iuxta primum significatum locutus est, tt habet. Vulgata Editio. Potest tamen et in reliquis accipi, elus verborum sensus sit se. ut valeat si, vel quando: ut sit is litterae contextus: Audite non occidisse : Cain, vocem meam, uxores Lamech; auscullate sermonem meum. Si, vel quando occidi virum in vulnere meo, etc. Certe vox ista geminata emphasim quandam secum afferre et applausus ac laetitiae esse videtur pro magni alicuius boni expectatione ac ad depressos animos exhilarandos movendosque ad magnam gaudii spem, exultationis et futurae 1. 29^; Aptowitzer op. cit. pag. 59-68. 159-162. 843) Cf. S. Hieronymus Epist. 36, (P. L. 22, 454-455); Alcuinus Interrogal. et Respons. in Gen., ibid 100, 526; Rnbanus Mnurus Comment. in Gen., lib. 2, cp. 2, ibid. 107, 509; Strabus Glossa Ord. in Gen., ibid. 1183, 101; Angcelomus Comment. in Gen., ibid. 115, 132; Remigius Comment. in .Gen., ibid. 131, 72; Nic. Lyranus op. cit. f. 46*; Alph. Tostatus op. cit. f. 29^. felicitatis: Audite, ait, vocem meam uxores meae: meum auribus sermonem percipite, nec animo paveatis, aut exterreamini miserandae alicuius cladis, aut deplorandae calamitatis timore. Quando enim ego virum interfeci in vulnere meo, aut quando adolescentem aliquem in livore meo perdidi, sicut Cain fecit, qui fratrem suum occidit, aetate quidem adolescentem, sed perfecta integerrimaque virtute virum? Quod si Cain quidem, qui ex livore et ira fratrem suum suo vulnere interfecit, tanto vixit tempore et ad septimam usque generationem filios vidit morte impunitus: annon multo magis Lamech, qui mala haec non perpetravit, ad septuagies usque septimam generationem semen suum longaevum videbit? Idest: annon multo plus tempore vivam ego et multo plures videbo filios filiorumque generationes, multo longiorem genealogiam texentes? Gaudendum igitur vobis est, uxores meae, et magis magisque exultandum, nedum quia filios quidem genuistis natura, ingenio, arte scientiaque ingenuos, praestantissimos ac prudentissimos: sed quia multo plures habebitis; unde beatas vos dicent omnes generationes! 3« Huic nostrae expositioni nedum nihilex Hebraica Littera repugnat, verum etiam Chaldaica Paraphrasis mirum in modum favet. At vero si simpliciter, ut in nostra E ditione iacet, velimus textum hunc exponere, ita dicemus: Ne exterreamini, uxores meae, nec me exhorreatis quoniam occidi virum in vulnere meo el adolescentem in livore meo ; non vos horror facinoris a meo coniugio subtrahat; ecce enim et Cain fratrem occidit, Quod si Cain septuplum vindicabitur, idest quicumque Cain occiderit multas poenas exolvet, clades enim multas interminatus est Deus si quis Cain occiderit, multo plures poenas dabit luetque calamitates quisquis ausus fuerit me occidere. Quoniam ego non data opera, non ex certa malitia, non ex insidiis, ut fecit Cain, virum occidi: sed simpliciter in vulnere meo, et adolescentem in livore meo ex ira statim exurgente. Casus fuit is purus ac simplex, non praecogitatus aut praemeditatus. Si ergo timet quisquis Cain interficere tam nequam virum, ob interminatas tam multas poenas; multo magis me occidere extimescent, quoniam maiores poenas exolvent. Hoc est quod ait: Sepluplum ullio dabitur de Cain, Sed securas facere voluisse uxores suas, ne aliquam cladem aut calamitatem pertimescerent. Vel s] affrmative locutus est, sic fecit ut excusaret facinus suum, ne uxores ab elus consortio se subtraherent. Vr. 25 Cognorit quoque adhnc Adam, etc. Interpretatio hulus loci iuxta aliquos Hebraeos. idest occidens Cain multas luet poenas; de Lamech vero septuagies septies, idest multo plures et maiores poenas dabit Lamech interficiens. Cognovit quoque adhuc Adam uxorem suam, el peperit filium, vocavitque nomen eius Seth dicens : Posuit mihi Dominus ** semen aliud pro Abel, quem occidit Cain. Textus Hebraicus: Ef cognovi! Adam adhuc uxorem suam, el ipsa peperit filium, el vocavit nomen eius Selh : quoniam posuit mihi Deus semen aliud pro Abel, quoniam occidit eum Cain. Textus Chaldaicus: Quia dedil mihi Dominus [ilium alium. Textus Graecus: Quia suscitavil. mihi Dominus semen aliud, Postquam Scriptura Divina genealogiam Cain texuit et ad Lamech usque perduxit, quoniam ex professo nonnisi Christi genealogiam texere intendit, qui ab Adam secundum carnem descendit, ceu Beatus Lucas in suo Evangelio **5 Christi genealogiae contextum edisserens, ordine praepostero a Christo ad Adam usque pervenit, ad Adam et uxorem suam iterum redit, dicens: Cognorit autem Adam adhuc uxorem suam. Nonnulli ex Hebraeis huius contextus litterae hanc reddunt rationem, dicentes *" quod, cum uxores Lamech se ab eius concubitu subtraxissent propter facinoris eius. horrorem, ipse conveniri eas fecerit coram Adam, qui iudex tunc temporis erat. Cumque iussisset Adam ut ad Lamech uxores redirent, responderunt illae: et cur tu ad uxorem tuam non redis, a qua iam multis temporibus a morte Abel te subtraxisti? Quapropter Adam, ne sui exemplo humanae propagini excrescendae ac multiplicandae impedimentum afferret, ad uxorem suam rediit, eamque iterum cognoscens, Seth filium genuit. Causam autem ob quam Adam ab uxoris commercio se subtraxerat, esse aiunt ** quoniam propter eam e paradiso voluptatis eiectus est et in hunc miseriarum locum deiectus; et quoniam lignum illud, quod sibi mulier ad comedendum dederat, concupiscentiam malam coitusque libidinem in eius membra immiserat 349, op. cit. f. 7*; Nic. Lyranus op. cit. f. 47*; Alph. Tostatus op. cit. f. 29*. 348) Ct. Aptowitzer op. cit. pag. 68. 162-163. 348*) Cf. supra, cp. 3, pag. 270 ct not. 56. Nos vero huius contextus aliam dicimus esse rationem. Iam enim Adam, Deo revelante, cognoverat Dei Verbum venturum esse in carne, ut lapsum hominem e peccato sublevaret eumque a diaboli potestate tyrannica redimeret atque salvaret. Cum cognovisset autem, Dei spiritu afflatus, universam Cain generationem atque propaginem penitus toto coelo delendam non multo post tempore diluvii aquis, priusquam Messias salvator veniret, novit quod non erat ex eius posteritate nasciturus. Neque enim decebat ut semen illud sanctissimum, in quo benedicendae erant omnes generationes 4? gentesque omnes, a pessima illa maledictaque radice Cain germinaret; maledictus enim ob id vel maxime fuit quoniam germen ullum fidele, sanctum aut iustum ex eius radice germinandum aliquando foret. Iccirco novae generationi, ex qua Christus secundum carnem nasceretur, operam dare proposuit et ad uxorem suam iterum adhaerere. Erat autem centum triginta annorum *3? cum generationi huic novae operam dedit; unde elucet non potuisse id post enarratum illud Lamech facinus factum esse, etsi contextu sermonis postmodum ponatur. Non enim intra eius temporis limites septem Cain generationes claudi potuere, praesertim cum eo temporis non praemature admodum, ut nunc fit, homines connubia ducerent filiosque procrearent; eo item maxime quod Lamech ab ipsis Hebraeis caligantis oculi ac senescentis aetatis fuisse dicatur. Quomodo ergo intra centum triginta annorum terminos septem hominum generationes in rectum protensas potuit transcurrisse, et Lamech, qui in septima est, caecutiens ac senescens esse? Sacra itaque Scriptura Cain generationes dedignata [est] ulterius prosequi, cum ab eo veluti ab iniquitatis fonte omnisque peccati radice nonnisi iniqui et scelesti homines emanarent; propter quod delenda toto penitus genere erat maledicta illa propago. Vidit itaque Moyses eius generationis malitiam paulatim excrescere, quasi malum humorem per totum corpus defluentem; sistit malitiae impetum et sequentes generationes ex Cain propagine nec memoria quidem dignatur. Sed exarare nobis volens quomodo Deus Adam et Evam consolatus fuerit eorumque dolorem demulserit, in quem illos iniecerat fratricida dextra contra Abel armata, et e mundi generationum caAdam certe scíens Dei Verbum 1n carne venturum et generationem perversam Cain diluvio delendam esse, novae generationl operam dare proposuit, ex qua Christus nasceretur. Vocapitque nomen eius Seth, etc. Seth natus est antequam Cain occideretur, licet a Scriptura eius nativitas postea referatur. S. Scriptura ultra non prosequitur enarrando genealogiam Cain, ob eius perversitatem, scd nd Adam revertitur, ut genealogiam Christi edisserat. Posuit. mihi Deus semen aliud, etc. Ex novae prolis natali maxima laetitia perfunditur Eva, quae ob crudelissimam necem Abel maximum dolorem experta fuerat. talogo Cain propagine expuncta, genealogiam electam ac permansuram seriose disserere, ad naturae humanae protoplastos primosque progenitores redit, ut Christiferae genealogiae contextum, quem primo intendit, exordiri incipiat. Ait ergo: Cognovit quoque adhuc Adam uxorem suam, ob causam quam diximus, et peperit filium, qui sanctus ac iustus futurus erat, cuius esset eligenda a Deo progenies, a quo genus emanaret electum, sacerdotale regnum sacerdotiumque regale: gens sancla, populus acquisitionis 39! : ex quo demum nasceretur HRedemptor ac Salvator mundi Iesus Christus, in quo benedicendae erant cunctae gentes terrae. Exultat igitur pia mater Eva novae prolis natali et tanti filii exhilarata partu; tota laetabunda gaudii vocem exultationisque cmittit laudum et gratiarum plenam: Posuit mihi Deus semen aliud pro Abel, quem occidit Cain. Quantos dolores, quantas animi perturbationes, quantosque cordi cruciatus piam matrem Evam sensisse putamus ob filii mortem! Quam gravis tristitia ac moeror eius mentem animumque oppresserat, obrepserat ac veluti gravissimo somno sopierat? Valde enim et ultra quam credi potest diligebat eum; natu enim minores cariores sunt matribus. Et eo magis sibi carissimus erat, quoniam natura quidem erat spectabilis, decorus forma, ornatus moribus, gravis atque modestus, simplex et humilis, innocens et honestus atque pudicus: ita ut nil unquam vitiosum in puero cerneret et ab ineunte aetate nihil nisi virtuosum videret et cogitare et loqui et operari. Cernens ergo pia ac dulcissima mater in filio naturam undequaque spectabilem, corporis puleritudinem, venustatem aspectus, eloquii suavitatem, elegantiam morum, conversationis affabilitatem, puri animi prudentem simplicitatem, vitae innocentiam et sanctitatem, non poterat non vehementissime eum diligere, non summo in eum amore ferri. Quando ergo talem ac tantum filium crudeli morte sensit necatum: quando acerbum et crudele illud occisi filii spectaculum horrendum ac primum funestae mortis primo vidit: cum, inquam, filii dilectissimi corpus exanime, cruentatum, vulneribus undequaque apertum, laceratum ac laniatum vidit; quis existimet quam vehemens eam dolor invasit, quam acutus gladius eius animam pertransivit 352, quam crudelis et acerbus mucro materna viscera transfodit, quam miserandam ac dolentem vocem emisit? Heu me, fili mi, fili mi, Abel! Abel, fili mi! Quis te, fili mi 353, occidit? quis te vulneribus istis affecit? quis te interemit, spes vitae meae? quis te ita confregit, baculus senectutis meae395:? quis te perdidit, lumen oculorum meorum? quis te tam crudeliter vita privavit, solatium vitae meae ?55? Heu me, fili mi! Quis mihi det ut tecum moriar? quis mihi det ut in infernum descendam et videam te filium meum dilectissimum, fili mi, fili mi, Abel, fili mi? Quaenam fera pessima corpus tuum ita laceravit 355? quaenam cruenta atroxque bestia ita carnes tuas discerpsit ? Heu me infelicem mulierem! heu me miserandam et deplorandam matrem, quae prima funestae mortis in filio dilectissimo perspexit triumphum, quae tam lugubre funus ob oculos habeo, quae tam miserandum spectaculum cerno! Eva dicta sum viventium mater 35: et ecce prima filium mortuum video morte tam crudeli necatum ! Moerebam prius, lugebam luctu gravissimo ob transgressionem meam, ob quam alias praeter clades miserandasque calamitates, mortis etiam in me sententia lata fuit. At mortis quidem speciem nondum noveram, nondum videram. Nunc autem, heu, fili mi, quantus mihi luctus, quanta lugendi adaucta est ratio! En me miseram! primam mortis speciem introductam cerno in vitam: mortem violentam, immanem et crudelissimam: mortem a filio flagitiosissimo perpetratam in fratrem eodem patre eademque matre natum: qui nihil nocuerat, nulli unquam malum intulerat: in te filium meum dilectissimum, in te, lumen oculorum meorum, in te, solatium vitae meae, in te, spes salutis meae. Heu me, fili mi, fili mi, Abel! Abel, fili mi! O miserandam matrem! o sortem deplorandam tot amaritudinibus plenam! Quis me, fili mi, consolabitur? imo quis me unquam poterit consolari? Renuel consolari anima mea?53$, nunquam consolationem recipiam, te filium meum semper lugebo, lacrimae erunt panis meus die ac nocte 359, potus meus sine mensura, quousque respicial Deus afflictionem meam ?9? et ipse me consoletur! Ita multis temporibus pia mater filium suum lugebat; usquequo 37, 34. 357) Cf. ibid. 3, 20. 358) Ps 76, 3. Vulg.: Renuit, etc. 359) Cf. Ps 4l, 4. 360) 2 Hg 16, 12. Vuly.: Respiciat Dominus, etc. Prae gaudio nativitatis hujus fili, eum Seth vocat, tanquam a Deo positum loco Abel. Vr. 26 Iste coepit inrocare, etc. Opinantur Hehraei diebus Enos coepisse homines idola coiere. At opinio haec omnino rceprobanda videtur, posuit illi Deus semen aliud pra Abel, quem occidit Cain. Tunc enim nova Sibi luz oriri visa est, gaudium, honor el tripadium ** ; inde exultans aiebat: Posuit mihi Deus semen aliud pro Abel, quem occidit Cain. Post mortem, inquit, Abel ad hunc usque diem semper dolens ac moerens fui ob tanti filii mortem; nunc omnis facessat dolor, quoniam Deus filium alium mihi pro Abel elargitus est, ei similem, ab eo nihili differentem: et quoniam Deus hunc mihi filium dedit, ipse semen hoc in utero meo posuit, ne ullus unquam mihi hunc tollat filium, propterea Seth ipsum vocabo. Seth positus interpretatur. Sed el Seth natus est filius, quem vocavit Enos. Iste coepil invocare nomen Domini. Textus Hebraicus: Ef Selh eliam ipsi natus esl [ilius el vocavi! nomen eius Enos. Tunc coeplum est ad invocandum in nomine Domini XY. *oà Textus Chaldaicus: Tunc in diebus eius coeperunt [ilii hominum invocare, sive orare in nomine Domini. Textus Graecus habet hic: Speravit invocare nomen Domini Dei. Acceperunt Graeci verbum: omn. coepit, sive coeptum esl, pro: 5n, quod est speravit. Non simpliciter locus iste exponitur. Nonnulli enim Hebraeorum, praesertim Rabbinus Levi filius Gherson, ita exponunt, ut Rabbinus Abrabanel refert ??: Ante Enos nescierunt homines pronuntiationem nominis «ecpaqpáppatov 38? r37]*, sed nomen 5s in divinis laudibus pronuntiabant. Diebus autem Enos coeperunt cetpadpájqg.atoy nomine Deum invocare. Maior autem Hebraeorum pars ?* ad idololatriam id refert, quod Enos tempore coeperint homines idola colere divinumque nomen operibus manuum suarum tribuere et statuis ac simulacris orationes offerre. At vero id ego probare nunquam potui; neque enim in universa Sacra Pagina reperiri puto ut invocatione nominis Domini cetpapápquacov, idolorum cultus eorumque invocatio intelligatur. Nomen enim illud Tetragrammaton, et Infra. 304) Cf. S. Hieronymus Hebraic. Quaest. in Gen., (P. L. 23, 946); Rab. Salomon op. cit. f. 7*; Malmonides De Idololatria, op. 1, pug. 1-2; Nic. Lyranus up. clt. [. 47*; Alph. Tostatus op. cit. f. 29*; l'agius, col, 100, 173; Vutablus, col. 177. ineffabile ac reverendissimum nonnisi Deo vero Scriptura tribuit nec quicquam, etsi sanctissimum ac venerandissimum, citra Deum eo dignatur nomine. Nec verisimile credo eo temporis idolorum cultum incepisse, cum recens adhuc mundi creationis ac unius Dei creatoris fides esset, cum adhuc primus homo primaque mulier a Deo formati viverent, nec usquam ante diluvium idololatriae superstitio legitur. Deinde si pessimus idolorum cultus intelligendus hic est, profecto nonnisi a pessima illa Cain propagine blasphemus iste ac pessimus cultus emanasset, ab aliquo eius generationis, qui forte contemporaneus Enos fuit. At cur non potius pessimus auctor ponitur aut aliquis filiorum Cain, qui recensiti sunt, cui etiam scelestissimus ille coaetaneus fuisset ? Scio quid eorum multi dicant?95: [abel ad ponendum idola; Iubal vero coram idolis musica instrumenta, tabernacula fecisse citharam, et organum contrectasse ad honorem eorum. At certe id Scriptura non memorat; quod si fuisset, certe tantum scelus non praeteriisset, sicut nec patris eorum facinus tacuit. Nos itaque locum hunc ita exponimus. Sed et Seth natus est filius, idest filium genuit; tempus, quo genuit eum, sequenli capite Scriptura exarat; el vocavit nomen eius Enos: V)1jN. quod est interpretatum homo : dictum est autem a voce, quae dolorem, aí- flictionem ac debilitatem significat. Hinc in Psalmo legimus 3: Sciant gentes quod VJ1jN, homo sunt; et illud: Quid est. V'3jJN, homo, quod memor es eius?*' ? veluti dicat: res nullius T7 momenti ac prope nihil. Ea forte ratione Seth filium suum ita appellavit, quod vilis et contemptibilis ac nullius pene valoris infirmusque valde hominibus eius temporis videretur. At vero, quia infirma mundi elegit Deus ut confundat fortia ; et ignobilia mundi et contempltibilia elegit Deus el ea quae non sunl, ul ea quae sunt destruerel ; ul non glorielur omnis caro in conspectu eius ?**9 : complacuit sibi Deus hunc debilem, infirmum ac contemptibilem virum eligere, ut cultum suum, 151; Nic. Lyranus op. cit. f. 46^. 366) 9, 21. Ex hebraico. 367) Ps 8, 5. quia dc idolorum cultu Scriptura non loquitur, nec menirat quis primo hanc iniquitatem Invexerit. Tenendum est Dcum Enos elegisse ad divinum cultum publice instituendum et fideles coetus ad Deum colendum convocandos. pietatem ac religionem Dei in mundo instauraret fidelesque coetus et ecclesias convocaret congregaretque ad Deum collaudandum eiusque sacratissimum nomen invocandum et auxilium ab eo orationibus sanctis implorandum. Hoc est ergo quod dicitur: Tunc coeptum est invocari nomen Domini: quod nostra Editio pulcherrima paraphrasi vertit: ste coepit invocare nomen Domini. Eius enim opera factum est, ut nomen Domini in ecclesiis, hoc est fidelibus congregationibus et coetibus invocaretur laudesque divinae facto conventu coram celebrarentur. Unde omnes ab eo descendentes Dei filii vocari??? meruerunt ob di- . vinum cultum, quem solemniter celebrabant. Vrr.1-2
CHAPTER 6. Caput Quintum
Hic est liber generationis Adam : in die qua creavil Deus homninem, ad similitudinem Dei fecit illum. Masculum el feminam creavit eos el benedixit illis el vocavit nomen eorum Adam, in die quo creati sunt. Textus Hebraicus: Hic esl liber, sive haec es! enarratio generationum Adam : in die, vel a qua die creavit Deus hominem, in imagine Dei fecil eum. Masculum et feminam creavit eos et benedixit eis el vocavil nomen eorum Adam, idest homo, in die creationis eorum. Chaldaicus Interpres habet: Hic liber generationum Adam: in die qua creavit Dominus Adam, in similitudine Dei fecil eum. Masculum el feminam creavit eos el benedixil eis el vocavil nomen eorum Adam, in die qua creali sunt. Textus Graecus: Hic liber generationis hominum, qua die fecil Deus Adam, ad imaginem Dei fecit illum. Masculum el feminam fecit eos el benedixit eis el nominavit nomen eius Adam, qua die fecit €0s. A nostratum nonnullis? verba haec veluti epilogum ac perorationem quandam eorum, quae supra exarata sunt, putantur esse. Nos vero exordium potius generationum sequentium id putamus. Humanarum enim generationum catalogum texere volens Moyses, quemadmodum humanae naturae propago creverit seseque longe lateque in orbem diffuderit, primariam radicem stipitemque eius primum ac originale principium Adam primo statuit loco. Enarrare, inquit, cupio humanarum generationum catalogum, ut populum Dei electum inveniam, ex quo Christus Rex ac mundi salvator, qui finis est legis ad iusliliam omni credenti?, nasciturus sit. Iccirco non alicuius hominum generis tantum principium statuo, vel ab aliquo familiae alicuius parente exordium ducere volo: sed a primo omnium hominum protoplasto parente, a die, qua natura humana Deo auctore est condita, primam omnino hominum originem quaero indeque narrationem meam incipio: Hic es! liber generationum | Adam : idest haec est humanarum generationum enarratio. 5 enim non solum scribere significat, unde liber etiam ea voce dicitur, sed etiam enarrare ac enarrationem; et D)7N non solius protoplasti primique hominum parentis nomen est, sed totius humanae speciei?'; unde dicitur: E! vocavit! nomen eorum Adam. Enarrationem, inquit, hominum genealogiae exordior, non aliquorum hominum, sed in universum omnium prorsus, a principio, a die qua creavit Dominus Deus hominem, idest. humanam naturam instituit ; scquitur enim: In similitudine Dei fecit illum; inasculum et feminam creavil eos : in masculo enim et femina humana natura perfecta consistit ad propagandum. Uterque autem ad similitudinem Dei factus est, Dei imaginem in anima secundum rationem ac dominium et principatum defert. Secundum rationem quidem in mente, notilia sive intelligentia et amore, quibus ad Deum fertur eique conformatur; ac ob id Deus, sicut ipse quidem principatum habet super omnia tam visibilia quain invisibilia, cum omnium conditor et opifex sit, hoc rationale animal Gen., (P. L. 50, 822); Strabus Glossa Ord. in Gen., ibid. 113, 102; Hugo de S. Victore Adnofat. Elucidat. in Pentat., cp. 7, ibid. 175, 45; Nic. Lyranus op. clt. f. 48*; Alph. Tostatus op. cit. f. 30*; Dionysius Cartusianus Enarrat. in Gen., a. Sí, pag. 141. 2) Rom 10, 4. 2*) Cf. supra, cp. 1, pag. 191. Hic est liber generationis, etc. Exorditur Moyses genealogiam humanam ad inveniendum populum electum, ex qua Christus nasciturus est. Ad similitudinem Dei, ctc. Ad imaginem Dei factus est homo secundum rationem, qua fertur ad Deum, et secundum dominium in creaad suam imaginem similitudinemque formatum voluit omnium visibiv lium praefectura gaudere insigneque esse, veluti Deo simile ac semideus. El benedixit illis dicens: Crescite el multiplicamini et replete Et benedizit. lerram... el dominamini piscibus maris el volalilibus coeli? ... et Gemins bene. Desliis universaeque lerrae*. Gemina benedictio est, sicut geminae diete, *orP' sunt hominis partes et singulae singulis respondent. Crescile el mulad generandum, eb ai liplicamini. Prima benedictio est qua fecundissimam virtutem ad zandum, quia generandum filiosque procreandum tradidit in corpore; dominari SEU MS vero cunctis animalibus pro anima benedictio est, quae cunctis vi- ^": sibilibus praestat. Hinc David aiebat 5: Quid esí homo, quod memor es eius? aul filius hominis, quia visitas eum? Minuisti eum paulo minus ab angelis, vel a Deo, secundum Veritatem Hebraicam. Secundum mentem enim et rationem nonnisi soli Deo homo subiectus est; propterea sequitur: Gloria el honore coronasti eum el conslituisli ... super opera manuum luarum, omnia subiecisti sub pedibus eius. * Subinfert deinde Scriptura : E! vocavil nomen eorum Adam in die Et vocaeit noquo creali sunt. Sicut homo quidem apud Latinos communis est dim. ele. generis ac sexum utrumque comprehendit, sicut [graece]: 6 xei 7j iig &v9peroc: ita hebraice D']N, generis utriusque est, totam prorsus M ug speciem circumplectens. Praerogativa autem quadam id nomen homini, 'amen speciaqui primo formatus est quique primus hominum plastes fuit, triliter homini " " 2 " . . lli qui primo butum est ; quare non raro eo nomine primus ille homo insigniLur, formatis 55. ceu mox sequitur. Vrr. 3-5 Vixit aulem Adam centum triginta annis el genuit filium ad imaginem el similitudinem suam vocavitque nomen eius Selh. El facli sunt dies Adam, poslquam genuil Selh, octingenli anni, genuitque [ilios el filias. Et faclum est omne tempus, quod vixil. Adam, anni nongenti triginla, el morluus est. Textus Hebraicus: El vixit Adam triginta el centum annis el genuil in similitudine sua, quasi imaginem suam, el vocavit nomen eius Seth. Et fuerunt dies Adam, postquam genuit Selh, oclingenti anni, el genuit filios el filias. Et fuerunt omnes dies Adam, quibus vizil, nongenli anni el (riginta anni, et mortuus esl. Ita prorsus Chaldaeus habet. Graecus vero variat ; habet enim : Vixit autem Adam annos ducentos triginla el genuit ad figuram suam el ad imaginem suam etl nominavil nomen eius Selh. Facli sunl aulem dies Adam, quos vizil, postquam genuil Seth, anni septingenti, Nunc generationum catalogum Moyses disserere incipit hominumque a principio texere genealogias. Ab Adam primo homine principium faciens, ait: Vixil autem Adam cenlum tringinla annis ; ltriginla el cenlum annis est in hebraeo : ita enim fert hebraica phrasis ut minor numerus vel semper maiori praeponatur. Septuaginta Interpretes, nescio qua ratione ducti, centesimos annos ante generationem semper congeminarunt. Inde habent vixisse ducentis triginta annis: annos vero generationes consequentes eo numero minuebant ; ubi enim noster textus, qui Hebraicae Veritati conformis est, habet post Seth generationem octingentis Adam supervixisse annis, ipsi septingentos annos habent. Dubitatum est autem a nonnullis ?, ut in plerisque aliis assolet, an sint hi, qui numerantur in his generationibus, anni solares ceu nunc apud nos sunt, eo quod annus hic noster ab Eudoxo Gnidio astrologo ordinatus dicatur, quemadmodum Lucanus scribit 8: « Nec meus Eudoxi concedet Fastibus annus»; postmodum ab Hipparcho?*, deindea Ptolomaeo !?, demum a Caesare sit optimo iure deprehensus et in optimam formam redactus. Ideo existimant plerique? lunares esse eos enumeratos annos. Est lunaris annus spatium id temporis, quo ipsa signiferum in orbem completum ? peragrat; ceu Saturni quidem annus dicitur triginta annorum solarium tempus, quia eo temporis spatio planeta Dissertationes, etc. Dissert. 1 Rab. Abrabanel, De Aetate Primorum Patrum, pag. 147 sqq. Scbium Caesar., (P. G. 19, 1002 sqq.). 10) De Apparentiis, apud Petavium De Doctrina Temporum, t. 3, pag. 42-59. 11) Cf. Theodorus De Mensibus, (P. G. 19, 1190) ; Censorinus De Die Natali, cp. 20, png. 149-150; Alexander ab Alexandro Geniales Dies, lib. 3, cp. 24, f. CX XVII* ; Greg. Gyraldi. De Annis ei Mensibus, pag. 51-52. 12) Cf. S. Augustinus De Civitate Dei, lib. 15, ep. 14, (P. L. 41, 454-455) ; ei not. 7 huius cp. Virit autem Adam, etc. Diversimode computatur getas primorum patriarcharum B textu hebraico et a8 Septuag!nta Interpretibus. Anni! a Scriptura enumerati non intei- I!gendi sunt lunares, idest qui viginti novem diehus explentur, quia absurdum consequeretur aliquos ex illis primaevis hominibus a tempore infantiac gignere coepisse et in pueritia mortuos fuisse ; neque duodecim lunationes, deimnptis undecim dicbus, quia tunc pascha Hebraeorum totum annum successive circuisset ; ille firmamenti zonam peragit; Iovis autem annorum duodecim ; Martis duorum ; Solis unius; Veneris et Mercurii fere idem est cum sole temporis spatium. Lunae autem annus viginti novem diebus et ter quater horis expletur ; eo enim tempore obliqui circuli peragit circulationem. Quapropter annus lunae vix solaris est mensis; nam menses duodecim diebus undecim excedunt annos lunae duodecim, idest duodecim lunaticnes. At certe quod isti existimant, verum nullo pacto esse potest. Etenim in hac generationum serie Malaleel* sexaginta quinque annorum dicitur genuisse Iared : quod si lunares anni isti sunt, quinque annorum solarium puer fuisset cum filium genuit, Similiter Enoch sexaginta quinque annorum dicitur, cum genuit Mathusalem !5 ; et ipse quinque annorum solarium et dimidii vix fuisset. In generationibus autem Sem, Sale triginta annorum dicitur!$, cum genuit Heber ; profecto si lunares hi anni sunt, vix annorum solarium duorum et dimidii fuisset. Quid absurdius quam ut puer bimus filium gignat? Similiter in reliquis generationibus, quae possibilia non sunt. Demum de Abrahamo dicitur: Fuerunt aulem dies vitae Abraham cenlum septuaginta quinque anni; el deficiens mortuus es! in seneclute bona proveclaeque aelalis et plenus dierum congregatus... est ad populum suum"?. At centum septuaginta quinque anni lunares vix quindecim solares annos efficiunt. Num quindecim annos natus senex est et proveclae aetatis ? Moyses etiam annorum decem fuisset cum mortuus est, centum enim et viginti annos natus defunctus dicitur !$, si anni lunares accipiendi sunt. Neque lunares anni intelligendi hic sunt quatenus spatium est annus duodecim lunationum in anno solari invicem transeuntium, qui undecim diebus ab anno solis deficit, Ita enim plerique accipiunt, existimantes id ita debere intelligi, quoniam Hebraeis Moyses scribebat, qui anno eo lunari utuntur. Neque enim lunarem annum Iudaei usui habent, alioquin pascha iam totum circuisset annum ; etenim ex legis mandato !? quartadecima primi mensis luna pascha . celebrare tenentur. Quod si per lunares annos tempora computarent, revoluto anno celebraretur ab eis pascha undecim diebus ante solemnitatem paschalem praecedentis anni; et sic deinceps totum circuiret annum. Solaribus ergo annis utuntur Hebraei et eatenus lunares usui habere dicuntur, quatenus a prima luna post vernale aequinoctium anni initium sumunt. Ita enim mandatum habent in lege: Mensis isle vobis principium mensium, primus erit in mensibus anni *», Deinde ipsimet Hebraei de annis solaribus hunc locum intelligunt et exponunt, uti hic Rabbinus Abrabanel longo sermone disserit.?! Ea praeter, ctsi anni lunares intelligendi hic essent, profecto in idem tempus inciderent ; lunares enim anni per embolismos tertio quoque anno factos, cum duodecim lunationibus supercrescens tertia decima lunatio additur, aequantur solaribus. Idem igitur tempus erit. Itaque anni solares intelligendi sunt, cum dicitur: Vixitque Adam centum triginta annis, et deinceps in omnibus aliis [locis] ac in toto Scriplurae decursu. Est enim solaris annus antiquissimus, non post multa tempora deprehensus. Et enim ab Aegyptiis antiquissimis et sapientissimis astrologis??, ante quam litterae essent repertae, in hieroglyphicis per serpentem suam caudam mordentem erat designatus in modum circuli depictum ; annus enim veluti anulus quidam est, quod in se veluti anulus redeat, sequensque principium anni praeteriti extremum denotat. Demum luminaria in dies et annos facta sunt ?5, Et genuit filium ad imaginem et similitudinem suam. Effecit Deus hominem ad imaginem el similitudinem suam*?*; homo etiam in sua imagine et similitudine filium gignit. At certe imago illa divina, in qua factus est homo, etsi naturalis dici quoquo pacto possit, quoniam naturae est insita in eiusque ratione consistit, artificialis tamen commodius dici meretur, quoniam divinae artis figmentum est. Siquidem Deus omnium artifex, naturam humanam fingens, suam ei imaginem similitudinemque impressit fecitque veluti artifex simulacrum quoddam divinum divinam naturam adamussim, quoad fieri potest, repraesentans, veluti Herculis simulacrum et imago Caesaris in census numismate. Huius autem similitudinis imitationisque (P. L. 82, 222); S. Beda De Temporum Ratione, cp. 35, ibid. 90, 459-462; Alexander nb Alexandro Geniales Dies, lib. 3, cp. 24, f. CXXVII*; Scaliger Ios. De Emendatione Temporum, lib. 3, pag. 194. 23) Cf. Gn 1, 14. 24) Ibid. 1, 26-27; 5, 1; 9, 6. sed veri annt solares, sicut ipsi Hebraei intelligunt, hunc locum exponentes. Genuit ad imaginem, etc. Imago divina in homine potius artificialis dicenda est ; imago vero hominis in filio connaturalis. extrema relata, diversae prorsus naturae sunt. Aliud enim Deus natura, et aliud homo est, etsi ad Dei imaginem et similitudinem homo sit: sicuti aliud Hercules et aliud statua, etsi haec illum imitatur. At vero imago illa atque similitudo, cum ?* homo filium gignit, et naturalis et connaturalis est, quoniam eiusdem naturae sunt pater et filius eandemque habent humanae substantiae rationem, etsi alia atque alia uterque hypostasis et persona sit. Est itaque Scripturae sensus quod genuit Adam filium ad imaIdeo sensus ginem et similitudinem suam, idest sibi connaturalem, matura sibi € kd similem, eandem naturam communicantem, naturae eandem essen- P tialem tum in anima tum in corpore tum in utriusque viribus ac *": n2'ur, potestatibus rationem habentem. Quod quidem in universum de alis quoque omnibus intelligendum est; omnes enim homines ab Adam propagati eandem naturae rationem sortiuntur usiamque humanam communicant, quam primus homo accepit. At certe quod magis de hoc filio dicatur, inde forte fuit, quod similem sib! Suppositalem patris naturam a nativitate magis sit imitatus struetiam proprie- " . n . tatibus corpo- Ctura corporis, forma, figura, lineamentis, colore, complexione, et ibus aniear, demum statura ac magnitudine, iam vir perfecta aetate factus; poSstremo vero quod paternae mentis animique imitatus sit pietatem cultusque divini religionem, fidem, propositum, institutionem, doctrinam, mores, ac recte vivendi normam et rationem. Ideo pater eius tanti filii exultans natali, vocat nomen eius Seth, idest positum, sive fundamentum stabilitum, firmatum, suscitatum. Noverat enim Abel quidem evanuisse e mundo non relicto semine ; Cain autem generationem esse delendam aquis diluvii, ita ut nec unus superstes maneret ; hunc autem filium a Deo sibi suscitatum et datum, firmatum et stabilitum per aeternam electionem et praedestinationem, ut eius in mundo permaneret propagationis successio in perpetuum et ipse veluti fundamentum esset permansurae et eligendae propaginis ac generationis. Post genitum autem electum hunc filium, gaudens tanti filii Ob hus mu Draesentia ac necessitudine successioneque felici, octingentis superprions vixit annis. E! faclum es! omne tempus vilae eius nongenli triginta Adam de anni solares, et morluus est: post tot temporum decursos annos, morte Abcl, n dA A . 9 "m morte tandem vitam finivit; slatutum est enim omni homini semel mori?* in peccati poenam. Ante peccatum enim non mori poterat, si mandatum servasset ; post perpetratam vero noxam, mortis sententiae subactus est ut moreretur aliquando. Nec longo post tempore mortis speciem perquam terribilem in vitam introductam vidit in dilecLissimo filio; nunc autem ipse eadem sententia vita functus est. Sed non modicam habet difficultatem quid in causa sit, quod homo morti subiaceat et moriatur. Etenim si unumquodque sua forma et actu consistit, cum ipsius hominis anima, quae corporis actus est, incorruptibilis immortalisque sit, ut supra causati sumus ?? : unde est quod moritur homo si eius nunquam forma corrumpitur? Certe aut fateri necessum est cum moritur homo ipsam quoque animam deperire : aut ipsam non esse corporis essentialem formam, sed assistentem ; eam autem quae essentialis est [forma] homini, cum ipso depereunte mori : quod enim informat, a sensibilibus materiae dispositionibus pendet, quibus remotis emoritur. Si itaque corporis forma est anima, ab eius dispositionibus pendet, quibus corruptis deperibit ; quod si non deperit : non informat ergo; id enim vel eo dilemmate constabit, quoniam si informat uniturque substantialiter corpori, certe aliqua dispositione unitur: id certum est. De ea autem unione quaeritur: sit ne animae substantialis, an accidentalis. Si substantialis est : ergo ea depereunte, cum homo moritur, ipsa quoque anima peribit ; non enim absque eo, quod essentiale sibi est, permanere potest. Si vero accidentalis: est ne accidens illud ex propriis, an ex communibus ? Si ex propriis: eo igitur destructo, anima destruetur ; non enim absque eo, quod sibi proprium est, potest consistere, Si vero ex communibus erit ; ergo absque ea unione anima poterit uniri corpori eritque unita absque unione, quod impossibile est. Fatendum ergo erit vel animam mori, vel non informare, vel non mori hominem. At cum manifestissime hominis mors prae oculis quotidie conSpiciatur, ex illis rationibus alii quidem animam mortalem et corruptibilem asseruere; alii vero corpus non informare, sed ei assistere, sicut nauta navi et intelligentia orbi. Ita Plato sensit??, putans hominem solum animam esse; t. 2, pag. 129-130: * quia anima est !lla quae imperat corpori in homine». C. S. Thomas reliquos dies s$uos in pace duxit. Et mortuus est. Quaerltur : cur homo moritur ? Difficultas : Si anima est forma essentialis corporis, n dispositione materiae pendere videtur; ideo, hac pereunte, ipsa quoque peritura est. Alia difficultas : S! unio animae nd corpus est tantum accidentalís, non erit anima forma corporis, sed simpliciter nsslistens, ut sentiunt Plato, Themistius, et Averroes, Hnc sententiae deliramenta sunt. Admitti nequit unus intellectus corpus autem non hominis partem, sed animae instrumentum et mobile esse. Themistius quoque animam assistentem existimavit ?? substantiamque incorpoream, immortalem ac sempiternam, unam numero in omnibus hominibus, sensitque hominem in tali forma substantialiter consistere, nec aliud esse quam eam formam quae dicitur intellectus. Demum Cordubensis Averroes, impiisimus mahumetanus, duas in homine animas finxit ??: alteram quidem essentialem ei, per quam a ceteris animantibus distinguitur : hanc autem una cum suis viribus et facultatibus sensitivam totam aiebat, organicam et de materiae potestate eductam, multiplicem iuxta hominum multitudinem et cum ipsis morientibus depereuntem ; alteram vero intellectualem posuit, non informantem, sed assistentem, per quam homo nec a ceteris distinguitur, nec suammet speciem sumit. Hane autem aiebat incorpoream ac sempiternam in omnibus hominibus, unam singulos praecedentem et post singulos superstitem manentem ; singulis tamen per phantasmata unitur, ut per eam quisque intelligat. Hunc ait intellectum substantia unum, respectu autem phantasmatum diversorum hominum, in quibus operatur, multiplicem. At vero haec deliramenta fatuissima sunt. Quapropter nos hucusque progressi causabimur primo : impossibile esse in omnibus unam tantum esse animam rationalem ; secundo vero : probato quod in singulis hominibus singulae sint propriae rationales animae, eas propria corpora informare; tertio : demum disseremus causam cur moriatur homo, si eius forma immortalis incorruptibilisque est. Principio ergo, ex unitate intellectus in omnibus hominibus tot sequuntur impossibilia, ut nil magis; imo tot ridicula, ut vix possit quis risum cohibere. Sequitur enim quod unicus ille intellectus in uno S. Theolog., 1*, q. 76, a. 3-4. 6, ubi expresse Platonem confutat; sic quoque S. Bonaventurn Sentent., lib. 2, dist. 18, a. 2, q. 2; Conimbricenses De Anima, lib. 2, cp. 1, q. 6, a. 2. Ct. etlam S. Thomas S. Theolog., 1*, q. 76, a. 2; Contra Gent., lib. 2, cp. 73; S. Bonaventura Sentent., lib. 2, dist, 18, a. 2, q. 1. 30) Digresstones in Omnes Libros Metaphysicae Aristotelis, Digressio super text. 22, lib. 7, pag. 316-320; De Antma, lib. 1, cp. 1, f. 4*. Cf. S. Thomas Opusc. 9, De Unitate Intellectus contra Averroistas, t. 19, pag. 246-247. quidem sapiens, in alio autem esset insipiens ; in uno stolidus et errans, in alio solers ac recte sciens; in uno bonus ac iustus, in alio iniustus et nequam ; in uno felix, in alio miser ; adeo ut in uno numero intellectu innumerabiles essent contrarii habitus: actus quoque absque numero contrarii et contradictorii simul eodemque in tempore. At quis, etsi somnians, haec capiet ? Praeter id et aliud secundo insequitur: absurdissimum enim quod nequissimus homo, protervus ac stolidissimus, intellectum haberet rectissimum, sapientissimum et optimum; e contra vero vir prudentissimus et optimus intellectum haberet nequissimum ac summe perversum ; id certe sic est cum sit unus ac idemmet in utrisque intellectus, sua secum deferens et mala et pariter bona. Tertio: una eademque res naturaliter in pluribus ac pene infinitis locis simul tempore esset. Annon in multis ac pene innumeris distinctis ac longe a se distantibus locis sunt homines ? Quod si id conceditur : ergo et quaelibet alia res poterit virtute naturae in multis simul locis esse; eadem enim est utrobique diíficultas, idem incommodum. AL dicas mihi, o Averroes, et quotquot hac stultitia insanitis : quomodo unicus hic intellectus omnibus assistit hominibus atque unitur ? Cum homines sint hinc inde dispersi, num etiam mediis assistit interstitiis ? Si id fatearis: quamnam intellectus ille operationem habet in mediis illis ? Aut cur non et equi et animalia quaelibet alia intelligent, cum et ipsa vim habeant cogitativam et phantasmata eadem sint nobis cum illis communia ? Certe si et mediis ea intelligentia unitur in phantasmatibus, et equi intelligent. At si id non fatearis: quomodo potest ea intellectilis assistens forma pluribus ac pene innumerabilibus hominibus, hinc inde toto orbe dispersis atque diifusis, uniri absque quod mediis quoque interstitiis assistat cum una sit numero impartibilis et indivisibilis omnino ? Plane impossibilia sunt haec. Deinde: si unus est tantum numero intellectus per quem omnes intelligunt, quaeso : quomodo homines a se invicem et a brutis diíferunt? Per cogitativam, inquies. At dicas mihi : est ne cogitativa haec quam fingis, rationalis anima, annon? Si fatearis esse : ergo discurrit, ergo absque illo intellectu intelligit: non enim potest discursus esse sine intellectu ; in discursu enim semper universalia sunt, quae nonnisi pro omnibus, ob infinita absurda quae inde Sequuntur. Esset enim idem homo contrariis hahitibus praeditus, in pluribus distantibusque locis eodem tempore existens. Nec differrent homines inter se, nec homlnes a brutis; intellectu dignoscuntur; sensus enim semper particularium est. Erit itaque intellectus et ratio in omnibus hominibus absque eo intellectu, imo homo quem fingis. At si rationalis non est, sed secundum se rationis expers : brote homo igitur secundum suum esse brutum animal erit, nec liberum Aa. animal, sed libertatis expers; ubi enim ratio non est, non est libertas. Perbellum certe animal et magnum naturae miraculum homo eriL, si brutum animal sine ratione et libertate est. Ulterius : quomodo intelligit homo si ab eo separatus est intelNee explicari lectus ? Per phantasmata, inquies, quia intellectus ille separatus unitur e dent phantasmatibus : ergo absque phantasmate non intelligit homo : non vae homini: icitur Deum, intelligentias et spiritualia quaeque intelligere poterit, sed sensibilia tantum ; horum enim, et non intellectualium substantiarum vel etiam accidentium spiritualium, phantasmata sunt. At haec quis admittat ? Postremo : forma ista assistens dat ne essentialem homini constiDemum — tutionem, annon? Si dicas quod non, ut fateris, Averroes, sed cogiES Brie tativa organica de materiei potestate educta hominem in esse consticiiponen 22- tuit: anima ergo hominis mortalis est et corruptibilis forma ; quod pin absurdissimum est, et tu quoque abhorres et contra Alexandrum proclamas?!, Insanis ergo nec tibi ipsi constas. Tu enim immortalem animam dicis, ut vere est; tua autem hac positione eius immortalitatem evertis ponisque mortalem, atque ad tuam hanc positionem omnia, quae animae mortalitatem insequuntur absurda et incommoda, absque ulla tergiversatione sequuntur. Si vero essentialem praestet homini constitutionem, ut tu fateris, sicut et ipse Themisti: haec tua itaque anima, cum una numero sit in omnibus euhus positi, Immortalisque perseveret post mortem, erit et sapiens et insimul iu dalpub insipiens; ac cum ipsa primum sit habituum virtutum ac vitiorum subiectum, erit omnibus quidem virtutum habilibus ornatissima et omnium vitiorum sentina foetidissima; cumque ipsa quoque sit bonorum malorumque operum origo et principale agens, erit omnium quidem bonorum operum iustissimorumque meritis laudibusque cumulatissima atque ditissima, ac insimul omnium scelestissimorum facinorum pravissimorumque demeritis perditissima. Quare et studiosissima erit inseparabilis est. anima a corpore cuius est anima, pag. 76. et deterrima, iustissima et iniustissima, imo felicissima ac miserrima. At quis horrenda haec monstra feret ? Plane sententia ista omnes bonos extirpat ac depravat mores, omnes leges, omnes evertit respublicas, omnem naturam confundit, omnem scientiam veramque philosophiam destruit theologiamque omnino exinanit. Quodnam enim iustorum et iniustorum esset discrimen, praedestinatorum et reproborum, salvandorum et damnandorum ? Quodnam virtutum bonorumque operum praemium et vitiorum facinorumque punitio ? Certe si probabile quis dicere unquam potest ut eadem sit Christi iustissimorumque quorumcunque hominum et Iudae scelestissimi perditissimorumque quorumcunque aliorum hominum anima, utque eadem regno beetur coelico felicissime et tartareis ignibus damnata crucietur miserrime, quis unquam sanus mente haec fatebitur ? Absurdissimum itaque et plane impossibile est unam in omnibus hominibus esse animam rationalem et intellectualem ; sed in unoquoque propria ac particularis est, in singulis hominibus singulae; hinc enim nullum sequitur inconveniens, nullum incommodum, nec quicquam sunt inconvenientia, quae ipsi adducunt. Aiunt enim quod, si singularis esset intellectus, utique in materia esset, nec universalia posset intelligere, cum singulare non possit universalis speciem recipere. At profecto argumentum hoc vanum est et in ipsos retorquetur. Nam intellectus, quem ipsi ponunt, vel universalis est, vel singularis natura consistens. Si universalis est: ergo platonica aliqua idea erit, quas Aristoteles tantopere *? et ipsi quoque impugnant et tanquam inconvenientisimum et impossibile insectantur. Si vero singularis natura est: ergo materia erit, nec poterit species universalium recipere nec ipsa intelligere. Non ergo sibi ipsis constant. Intelligant ergo non singularem naturam universalis cognitioni impedimento esse. Nam et species ipsa repraesentans singularis plane est, a subiecto singularitatem accipiens, et particulare quoddam accidens est: sed organum est quod illius cognitioni praestat impedimentum; species enim in organo recepta corporeum accidens et divisibile est: nihil autem tale potest uni- €p. 5, pag. 565. bonos mores extirpat, rempublicam evertit, philoSsophiam et theologiam omnem labefactat. Admissa autem theoria catholíca, nullum Íínconveniens sequítur. Intellectus singularitas ením non impedit cognitionem universalis, versale, quod immateriale est, repraesentare. At nos intellectum quidem singularem organo non aífigimus, ut virtus organica sit, ideo species in intellectu recepta spirituale accidens est, potens universale in sese repraesentare. Missis ergo eorum aliis deliramentis, iam ad secundum propoKuskari n situm accedamus, probantes quod rationalis anima forma sit essensubstantislem. tialis hominis. Ea plane veritas sacri senatus consulto iam satis staRo anii bilita firmataque est primo, in concilio Viennensi *, sub Clemente V ; ex e per, habetur etiam in Clementinis, De Summa Trinitate el. Fide. Catholatum rationis. ]ica, cp. unico *; postmodum vero in Lateranensi concilio ?5, sub Leone X, sessione 8. Ideo tenenda firmiter est. Non ab re tamen erit nonnullas hic rationes iuxta naturalem rationem et veram philosophiam adducere. Et primo quidem: animam ita Aristoteles definivit 25, cnr Pama Quod actus primus sit corporis physici, organici, potentia vitam m Laud habentis. 'EvteMyeia. autem, quod ibi ponitur, significat id quod perficit, consummat et complet: quod proprie actus est informantis. Non potest autem nauta évteAéyeta 97 navis dici. Deinde vero si actus primus est : non ergo secundum operationem ergo unit; tantum unitur corpori, ut nauta navi; operatio enim actus secundus Hn secundum est. actus vero primus est forma, a qua operatio emanat. Ólormam, non secundum Deinde in homine quidem nonnisi una est anima el ea rationalis anum" virtute sensitivam et vegetativam continens, sicut tetragonum trigonum. Quod vel inde patet ; nam animae quidem actiones se mutuo impediunt : contemplatio sensationem imo et nutritionem, et sensatio contemplationem. Si autem haec a pluribus animabus venirent, non necessario sibiipsi impedimentum afferrent, sed unaquaeque, absque alterius impedimento, suum obiret munus. Una est ergo anima, a qua sunt haec. Deinde quia si tres animae distinctae in homine ponerentur, ut Sí ponantur. Plato posuit?5 intellectivam in cerebro, sensitivam in corde et tres H C : $ ch. . . ut Pag vegetativam in epate, tunc hae tres distinctae animae particulares mentin., lib. 1, tlt. 1, pag. 8. 35) Denzinger-Bannwart Enchiridion Symbolorum, n. 480; Aem. Lud. Richter Decretalia, lib. 1, tit. 1, cp. 1, col. 5. 36) De Anima, lib. 2, cp. 1, t. 1, pag. 387. 37) Ms.: Entelechia. 38) Timaeus, t. 3, pag. 69-70. 399-100 ; cf. Averroes De Anima, llb. 1, cp. 1, f. 3*; cp. 7, f. 45^. triplex constituerent individuum in homine, idest unaquaeque suum, et ita et homo triplex individuum esset in triplici specie; ac ita homo non species quaedam esset distincta, sed totum quoddam per aggregationem eorum, quae per illas tres animas constituuntur. Quod si tres illas unum dicis efficere: quomodonam, quaeso, plures illae distinctae animae uniuntur, ut unum efficiant et componant? Si itaque una tantum in homine anima est : non ergo erit ut motor, sed ut forma; motor enim in una tantum mobilis parte est : anima autem in toto corpore ct singulis eius partibus est; cum enim in toto corpore ac partibus singulis animae operationes perspiciantur, certe et animae vires et potestates in toto corpore erunt. Quod si eius potentiae ubique in toto corpore sunt: ergo et ipsa anima ; si enim vis tantum et operatio sine anima ibi essent, quae earum principium est, profecto cum alia forma et violenter essent, sicut in aqua calor; absurdissimum autem est ut naturales vires et operationes violentae sint; imo impossibile: naturale enim et violentum Sibi invicem contrariantur. Praeterea : propria cuiusvis rei operatio a propria forma dimanat. At intelligere, etsi per discursum, propria est hominis operatio : erit itaque a propria forma ; non intelligimus autem nisi per intellectivam animam. Deinde: quidquid in nobis est, vel est materia, aut forma, vel ex his compositum. At anima quidem in nobis est; experimur enim nos intelligere : sicut nos intelligere solem tota terra maiorem id experimur, sicut nos videre solem. Ista autem experientia intellectio est, quoniam per sensum fieri non potest. Intellectio autem haec, cum actus sit immanens, in nobis formaliter erit: ergo et intellectiva potentia, a qua et in qua est ; quare et anima erit, quae principium eius potentiae est. Cum ergo in nobis sit anima, nec materia sit nec compositum, certe forma nostrae materiae, idest corporis erit. At dicebat Plato hominem solam animam esse??; corpus autem eius mobile et instrumentum esse. Sed istud stare nullatenus potest. Homo enim rationale animal est: ergo substantia corporea, animata, sensibilis rationalisque est. Quod si homo secundum suam rationem substantia corporea est, sola anima esse non potest, quae tría individua in unum aggregata in triplici specie constituerent. Praeterea intellectio cum sit actus immanens, in nobis formaliter erit; ergo et anima qua principium Intellectionis. Absurde affirmat Plato hominem solam animam esse, quia anima non est corpus; homo autem corporea substantia est. Homo moritur quia anima, quatenus forintellectiva et est a8 corpore mn corporis, sensitiva est ; et quatenus intellectiva independens in operando; quatenus sensitiva autem eget organo corporeo bene d HI 1sposito ut Ilunita permaneat. simplex forma, non corpus est. Non igitur anima homo est, sed hominis altera pars ipsum essentialiter constituens, integrans, perfectumque reddens. Anima itaque singularis et propria in quolibet singulari homine est, corpus informans et ipsum in esse constituens. Deveniendum nunc est ad tertium, quod proposuimus : cur scilicet si immortalis est haec hominis forma et incorruptibilis, ipse tamen moritur? Non est usque adeo facile huic respondere quaesito; nos tamen, Deo duce, quibusdam fpraeiactis fundamentis, perfaciliter hunc dissolvemus gordianum nodum. Advertendus itaque primo erit animus, rationalis animae eam esse naturam, ut nec pure intellectualis substantia sit, nec pure sensitiva forma ; sed media quaedam substantia utrumque complectens. Adeo enim intellectualis est, ut principium etiam sit sentiendi, quo ab intelligentiis differat : et sensitiva adeo est, uL sit quoque intelligendi principium, quo a puris formis differat. Utrumque tamen sub una simplicique substantia continet, unde ópítev 1? dici solet spiritualium corporaliumque formarum. Hinc manat quod anima quidem rationalis secundum suum esse actus informans sit : non enim aliter sensitivam naturam comprehenderet ; est tamen sic forma ut a materia, quam actuat, non omnino dependeat, sed possit per se separata consistere secundum quod includit intelligendi naturam. Unde geminae ab anima vires potestatesque dimanant: quaedam quidein quatenus sentiendi principium est ac forma; et hae quidem sensitivae sunt organis aífixae, animae corporique communes, cum ab ipsa, quatenus forma corporis est, procedant ; quaedam vires intellectivae sunt ipsiusque propriae quae ab ipsa, quatenus apta nata est per se existere, dimanant. [dem de operationibus, quae mediis potentiis exercentur, intelligendum est. Anima itaque qua parte sensitiva est corpus informat; qua parte vero intellectiva, nequaquam ; et illud quidem infimum animae, hoc vero supremum dicitur, quod corporeis organis non utitur. Hinc est quod intellectus nonnunquam separatus dicitur; non quod reipsa separetur *!, ac per se subsistens intelligatur n. 28, secundum nostram editionem : « Anima rationalis est quas orizon et confinium corporeorum et !ncorporeorum », Cf. etiam Conimbricenses De Coelo, lib. 2, cp. 1, q. 2, n. 2. ab anima abstractus, vel ipsa abstractior; sed quia animae virtus organica non est, nec corpori inhaeret ut ab eo separari non possit: inextensus enim immaterialisque est. Rationalis igitur anima secundum intellectum per se potest existere et operari; secundum sensum vero corporeis organis bene dispositis indiget. Cum ergo uniatur corpori secundum inferiorem sui portionem, quatenus vivificandi, vegetandi sensumque praestandi vires potestatesque obtinet, ut et vivificare et vegetare et sensum corpori praestare possit, dispositionem requirit in corpore — sensus enim in harmonia quadam consistit, — ideo mixtionis elementorum qualitatumque primarum proportionem, temperiei complexionisque aequalitatem, organorum optima dispositione constantium multiplicitatem, subtiliumque spirituum tum naturalis tum vitalis tum animalis agilitatem, vitalis humidi ubertatem calorisque vivifici sufficientem rationem. Hae nimirum dispositiones corporis requiruntur, ut anima unita corpori permaneat; quarum si qua aut desit, aut plus satis deficiat, unio illa animae ac corporis dissolvetur et corrumpetur omnino, iis dispositionibus corruptis. Harmonia enim organorum dispenditur, sine qua, cum non possit sensus consistere, anima per sensum corpus informans a corpore separatur. Mors itaque hinc accidit homini, etsi eius forma immortalis sit, quod anima a corpore separatur; separationis autem causa est, quoniam unio animae cum corpore a corporis dispositionibus pendet: quibus corruptis, dissolvitur unio, coniunctionis vinculis dissolutis. Dispositiones itaque illae aninae quidem omnino accidunt; potest enim absque illis anima per se consistere, quia ab ipsis non pendet omnino; unionis autem non accidunt, sed necessario requiruntur ; ideo illis positis ponitur unio, et corruptis corrumpitur. Dilemma autem illud primo positum plane vanum est. Quomodo enim sequitur, ut si substantialis vel propria sit ea unio animae, illa corrupta ipsa quoque anima corrumpatur: si vero omnino accidens, ut sine unione possit esse unita ? Certe ego sic argumentabor : planum certe est quod materia ipsa formae unitur ignis: si ergo illa unio essentialis erit materiae, illa destructa corrumpelur materia; similiter si accidentalis propria; si vero communis: ergo absque unione unitur materiae. Vide quam vanum sit illud dilemma, quam bella illatio: si unio animae accidit: ergo sine unione erit unita; Ideo cessante dispositione corporis, animn iliud Informans consistere nequit; et deficiunt eius vires ct operationes sensitivae et vegetativae ; permanet autem qua intellectiva, quin a corpore omnino independens. Ergo non valet illatio: si anlma substantialiter unitur corpori, destructa unlone, ipsam quoque destrui necesse est. ergo si albedo homini accidit, sine albedine erit albus. Dico itaque a dispositionibus corporis non animam, sed animae unionem pendere; eam autem unionem ab anima separabilem esse, non tamen ut maneat unita; sicut albedo separabilis ab homine est, non tamen ut maneat homo. Nunc itaque, his sic visis, ad propositum unde digressi sumus revertentes, dicimus quod Adam quidem mortuus est, non per animae corruptionem, sed separationem a corpore. Separata est autem anima ob corruptionem dispositionum naturalium, e quibus dependet unio, maxime ob defectum vitalis humidi, quod nutrimentali humore quotidie in deterius restauratum tandem defecit, calore etiam vivifico et spiritibus plus longe debilitatis ac dissolutis, quam possent sensuum organa totumque corpus fovere. [am ergo humido calidoque una cum spiritibus consumptis harmoniaque ob siccitatem frigiditatemque nimium excrescentes destructa, mortuus esl. Vrr. 6-8 Vixit quoque Selh centum quinque annis, el genuit Enos. Vixilque Selh, postquam genuit Enos, octingentis seplem annis, el genuil filios el filias. Et [acti sunt omnes dies Seth nongenli et duodecim anni *?, el mortuus est. Textus Hebraicus: El vixil Seth quinque annis el cenluin annis, et genuit Enos. El vixit Seth, poslquam genui! Enos, septem annis el oclingenlis annis, el genuit filios et filias. Et fuerunl omnes dies Selh duodecim anni el nongenli anni, el mortuus est. Phrasis hebraica est, uti supra diximus $$, minores numeros 44 Virit quoque maioribus praeponere, ea forte ratione quod secundum naturam ir minor numerus maiorem praecedit, cum sit unitati propinquior, a braeorum mqua omnes numerorum species emanant. Id tamen ad Scripturae innores numeros moieibus telligentiam nil refert. Nam Chaldaeus Interpres eam praeponere. phrasim invertit; habet enim: Et vizil Selh centum quinque annis el genuit Enos. El vixil Sell, postquam genuit Enos, oclingenlis seplem annis, et genuil [ilios el filias. Et fuerunt omnes dies Seth nongenti duodecim anni, el mortuus est. Graeci, ex more, e sequentibus annorum centenariis unum demunt adduntque priori et faciunt ducentos et quinque annos cum genuit Seth. duodecim anni. 43) Pag. 427. 44) Ms.: Numero. Vrr. 9-11 Vrr. 12-14 Inquiunt hic Hebraeorum nonnulli, praesertim Rabbinus ruxta Bab. eps. ie . . . Abrabanel Abrabanelts quod cum spiritui suo dominatus sit Adam "Vlset mortuus ; ME : À : est xeritque ab uxore sua separatus centum triginta annis, ob id dies sind Adi: eius usque adeo protracti in longaevum sunt, ut nongentis triginta E cut annis vixerit. At vero quia Seth coniugium copulamque cum uXOTe acceleravit. citius patre contraxit annis viginti quinque — annorum enim centum quinque erat cum genuit Enos, Adam vero centum triginta, - propterea, post genitum filium, annis octingentis septem vixit, nunquam alias ab uxore separatus, genuitque filios et filias ; et quemadmodum coniugium acceleravit prae patre suo viginti quinque annis, ita praecisae sunt dies vitae eius a diebus patris sui decem et octo annis; Adam enim nongentis triginta, ipse vero nongentis duodecim [vixit]. Vixil vero Enos nonaginta annis, el genuit Cainan. Post cuius ortum vizil oclingenlis quindecim annis, el genuit filios el filias. Faclique sunt omnes dies Enos nongenti quinque anni, el morluus est. Textus Hebraicus: Et vixit Enos nonaginla annis, el genuit Chenan. Et vixit Enos, poslquam genuit Chenan, quindecim annis el oclingenlis annis, et genuit filios el filias. Et fuerunt omnes dies Enos quinque anni et nongenli ** anni, el morluus est. Graeci habent: Vizil Enosannis centum nonaginta, el genuil, etc. vizit vero. E- Hic Enos quadraginta annis prae Adam coniugium acceleravit. 7. sorio Cum enim nonaginta esset annorum filium genuit, post quem octina erdtono gentis quindecim supervivens annis, filios filiasque plurimos genuit. Enos, Propter quod fuerunt omnes dies vitae eius nongenti quinque anni: annis viginti quinque minus Adam vivens, quoniam coniugium quadraginta annis *' eo citius contraxit. Vixit quoque Cainan septuaginta annis, et genuit Malaleel. Et vixit Cainan, poslquam genuil Malaleel, oclingenlis quadraginla annis, genuilque filios et filias. Et facli sunl omnes dies Cainan nongenti decein anni, et. mortuus est. Textus Hebraicus: El vizil Chenan septuaginía annis, el genuit Mahalalel. Et vixit Chenan, postquam genuit Mahalalel, quadraginta annis el oclingenlis annis, el genuit filios el filias. Et [uerunt omnes dies Chenan ** decem anni et nongenti anni, el mortuus est. Catnan Vrr. 15-17 et Malalecl. Vrr. 18-20 Graeci cenlum sepluaginla annis habent vixisse, priusquam generaret filium. Iste Cainan sexaginta annis prae Adam coniugium acceleravit ; septuaginta quippe annos natus filium genuit ; post quem octingentis quadraginta annis supervivens, plurimos filios filiasque genuit ac ita nongenti decem anni omnes dies vitae eius fuere: viginti annis minus Adam. Etsi autem viginti anni prae Enos patre suo citius uxorem duxit, eo tamen quinque plus annis vixit: forte quia robustioris naturae meliorisque complexionis temperieique aequabilioris fuit, quae longaevae vitae plurimum conferunt. Vixit autem Malaleel sexaginta quinque annis, el genuit lared. Et vixit Malaleel, postquam genuit Iared, octingentis triginta annis, et genui! filios ef filias. Et facti sun! omnes dies Malaleel octingenti nonaginta quinque anni, et mortuus esl. Textus Hebraicus: E! vixit Mahalalel quinque annis el sexaginia annis, el genuil Iered. El vixit Mahalalel, postquam genuit Iered, iriginta annis et oclingentis annis el mortuus est. Graeci habent: Vixit Maleleel centum sexaginta quinque annis el genuit Iared. Iste Malaleel sexaginta quinque annis celerius ab Adam cognovit uxorem ; sexaginta quinque enim annos natus filium genuit et, posl eum natum, octingentis triginta annis supervivens, filios filiasque plurimos genuit. Fuitque vitae totius periodus octingentorum nonaginta quinque annorum : triginta quinque annis Adae periodo brevior; et cum quinque tantum annis coniugium patris antecesserit vel, si melius dicam, citius cum muliere matrimonium contraxerit, quindecim tamen annis patre citius vitam naturali morte finivit. Vixit autem Iared centum sexaginía duobus annis, et genuit Enoch. Et vixit Iared 9$, poslquam genuit Enoch, oclingenlis annis, el genuil filios el filias. Et facti sunt omnes dies Iared nongenli sexaginta duo anni, el morluus est. Textus Hebraicus: El vixit Iered duos el sexaginta el centum annos, el genuil Hanoch. El vixit Iered, postquam genuit Hanoch 8, oclingenlis annis, el genuil filios el filias. El fuerunl omnes dies lered duo et sexaginta anni el nongenli anni, el mortuus est. Vrr. 21-24 Hic recte habent Graeci: Vizit Iared centum sexaginta duobus annis, etc. Magnae nimium virtutis vir iste Iared fuit et mirabilis continentiae. Cum enim omnes, post Adam ad ipsum usque, annis permultis coniugia accelerarint, ipse nedum ad tempus usque Adae uxorem cognoscere distulit, sed Adae tempus coniugii duobus et triginta annis superavit ; centum enim et sexaginta duobus annis natus cognovit uxorem et filium genuit. Sed mercedem accepit continentia ista laudabilis et quo amplior fuit, eo ampliora praemia est consecuta. Ubi enim omnes, ab Adam ad ipsum usque, breviori periodo vitam clausere prae Adam, iste Adae vitae tempus triginta et duobus annis superexcessit, sicut triginta duobus annis plus eo continentiam coluerat a coniugio. llle enim nongentis triginta annis viguit ; iste nongentis sexaginta duobus ; quia ille centum triginta vitae suae decursis annis filium genuit: iste vero centum sexaginta duobus; quo ergo continentior, eo longior vita fuit. Ita enim Deus virtutem semper honoribus, praemiis muneribusque cumulavit, et quo ampliores virtutes sunt, eo amplioribus praemiis remunerantur. Porro Enoch vixit sexaginla quinque annis, el genuil Mathusalain. E! ambulavit Enoch cum Deo, el vixil Enoch, postquam genuit Mathusalam, trecentis annis, el genuit filios el filias. El facti sunt omnes dies Enoch trecenli sexaginla quinque anni. Ambulavitque Enoch cum Deo, el non apparuit, quia tulit eum Deus. Textus Hebraicus: El vixit Hanoch quinque el sexaginta annis, el genuit Mathusalah. El ambulavit Hanoch cum Deo, post quam genuit Mathusalah, trecentis annis, el genuit filios et filias. Et [uerunt omnes dies Hanoch quinque el sexaginla anni el trecenti anni. El ambulavit. Hanoch cum Deo, el non est, quia tuli! eum Deus, vel accepit eum Deus. Textus Chaldaicus habet: E! ambulavit | Hanoch il Nnonma. in limore Domini, quia noluit mori eum Deus. M a Targum Ierosolymitanum: El coluit Hanoch in veritate Dominum ; el ecce non esl ipse, quia subtractus esl in verbo, vel sermone a Domino. Graeci habent: E! vizil Enoch centum sexaginla quinque annos, el genuit. Mathusala. Placuit autem Enoch Deo el non inveniebatur, quia transtulit eum Deus. Virit autem lared, ctc. Remunerat Deus contlnentiae virtutem vitae longaevitate. Ambulavitque Enoch cum Deo, etc. Expositio de Enoch et de eius translatione, iuxta Hebraeos. Nostrates opinantur Enoch translatum Óuisse in paradisum terrestrem et ibi ndhuc vivere cum Elia. Rectius tamen ambulatio Enoch cum Deo interpretari potest pro integerrima cius vitae virtute, Hebraei secus ac doctores catholici locum hunc interpretantur. Aiunt enim 5! fuisse Enoch, priusquam Mathusalam filium gigneret, venereis connubiis propensum valde et illectum. Postquam vero filium genuit, temperatius incessit Deumque secutus est in sanctitate et iustitia. Quod ut sanctus ac benedictus Deus vidit, suprema sapientia sua, ne uxoris filiorumque causa a Deo et iustitia averteretur, malitia sensum illius immutante intellectumque pervertente, mori eum fecit ante tempus suum. Ideo non esse dicitur quia mortuus est: tulisse autem eum Dominum, quoniam ex speciali Dei ordinatione mortuus est, secundum illud IonaeS?: Tolle... animam meam ; ceu etiam Elias dixit: Tolle, Domine, animam meam a me, neque enim melior sum patribus meis 33. Nostrates autem Enoch aiunt 5* ob virtutis suae excellentiam a Deo assumptum, sicut Eliam 55, translatumque in terrestrem paradisum et ad hunc usque diem vivere, ideo in Sacro Textu non dicitur quod mortuus sit, sed non apparel, vel non esl, quia tulit eum Deus. Unde et in Ecclesiastico dicitur 5€ : Enoch placuit Deo el translatus esl in paradisum, ul del genlibus sapientiam. Mihi vero in quam sententiam eundum sit, non satis utcumque constat; nostratum autem sententiam longe abest ut improbem, quin verear potius; dicam tamen quid sentiam, sapientiorum iudicio cuncta relinquens. Plane Enoch virum sanctissimum et iustissimum ego semper fuisse existimarim. Ideo cum omnes ab Adam ad Noe usque iusti ac plane perfecti viri extiterint, ipse tamen excellentia ac praemini, postquam genuit Mathusalam, annos trecentos ». Tohliot RaLBaG, seu Commentum in FPentat., h. I. Innuit ergo ipsum prius ambulasse non in viis Domini. Rab. Salomon: «lustus erat Enoch sed mente levis, ut facile redire potuerit ad vitam improbam; ideo properavit Deus ipsum tollere et morti dare ante tempus ». Op. cit. f. 7*. 52) 4, 3. 53) 3 Rg 19, 4. Vulg.: Quam patres mei. 54) Cf. S. Io. Chrysostomus Hom. 24 in Gen., (P. G. 58, 211) ; ''heodoretus Quaest. in Gen., Interr. 46, ibid. 80, 146; S. Hieronymus Contra Io. lerosolymitanum, (P. L. 23, 381); Dialogus Adversus Pelagianos, lib. 3, ibid. col. 580; Comment. in Amos, lib. 3, ibid. 25, 1087; S. Augustinus De Peccatorum Meritis et Remissione, lib. 1, cp. 3, ibid. 44, 111; De Peccato Originali, cp. 23, ibid. col. 398; S. Isidorus Hisp. Quaest. in Vet. Test. In Gen., cp. 6, ibid. 83, 228; S. Beda Hexaem., lib. 2, ibid. 91, 80; Strabus Glossa Ord. in Gen., ibid. 113, 103; Alcuinus Comment. in Apocalypsim, lib. 5, ibid. 100, 1147-1150; Angclomus Comment. in Gen., ibid. 115, 153; Rupertus De Trinitate, etc. In Gen., lib. 4, cp. 9, ibid. 167, 335-336; Herveus Burdigalensis Comment. in Epist. Pauli, ibid. 181, 1645; S. Ephrem Syrus In Gen., cp. 4, t. 2, pag. 20; Nic. Lyranus op. cit. f. 49». rogativa quadam virtutis et perfectionis singulariter cum Deo ambulasse dicitur, idest vitam caelibem ac plane divinam in terris duxisse in omnibus integerrimam. Hinc divina uberius prae ceteris sapientia abundantiusque afflatus mirifice fuit. Prophelavit enim, ut B. Iudas testatur apostolus 9, septimus ab Adam Enoch dicens: Ecce venit Dominus in sanctis millibus suis facere iudicium contra omnes et arguere omnes impios de omnibus operibus impielatis eorum, quibus impie egerunt, et de omnibus duris quae loculi sunt contra Deum peccalores impii. Et vitae ergo admiranda sanctitate et innocentia, et operum clarissima luce, et sapientiae pellucenti splendore splenduit mirabiliter. Ipsum vero adhuc vivere non usque adeo certum, firmum et constans est, ut non liceat secus cuipiam sentire ; non enim statim sequitur ut vivens corpore translatus sit, cum dicitur: Ef non est, quia tulit eum Deus. Phrasis enim Sacrae Scripturae ea in locis plerisque est, ut per eum loquendi modum praematura mors intelligatur, qua Deus ad se sanctos suos recipit. Sic enim Elias oravit ad Dominum petensque animae suae ul moreretur, ail : Sufficit mihi, Domine : tolle animam meam, neque enim melior sum quam patres mei 53. Sic quoque lonas 5?: Et nunc, Domine, tolle, quaeso, animam meam a me, quia melior es! mihi mors quam vita. Clarissimus tamen locus in Sapienlia est 9? : Tustus..., si morte praeoccupatus fuerit, in refrigerio eril; senectus enim venerabilis est non diuturna neque annorum numero compulala ; cani enim sunl sensus hominis, ei aetas seneclutis vita immaculata. Placens Deo factus dilectus et vivens inter peccatores translatus est: raptus est, ne malitia immultarel intellectum eius, aut ne fictio deciperel animam illius. Paulo post autem *! : Placita enim erat Deo anima illius, propter hoc properavit! educere illum de medio iniquitatum. Haec plane de iustorum morte intelliguntur praematura, qua eos Deus transferre et properare ad se eos recipere dicitur. Cum itaque dicitur hic: Quia tulit eum Deus: id certissimum est; an autem in corpore, vel extra corpus, inconstans est. Illud autem, quod receptum fere apud omnes nostrates, cum Graecos tum Latinos, ipsum Enoch esse translatum, a Septuaet eius franslatio pro illius morte praematura, ut pluries S. Scriptura hac phras! utitur ; quae interpretatio magis consona videtur litterae textus hebraici. ginta Interpretibus emanavit, qui verbum hebraicum np^. quod est accepit, íransferendi verbo interpretati sunt; et illud 13J*N, idest non est, non inveniebatur ; ita enim locum hunc reddidere, prout in Vulgata Editione Graeca nunc habetur: Kai oby sbpioxeto, Ott petéc xev abtbv Ó S$eóc: idest: Non inveniebatur, quia iranstulit eum Deus. Hebraica tamen Veritas habet: 3T1N npo» 1358 A E cM on 5N: idest : Et non esi, quia accepit eum Deus. Hlud vero Ecclesiastici, a praedictis non discedentes, ita intelPt hoc modo ligimus : Enoch placuit Deo: idest cum Deo ambulavit, ita enim nez. Septuaginta illud transtulere: Ef! translatus est, iuxta illud: Roue i Placens Deo [actus dilectus et vivens inter peccatores iranslatus esl: quod tamen de morte intelligitur; illud vero in paradisum, sinum Abrahae intelligimus, in quo sanctorum Patrum animae consolabantur, sicut de mendico Lazaro dicitur 9?; illud demum: Ut det gentibus sapientiam : ex bonis operibus intelligimus; condemnat enim iustus mortuus vivos impios *5 per sua bona opera : quemadmodum et Abel mortuus adhuc clamare dicitur €, teste Apostolo, id nonnisi ex bonis operibus est. Neque enim urgemur ut per paradisum locum illum, in quo eo magis quod. primus homo positus fuit $5, intelligamus ; inconstans enim omnino Dan APA ddb an adhuc hortus ille, arboribus consitus, reperiatur. et non esse constant an paradisus tef" ipagis quam esse constat, cum, iuxta Veritatem Hebrairestris adhuc existat; cam, in Eden hortus ille a Deo plantatus sit; nunc autem constat Eden a gentibus habitari non longe a terra promissionis, [in] confinis Charan et Chennam. Ita enim apud Ezechielem legimus 96: Charan et Chennam et Eden negotiatores tui. Deinde, Sacro testante Eloquio, scimus Cain ad orientalem plagam Eden *?* prope paradisi illius locum habitasse, a quo non longe pater eius Adam habitabat et Seth frater eius: cum Seth filii, qui filii Dei dicuntur, potuerint Cain filias videre et sibi ez omnibus, quas elegeranl **, accipere. Communis autem opinio fert non longe a terra promissionis Adam habitasse, postquam e paradiso eiectus est, et Vrr. 25-27 esse sepultum in Hebron in spelunca duplici, ubi et Abraham $? et Isaac *' et Iacob ?! sepulti sunt. Prope eas tamen regiones, nec maximis etiam finibus distantes, aliquod decantatissimi illius paradisi vestigium cernitur; Tigris vero et Euphrates flumina, quae inde egrediuntur, prope eas regiones inveniuntur. Sed longe plus satis digressi sumus. Haec nobis hac de re dicenda videbantur, unicuique tamen sua placita relinquimus et haec quoque sapientiorum iudicio iudicanda. At vero apud D. Paulum locus est, qui nos cogit dicere ipsum Enoch mortuum non esse, Ita enim de eo Apostolus ait ??*: Fide Enoch translatus esl, ne piderel morlem, el non inveniebatur, quia transtulit illum Deus; anle translationem enim testimonium habuit placuisse Deo. Sed plane de diluvio istud potest intelligi, ne miserandam hominum mortem in diluvio videret et ipse cum eis una aquis illis submersus deperiret; ideo ait: Ne videret mortem : non autem : ne moreretur. Potest et aliter intelligi, iuxta illud Sapientiae ^ : Iustorum... animae in manu Dei sunl, el non langel illos tormentum mortis ; visi sunl oculis insipienlium mori ..., illi aulem sunt in pace. Quocumque modo intelligatur, salva res nostra est. Causa autem cur mortuus in textu non dicatur est, quia separatio animae eius a corpore divinitus facta fuit et eius anima statim ad meliorem vitam locumque requiei et consolationis translata. Vixit quoque Mathusala ** centum ocloginta seplem annis, el genuit Lamech. Et vixit Mathusala, postquam genuit Lamech, septingentis octoginta duobus annis, et genuit filios et filias. Et facli sunt omnes dies Mathusalae nongenli sexaginta novem anni, el mortuus esl. Textus Hebraicus: Et vixit Mathusalah septem et octoginla annis el centum annis, el genuit Lamech. El vixit Mathusalah, postquam genuil Lamech, duobus et ocloginta annis etl septingentis annis, el genuil filios el filias. Et fuerunt omnes dies Mathusalah novem el sexaginta anni el nongenti anni, el moriuus est. Iustus Enoch iustum filium et continentissimum genuit, qui habetur, transcripsimus: Mathusala. E et etiam illud S. Pauli ne videret mortem, ne scilicet videret miserandam mortem in nquis diluvii ; vel intelligi potest pro summa .placiditate qua mortem obiit. Vixit quoque, Mathusala etc. Mnthusnala, quía continentia vitae omnes antecelluit, omnes duratione superavit. Vrr. 28-31 Vixit autem Lamech, etc. Diversa annorum enumeratio inter Septuaginta Interpretes vitae continentia longe omnes ante ipsum patres superavit ; ad centesimum enim et octogesimum septimum vitae suae annum coniugium distulit, annis quinquaginta novem plus Adam caelibem ac continentem vitam ducens. Verum non defuere ampliori virtuti praemia ampliora largioraque munera: eo enim triginta novem annis longiorem vitae periodum duxit; mortuus est enim nongentos octoginta novem annos natus, eodem anno quo aquae diluvii super universam terram inundavere: etenim ipse cenlesimum octogesimum septimum vitae suae annum agens Lamech filium genuit, qui annis centum octoginta duobus natus genuit Noe, ad cuius vitae sexcentesimum annum diluvium inundavit "5, Qui anni, si una componantur, nongentos sexaginta novem annos efficiunt; is autem est Mathusalae vitae periodus. Ne miserandam illam mortem iniquorum videret, neve ipse diluvii aquis una cum ipsis periret iustissimus vir cum impiis et nequissimis, properavit Deus educere illum de medio iniquorum, iustorum morte illum ad se recipiens. Vixit autem Lamech centum octoginta duobus annis, el genuit filium vocavitque nomen eius Noe, dicens: Iste consclabitur nos ab operibus et laboribus manuum nostrarum in terra cui maledixit Dominus. Vizitque Lamech, postquam genuit Noe, quingentis nonaginta quinque annis, et genuit filios et filias. Et facti sunt omnes dies Lamech septingenli septuaginta septem anni. Textus Hebraicus: Et vixit Lamech duobus el octoginta annis et centum annis, el genuit filium el vocavit nomen eius Noah, dicendo : Hic quiescere nos faciet ab opere nostro el a labore, sive dolore manuum nostrarum e terra, quam maledixit Deus. Et vixit Lamech, postquam genuit Noah, quinque el nonaginta annis el quingentis annis, el genuit filios et filias. Fueruntque cuncti dies Lamech septem el septuaginta anni el septingenti anni. Graeci secius valde hunc locum redditum habent. Textus Graecus annos centum octoginta octo habet vixisse Lamech, antequam filium generaret; post genitum vero annos quingentos sexaginta quinque, et omnes ** dies Lamech annos septingentos quinquaginta tres. Hebraica tamen Veritas et Chaldaeus Interpres habent prout in nostra Editione habetur. Ex hac annorum, in genealogia hac, permutatione a Septuaginta Interpretibus facta, nonnullius momenti incommoda subsecuta sunt. Cum enim secundum verum annorum computum, qui in his generationibus prout in Veritate Hebraica et nostra Vulgata Editione reperiuntur, nonnisi mille sexcenti quinquaginta sex anni enumerentur, si secundum Septuaginta Translationem enumerentur, erunt anni duo millia ducenti quadraginta duo. Quod ut plane conspiciatur, non ab re erit singularum generationum hic annos recensere, tum secundum Veritatem Hebraicam et nostram Editionem, tum secundum Septuaginta Translationem. Anni ab Adam formatione usque ad diluvium, secundum Veritatem secundum Translationem Hebraicam et Septuaginta: nostram Editionem: Adam vixit annos 130 Adam vixit annos 230 et genuit et genuit Seth: vixit annos 105 Seth: vixit annos 205 et genuit et genuit Enos: vixit annos 90 Enos: vixit annos 190 et genuit et genuit, Cainan: vixit annos 70 | Cainan: vixit annos 170 et genuit et genuit Malaleel: vixit annos 65 Malaleel: vixit annos 165 et genuit et genuit Iared: vixit annos 162 Iared: vixit annos 162 et genuit et genuit Enoch: vixit annos 65 Enoch: vixit annos 165 et genuit et genuit Mathusalam: vixit annos 187 Mathusalam: vixit annos "*? 167 et genuit et genuit Lamech: vixit annos 182 Lamech: vixit annos 188 et genuit et genuit Noe: vixit annos 600 Noe: vixit annos 600 et venit et venit diluvium sexcentesimo anno diluvium sexcentesimo anno vitae Noe. vitae Noe. Summa omnium 1656 Summa omnium ' 2242. et Textum Hehraicum. Iste consolabifur nos, etc. Lamech virtute excelJens, filum pariter fustum meruit gignere, de quo Ipse etiam praphetatur; non quia praevidit hunc fiiium futurum inventorem artis arandi terram, ut sentiunt aliqui Hebraeorum; In annorum itaque saeculi computo multo plures iuxta Se - ptuaginta Translationem, quam secundum Veritatem [Hebraicam] sint, reperiuntur. Lamech itaque centum octoginta duobus annis vixit, et filium genuit, Noe iustum. Nam et ipse iustus admodum et integer ac perfectus vir extitit, vitae continentia singularis: siquidem quinquaginta duobus annis plus Adam caelibem vitam, continentem et incorruptam duxit. Unde et singulari virtutum operumque merito, coelesti sapientia superfusus, Sancto Flamine afflatus et Divino Spiritu inspiratus, dum filium genuit, prophetavit dicens: Iste consolabitur nos ab operibus et laboribus manuum nostrarum de lerra, cui maledixit Dominus. Supra enim, ob protoplasti transgressionem, divina sententia dictum est : Maledicla terra in opere luo, vel propter te; in laboribus comedes ex ea cunclis diebus **. Ad hoc alludit sanctus iste vir, dicens quod filius iste eos ab his operum laboribus atque doloribus consolaturus erat, ut eos ab eis laborum gravaminibus quiescere faceret. Istam Lamech praedictionem ad saeculi reparationem nonnulli ?? referunt, Hebraeorum tamen plerique *? aiunt Noe aratra adinvenisse, ut eis animalia terram ararent et a dolorosis laborum gravaminibus quiescerent homines, qui prius terram 1nanibus tantum colebant, At quomodo, vix nato puero, id Lamech scire potuit ? Certe nonnisi per revelationem. Sed res admodum digna erat ut a Deo revelaretur ars aratoria ? Rabbinus Abrabanel hunc locum ita exponit; Quoniam Adam dictum est: Maledicta lerra propler te; in laboribus comedes ex ea, quoadusque reverlaris in lerram, de qua sumplus es: ipse vero Adam nongentis triginta annis vixit; quare cum natus est Lamech, pater Noe, adhuc Adam vivebat: siquidem ab Adae constitutione usque ad Lamech natalem nonnisi octingenti septuaginta quattuor anni fluxere. Quare cum Adam nongentis triginta annis vixerit 8?, notat. Elucidat. in Pentat., ibid. 175, 45; S. Ephrem Syrus In Gen., cp. 4, t. 2, pag. 20-21; Nic. Lyranus op. cit. f. 49*; Alph. Tostatus op. cit. f. 32*; Munsterus, col. 207. 80) Cf. Rah. Salomon op. cit. f. 7»; Nic. Lyranus op. cit. f. 49*; Alph. Tostatus op. cit. f. 32*; Vatablus, col. 2098; Clarius, col. 209-210. 81) Op. cit. f. 39^-40*. 82) Ms.: Ad adiungitur. Vr. 31 liquet quod usque quinquagesimum sextum Lamech vitae annum vixit. Omnes itaque, qui in hac genealogia ab Adam usque ad Noe ponuntur, ante obitum Adae nati sunt ; solus Noe post eius mortem natus est. Hoc advertens Lamech, eo sibi nato filio, ait: Si Deus maledixit terram propter Adam, ut nonnisi laborata et culta fructum afferret usque ad mortem eius, certe cum hic filius primus post mortem eius natus sit, ipse consolabilur nos, faciet nos ab istis operibus quiescere. Ego itaque sic puto haec verba intelligenda esse : tota spes vitae, totaque consolatio nostra in unico hoc filio sita est ; ipse ex omnibus laboribus nostris, quos passi sumus in filiis tum gignendis tum enutriendis et educandis, ex omnibus quoque operibus nosiris, quae operati sumus, superstes erit; omnia alia ob maledictionem, qua Deus universam terram maledicturus est, destruentur, eam et cuncta quae in ea sunt, aquis diluvii devastando ; hic solus residuus ac superstes erit: hic solus salvabitur et per eum universum genus humanum reparabitur. Haec nimirum verba, si ita intelligantur, digna fuere ut a Deo revelarentur. Post genitum autem filium hunc, de quo talia praefatus est, annis quingentis nonaginta quinque supervivens, extremum diem clausit, annos septingentos septuaginta septem natus. Mortuus est auiem quinquennio ante diluvium et annis totidem mortem obiit, antequam pater suus Mathusala oculos clauderet; anno enim diluvii mortuus est Mathusala. Aiunt Hebraei ** ante tempus suum obiisse Lamech Deo id operante; magis enim mors sibi quam vita expediebat, ne extremam illam cladem miserandamque omnium hominum perditionem submersionemque in amarissimis illis diluvii inundantibus aquis [videret]. Et forte cum specialem rei huiuscemodi a Deo revelationem accepisset, gemitibus inenarrabilibus *** vir iste piissimus Deum deprecabatur, postulans extremum claudere diem priusquam severissima, sed nil minus iustissima plaga illa superveniret. Et exauditus es! pro sua reverentia ** clausitque oculos, priusquam tantum malum videret. Noe uero, cum quingenlorum essel annorum, genuit Sem, Cham et lapheth. *3) Cf. Rab. Abrabanel op. cit. f. 40». 83*) Ct. Rom 8, 26. 84) Hebr 5, 7. sed prophetice novit Noe superstitem futurum nb aquis diluvii, ut per eum genus humanum salvaretur. Iuxta Hebraeos Lamech Deunt exoravit ut tolleretur ante diluvium, ne exterminium illud videret. Textus Hebraicus : Et fuit Noah filius quingentorum annorum, et genuit Noah Sem, Ham etl Iapheth. " Decimus ab Adam Noe nascitur, vir utique integer atque perfeNoe were eum Ctus, sicut denarius numerus perfectissimus est. Vir enim magnae quingentorum * iae : e E - EE . esset annorum, Plane et admirabilis virtutis et continentiae necnon humilitatis; ecce etc. . . Li r H . Noe usque 4a. €i] ad quingentesimum usque vitae suae annum in domo patris quingentesifilinsfamilias humilis permansit, patri subditus et subiectus: Fuil, e ticiibd inquit, Noah filius quingentorum annorum, el genuit Noah. Vide adcades vixit mirabilis virtutis continentiae excellentiam, qua omnes patres suos longe praecelluit. Siquidem quotquot ipsum aetate praecesserunt, ad centesimum circiter annum plus minus, omnes citra biscentesimum mulierum connubia contraxere; hic vero ad quingentesimum usque annum distulit, vitam plane caelibem ac coelestem inter homines, et illos quidem nequissimos et scelestissimos, sanctissime ducens. Nec puto uxorem nisi Dei monitu duxisse, iam Deo sibi reveet nonnisi Det lante quod per ipsum genus esset salvaturus humanum. Videns enim monitu credi- Sire E . .o: . . itur uxorem. Deus malitiam, ait: Non permanebit spiritus meus in homine..., 3uxistti — Quia caro esi; eruntque dies illius centum viginti annorum 55. Tunc Noe praecepit ut arcam aedificaret 95, Tunc autem, adhuc innuptus, carnis corruptionis nesciam vitam ducebat, et tunc monitum a Deo fuisse existimarim ut uxorem duceret ad filios procreandos, ex quibus longe lateque humana diffunderetur propago ; nec ante Dei monitum unquam ducere voluisse. Sciebat enim quod, si ipse centesimum circiter annum uxorem nam prophet duxisset, ad diluvium usque multi intererant anni; quare et ipse E UooooT filios genuisse et filios filiorum ad tertiam usque et quartam genediluvium fvpationem vidisse utique potuisset; ex quibus multi fortes fortuna, dine Jaune impii ac scelesti, quales generationis illius homines extabant, fuissent, tage amesn quos indignum erat ab inundantibus diluvii aquis salvari. Quod si perirent. perituri erant: ut quid mihi, aiebat, filios gignere, qui tam miseranda morte ante meos oculos perituri sunt? Deinde si consueto praecedentium patrum tempore genuisset, absque dubio plurimos filios filiasque genuisset, nec poterat tanta multitudo per id spatium temporis, quo diluvium perduravit, absque magno dispendio conservari una cum tot tantorumque animalium speciebus. Quare Dei providentia cautum id est factumque, ut Noe ad quingentesimum usque annum dilíferret coniugium. Eo autem anno tres filios dicitur genuisse: Sem, Cham et Iapheth. Forte hi filii non eo ordine, quo in Sacra situantur Historia, nati sunt. Etenim si Sem primogenitus fuit, debuit inundante diluvio centenarius esse: sexcentesimo siquidem Noe anno venit diluvium, quingentesimo autem vitae suae anno genuit. At cum filium Arphaxad genuit centenarius erat, biennio post diluvium *", Non igitur quingentesimo vitae Noe anno natus est ipse, sed biennio post. At cum dicat Scriptura Noe quingentos annos natum filios genuisse, liquet eo aliquem natu maiorem exstitisse el non ipsum primogenitum fuisse. Aiunt autem Hebraeorum nonnulli $8 ob id primo loco poni, quoniam sine praeputio natus est circumcisus. At id fictitium est. Dicimus ergo ob eximiam virtutem et meritorum excellentiam primum in Sacra Pagina sortitum esse locum. Ipse enim fuit Melchisedech, rez Salem ..., sacerdos Dei altissimi 9; ex eo sanctissimi patriarchae traxere originem ; ex eo populus electus, et demum Christus Iesus, sacerdos summus secundum ordinem Melchisedech 9?, erat nasciturus. Huic non absimile est quod duobus Ioseph filiis, Manasse et Ephraim, factum est?!; minor enim natu Ephraim maiori praeponitur et primogenitura dotatur, quoniam in gentem maiorem futurus erat. Non ab re autem erit in praesentiarum perquirere quamnam ob causam primae huiusce generationis homines ab Adam ad Noe usque tandiu vivebant, paulo citra millenarium annum. Nonnulli huiuscemodi rei rationem quampiam reddere penitus floccipendunt, existi- .mantes apud semetipsos non solares, sed lunares annos esse, qui in genealogia ista texuntur *?. Moysen enim aiunt, qui in omni sapientia Aegypliorum eruditus ** fuit, illius gentis more annos sumpsisse, qui lunae senio annum terminabant, apud quos singula annorum millia quidam vixisse produntur??*, At profecto Aegyptii anno solari etiam Alph. 'l'ostatus op. cit. f. 34*; Caictanus op. cit. pag. 74. 89) Gn 14, 18 ; cf. S. Isidorus Hisp. De Oriu et Obitu Patrum, cp. 5, (P. L. 83, 132-133). 90) Ps 109, 4; Hebr 7, 17; 93*) Cf. Plinius Historia Naturalis, lib. 7, cp. 48, pag. 75. Sem non fult primogenitus Noe; sed primo loco ponitur ob eius meritorum excellentiam et eximiam virtutem; ípse enim fuit Melchisedech, figura Christi. Ratio longaevitatis inquiritur. Sustineri nequit sententia nsserens annos a Genesi computatos lunares fuisse. Nec illa quae putat fuisse annos Arcadum trimestres ; mulia enim absurda inde sequerentur, ante Moysis tempora usi sunt. Sapientissimi enim Aegyptiorum astronomi, ante inventas litteras, suis hieroglyphicis annum designabant per draconem suam devorantem caudam, in circuli modum depictum, quoniam «in se sua per vestigia labitur annus **»: unde annus quasi in se rediens anulus dictus est; mensibus enim in se currentibus volvitur et in seipsum ducitur ac renovatur. Alii Arcadum trimestres annos somniati sunt ?5, ut longaevam adeo priscorum illorum patrum vitam aetate minuerent. Sed certe ex hoc quoque plura incommoda insequuntur nec omnino etTugiunt, Siquidem Iared nongentis sexaginta duobus annis vixisse dicitur, Si trimestres hi anni sunt, planum est quod ducentis quadraginta annis et sex mensibus vixisset, qui solis anfractibus peraguntur. Similiter Mathusala nongentos sexaginta novem annos aetatis peregit, qui, si trimestres anni sunt, ducentos quadraginta duos annos solares efficient et tres menses. Haec autem aetas [non] longe a nostris temporibus abest. Ex horum etiam id opinantium somniis multa incommoda subsequuntur. Plane cum Sale describitur genuisse Heber, triginta annorum erat?*; quod si trimestres anni sunt, septem tantum solares annos habuisset et sex menses. Ante quarium decimum autem annum gignendi potestatem natura homini non elargitur. Deinde: cum Abrahae et Sarae conceptus Isaac nunciatus est, risit Sara... dicens: Postquam consenui, el dominus meus velulus est, voluptati operam dabo ?... Erant enim ambo senes, proveclaeque aetatis, el desierant Sarae fieri muliebria *'. At certe cum elapso anno Isaac natus est, Abraham centenarius *8, Sara vero nonagenaria erat ?9; quod si non communes anni solares, sed trimestres anni fuere, Sara viginti duorum annorum vertentium et sex mensium, Abraham vero viginti quinque fuisset. Num possunt homines nedum triginta annorum nati senes provectaeque aetatis dici ? Item: cum deficiens mortuus est S. Beda De Temporum Ratione, cp. 36-37, ibid. 90, 462-466; Plinius Historia Naturalis, llb. 7, cp. 48, pag. 75; Fel. Capltonus Explanationes, part. 1, Eaxplanat. 15, pag. 29-30. 17, 17. in senectule bona proveclaeque actalis el. plenus dierum 1», centum septuaginta quinque annorum erat, qui, si trimestres fuissent, nonnisi quadraginta tres annos vertentes et novem menses constituissent. Totius ergo Abrahae vitae dies quadraginta quattuor anni fuissent in summum. Miranda plane senectus! Ecce enim David ait!?!: Dies annorum nostrorum ... septuaginta anni, si autem in potentatibus octoginta anni, el amplius eorum labor el dolor. Non pervenit ergo ad senilem aetatem Abraham, qui in seneclule bona mortuus dicitur ; nisi forte dicas et Davidem de trimestribus annis intelligere: sed tunc longaeva hominum vita circiter vigesimum annum clauderetur. Constare igitur figmentum istud non potest, nisi velimus universam Scripturae seriem evertere et tempora quaeque confundere. Cum enim a mundi constitutione ad diluvium usque mille sexcenti quinquaginta sex anni secundum Veritatem Hebraicam recenseantur, si trimestres hi anni sunt, nonnisi quadringenti quattordecim anni solares interfuissent ; et ita a mundi exordio ad usque Christi tempora vix mille anni profluxissent. Non itaque trimestres aut lunares anni censendi sunt, qui in genealogia hac et sequentibus enumerantur, sed solares, qui mensibus duodecim, hebdomadibus quinquaginta duobus uno superexcedente die, diebus trecentis sexaginta quinque 1?^ et quadrante constai: quibus evolutis, ad eadem siderum loca sol revertitur. : Plerique alii existimant !??, vel potius somniant alios annos, dicentes quod decem ex illis annis, qui in hac genealogia recensentur, unum ex nostris efficiunt. Et ob hanc rationem inquiunt Septuaginta centenarios addidisse annis ante generationem : puta cum Adam dicitur centum triginta annos vixisse, ipsi transtulerunt ducenlos triginta; nam centum triginta anni illius generis nonnisi tredecim annos ex nostris constituunt. Homo autem tredecim annos natus non est aptus ad generandum ; in generatione vero Mathusala, qui ante generationem centum octoginta septem annis vixisse scribitur, non addiderunt centenarium, quia homo duodeviginti annos natus potens est generare. Verum huius generis annos Scriptura non novit, nec probanda quoquo pacto est haec sententia. cit. f. 31*. et evertenda esset omnis series S. Scripturae et tempora omnia confundenda. Pariter reiicilenda est opinio iuxta quam decem ex illis annis efficiunt unum ex nostris, quia tales annos Scriptura non novit. Itaque cum solares, sive vertentes anni illi fuerint, quos vixisse Vera causa leferuntur prisci illi patres, merito inquirendum est quamnam ob longanevitatis, B ^ . : " Peiiét. causam tam longaevam duxerint in terris vitam. Hebraeorum nonnulli, awkr et, Ub Rabbinus Abrabanel refert!*, geminas huiusce rei una naturalis, causas aílerunt: alteram naturalem, alteram vero mysticam et diidest continen- 5 : " . : tia et tempe- Vinam. Primam naturalem aiunt fuisse bonum regimen in victu, Tala viU: quoniam simplicia comedebant, fructus, et aquas simplices bibebant, non vinum, nec carnes mandebant; simpliciora autem alimenta, ut medici aiunt, ad longiorem vitam conferunt; compositiora vero ad vitae diminutionem. Secundo vero quia parce et continenter valde concubitus cum mulieribus exercebant: siquidem omnes centesimum altera mystica, Circiter annum connubia celebrabant ; continentia autem vitae longiPumanigene, tuüdini admodum favet. Mysticam autem rationem divinam volunDenn, tatem assignant, quae ita disposuit voluibque eos tandiu vivere, tum ut eo citius humana diffunderetur propago, tum ut scientias et artes possent et invenire et exercere posterosque addocere. Ex nostratibus quidam !'*^ plurimas adferunt causas propositae rei. Nos vero, longitudinis vitae in universum positis causis, propositae quaestioni respondebimus. Originalis causa longitudinis animalium vitae optima complexio Iuxta catho. €5t, quae et quattuor simplicium corporum mixtione una cum suarum cosprim2 c4- virium, primarum videlicet qualitatum, calidi, frigidi, humidi et ti vt enim. sicci proportione ac symphona quadam analogia consurgit. Tunc complexio, autem optima complexio est cum elementorum ille coitus et convenientia ad pondus est!95; nihil enim inconvenit mixtionem ad pondus dari primarum qualitatum. Non loquor in universum de qualitatibus primis tum motivis, queex — Quales sunt grave et leve, et alterativis, quales sunt quas supra dixibos it mus; illud enim impossibile dari est, repugnat enim: tantus enim abet IS: frigidi gradus maiorem efficit gravitatem, quam tantundem caloris rondes levitatem ; imo minus frigidi plus gravitatis efficit, quam maior calor efficiat levitatem. Ut ergo aequalitas motivarum sit, excessus sit alterativarum necesse est, et harum est aequalitas, in illis excessus erit. Nec loquor de motivis qualitatibus. Etsi enim aequale ad pondus in illis simpliciter dari possit, cum possit intendens remittensque applicari absque eo, quod omni in loco mixtum illud consistat — si enim in loco ignis poneretur, utique descenderet, quia aqua, aer terraque vincerent, igne nihil in tota sua sphaera obsistente : et si in aere poneretur, terra et aqua vincerent, quoniam solus ignis resisteret, aere nihil] obsistente in sua sphaera: duo aequalia unum aequale singulis vinceret et mixtum descenderet; similiter si in terra sisteretur per aquam ascenderet, quoniam sola terra resisteret, aer autem et ignis vincerent, aqua nihil in sua sphaera resistente ;: positum vero in utrorumque confinio, aquae videlicet et aeris, resisteret : tunc enim aequales utrorumque resistentiae essent: — in animalibus autem huiusmodi mixtio esse non potest; non enim posset anima eiusmodi moli praedominari, nec ad vitales operationes animalesque ea mixtio esset accommoda. Loquor autem de mixliione primarum qualitatum, quae alterativae dictae sunt; et ea quidem ad pondus utique esse potest: siquidem inaequali existente mixto intendens aliquod exhiberi potest, vel remittens qualitates, quae intensibiles ac remissibiles utique sunt, atque eo agente ad ponderis aequalitatem actione reduci. Imo necesse est in aliqua animalis parte hanc dari aequalitatem ob sensum tactus. Si enim in tactu aliqua excederet qualitas, non posset omnes tangibiles qualitates sentire cunctorum obiectorum ; non enim nisi excedentes obiectorum qualitates sentit: si quid enim tangitur nonnisi excedens qualitas sentitur. Quod si tactus eam aequalitatem non habet, excessus utique non sentiret. Hanc in humana cute plerique statuunt ponderis aequalitatem, ut omnes possit qualitates sentire. Advertendus tamen animus est in quolibet animali geminam saltem complexionem reperiri oportere: alteram innatam, alteram vero influxam. Innata est proxima ad formam qualitatum dispositio, ac prima complexio dicitur; influxa vero formam conservat ipsiusque operationibus materiam reddit aptiorem. Et prima quidem frigida magis siccaque est; secunda vero calida atque humida. Cum autem influxae qualitates naturalibus innatis coniunguntur proportione ac analogia optima, optimum fit temperamentum, cum sese hae duae complexiones ad aequalitatem quandam reducunt sicque fit ad pondus temperies; calidum enim ac frigidum, humidum atque Aeque temperatae hac qualitates constituunt optimam partium dispositionem, et optimum temperamentum, in quo consistit sanitas et vita corporis animalis. Quando autem elementi aliculus qualitas alteram excedit, tunc fit varletas cormnplexionum cholericae, sangulnene, phlegmaticae, melancholicae. siccum gradibus aequalibus commensurantur. Nunquam tamen ad seinvicem desistit actio atque reactio; etsi enim aequales gradibus sunt, non tamen potestate; semper enim calidum, etsi frigido aequale, ad agendum potentius est. Imo etsi aequa lance mensurarentur in potestate, adhuc mutuum inter eas esset bellum pugnaque reciproca, non tamen victoria : sed sese ad medium redigerent ; calidum enim in aeque frigidum agit, quoniam hoc potestate calidum est: similiter et frigidum calidum ; sese tamen consumere nequeunt, sed medium efficiunt temperatissimum. Et in hac quidem aequali qualitatum temperie maxime totius animalis sanitas vitaque consistit incolumis ; optima enim ea temperies est, quae a qualitatum extremis distat magis: in extremis enim corruptio sistitur. Nec tamen illud exquiritur ut ea temperies in singulis quibuscumque animalis partibus fiat ad pondus; fieri enim nequit; plurimae enim partium functiones, ea aequalitate posita praepedirentur: cor enim calidissimum, ossa nervique sicca, cerebrum frigidum, pupilla humida esse debet; quod si ad eam aequalitatem ista redigerentur, perirent omnino ipsorum opera et functiones, Sed id est quod fieri potest, ut totalis complexio in omnibus simul animalis partibus, non in singulis, aequalis ad pondus sit: ut in animali tantum sit caloris quantum et frigoris, tantundenque humidi atque sicci, quamvis partes sint hae quidem magis calidae, illae vero frigidae. At vero non semper, sed rarissime utique ea temperies fit sic aequalis. Frequentissime autem sese qualitates illae excedunt, unde plurimae fiunt complexiones, nunc quidem calida, dum ceteris aequalis calor excedit, nunc frigida, nunc humida, nunc sicca, cum earum una aliqua excedit qualitas, ceteris aequalibus existentibus. Deinde vero duae possunt qualitates excedere; et tunc si calor excedat una cum siccitate, ignea complexio fit, quae cholerica in animalibus dicitur; si vero calor et humiditas, aerea fit complexio, quae dicitur sanguinea ; si autem excedit cum humiditate frigiditas, fit complexio aquea, quae in animalibus phlegmatica dicitur; si demum frigiditas cum siccitate, terrea insurgit complexio, quae melancholica in animalibus dicitur. Quaelibet autem in modos innumerabiles ac pene infinitos dispertitur secundum maiorem minoremve excessum unius vel duarum ad alias; unde innumera insurgunt pro variis tum specierum tum individuorum formis temperamenta. i Potior vero harum temperies est, in qua calidum cum proportionato sibi humido vigent magis; siquidem calidum atque humidum maxime favent vitae, ipsisque deficientibus ipsum quoque deperire necesse est, Potior ergo complexio est in qua humidum calidumque dominantur, qualitates cum sint viventibus necessariae animalisque substantiae potissimum convenientes; primum tamen locum calor, secundum humiditas obtinere debet. Frigiditas autem atque siccitas mortis principia sunt, ubi invaluerint; unde senes, quo amplius ad mortem tendunt, eo magis siccos et frigidos effici cernimus : et mortua statim corpora maxima occupat frigiditas atque siccitas, omnis autem calor fugit et humiditas. Frigidum itaque atque siccum mortis principia sunt: unde etiam brevissimae vitae ea complexio est ubi ea contigerit dominari; humidum autem atque calidum vitam fovent. His autem illa ad contemperamentum adiecta sunt, ne membra aut nimio humore laxarentur atque profluerent, aut ne nimio calore citius consumerentur, nulla obsistente huic frigiditate, illi siccitate; simul autem attemperata longiorem suapte natura vitam efficiunt. At vero quia omnis complexio in eontrariis sita est, quae sibi semper pro complexionum varietate magis minusve resistunt, necesse tamen est ut aliquando debiliora paulatim vincantur, ex qua victoria paratur corruptio vitaeque deficit clauditurque periodus. Secunda longitudinis vitae causa, potissima tamen, naturalis vitalisque calor est, igneae quidein naturae aemulus: non elementaris, is enim destructivus est, sed coelestis ideoque vivificus vitamque adeo sua praesentia praestans ut, quandiu in animali sit, vitam semper animal agat: eo autem extincto, necesse sit deperire; unde recte dicitur a Philosopho!?* mors vivifici huius caloris extinctio esse. Ne autem quantocius extinguatur, perpetuo nutriri atque foveri pabulo necessum est in corpore, ceu lampadis flamma in ellychnio nutriri ad oculum cernimus atque ita necessario ut, nutrimento consumpto, mox flamma evanescat. lta profecto calori huic, ut diu permaneat, nutrimentum aliquod suppeditari oportet, quo foveatur et conservetur. Quoniam vero nec minimum quidem temporis absque Optima complexio ca est in qua calidum cum humido magis viget. Sed quia paulatim elcmenta hacc ct corum qualitates debilltantur, hinc. vita deficit. Secunda causa longaevitatis est proportionata temperies humidi et caloris in corpore animali. Ad vitam anlmalem requiruntur calipabulo consistere valet, natura provisum optime est a generationis exordio primigenio ac vitali humido quod, naturali calori una congenitum, sedes sternitur quo perpetuo enutriri possit, spiritu mediante. At quia humidum istud naturale continuo veluti volantem calorem cibans semper absumitur, ne penitus consumatur, quod facile potest tempore perquam minimo, statutis horis perpetuo reparari ac resarciri debet alimentorum sumptione cibi atque potus. Ut igitur animal vivat necessaria sunt haec: naturalis vivificusque calor; spiritus, qui calori substernitur sedes; primigenius vitalisque humor; utriusque fomes et alimentale nutrimentaleque hudum et bumkmidum suppeditatum cibis ac potibus naturae amicis; ceu ut luceat dum, lampas flamma requiritur; huic autem efflatus halitus ex olei substantia suscitatus sternitur : siquidem flamma ardens fumus est, olei autem pinguis humidaque substantia in ellychnio tum . flammae tum halitus fundamentum ac pabulum est alitque utrumque et fovet: non tamen diu, nisi alimentario humore suffulta olei, qui statis horis lampadi infunditur. Calidum itaque et humidum praecipue expetuntur ad vitam; sed. praecipue Batura tamen humidum prius: quapropter ea corpora quae in initio humidum, ut patet ex experientia. maximam habent, proportionatam tamen, humiditatem, ad diuturniorem vitam sunt valde disposita, cum sic humida sunt, ut videatur calor sub tanta humiditate latere, nec cito possit coniunctam humiditatem evincere et manifestum obtinere dominium ; modo non tanta sit, ut omnino calorem obruat et suffocando extinguat. Quae vero in sui ortus principio permodicam habent humiditatem, ut statim possit calor praedominari et apparere superior, brevioris periodi sunt. Huius rei paradigma ex ignibus sumi potest. Plerumque enim ignis!?? viridibus lignis subiectus adhuc valde humentibus, diutius delitescit iacetque absconditus, priusquam possit appositi combustibilis potiri dominio; et interdum quidem quasi extinctus apparet alque oppressus, quandoque tamen, vigore resumpto, resistens fortiter agensque potenter, adhuc splendide micat ílammasque in altum sustollit quasi in victoriae signum. Is tamen ignis liquido diuturnior est et fortior eo, qui in stipulis et straminibus aliisque valde exiccatis lignis accenditur citoque deficit ob humiditatis defectum. Hine non raro contingit ut qui in infantia ac pueritia gravissime fuerint periclitati de vita et perpetuo quasi languore vexati, longissimam vitam vivant cernanturque in aetate provectiori valere, postquam humidum illud, sub quo calor veluti oppressus delitescebat, iam fuerit evictum et calor obtinuerit principatum. Hinc iterum contingit eos interdum, qui per totam vitam languere videntur, longam tamen vitam ducere; signum enim in eis est nec tantum adesse calorem ut possit in humidum praedominari potenter, nec tantum humidum ut calorem omnino possit extinguere; sicque calor, cum modicus sit, humidi nequaquam potest multum consumere, ac proinde humidum minus commiscetur extraneo remanetque purius et efficax magis ad caloris fomentum. At vero quia calor tantus est ut se possit adversus humidum, etsi minus potenter, defendere illiusque nonnihil, etsi permodicum, ad sui fomentum consumere : iccirco in vita animal diutius permanet, languens tamen ob sufficientis potentisque caloris defectum, cum non satis dominetur prout naturalium virium convenientes animali expetunt operationes. Humidum ergo cum calido aeque vel saltem aliqua proportione temperatum, altera sunt longioris diuturniorisque vitae animalis causa et ratio. Tertia causa sunt alimenta, sive alimentarium humidum et nutrimentale, quae ad praecedentem subsequitur. Tandiu enim animal in vita permanere natum est, quandiu naturalis calor ipsi non deficit ; calidum siquidem vitae principium est, et mors nonnisi eius est caloris extinctio. Ne vero extinguatur humidi primigenii pabulo perpetuo nutriri debet; hoc autem primigenium ac vitale humidum, cum perpetuo vorantem igneum calorem pascere et in corpore fovere debeat, tempore perquam minimo facilime absumeretur, nisi ipsius iugiter fieret reparatio consumptique resarcitio ; ad instar olei, quod lampadis flamma nutrit, nisi statis horis superinfusi olei ope iuvetur, cito deficit. Reparari itaque ac veluti resarciri debet primigenium humidum alimentarii nutrimentalisque humidi interventu necessum est; et proinde alimenti sumptio cibi ac potus utique necessaria est ad vitam, ut ex alimentis electum humidum per naturales vires et plurimas digestiones purum ab excrementis separatum, primigeniam reparet ac interteneat humiditatem : et siccum alimenti, quod desumitur, Tertin causa sunt alimenta, quae continuo reparare debent primigenium humidum ; et quo perfectlora, eo magis ad hanc restaurnatlionem conferunt. resolutum ac consumptum carnium siccum restauret ; calor enim nedum humidum, sed carnes quoque, in quibus sicci plurimum est, vorat. Quapropter et cibo, qui calidus et siccus !?? praecipue esse debet, et potu frigido et humido animali opus est. Quoniam vero primigenium illud ac vitale humidum non humor ille aqueus est, cuius interventu similares corporis partes sibi cohaerent et soliditate consistunt, nec naturae quoquo pacto aqueae est, Sed aereae potius ; humor enim quidam aereus vel aethereus censetur, unctuosus ac pinguis oleoque perquam similis. Nec tamen is adeps est, quo partes quamplurimas oblini cernimus : is enim in similarium partium substantiam conversus omnem effugit aciem oculorum, spargiturque per totum corpus omnesque partes, sicut calor ubique partium corporis est; unde et alimentum sive nutrimentum per totum corpus diffundi debet per venas atque arterias. Cum ergo tale sit humidum vitale, huic non omnino absimile nutrimentale, quo resarcitur ac reparatur, esse debet; quare non pure aqueum, sed pingue, dulce ac veluti viscosum. Unde ad humidi primigenii reparationem non potest utique potus ipse simplex per se sufficere : non enim ex ipso solo potest sufficiens pinguedo elici : sed ciborum concoctio et ex cibi substantia solidiori facta mixtio addit humido illi symbolum ipsius naturae sarcimen, veluti viscosam pinguedinem ; quove resarcitum humidum ex alimentis pinguius fuerit, eo melius et durabilius ; semper tamen iam deperdito ac consumpto, imperfectius : hoc quidem magis, illud vero minus, secundum alimenti virtutem. Quo enim cibus perfectior est, eo magis ad humidi restaurationem confert; quo vero magis virtute deficit, eo minus ad deperditi humidi reparationem sufficiens est. Verum etsi perfectissima essent cibaria, nunquam tamen ex eorum alimentis posset aeque perfectum ac compar ei, quod deperditum est, humidum restaurari; cibus enim et alimentum, cum dissimile et contrarium sit in nutritionis initio adversaeque qualitatis, necesse est animalis virtutem ea in actione debilitari, cum agens omne in agendo repatiatur. Quapropter magis ac magis in dies animalis virtus debilitatur humidique innati virtus minuitur; quod si eius virtus aeque resarciretur, non senesceret, nec moreretur homo : sed cum ab initio actionis calidi in ipsum continuo minuatur, necesse est tandem deficere, cum aeque perfectum resarcimen non habeat. Nutrimentale siquidem humidum semper, etsi symbolae, alienae tamen naturae est: primigenium vero humidum ipsum in suam naturam convertit ; veluti vinum infusam aquam modicam in suam naturam convertit, absque quod statim primo virtus depereat vini, sed adhuc potens est infusam in sui substantiam convertere ; quo vero plus aquae infuderis, eo fit vinum debilioris virtutis ac forte minus ad convertendam in se alienam extraneamque substantiam ; quod si diu infundatur aqua, tandem ita vini minuetur virtus, ut ab aqua prorsus superetur penitusque deficiat ab aqua devicta. Ita primigenium illud deperit humidum, nec potest animal perpetuo vitam agere, cum eousque res devenerit, ut necessarium humorem illud perdiderit. Ob hanc autem rationem non modicum ingluvies nimiaque insatiabilis gulae voracitas vitae longius protelandae officit. Per ipsam enim nimia fit extranei commixtio cum primigenio vitalique humido eiusque tum caloris virtus minuitur ac veluti nimia ac superexcedenti infusione obruitur et extinguitur. Hoc autem, etsi primo quidem ad hypostasum singulariumque detrimentum pertinere videatur, vergit tamen, illis mediantibus, ad speciei damnum estque amborum intertrimentum. Cum enim per individua generatio fiat, ad eorum infirmitatem plane generationis infirmitas sequitur: siquidem, ceteris paribus, eos, qui fortiores sunt meliorisque complexionis, cernimus fortiores ac durabiliores progignere proles, illis qui infirmi ac debiles sunt. Ipsa quoque luxuria et nimius inordinatusque coitus permagnum aflert longiori vitae incommodum. Plerique enim nimia venere seipsos exhauriunt ; obscenus enim ille luxus ac seminis emissio nimia vitae celerius exitum parat, cum primigenium vitaleque humidum valde exhauriat, exiccet et consumat. Hinc salacia ac multi seminis animalia, quae veneri valde incumbunt, celerius morte absumi cernimus; cuius rei paradigma de passerum maribus Aristoteles attulit 19 quod minus vivant femellis, quoniam plurimam venerem sequantur, Id quoque etsi ad individuum spectare videatur, ipsum enim veOfficit tamen hulc restaurationi excesslva sumptio cibl, quae causat humorum intemperiem. Offlcit etiam luxuria, quae primigen!um humidum exiccat, ut experientia docet. Haec autem debilitas, quae primum et immediateindividuum afficit, in speciei etiam infirmiintem vergit, quia ex perfectione vel imperfectione seminum perfecta vel Imperfecta complexio prolis exurgit. nere utitur, quoad prolem verum genitam in speciei incommodum proculdubio vergit. Qui enim immoderatae rei venereae indulget et saepius, quam natura docet ratioque postulat, non potest hic nisi debilem procreare prolem, cum semen non possit in eo tantae perfectionis esse atque virtutis, quantae foret si hac in re esset moderatior. Cum enim semen multigena sit magnaque virtute ac perfectione natura refertum, non permodicum ei tempus sufficit ut suae virtutis accipiat perfectionem consummatamque virtutem ad plene efficaciterque sua obeunda munera efficiendasque operationes. Coitus ergo nimium frequens ad vanam delectationem obscenasque voluptates et non iuxta naturae ordinem ad speciei conservationem sobrie in usum vocatus, in causa est ut semen, per quod servatur generatio, non adeo potentis sit virtutis ad speciei reparationem ac esset si sobrie parciusque iuxta naturae institutum administraretur. Quod in maximum speciei incommodum ac detrimentum vergit eo maxime quo, eo vitio in causa existente, factum est ut homines intempestiva ac praematura connubia contrahant ante debitam maturitatem naturalemque perfectionem ad validam generationem commode sufficientem atque potentem generationi intendant. Siquidem miseranda hac nostra tempestate ante oculos cernimus puerulos adhuc atque puellulas copulari coniugio, amplexibus vacare, generationi intendere, quorum anni, si pariter iungantur, vix aetatem virilem attingerent; ut merito in proverbium tractum sit pueros generare pueros. Qui autem fleri possit ut hoc pacto non admodum debilitetur humana propago ? Quemadmodum enim granum immaturum aut semen non debita maturitate perfectum, gignere non potest fructum convenientem et fortem multaeque durationis; ita plane in hominibus dicendum videtur: eos, qui sic ante tempus propriae perfectionis consummataeque virtutis in robore generationi vacant, non posse efficaciter suae speciei conservationem moliri ; unumquodque enim tunc valide generare potens est, cum in sua specie propriam adeptum fuerit perfectionem virtutemque omnem suae hypostasi convenientem. Hi ergo, qui longe adhuc a suae perfectionis termino absunt, quomodo feliciter prolem generare poterunt? Et licet verum sit homines ut decimum quartum attigerint annum quoad mares, et duodecimum vel circiter quoad feminas, ad generationem ut plurimum sufficere, manifestum est tamen non posse illis tam perfectam inesse generandi virtutem, ut posteaquam in robur virile evaserint. Donec enim ad ipsius individui augmentationem plurimum intendit natura vegetatrixque potentia, non admodum sollicita de specie est ad generationis semen perficiendum ; verum posteaquam augmento ad naturae debitam quantitatem evexerit individuum, tunc liberius ad speciei multiplicationem intendit eíficitque tunc semen, quod de alimento superfluo resolutum est, potentius ad sibi simile generandum. Etenim cum complexio, ex qua plurimum vitae longitudo dependet, et ipsa vel maxime ex bona optimaque seminum tum maris tum feminae coniunctione dependeat, ex perfectione vel imperfectione eorum et seminum perfecta vel imperfecta prolis complexio, ut plurimum, temperatur et efficitur. Verum enimvero etsi optima semper esset ea coniunctio quoad naturam fieri potest, necesse esset tamen defectum semper aliquem in aetatibus reperiri, deficientibus semper posterioribus a primis. Etenim quemadmodum nutritio ad individui restaurationem, sic generatio ad speciei reparationem naturae instituto ordinata est; ac sicut nutritio non potest ipsum individuum sine corruptione perpetuum ac immortale conservare, sed tandem deficere ipsum necesse est, ex quo non aeque satis per nutritionem primigenium humidum resarcitur ad perfectionem absumpti, sicque continuo deficit caloris vivifici fomentum ac perinde vigor — propter quod tandem necesse est rem devenire ad interitum, calore vitali eiusque pabulo penitus deficiente; — ita plane generatio, quae ad speciem non satis aeque fortem ac validam [propagandam] reparat speciei virtutem ut in principio fuerat, et quo amplius per generationes species propagatur animalis, eo continuo magis ac magis infirmatur virtus primariae complexionis quae in primaevis erat individuis: sicque paulatim in dies debilitatur virtus complexionis humanae. Siquidem a propagatione species ipsa dependet : haec autem a generatione : generatio vero a semine: semen demum a primigenio humido, quod semper magis ac magis in dies labefactatur et in singulis generationibus eius est sequior 109. virtus atque infirmior. Quare cum eius virtus continuo labefactetur, 109*) Ms,: Seclor. Ideo cum processu temporis magis ac mngis infirmetur virtus primariae complexionis, ctiam singulae generationes pauIntim invalidiores fiunt ; n—————— D —— — À— —— — 922" ) 1]À^)À)]— — quod verificatur etiam in brutis et vegetalibus. Alla causan longaevitatis: bonus siderum influxus; et demum voluntas divina. nec satis aeque restauretur, necesse est et generationes continuo labefactari invalidioresque in dies esse virtutemque speciei debiliorem ac infirmiorem semper magis magisque in dies. Et id quidem non solum in hominibus, sed indubie et in bestiis, plantis, herbis, arboribus eorumque fructibus verum reperitur ex eadem ratione. Et haec quidem naturalis ratio nobis ipsa demonstrat non posse omnes rerum viventium species perpetuo stare aeternasque esse : sed tandem necessario deficere ac desistere oportere. Siquidem finita speciei virtus est; cumque eius virtus singulis generationibus minuatur, necessum est aliquando consumi: finitum enim per BBlde tionem finiti absumi necesse est. Est et alia vitae longitudinis causa, coelestis scilicet influxus solis aliorumque planetarum et astrorum. Vim enim habent haec in elementa et mixta: in elementa quidem, veluti cum sol absque igne suis radiis ignem generat, et aquam calefaciendo resolvit in vaporem et aerem ; deinde etiam elementa miscet, copulat applicatque ad pugnam, ut ipsa postmodum per se producant effectus : ex terra enim exhalationes, ex aqua vapores in ignem et aerem sol attrahit, quae coniuncta se mutant. Mixtorum etiam causa sunt, tum quia elementa congregant ad mixtionem et id ultra virtutem formae productivam infundunt. Formae enim mixti productio non ab elementis, sed a coeli virtute est : inducit tamen non citra elementorum vires ac virtutes. Deinde et viventium in causa sunt, tum quia elementa congregant virtutemque formae productricem infundunt; vel si non totam in universum virtutem imprimunt, coadiuvant tamen aliam virtutem, puta seminis, caloremque naturalem coalunt H9, Imo is calor non elementaris, sed coelestis est, a coelesti, inquam, virtute, non elementorum. Cum autem is calor principium vitae sit eumque virtus coelestis astrorumque indat, elucet manifeste coelum et astra suis influxibus longitudinis vitae causam esse ; cum enim esse rei causa sint, sunt pariter et vitae et durationis. Demum: vitae cuiuscunque duratio a divina voluntate liberrima pendet; unde B. lob ait!!: Bre»es dies hominis sunt ; numerus mensium eius apud le esi: constituisti terminos eius, qui praeleriri non poterunt. His ergo sic positis, ad id, quod quaesitum est, iam respondendum erit. Dicimus itaque primaevos illos patres longissime vitam in terris protelasse, quoniam omnes, quae mox dictae sunt, vivendi rationes in eis potissimae erant et ad diuturniorem vitam appositissimae. Si enim ad primam inspiciamus, optimae erant complexionis atque fortissimae. Primi enim naturae humanae parentes, Dei plasmata, Dei, inquam, manu formati, perfectissimam sortiti fuere complexionem optimamque temperiem. Dei enim perfecla suni opera ?? et eo maxime, quo eos in hanc sententiam condiderat ut perpetuo immortalem vitam ducerent, nec mortem gustarent in terris. Ad quem finem prohibitum illis erat lignum vitae a Deo, quod speciei virtutem adeo suapte natura confirmare ac roborare natum erat humidumque primigenium per actionem caloris deperditum resarcire, ut immortalitatem eius ligni beneficio sortitus fuisset homo. Sic enim legimus : Nunc ergo, ne forle millat manum suam el sumat eliam de ligno vitae el comedat el vivat in aelernum !?, Post peccatum vero, absque ligni eius beneficio ob complexionis fortitudinem viriumque robur nongentis triginta 14 annis vixit; primariae autem complexionis illius virtus in primaevis illis hominibus vel minimum labefactata perbelle duravit, " Deinde vero et secunda ratio vivendi perfecta admodum fuit in eis. Cum enim condidisset Deus hominem ut perpetuo viveret, profecto calore eum vitali perfectissimo ac vivacissimo, humido quoque primigenio uberrimo calorique proportionatissimo ipsum attemperavit: horum enim proportio vitae longiori ducatum praestat, haec vitam efficiunt. Cum vero tum complexionis tum horum virtus per generationem in prolem transfundatur, quo est generatio validior, eo ad speciei virtutem perfecte servandam horum virtutem efficit validiorem ae potentiorem. In virili autem aetate validissima generatio est; tunc enim vegetatrix potentia, cum debitam individuo perfectionem acquisierit, de speciei conservatione sollicitior facta, natura ad generationis semen perficiendum vacat efficitque tunc semen ad sibi simile generandum potentius maiorique refertum virtute. Primaevi autem illi homines non priusquam in virile robur evasissent generaPrimaevi homines dlu vivebant, quin erant complexionis optimae ct fortissimae, Secundo: erant optimae proportionis vitalium elementorum et qualitatum ; tioni intendebant : nullus enim ante diluvium legitur ante sexagesimum annum genuisse, sed supra, centesimum octogesimum septimum usque annum generationem nonnulli distulere, Quapropter cum perfectissimi tunc primigenii vitalisque humidi neque ante. €t caloris primi parentes extiterint, ipsi quoque speciei virtutem vel pei ^ minimum aut nihil labefactatam in filios generatione transfuderint, roboris ees dig ceterique illius aetatis, qui leguntur homines perfecte geniti, ipsi intendehant.. quoque non ante debitam maturitatem naturalemque perfectionem ad validam generationem sufficientem filiis procreandis operam dederint : virtus speciei tunc perfectissima perfecteque propagata per validam generationem diutius in individuis persistebat, ob primigenii humidi vivificique caloris perfectionem incolumenque virtutem, a conditione fere nihili labefactatam. Tertia quoque ratio magnum praestitit longiori vitae emolumentum. Tertio: eorum. Etenim quo perfectior est alimentorum nutrimentalisque humidi almenta, P?" virtus, eo perfectius primigenium humidum resarcitur. Et tunc quidem fectissima erant, eum. temporis terrae nascentia, quibus homines vescebantur, perfectioris SERERE utique ac multo melioris erant virtutis, quam nunc sint, tum quia multo meliora ,. T : : : . ae perleetioris diluvii aquis plurimum labefactata est productiva terrae virtus ob Van post" aquarum salsedinem : Rupti sunt enim [onles abyssi magnae 5, quod diluvium. est, mare oceanum, omnium maximum : salsedo vero plurimum terrae officit; quapropter post diluvium filiis Noe carnium esum Deus contribuit, post herbas herbarumque et arborum fructus et semina !16, Praeter id autem etiam per multiplices generationes deficit hominis alimentorum virtus, quoniam eorum etiam generatio non perfecte et examussim speciei virtutem instaurat, sed continuo virius minuitur : sicut et primigenium eorum humidum non plene per alimentarium resarcitur, alioquin nunquam corrumperentur, nisi ab extrinseco; et horum quidem debilitatio in hominum damnum vergit, quoniam his pro cibo et alimento utitur homo. Quo vero cibus hic virtute deficit magis, eo minus ad humani corporis reparationem sufficit, sed ineptum magis magisque est. Cum ergo multo perfectioris efficaciorisque virtutis [essent] hominum alimenta cibusque tunc esset perfectior quam nunc sit, profecto ad longiorem vitam conducebant magis ad corpus restaurandum aptiora. Deinde vero non nimium homines illi gulae indulgebant, sed frugaliter vivebant et convenienti mediocrique alimento utebantur ad victum simpliciaque alimenta adhibebant in cibum, quae, ut medici aiunt, ad vitam conservandam praestant magis quam compositiora. Illi certe fructus terrae et illos quidem optimos adhibebant in cibum, prout Adam, qui per infusam vel innatam scientiam naturalium omnium herbarum fructuumque terrae virtutes vitae plurimum conducentes, cognoscebat in usumque adduxit posteritati illius aetatis. In potum vero aquam habebant, non merum; parcitas vero et mediocris sobrietas in victu longiori vitae plurimum prodest, quoniam minus extranei humidi cum primigenio miscet; excrescens enim nutrimentale humidum primigenii virtutem plurimum labefactat atque debilitat, naturae cum sit extraneae. Deinde etiam vitam continentem valde primaevi illi homines ducebant; ad centesimum enim usque circiter annum, plus minus, continentem incorruptamque vitam ducebant; postmodum vero connubia celebrantes non ad vanam delectationem obscenasque voluptates venereas explendas, sed sobrie parciusque coitum in usum vocabant iuxta naturae ordinem, ad speciei conservationem illum administrantes, ad filios filiasque procreandas. Continentia vero longitudini vitae plurimum conducit, sicut nimius coitus officit permagnumque affert detrimentum, ceu salacia ac multi seminis animalia, quae venerem valde sequuntur vita celerius absumi conspicimus !7, Obscenus enim ille luxus nimiaque seminis emissio primigenium humidum valde exiccat, quo deficiente necesse est animal vita excedere; castitas vero el continentia ad vitae longitudinem confert plurimum. Hinc supra in expositione adnotavimus !3, post. Adam omnes qui coniugium acceleravere, vita quoque celerius eo absumptos esse; eos vero qui longius continentem et castam duxere vitam, longiori periodo perfunctos esse: ceu fuit Iared qui triginta duobus annis plus Adam vixit, quoniam tantundem temporis plus eo continentem vitam egit; similiter Mathusala annis triginta novem plus primo parente in vita hac commoratus est, quia annis valde plurimis castam vitam plus eo egit. Aspectus quoque siderum bonus eos plurimum ad longiorem vitam Quarto: eorum temperantia et frugalitatas, ipsi enim nonnisi fructus terrae adhibebant in cibum. Quinto: corum continentia. Sexto: primaeluvabat, Siquidem primaevi illi homines in orientali plaga orbis inyi homi" colae fuerunt, qua parte, cum dextra sit orbis, optimus est siderum lacolebunt ub aspectus, unde &cqAuéócrc !1* ventus, qui subsolanus Latinis dicitur, eec in oriente sub solis radiis nascens, vitae, dum spirat, maxime favet "*'- et fovet; vitae autem periodus ab astrorum aspectu et virtute non modicum pendet, ut supra diximus !20, Demum tantae longitudinis dispositionem divinam in causa poSeptimo: Deus imus, qua sunt cuncta in ordine, pondere et mensura? disposita vo PUm^* duleiter atque suaviter!??; quae sic statuit ut illius temporis hodiu vivere, ut mines longaevam tanti temporis vitam agerent, ut et humana propou pago melius posset et crescere et diffundi: homines quoque rerum propagare. experientias adipiscerentur, artes ad vitam conducentes atque decentes invenirent, rerum causas venarentur et scientias rerum contemplatione investigarent. Voluntate itaque ac Dei virtute tanto tempore in vita perstiterunt, Dico autem non quod miraculo vixerint, hoc est supra naturae Necputandum vires, vel!?5 omnipotenti Dei virtute, citra naturae munus, et opera pef eos vivere voluerit ; hoc enim falsum est : siquidem anima functiones x bo eund suas et opera in corpore exercebat ; sed quemadmodum [multiplicatio] n Morus filiorum Israel in Aegypto et post Dei omnipotenti virtuti tribuitur, tando necitius quemadmodum ipse dixit : Multiplicabo semen luum sicul stellas coeli deberes — el... arenam. .. maris??*, quod natura quidem non valuisset tantocius, nisi praecipua Dei virtute adiuta et suffulta, in tantam multitudinem excrescere et in tot propagines ex uno stipite diffundi; ita quoque primaevi illi homines longissimum illum vitae periodum protelasse dicamus, Deo naturae suppeditante virtutem ne citius defecisset ; naturalis tamen non supra naturam vita ipsorum censenda est, sicut Hebraeorum generatio naturalis fuit. Vrr. 1-2
CHAPTER 7. Caput Sextum
Cumque coepissent homines multiplicari super lerram el filias procreassenl, videntes filii Dei filias hominum quod essent pulcrae, acceperunt sibi uxores ex omnibus, quas elegerant. Textus Hebraicus: El factum est quia coepit homo multiplicari super faciem terrae et filiae natae sunt illis ; el viderunt filii Dei filias hominum quoniam pulcrae ipsae, et acceperunt sibi uxores ex omnibus, quas elegerant. Chaldaicus Interpres: Et fuit cum coeperunt filii hominum mulliplicari super faciem terrae el filiae nalae essent illis, et viderunt filii principum filias hominum quia pulcrae ipsae, etc. Textus Graecus: El! factum est quando coeperunt homines mulliplicari super terram et filiae natae sunt ipsis, videnles filii Dei filias hominum, etc. Fuit nonnullorum Hebraeorum in Gemara? loci huius expositio, qui Dei filios angelos intellexere, qui incubi mulieribus adhaeserint et ex illis connubiis prognali filii gigantes fuere. Verum si angeli peccavere, ipsi, non homines, dare poenas tantorum scelerum debuerant. Refert autem Sacra Scriptura hominum, non angelorum scelera ut diluvium invaderet in causa extitisse: Videns, inquit, Deus quod multa hominum malitia essel in terra, et cuncta cogitatio cordis humani intenta essel ad malum omni tempore, poenituit eum quod hominem fecisset in terra?. At Rabbinus Abrabanel ait? mysticam atque secretam eam expositionem esse. Ali vero iudices nobiles et populorum magnates per Dei filios intelligunt *, qui videntes filias hominum popularium sibique che, lib. 1, cp. 5, f. 3*; Fagius, col. 222; Cnartwrightus, col. 244. 2) Gn 6, 5-6. Vulg. : Malitia hominum, ctc. 3) Op. cit. f. 40* sqq. 4) Cf. Lactantius Divinae Institut., lib. 2, ep. 15, (P. L. 6, 330-333) ; S. Hieronymus Hebraic. Quaest. in Gen., Ibid. 23, 948; S. Augustinus De Civitate Dei, lih. 15, cp. 22, ibid. 41, 467-468; Rab. Salomon op. cit. f. 7*; Nic. Lyranus op. cit. f. 50*; Alph. Tostatus op. cit. f. 35*; Hier. Oleaster In Mogsis Penlateuchum, f. 20*5; Pagnini op. cit. sub radice: 7122, col. 287. TT Filii Dei juxta aliquos Hebraeos sunt angeli qui mulieribus adbhaeserunt; nli tenent fuisse ludices et magnates; alli vero filios patriarcharum. Rectius tamen intelligendi videntur filii Seth, sic vocati quia cultum Del habebant. subiectorum pulcras atque ornatas, eorum pulcritudine capti, invitis parentibus ac vi e domibus rapientes, in uxores ducebant. At si iudicum et potentum universa ea facinora erant, cur non ipsi tantum, sed omnes in universum homines in eorum facinorum poenam aquis diluvii submersi pereunt ? Alii deorum filios interpretati sunt 5, per deos intelligentes pr oceros illos homines iustos et virtute conspicuos, qui divini quodammodo homines videbantur, tum quia tandiu vivebant tum quia eorum vita eo longius protelata virtutibus omnibus elucebat; hi sunt qui hucusque relati sunt. Eorum vero filii patrum iustitiam minime aemulati, sed a parentum iustitia et pietate in omnem iniustitiam et impietatem prolapsi, tam miserandae diluvii cladis in causa fuere. Sed si isti peccavere, et isti tantum puniri debuere. Alii Dei filios a Seth et Enos descendentes intelligunt?, qui ob Dei cultum, quem habebant, (filii. Dei vocantur] ; siquidem Enos tempore nomen Dei invocari coeptum est *. Hi ergo patrum pietatem religionemque aemulati Deum colebant; a Cain vero descendentes paternam impietatem referentes, a Deo aversi omnino erant. At vero cum et illi filii Dei a iustitia et pietate declinaverunt ad mala perpetranda, cum omnes declinassent factique inutiles essent, nec ad unum usque reperiretur qui bona? operarelur? : videns... Deus... ac dolore cordis lacius intrinsecus, delebo, inquit, hominem, quem creavi. Arridet plane ista positio. Nec tamen in universum omnes Seth filios intelligimus, sed probos ac iustos Dei voluntatem elficientes eiusque exequentes iussa atque mandata, quos Deus ut filios diligebat. Gen., Hb. 2, cp. 5, Ibid. 107, 512; Hugo de S. Victore Adnolat. Elucidat. in Pentat., ibid. 175, 45; Caletanus op. cit. pag. 44. 6) Cf. S. Io. Chrysostomus 7Iom. 22 in Gen., (P. G. 53, 188-189) ; Theodoretus Quaest. in Gen., Interr. 47, ibid. 80, 147-150 ; Procopius Comment. in Gen., ibid. 87, 267; S. Eucherius Comment. in Gen., lib. 1, (P. L. 50, 924); S. Beda Hezaem., lib. 2, ibid. 91, 82-83; Alcuinus Interrogat. Respons. in Gen., ibid. 100, 526; Rabanus Maurus Comment. in Gen., lib. 2, cp. 5, ibid. 107, 512; Strabus Glossa Ord. in Gen., ibid. 113, 104 ; Angelomus Comment. in Gen., ibid. 115, 155; Remigius Comment. in Gen., ibid. 131, 73; S. Bruno Ezposit. in Gen., ibid. 164, 176; nupertus De Trinitate, elc. In Gen., lib. 4, cp. 12, ibld, 167, 338; S. Ephrem Syrus In Gen., cp. 5, t. 2, pag. 21; Nic. Lyranus op. cit. f. 50* ; Aben Ezrn op. cit. f. 7*. Ioseph Kimchl : « Filli Dei sunt sancti seu pii, et ips! sunt fii Del, quia ipse dliiglt eos sicut pater diligit fllium », Apud David Kimchi op. cit. sub voce: ]2. 7) Ct. Gn. 4, 26. 8) Cf. Ps 13, 3; 52, 4; Rom 3, 12. 9) Ms.: Operctur. Quapropter hunc locum ita, nihili reluctante, exponimus. Cumque coepissent homines multiplicari super terram. Commune speciei nomen homo est, sexum utrumque complectens: unde in hebraeo est : Cumque coepisse [D']N multiplicari : iuxta id quod supra dictum est: E! Tt vocavit nomen eorum Adam". Cum ergo humana propago nimium excrevisset nimiumque per iuges generationes propagum esset longe lateque diffusa, erant tamen adhuc inter homines multi iusti ac timorati, Deum agnoscentes et diligentes, qui quod iustum ! est et rectum coram Deo operabantur proximisque lucis exempla monstrabant. Erat tamen nihilo secius stultorum impiorumque multo maior ac pene infinitus numerus ??, qui nec Deum timebant nec hominem reverebantur!? : homines iniqui, impii, scelesti, facinorosi, sine affectione, sine pace: homines seipsos amantes * carnisque illecebras quascunque obscenissimas pro viribus sectantes. Illi ergo homines iusti erant et pii: isti iniusti et impii; illi Dei spiritu agebantur!5 spiritualesque erant: isti concupiscentiis abstracti et illecti!6,. eis omnino parebant carnalesque erant; illi Dei filii erant, quod iustorum est: isti filii diaboli et opera patris volebant perficere ??. Isti filias genuerant vanas, impudicas, lascivientes et impudentissimas, quae fronte ac vultu impudentissimo, elato collo ambulabant, composito gradu et nutibus oculorum ibant et plaudebant in crispantibus et torti crinibus, in luxuriose ornatis!9 vestibus et fasciis pectoralibus, in monilibus, armillis, mitris et discriminalibus, in olfactoriis, inauribus, anulis et gemmis ?3, hominum oculos pellicientes et ad se trahentes ad concupiscentiam, luxuriam atque lasciviam, factaeque sunt iustis in laqueum atque decipulam. Ecce enim ait : Videntes filii Dei filias hominum quod essent pulcrae, acceperunt sibi uxores ex omnibus, quas elegerant. Sicut Eva, cum vidisset vetitum illud lignum quod bonum essel ad vescendum et pulcrum oculis aspecluque delectabile... , lulit atque comedit ?? : ita isti, videntes [ilias hominum quod pulcrae essent, eas sibi in uxores acceperunt, non ob desiderium procreandorum filiorum Utraque generatio, Cain scilicet et Seth, admodum propagata erat ; sed fili Seth numero valde minores erant filiis Cain, el malis artibus seducti flliarumistius et cupidine victi, eas acceperunt slbi uxores, non ad fllios procreandos, sed ad libidinen explendam ; cum eis connubia contrahentes, sed cupidine victi ob voluptatem et intemperantiam. Hi sunt qui Dei gratiam in luxuriam transtulere ?! ; puleritudo siquidem aspectus indeque concupiscentia secuta illos allexit ad eamque adduxit intemperantiae et scortationis perniciem. Aspectus occasionem praebuit; spectando vehementi sunt cupidine capti; inordinatae autem concupiscentiae frenum non ponentes, nec cohibere volentes, obscenissimorum scelerum sub undis mersi sunt. Primo simplici intuitu aspexerunt; simplex autem ille aspectus ruinarum illis causa extitit, quoniam pulcritudinis spectaculo capti, postmodum ad eas concupiscendas aspexere; cumque per concupiscentiae conceptum eas in corde suo moechati fuissent ?!*, deinde inordinatis concupiscentiis nimium indulgentes permissisque frenis habenas profuse laxantes, earum congressibus demum, non nuptiarum lege, vel prolis procreandae gratia, sed ad venereas concupiscentias explendas usi sunt. Cum itaque alienigenas a Dei religione adamassent mulieres eisque *t amore m ardentissimo amore copulati essent, illae eorum animos nimium alliMerum capti, averterunt cientes, eorum pariter corda a Deo et iustitia ab omni pietate et recorda sua Deetilmoois ligione averterunt, ut non amplius cogitarent quae Dei sunt, quoUu anc* modo Deo placerent, sed quae carnis sunt, quomodo placerent uxoribus ?, Quapropter cum a iustitia et pietate mulierum causa aversi in omne obscenum scelus, impium et iniquum opus?* pauci illi, qui iustitiam, adhuc inter homines illos nequissimos servaverant, essent prolapsi, absque ulla reparationis spe vel salutis — impossibile enim esl, ut ait Apostolus?t eos, qui semel sun! illuminati, gustaverunt eliam donum coeleste el participes facli sunt Spiritus Sancli, guslaverunt ... nihilominus bonum Dei verbum viriulesque saeculi venturi, el prolapsi sunt, rursus renovari ad poeniienliam, — disposuit Deus homines e terra perdere mundumque diluvii aquis a tot tantisque sordibus abluere. Unde sequitur: Vr. 3 Dixitque Dominus?* : Non permanebil spiritus imeus in homine in aelernum, quia caro esl ; erunique dies illius centum viginti annorum. adiungitur. 24) Hebr 6, 4-6. 23) Vr. 3. Vulg.: Dizilque Deus, eic. Textus Hebraicus: Et dixil Dominus: Non iudicabit spiritus meus in homine in saeculum, ?9 eo quod eliam ipse caro est; el. erunt dies eius centum viginti anni. Anima hominis apud B. Iob dicitur?' spiritus Dei : Donec superest halitus in me el spiritus Dei in naribus meis. Paraphrastes Chaldaicus: El dizit Dominus: Non consislet generatio mala ista in conspectu meo in saeculum, proplerea quod illi sunt caro et opera eorum mala ; spalium dabitur eis centum viginti annorum si forle convertantur, sive poenileant. Targum Ierosolymitanum ita hunc locum paraphrastice reddidit : Et dizit sermo Domini : Non iudicabuntur generationes, quae stant ad consurgendum exinde post generationem, vel aelalem diluvii, ut pereant, disperdantur el percutiantur exterminatione. Annon spiritum meum dedi in hominibus, quia caro illi sunt ? Et opera eorum opera bona, et opera eorum opera mala. Ecce dedi eis spatium centum viginli annorum, si forle agant poenilentiam, vel non agant. Textus Graecus cum nostro concordat. Diverse admodum expositores, tum nostrates?? tum Hebraei, hunc locum exposuere. Est autem in Textu Hebraeo dictio una amphibola, unde omnis diversitas orta est. Nam UE ea vox potest tum a radice T] emanare eritque sensus: Non iudicabit, sive cerlabit, aut rixabitur spiritus meus: m enim iudicare, rixari, certare et contendere significat; potest nihilo minus a r9 deduci, quod est vagina, sitque ne pro In ponaturque hannach loco daghes, sicut est "PP a 213 Rabbinus Salomon iuxta primum vocis significatum ita (P. G. 53, 190-191); Gennadius Patriarcha Fragmenta in Gen., ibid. 85, 1642: Procopius Comment. in Gen., ibid. 87, 267-270; S. Hieronymus Hebraic. Quaest. in Gen., (P. L. 23, 948); S. Eucherius Comment. in Gen., llb. 1, ibid. 50, 925; S. Beda Hezaem., lib. 2, ibid. 91, 83; Comment. in Pentat., cp. 8, ibid. col. 224; Alcuinus Interrogat. Respons. in Gen., ibid. 100, 526; Rabanus Maurus Comment. in Gen., lib. 2, cp. 5, ibid. 107, 512; Strabus Glossa Ord. in Gen., ibid. 113, 104; Angelomus Comment. in Gen., ibid. 115, 155; Remigius Comment. in Gen., ibid. 131, 73 ; Gullbertus Moralium in Gen., lib. 3, ibid. 156, 85-86 ; S. Bruno Ezposit. in Gen., ibid, 164, 176-177; Ruportus De Trinitate, etc. In Gen., lib. 4, cp. 13, ibid. 167, 339; Hugo de S. Viclore Adnotat. Elucidat. in Pentat., Ibid. 175, 45; Alph. Tostatus op. cil. f. 35*. Non permanebit, etc. Vuriae lectiones. Interpretatio locum exponit??: « Non rixabitur, aut tumultuabitur spiritus meus Rab. 5 : » : . . intra me in saeculum propter hominem, perdam ne illum, an miserear ». Salomonis "em Rabbinus vero Ioseph Kimchi:? «Non rixabitur, aut coniendet spiritus meus superior, quem insuffllavi in hominem, in saeculum cum corpore, quod animales belluinasque sequitur voluptates, quas ille nequaquam sequitur». Alii aliter, quorum nil confert per singula texere expositiones. Nos itaque hunc locum ita exponimus. Non permanebil spirilus Per spiritum. IneUs, iuxta secundum vocis significatum : non vaginabilur : per spinra rilum enim rationalem animam intelligimus, quam Deus formato videtur anima uma: homini inspiravit .. . et factus es! homo in animam viventem ?!, Dicitur infusn, autem : Spirilus meus, per specialem ** creationem : non enim omnes animae una creatae sunt a principio, neque a prima [anima] ex traduce manant, sicut humana corpora omnia a primo hominis corpore per mon ex tradugenerationem traducuntur; sed genito in matris utero ex semine ie ea viri atque mulieris humano corpore et concinna organizatione di- """*- sposito, anima a Deo, nullo alio mediante, creata infunditur et fit homo estque corpus veluti vagina spiritus humani, qui in eo veluti gladius in vagina continetur. Voce tamen concinna magis noster Interpres paraphrastico more id expressit, dicens: Non permanebit spiritus meus je nies in homine. Accipiendus autem hic homo est sicut ibi ? : Formavil autem agnoscere et. Dominus Deus hominem de limo lerrae, el inspiravil in faciem eius diligere debe- . ] . , . bant, ut eum. Spiraculum vilae, el faclus est homo in animam viventem. In aeternum, P cdisucn. inquit, idest multo valde tempore, ceu ad hoc usque tempus vixere vitam in ae homines paulo citra millenarium annum. Quia caro esi: hoc est quia oor deren spiritu illo coelesti, quem ego insufflavi, abutuntur et quasi sola carne circumdati animaque carerent vitam absumunt, seipsos totos carnalibus operibus prodigentes; quia sunt animales homines, quae Dei sunt nihili sapientes: cum ego rationalem animam creaverim, ut me bonum summum agnosceret et intelligeret: intelligendo diligeret ac summe amaret: amando possideret, ut tandem frui posset. Ipsi vero nec me, nec quaecunque mea sunt, agnoscentes aut agnoscere volentes, sed blasphemantes petius, quaecumque norunt in his tansub radice: TYT, col. 459. 31) Gn 2, 7. 32) Ms,: Speeíam. ' — 33) Gn 2, 7. Vulg.: Formavit igitur, etc. Vr.4 quam bruta animalia corrumpuntur ?*: carnalibus enim affectionibus et sensibus ducti et acti, in belluarum modum vivunt. Cum ergo coelesti eo spiritu tantopere abutantur, ut in vanum omnino rationalem animam accepisse videantur, brutali tantum contenti eiusque operibus semper occupati et dediti, non permanebit spiritus ille meus in homine in aeternum. Verum quia desperata omnino adhuc salus non est — homines enim sunt et poenitere adhuc possunt ut debent, — ut, relicta impietate et via sua mala, convertantur ad me faciantque iudicium et iustitiam ?5 et non pereant, eruní dies eorum centum viginti anni, in quibus poterunt si voluerint delictorum suorum poenitere. Possunt enim, nam et rationem habent, qua et quae agenda sunt bona quaeque non agenda sunt mala possunt discernere: et voluntatem, qua perpetrata mala plangere et plangenda iterum non committere. Adhuc enim spiriíus ille meus, qui in eis est, tanquam iudex in eis sedet, potens quod rectum est iudicare in conscientiae iudicatorio : adhuc ovvcjprotc ?5* illa conscientiae scintilla, contendit et pugnat adversus mala, quae semper se a peccato immunem immaculatamque conservare cupit ac custodire, nec extingui unquam potest, quin semper in malum remurmuret ; hanc enim non valent violatores constupratoresque animarum daemones corrumpere. Hinc rixa discerpens et discrucians, supra quam cogitari possit, infelicem ac miserandam animam peccatricem, veluti acerbissimus quidam vermis, qui pungentissimo semper aculeo pungit, mordet ac rodit continuo nec unquam moritur; quoniam naturalis ille instinctus, scintilla illa rationis, apex ille mentis malum semper abhorret et execratur, semperque o»vc/prgote ad Dei dilectionem et bonum impellit; reproba tamen voluntas pravis voluptatibus depravata atque corrupta toto odiorum conatu in adversum resilit. Ipsorum deliberatione opus est, si velint a malo declinare poenitentesque delictorum bona facere ; ego cenfum viginti annorum tempus contribuo; quod si intra id tempus non eos malorum poenituerit, diluvio peribunt. Gigantes autem erant super lerram in diebus illis. Postquam enim ingressi sunt filii Dei ad filias hominum, illaeque genuerunt : isti sunt potentes a saeculo viri famosi. sed, contra, ea abutebantur vitam absumendo carnalihus operibus omnino dediti. Deus igitur eos delere decernit; sed cum poenitere potuissent, ideo dedit els spatium centum viginti annorum, ut poenltentinm agerent. De gigantibus antiquorum poetarum fabulae. Gigantes intelliguntur homines corpore sublimes, viribus fortissimi et valde perversi. Textus Hebraicus: Gigantes fuerunt in terra in diebus illis, el etiam postea quam ingressi sunl filii Dei ad filias hominum, el genuerunt illis: isti sunt fortes, qui a saeculo homines nominis. Chaldaicus Interpres: Fortes, sive potentes fuerunt in terra in diebus illis, et etiam postquam venerunt filii principum ad filias hominum, et pepererunt ez illis, illi potentes, qui a saeculo homines nominis. Graeci habent : Isti fuerunt gigantes a saeculo homines nominati. Credidit vecors vetustas ?9 gigantes homines fuisse excelsissimae staturae et draconum pedibus, ab irata tellure procreatos in deorum perniciem, ut scilicet superis bellum inferrent Iovemque de coeli possessione deiicerent. Haec autem commenta sunt eL indoctae poetarum fabulae. Nos certe dum gigantes audimus aut legimus, homines intelligimus proceros excelsaeque staturae, viribus fortes atque potentes, ceu de rege Basan, Og, dicitur?", qui solus de gigantum stirpe superstes relictus fuerat monstrabaturque lectus eius ferreus... in Rabath filiorum Ammon, novem cubitorum habens longitudinis et quattuor latitudinis ad mensuram ... virilis manus. De Goliath etiam qui allitudinis erat sex cubitorum et palmi ?8. Ita quoque exploratores duodecim tribuum de terrae gentibus ad Moysen et populum retulere : Populus quem aspeximus, procerae staturae est; ibi vidimus monstra quaedam filiorum Enach de genere giganteo, quibus comparati, quasi locustae videbamur ??. Gigantes itaque homines sunt corpore sublimes ac vasti, viribus fortes atque robusti, ab hominibus tamen geniti. Quo vero corpore excelsiores ac vastiores viribusque potentiores erant, eo moribus et animo praviores ac nequiores: superbi, elati, luxuriosi, raptores, scelesti ac facinorosi ; quapropter recte, forte secundum allegoriam, dicti sunt a poetis contra deos bella gerentes pedibusque serpentinis. Hominum enim gens quaedam impia erat Deum negans : ideo existimata Deum e coelesti sede pellere voluisse; pedibus vero in draconum Hb. 3, vr. 316; !ib. 4, vrr. 593-610; lib. 6, vr. 665; lib. 7, vr. 145; lib. 9, vrr. 656-658; Hesiodus De Generatione Deorum, vrr. 185-186 ; Ovid. Metamorph., lih. 1, vrr. 149-154 ; Iib. 5, vrr. 319-324. 37) Dt 3, 11. Vulg.: Cubitos habens, ctc. 38) 1 Rg 17, 4. volumine designati quod rectum nil cogitarent, totius vitae eorum gressu atque processu ad inferna vergentes. Unde facta de his gigantibus mentione, statim subinfertur: Videns autem Deus quod mulía malitia hominum esset in lerra et cuncta cogitatio cordis humani intenta essel ad malum. Unde autem orti sint manifestat, dicens : Posiquam enim ingressi sunt filii Dei ad filias hominum, illaeque genuerunt, isti sunt potentes a saeculo viri famosi; ex hominibus, inquit, orti sunt, cum filii Dei, idest iusti illi homines filiique iustorum [ingressi sunt ad filias hominum]. Hi corporis statura cum essent proceri et fortes viribus, piri potentes dicuntur a saeculo nominati atque famosi, quorum fama passim in saeculis illis invulgaretur ob eorum magnitudinem et fortitudinem ; vel forte melius viri famosi dicuntur quod, cum fortes viribus essent atque potentes, potestatem in subiectos nequissime exercebant veluti crudeles immanesque tyranni. Dicti sunt autem gigantes, hebraice : D'553n^. cuius etymologia ducitur a verbo: 553, quod est cadere. Hebraei in Bereshil Rabba, ut HRabbinus Abrabanel refert 9, inde aiunt sic esse dictos, quod filii Dei non acceperint filias hominum in uxores publico matrimonio, sed clandestino ; cum vero illae ab his pepererunt, notum Ífactum est peccatum eorum: quare filii eorum habiti sunt veluti illegitimi et nothi et propterea sic dicti sunt. Ipse vero Rabbinus Abrabanel aliam affert rationem huius nominis, quod cum filii Dei, qui statura proceri, sublimes vastique erant — et propterea forte sic dicti sunt, sicut montes Dei *! et cedri Dei *?, idest altissimi montes et maximi. - adhaesissent ad filias hominum parvorum, idest minoris staturae, cum illae ab his concepissent, non valuerunt conceptos fetus ad nonum usque mensem portare in utero ob magnitudinem ; quare abortum passae sunt et ante nonum mensem pepererunt ac propterea cadentes dicti sunt filii ; 553 enim abortivum dicitur in lingua hebraica 9$. Alii vero sic dictos putant 4, quod cum vasto et grandi corpore voce; obi. col. 1653; Io. Buxtorfius et A. Zanolin! Lericon Hebraicum. sub eadem voce. voce. Cf. etlam Hab. Aben Ezra et Salomon op. cit. f. 8*, Potentes dicuntur oh magnitudinem et virium fortitudinem ; famosi, quia eorum fama late vulgata fuit. De gigantum denominntionc opiniones Hebracorum. Gigantes dicti videntur ob violentiam et crudelitatem qua alios opprimebant. Vrr. 5-7 essent, ceteri hominum pavore illorum ceciderint, sicut et quidam populi terribiles vocati sunt: DWON, a terrendo. Alii existimant*5 gigantes sic appellatos quod lapsi essent a communi corpulentia et excessissent patres suos in statura atque potentia. Ego vero sic dictos puto, eo quod suis facinoribus et impiis operibus homines prosternerent et ante se morte crudeli et. immani violentia cadere facerent, nefariis manibus necem ob animi crudelitatem inferentes ; unde ipsi in omne execrandum scelus, detestandumque facinus corruerunt seseque scelestissime et impiissime praecipites dederunt. Unde ob nequissima et scelestissima eorum facinora immanesque impietates nominatissimi erant, cum terram omnem violentia, impietate et crudelitate replevissent. Unde sequitur: Videns autem Deus quod mulía malitia hominum essel ín terra, el cuncla cogilalio cordis intenta essel ad malum omni lempore, poenituil eum quod hominem fecissel in terra. Et praecavens in futurum** el lacius dolore cordis intrinsecus, Delebo, inquil, hominem, quem creavi, a facie terrae, ab homine usque ad animantia, a reptili usque ad volucres coeli ; poenitet enim me fecisse eos. Textus Hebraicus: El vidil Dominus quoniam multa malitia hominis in terra, et omne figmentum cogitationum cordis eius solummodo in malum omni die ; et poenitudine ductus es! Dominus, quia fecil hominem in lerra. El dolore affeclus est in corde suo et dixit Dominus : Delebo hominem, quem creavi, a superficie terrae, ab homine usque ad iumentum, usque ad reptile et usque ad volalile coeli ; quoniam poenitet me quia feci ea. Paraphrastes Chaldaicus: Et innoluit coram Domino quia multa malitia hominis essel in lerra, et omne figmentum cogifalionum cordis eius solum malum omnibus diebus, et poenituit Dominum in sermone, vel verbo eius quia fecit hominem ín lerra, et dixit in verbo suo ad conferendum furores eorum in beneplacito suo. Et ait Dominus : Delebo hominem, quem creavi, a superficie terrae, ab homine usque ad iumenium, ad replile et ad volatile coeli, quia poenitel me in verbo meo quia feci ea. vocis: Gigantes, cf. Bereshit Rabbd, XXVI, 7, pag. 253-254. 46) Praecavens in futurum : circa verba haec, quae a Vulgata expuncta fuerunt, cf. Io. De Ln Haye Biblía Maxima Versionum, vol. 1, pag. 75; Aug. Calmet Comment. in Gen. pag. 55; H. Quentin Biblia Sacra, etc. h. ]. Textus Graecus habet: Et consideravit Deus quod fecit hominem in terra, sive animo retractavit. Sacra Scriptura prosopopoeia quadam mirifice hic Deum transvestit ac sub hominum veste demonstrat ; quae enim hic dicuntur, per &v9penzozáSeay *" intelligenda sunt. Videns autem Deus, ait, quod mulía malitia hominum essel in ferra. Hoc est Deum pidere, aliquid sibi innotescere ; neque enim oculos habet ad videndum cum spiritus sit, non corpus: divino autem intellectui omnia, etiam abditissima, usque adeo nuda apertaque ** manifestissime sunt, nota et cognita ac si quis perspicacissimis oculis in luce clarissima ea cerneret. Hoc est ergo : Vidit Deus multam hominum malitiam : quia haec sibi innotuit manifestissime, etiam quae in penitissimis cordium intimis inscrutabilibusque latebris delitescebant. Ipse enim corda scrutatur renesque probat omnium *?; nec solum ea, quae foris parent, ut homines, clarissime videt, sed intimissima cordis intuetur ?'. Ecce enim ait : Et cuncta cogilalio cordis: nihil sibi latebat omnino, sed ubique locorum ubique temporum omnia sibi dilucescunt. Praesens enim ubique est omni tempore, adeo ut nec locorum latibula, nec tenebrarum obscura, etsi maxima, aliquid ab eo vel celent vel abscondant. Hinc David ait 5: Quo ibo a spiritu tuo et quo a facie tua fugiam? Si ascendero in coelum tu illic es, si descendero in infernum ades. Si assumam alas aurorae, habitabo in extremis maris, eliam illuc manus tua deducel me, el tenebil me dextera tua. El dixi : Forsitan tenebrae operienl me, el noz lux pro me; etiam lenebrae non oblenebrescenl apud te el noz sicul dies lucebil ; similes sunt tenebrae luci. Quam clarus ac potens est hic Dei oculus, qui aliena solis aut lunae non indiget luce, sed ipse per se lux est clarissima inter denSsissimas etiam tenebras clarissime nobis, tamen invisibiliter, lucens, qui aspectu simplicissimo omnem etiam abditissimum locum lustrat. Itaque vidit Deus quoniam multa malitia hominum essel in ferra; malitia, idest pravitas et iniquitas operum et affectionum : mulla, inquit, malitia : tum quia peccantium maxima erat multitudo ; universa siquidem tunc hominum alluvies * ad mala quaeque perpePar 28, 9; Ps 7, 10; Sap 1, 6; Ier 11, 20; 17, 10; 20, 12; Apc 2, ?3. 49*) Ct. 1 Rg 18, 7. 50) Ps 138 (hebr. 139), 7-15. Ex hebralco. 51) Ms.: Luvle. Videns Deus, etc. S. Scriptura figurate loquitur, quia Deus nec corpus habet, nec oculis indiget, et ubique praesens semper est. Multa malitia erat, quia universa hominum multitudo omn! prorsus genere peccatorum tranda praeceps ruebat, universa gens illa et non recta nata natio, benedic cui melius fuisset si nata nunquam fuisset ??, peccatrix erat, omnes verat» filli nequam et scelerati ac vix unus repertus est iustus. Deinde vero multa eorum omnium erat iniquitas, quia non uno aut altero tantum peccatorum genere erant polluti, sed omni prorsus genere sese multipliciter maculaverant: populus gra»i valde iniquitale 53. Neque vero ex passione tantum carnis illecebra et prava affectione ducti peccabant, ut plerisque contingit, sed ex industria, omni virium etomniconatu conatu et cogitatu maligno quisque iniquis operibus operam dabat: Bois qudd Et cuncta, inquit, cogilalio cordis intenta essel. ad malum : hoc est, "tuanr^ ut Graeci paraphrastico more transtulere, unusquisque cogilabat in corde suo diligenter ad mala perpetranda. A talibus autem tantisque sceleribus execrandisque facinoribus et pravissimis corruptissimisque affectionibus nullo unquam tempore desistentes, quotidie procedebant in peius : Omnis, inquit, cogitatio, sive figmentum cogitationum ad malum tantum, quia boni nihil agebant, sed nec cogitabant, omni lempore. Haec cum vidisset Deus, iustissime indignatus est; unde sequitur: Poeniluit eum quod hominem fecisset in lerra. Quid est: PoeniPornituit. — (uil eum? Nunquid homo est ut poenitere possit ? Ecce de eo SariMitur oe. m uel Propheta ait 5! : Porro triumphator in Israel non parcel el poeprimitur pecentorum 8?- nifiidine nop flectetur ; neque enim homo esl ul agal poenilentiam. Per "haine alium vero Prophetam ipsemet ait: Ego... Deus el non mulor 55, Beatus quoque Iacob Deum Patrem luminum vocat 55, apud quem non est transmutalio nec vicissitludinis obumbralio. Nerum per Áy9pezoc-zá9oc intelligendum est quod hic dicitur poenituisse Deum et cordis dolore intrinsecus tactum ; homo enim, dum 5? prius actum quippiam demolitur et destruit, facti iam operis se poenitere ostendit. Nihil tamen poenae aut doloris in semetipso passus est Deus, nullum discrimen ; impassibilis enim natura est. Dicta sunt autem haec ut peccatorum gravitatem simul et acerbitatem intelligamus, « quae divinam meruerint offensam tanquam eousque increverit culpa ut etiam Deus, qui natura non movetur aut ira, aut passione, aut odio, provocatus videatur ad iracundiam » 53, Poenitentia ergo facti hominis Vulg.: Ego... Dominus. 56) Inc 1, 17. 57) Ms.: Duc. 58) S. Ambrosius De Noc et Arca, cp. 4, (P. L. 14, 366). haec Dei divinam exprimit voluntatem, iustissime exigentem peccatorum poenas ab homine eumque de terra viventium delere volentem; dolor autem ille cordis ira est et indignatio divinae voluntatis, idest divinam exprimit voluntatem aequissimo iustitiae suae iudicio hominem peccatorum suorum punire volentem. Ira siquidem vindictae appetitus est et ulciscendi libido : et haec quidem in Deo est citra omnem passionem et perturbationem. Aequissima enim via Domini est, rectissima ac iustissima eius voluntas, quae omne quidem bonum praemiis bonis confertis ac supereffluentibus remunerare supra quam digna etiam merita exigant, malum etiam omne vult non impunitum abire. Videns itaque Deus tanta ac tot hominum detestanda execrandaque mala, scelera atque facinora, nulla aut irae, aut odii indignationisque passione permotus, aequissimo ac iustissimo voluntatis suae iudicio, vindictam malorum meritissimasque ac iustissimas peccatorum exigit poenas ; pultus siquidem Domini super facientes mala, ut perdat de terra memoriam eorum 59?. Unde ait: Delebo ... hominem, quem creavi, a facie terrae, ab homine usque ad animantia, a reptili usque ad volucres coeli ; poenitet enim me fecisse eos. Ecce, inquit, hominem ego mea manu condidi et creavi; quem etsi carne vestitum in terrae regione posui, in loco quidem tentationis — caro siquidem corruptelae illecebra est, — eius tamen nunquam immemor factus sum, nunquam auxilio defui: sed eum iugiter visitans continuo mea gratia affui. Eum paulo minus ab angelis 9? vel, si mavis, a Deo minui; mentem enim rationis capacem virtutemque animae corpori infusam dedi: gloria eum et honore coronavi, omnia sub pedibus eius subiiciens: super opera manuum mearum praefectum constitui, dicens ei ut dominaretur piscibus maris et volatilibus coeli el bestiis universaeque lerrae * ; eum veluti alterum deum post me constitui, mea imagine et similitudine insignitum, ut cum his omnibus et ex naturae debito et deitatis meae honore me summopere coleret, me agnosceret et intelligeret mente et intellectu, me super omnia et in omnibus diligeret ac summo amaret affectu et corde pleno: ad mei gloriam et honorem bona quaeque totis viribus operaretur: ut post haec ego immarcescibilis gloriae corona *'* auro, Deus enim passiones non subit, sed nequissima iustitia bonos remunerat, malos punit. Ideo tot fncinorosos e terra delere decernit. Delebo, inquit, hominem, etc. Paraphrasis huius loci, ubi demonStraturimmensa divinorum munerum largitas gemmis omnique lapide pretioso coronarem summisque honoribus et amplioribus praemiis, donis atque muneribus misericorditer et iuste donarem. Haec quidem mea erat sententia, in hanc eum sententiam condidi et ereavi; consilium vero et propositum [est] iustitiae aequitas et rectitudo inobliqua et inflexibilis. At vero ipse homo, imo non homo, sed humus, terrenus totus, me peii ioa summo bono relicto et post terga habito, mea gloria et honore conperversa — temptis, quaecumque fide et caritate me colentibus ac diligentibus "PERtHunes praeparavi nihili pensis, me insuper floccifaciens et omnia bona mea vili habens, corruptibilibus bonis adhaesit; his oblectatus et delectatus, eorum, quae Dei sunt, nihil sapere, sed tantum quae carnis et mundi sunt *?, omni virtute contempta, iustitia relicta meisque mandatis transgressis, in brutorum animalium modum magis quam rationabiliter vitam agere sibi delegit. Quare animalis totus, factus similis iumentis insipientibus 9, quibus non esl intellectus *, totus carnalis et caro factus, indignum semetipsum reddidit nedum me meisque bonis, quae illi paraveram, sed vita quoque hac ipsa, ut spiritus ille meus coelestis, quem in faciem eius a conditione spiravi**', in homine ad brutalem vitam agendum amplius habitaret : siquidem caro est. Verum enimvero quia natura volubilis est poteratque a via sua Demonstrstur. mala ad me converti ut operaretur iustitiam, impietate relicta, sicque eos non moreretur, sed vita viveret $5: poenitentiae tempus ei largitus sum setores Sd — ad id, centum viginti annos contribuens vitae ad poenitentiam eos poenitentiam ouimtr guid expectans, ut viderem si forte converterentur a via sua pessima **5*, duritia Ipsi vero intra id tempus impietati ad impietatem et immunditiae ad Podutem immunditiam magis servientes, iniquitatibus iniquitates peccatisque contemnenti! peccata addidere. Quapropter secundum duritiam cordis sui et impoenitens cor eorum, magis magisque thesaurizaverunt sibi iram in die irae et revelationis iusli iudicii Dei *5, ignorantes quod benignitas mea ad poenitentiam eos adduceret; sed bonitatis et patientiae et longanimitatis meae divitias contemnentes *?. Quid nunc igitur facto opus est, cum res quotidie in peius eat ? Consilio meo meoque incommutabilis voluntatis proposito de habenda iustitiae et rectissimi iudicii ratione servato, sententiam, in quam hominem creavi, mutato opus est; siquidem mutare novi sententiam, etsi consilium mutare non novi. Et haec quidem sententiae mutatio in Sacris Litteris poenitentia dicitur; et hoc est : Poenitel me fecisse eos : quia eos quidem ad vitam aeternam coelestemque gloriam destinaveram ; nunc, aeterna morte damnatos, temporali etiam vita eos privare rectissimo iustitiae meae iudicio opus est. Verum quia et animalia cuncta in eius usum creaveram, eo deleto propter quem feci ea, ad quid ipsa vivent ? Ea itaque cum eo simul delebo, ab homine usque ad iumentum, ad reptile et ad polatile coeli. His pro textus expositione positis, ad luculentiorem elucidationem quaesitum habere operae pretium erit in praesentiarum : sit ne Dei voluntas immutabilis omnino, an verti atque mutari quoquo pacto possit. Mulla sunt enim in Sacra Scriptura quae vertibilem Dei voluntatem oculotenus ostendunt, veluti hic dicitur : Poenitel me fecisse hominem ; et in Samuelis 198: Poenitel me, ait, quod constituerim Saul regem. David quoque ait 9? : Poenituit eum secundum multitudinem misericordiae suae; per Ieremiam quoque Dominus ait ?? : Noli subtrahere verbum, si forle audiant et converlalur unusquisque a via sua mala, et poenileal me mali, quod cogitavi facere eis propler malitiam studiorum eorum. Idem quoque Propheta ait?': Nunc ergo bonas facile pias vestras et studia vestra et audite vocem Domini Dei vestri, el poenitebil Dominum mali, quod loculus est adversum vos; et alibi idem ait *?: Si poenitenliam egerit gens ista... agam et ego poenilentiam ; et multa alia sunt huiuscemodi ?, Deinde vero, cum liberrimae voluntatis sit Deus liberumque arbitrium habeat, quod ad opposita suapte natura est, cur verti non potest, ut quod prius nolebat velit, aut nolit volitum prius ? Nos certe in Deo voluntatem esse dicimus et hanc quidem liberrimam, liberumque arbitrium habere Deum, cum habeat intellectum : voluntas enim intellectum sequitur, sicut appetitus sensitivus sensum; ac quemadmodum in quocumque sensus reperitur, appetitus quoque in eo esi : ita cum intellectu semper voluntas in unoquoque invenitur, Ier 26, 19; Ion 3, 9-10. Quare homtnes vita supernaturali et aeternn privati, temporali etiam privanvantur, Deum poenitere non significat Deum mutari; Deus enim immutabilis est, quia velle et intelligere In Deo sunt suum esse. Divina voluntas ab nlio extrinseco non movetur, sed in summo bono quiescit. Libera tamen est, quia quidquid diligit, non cx necessitate diligit ac vult. quae cognitum ab intellectu vel quaerit non habitum appetendo, vel in possesso quiescit amando et diligendo. In Deo itaque voluntas est sicut et intellectus ; et sicut intelligere suum est esse, ita et suum velle ; et veluti intellectus divini obiectum primarium ac per se primum illud verum divina essentia est, in quo omne aliud veri rationem participans clarissime elucet semper, et in ipso ac per ipsum cuncta semper intelligit — quapropter Dei scientia invariabilis incommutabiliter omnino semper est, — ita quoque voluntatis divinae summum illud bonum eademmet essentia obiectum ac finis est. Nec ab extraneo aliquo vel fine, vel obiecto movetur, sed a bono, quod suamet est essentia, Dei movetur voluntas. Quapropter primum movens seipsum movere aiebat Plato ^, eo plane modo quo intelligere et velle motus dici consuevere. Cum itaque neutiquam ab alio a se, tanquam fine et obiecto, divina voluntas moveatur, sed tantum a divina essentia, quae summum est bonum et in quo omne aliud bonum eminenter reperitur atque diligitur: cum incommutabilis omnino divina essentia sit, voluntatem quoque impermutabilem esse necessum est. Neque enim divina voluntas appetitiva vel aífectiva vis est, ceu in nobis, ut quaerat et appetat bonum, quod non habet ; sed in summo bono quiescit et delectatur diligendo et dilectio actus est voluntatis primus. Secundo : divinam hanc voluntatem liberrimam dicimus liberique arbitrii esse, Apostolus enim ait 5: Spirilus Sanctus dividit singulis proul vult, idest libero voluntatis arbitrio et non necessitatis obsequio. Ad Ephesios quoque ait'?5: Praedeslinali secundum propositum eius, qui operatur omnia secundum consilium voluntalis suae. Dico autem liberrimae voluntatis liberique arbitrii esse, quoniam non quidquid diligit, ex necessitate diligit ac vult ; nanque et se suamque essentiam Deus diligit et alia quoque a se: diligit enim omnia, quae fecit, et tamen maxime rationalem creaturam, hominem, et intellectualem, angelum, et nihil odit eorum, quae fecit ", sed omnibus sua bona seque ipsum, prout possibile est, communicare desiderat. Ceu res quaelibet naturalis, prout bona perfectaque est, proprium bonum communicare desiderat — hinc enim generatio naturalissimum opus naturae est, — ita nimirum Deus propria bona communicare aliis vult, quantum possibilitas affert et res capax suapte natura est divinam bonitatem affluenter in se recipere. Cum Deus aliis quoque a se bona communicare velit, et hoc diligere est bona alii velle, profecto alia a se diligit; sed se quidem ut finem, alia vero [ut] ad finem et propter finem, idest propter immensam suam bonitatem ; et se quidem, idest bonitatem suam, quae sua essentia est, necessario diligit — sicut voluntas nostra ex necessitate beatitudinem vult, et ceu quaelibet alia naturalis potestas necessario in proprium ac primum fertur obiectum, — non enim potest Deus se non diligere : libere autem eatenus seipsum diligere dicitur, quatenus vult se diligere et se velle; in hoc enim praecipue ?? ratio libertatis consistit, ut quidquid quis agit, velit se agere et velit velle. Alia vero a se diligit quidem, sed tantum propter finem diligit, idest propter bonitatem suam; haec enim divinae voluntatis obiectum plenissime sufficiens est eaque plenissime satiatur et iucundissime. Quare nonnisi bonitatem suam in rebus aliis Deus diligit. Nec propter se aliquid diligit in eis: ceu qui amaram sumit potionem nihil in ea praeter sanitatem diligit, quae finis illius est ; nihil enim in ea est quo delectari possit, veluti dulcis si ea potio esset : tunc nedum propter sanitatem, sed propter dulcedinem etiam sumere eam vellet. At cum Deus nihil nisi bonitatem suam in rebus inveniat, quo delectari possit, nihil in eis nisi suam diligit bonitatem. At vero is qui potionem diligit, etsi non propter se, sed propter sanitatem, necessario tamen diligit, finem volens, idest sanitatem — absque ea tamen consequi sanitatem nequit, — finem enim volentes, necessario ea, quae ad finem sunt, volumus, cum absque eis finem adipisci non possimus; veluti nave opus est transfretare volenti, et cibo vitam conservare. Secus autem si quae ad finem sunt nequaquam sunt necessaria, sed absque eis potest utique finis adesse. Deus itaque cum nonnisi propter finem, idest bonitatem suam summam cuncta alia a se diligat, nec sint haec necessaria Deo ad suam bonitatem vel adipiscendam, vel augendam, aut conservandam, ens enim summe bonum summeque perfectum est, nec potest ei quicquam perfectionis adaugeri; bonorum profecto nostrorum nullatenus Necessario quidem diligit bonitatem suam propter se; cetera autem bonn non propter scipsa diligit, scd propter bonitatem suam ; et cum non sint necessaria sibi, libere ea diligit ac vult. indiget. Quare clarissime liquet non necessario haec, sed mere libere velle ac diligere necnon operari. Cum enim liber sit, libere etiam operatur, non necessario : propterea operari ** dicitur omnia secundum consilium voluntatis suae. Tertio: divinam ipsam voluntatem necessariam esse dicimus ac Necessaro | Omnino immutabilem. Necessaria quidem est, quoniam divina essenautem dicitur ,. : NE . E divina volun. LÀà necessaria est, el ipsa voluntas in Deo essentia est; et velle quoRARE, que voluntatis divinae necessarium est, sicut et scire intellectus ; num ese; nam et velle et scire ab essentia non secernuntur. Sed scire quidem necessariam habet ad scita habitudinem, non autem velle ad volita : quoniam scire de rebus est prout in sciente sunt, velle autem ad volita prout in seipsis sunt comparatur; hinc est quod dicitur: veritas est in intellectu, bonitas vero in rebus €. Cum ergo quaecumque alia a Deo sint, quatenus quidem in Deo sunt necessarium habent esse, quatenus autem in seipsis non necessarium; ideo scire quidem Dei ad scita necessariam habitudinem habet, quoniam in ipso sunt: velle autem non, quoniam res prout in seipsis sunt diligit, ideo non ex necessitate. Quod autem necessaria sit quidem in se divina voluntas et velle, libera vero, non necessariam autem habitudinem ad volita extra se habeat, non Riniasnd a se, sed a rerum defectu est. Quod enim Deus non necessario velit Pent amm. alia a se, non ex defectu divinae accidit voluntatis, sed rerum ex och propria ratione, quae quidem tales sunt ut sine eis summe perfecta perfecteque summa Dei bonitas esse possit, nec quicquam ei possint adaugere virtutis et perfectionis. Cum itaque necessaria omnino sit divina voluntas et velle, imDeus igtur. Inutabilem quoque omnino esse necesse est ; dico autem immutabilem est quidem immutabilis, 14 re" aliquarum mutationem vult: ipse enim perpetua mundum ratione mutationes vwut,et — gubernans tempusque ab aevo ire iubens, dat cuncta moveri ?!, movet omnia movens . : i omnia, tempora mutat, regna transfert, nunc poenis nunc praemiis esse non autem immutabilitatem velle. Siquidem immutabilis rerum 8. 3, c; Aristot. De Anima, lib. 3, cp. 8, t. 1, pag. 403; Metaphgsic., lb. 6, cp. 3, t. 2, pag. 523. 81) Sev. Boetius De Consolatione Philosophiae, llb. 3, Metrum 9, (P L. 68, 758): * O qui perpetua mundum ratione gubernas, ».. Qui tempus ab aevo Ire iubes, stabilisque manens das cuncta moveri». afficit, semper stabilis immobilisque manens, et omnes naturarum mutationes volens, ipse nec mutatur, nec mutari voluntate potest. Tunc enim volontas mutari dicitur, cum velle incipit quod prius nolebat, aut quod volebat nolle velleque desinit. Et id quidem nonnisi praevia aliqua mutatione contingit, vel substantiae dispositionis, vel cognitionis. Cum enim voluntas nonnisi in bonum sibique conveniens feratur, his modis potest quis recenter bonum quippiam velle: aut cognoscit nunc sibi bonum, quod ignorabat prius, ad hoc enim consilia inimus ut sciamus quid nobis bonum sit; vel quia mox incipit quippiam conveniens nobis esse: veluti duplicibus vestiri cum nimium frigora urunt in hieme, quod quidem, calore aestuante in aestate, bonum non erat. Et hoc quidem non absque mutatione substantiae accidit, quoniam nunc frigorum iniuriis incipit affici et aduri, prius autem caloris. At vero tum Dei substantia tum scientia et cognitio immutabilis invariabilisque omnino est. Substantia quidem Dei mutari nullo modo potest vela non esse ad esse, vel ab esse ad non esse, quoniam actus purissimus est. Quod autem mutabile est, in potentia est, nec potest purus actus esse; et substantia simplicissima omnis compositionis expers, nec cuipiam potest compositione misceri. Quod mutabile est potest utique recipere terminum et compositionem : summe autem simplex non potest cum aliquo componi. Deinde vero quia ens perfectissimum est, nec potest aut in melius vel deterius mutari, vel eius perfectio minui vel augeri. Deinde quia necesse est esse et infinitum esse; quod enim necesse est esse, praeter id quod habet aliud habere non potest *? esse : quod autem mutatur, ex eo quod mutatur, habere aliud potest et esse, et illud quidem contingens, cum prius non esset. Cum etiam infinitum sit esse, mutari non potest, quoniam sj mutatur, cum mutationis termino componitur et illud pars esset ipsius: omnis autem pars eXcedi potest; id autem adversum est infinito. Demum : quidquid in Deo est, Deus est et ipse est quidquid habet, quoniam simplicissimus est. Si ergo mutaretur, utique mutationis terminum haberet: et iste ergo mutationis terminus Deus profecto erit. Si igitur recenter mutatur, novus ac recens incipit esse Deus. Immutabilis itaque omnino Dei substantia est. Ipse non mutatur, quia semper vult quod vult. Insuper quod mutatur in patentia est vel substantiac, vel cognitionis: Deus vero actus purissimus estet actu omnia cognoscit. Demum quod mulatur potest. compositione miíiscerl; Deus autem est substantia simplicissima, esse necessnrium et inünitum, Scientia quoque ipsius est invariabilis. Scientia enim Dei eius Sicut Dei. Substantia est; ac sicut immutabilis omnino eius substantia est, ita nd Pod et scientia. Non enim secundum creaturarum variationem ipsa variatur Uum sap eX eo quod novit aliqua esse posse, quae non sunt, et posse non esse, seras nos quae sunt; ipse enim et res novit et variabiles mutabilesque esse, mutations; earumque motus et variationes penitus novit, quo universo temporis fluxu peraguntur, immutabilis semper manens. Cuncta enim, quae in tempore vel fiunt vel fieri quoquo modo possunt, in aeternitate sua ipse cognovit, quae omni coexistit tempori, sicut indivisibile centrum universae circumferentiae, ac veluti si oculus quidam eousque elevaretur, ut totum flumen a fonte, unde oritur, vel mare usque toti assisteret fluminis aquae ac partibus singulis universaque, quae in eo fiunt videret, omnem fluxum et mutationem, nullam mutationem ta et elus passus. Ita plane Deus omnem temporis fluxum uno intuitu simplivoluntas: cique videt omnesque rerum mutationes, quae in eo fiunt; et sicut oculus ille infallibiliter immutabiliterque cuncta videret, nullam tamen necessitatem his imponendo, quae videt: sic et Deus. Immutabilis itaque Deus cum sit et substantia et cognitione, Videns immutabilis quoque voluntatis omnino necesse est esse. Quapropter Deus, ctc. n . : ] Verba haec. Iecte de eo in Numeris legimus € : Non est Deus quasi homo, ut mennon litteratiter (iofrr. nec tf filius hominis, ul muletur ; et in Samuelis 15!: Triumaccipienda sunt, quas! phalor in Israel non parcel el poeniludine 95 non flectetur; neque enim as Rs. homo est ul poenilenliam agat. Cum ergo hic dicitur poenituisse Deum Ps comitio. QUod hominem fecissel, metaphorice intelligendum est per 3vSpemocne poenitueriti zá$Soc. idest more hominum ; et cum dicitur quod : Videns Deus quod mulla malitia hominum esset in lerra el cuncta cogitatio cordis humani inlenta essel ad malum, et: Poenituit eum: non est inlelligendum quod tunc viderit, quasi recenter cognoverit et ex nova cognitione poenituerit : siquidem ab aeterno cognovit ; sed quod tunc hominum merita ob multam malitiam exigebant, ut deleret eos Deus, quasi tunc vidisset. Poenituisse vero et ob aliud dicitur: quoniam non in hanc sententiam sed hominem condiderat, ut deleret, sed potius ut beatificaret, si tamen modolequiu, bona fecisset ; ideo non absoluta vel beneplaciti simpliciter ea voluntas 9» D''5 erat: sed ea conditione bonorum operum. Cum autem hominem perVr. 8 Vrr. 9-10 didit, eam quidem sententiam, in quam primo condidit, mutavit, quoniam quem ad beatitudinem primo creavit, perditioni et damnationi tradidit. Et eatenus poenituisse dicitur, quatenus poenitentia haec sententiae mutationem significat, non autem consilii ; consilium enim volunlalis suae ** nequaquam mutavit, quoniam tale erat et ab aeterno fuit, ut si iuste ageret, homo beatificaretur: si inique, perderetur ; quapropter cum homo ob suam iniquitatem meruit, eum Deus perdidit et delevit. Ecce enim Noe, quoniam iustus fuit iusteque egit, graliam in oculis Domini, ut in textu dicitur, invenit, idest Deo placuit et ob iustitiam suam vivere meruit et finem ultimum, in quem Deus illum primo condiderat, consequi Dei gratia et beneficio ?". Hae sunt generationes Noe : Noe vir iustus atque perfectus [fuit] in generationibus suis, cum Deo ambulavit, e! genuit tres filios, Sem, Cham etl Iaphet. Textus Hebraicus: Islae generationes Noah: Noah vir iustus, inleger in generationibus suis fuil : cum Deo ambulavit Noah ; el genuit Noah tres filios, Sem, Ham et Iaphet. Itaet Chaldaeus Paraphrastes habet: Noah vir innocens, perfeclus fuit in generalionibus suis: in timore Domini ambulavit Noah. Disseruit Sacra Scriptura in genealogiae contextu generationes Noe, quod cum quingentorum esset annorum, genuil Sem, Cham el laphet*8 hic eas iterum in medium affert, dicens: Hae sun! generaliones Noe. Non ab re, nec sine ratione ; quoniam ibi quidem in primo Geneseos ordine et genealogiae serie ab Adam ad Noe usque, ipsius Noe enumerantur generationes, sicut et aliorum patrum ; nunc vero, quoniam ipsesolus e diluvio ereptus est et filii eius, propterea eius iterum recensentur generationes, quoniam relictus est ipse secundus humanae generationis stipes ac veluti alterum principium ex quo omnes homines in posterum nascituri originem traherent. Insinuat etiam non plures filios filiasque genuisse, sicut omnes patres sui, sed tribus illis tantum contentus, cum omnibus filis suis salvatus est propter iustitiam suam. hominem creaverat ut eum beatificaret si bona fecisset ; mutavit ergo sententiam, non mutavit consilium. Hae sunt generationes Noe, etc. Iterum recensentur generationes Noc, quia ipse est secundus humanitatis stipes, Noe, inquit, vir iustus atque perfectus in generalionibus suis fuit: iuIustus dicitur, Slus idest vir bonus et optimus; iustus, quoniam singulis, quae sua sunt, ve MALdE dabat : Deo quae Dei sunt reddens et hominibus quae hominum sunt 8?. *t proximi. Deum enim fide et caritate colebat, honorem summum et gloriam soli Deo tribuebat, Deum in omnibus et super omnia corde perfecto et optimo, ex tota mente, anima et viribus diligebat ??; proximum quoque sicut seipsum diligebat, eis lucis exempla monstrabat, bona agere et a malis declinare suadebat; propterea iustitiae praeco dictus est ?, Iuslus itaque erat, quoniam singulis quae sua sunt tribuebat. At nedum iustus, sed perfectus quoque et integer dicitur; quoniam, perfectus aug-. CUm corrupisset omnis caro viam suam, ipse nequaquam carnis illelem, quia nter. cepram secutus est, sed Dei spiritu agebatur corpusque suum castiga- [ universalem peii ag bat et in servitutem redigebat, ne, cum aliis praedicasset, ipse reprobus aesus per- : d E mansit, wi) efficeretur ??, Carne itaque vilipensa Domino adhaerebat, ut unus vim eer pre. Spiritus cum eo efficeretur 9? ; hoc est quod dicitur: Cum Deo ambucere studens; Jopit Noe, iuxta illud : Ambula coram me et esto perfeclus **: et illud : Post. Dominum Deum vestrum ambulate el limele eum **. Cum Deo ambulavit, quia Deo placere studuit, Deum timuit et amavit; et eo magis laude et admiratione dignus est, quo solus ipse tunc repertus est inter homines universos qui Deum sequeretur; hoc est enim: In generationibus suis: quoniam omnis caro corruperat viam suam: ipse vero, iustitia omni servata, perfectus et integer solus inventus est. MM Quapropter cum inter scelestissimos homines perfectus, iustus repertus immunis — Sit, in tempore iracundiae faclus est reconciliatio ?*5, quoniam invenit Arv graliam coram oculis Domini et omnium hominum superstes factus est, speciei vero humanae veluti alterum principium et secundus stipes. Vrr. 11-13 Corrupta est aulem terra coram Domino ?* et replela est iniquitate. Cumque vidisset Deus terram esse corruptam (omnis quippe caro corruperat viam suam super lerram), dizit ad Noe: Finis universae carnis venil coram me ; replela esl lerra iniquitate a facie eorum, et ego disperdam eos cum terra. Textus Hebraicus: Ef vidit Deus terrai el ecce corrupta ipsa, quoniam omnis caro corrupit viam suam super terram. El dixit Deus Noah: Finis omnis carnis venit coram me, quoniam plena esi terra violentia a facie eorum, el ecce ego disperdo eos cum lerra. Paraphrastes Chaldaicus: Et vidit Deus terram el ecce corrupta, quia corruperal omnis caro hominis viam suam. Et dizit Deus Noah: Finis omnis carnis venit in conspeclu meo, quia impleta esl terra piolentiis, vel rapinis a facie operum eorum malorum, el ecce ego disperdo eos cum terra. Graeci habent: Tempus omnis hominis venit coram me. Targum Ierosolymitanum habet: Repleta esl terra rona Tomn , idest latronibus el raploribus. Corrupta est autem terra coram Domino: vel: Vidit Deus terram el ecce corrupía : sicut supra dictum est: Videns Deus, quod mulia malitia hominum esset in terra, quia omnis eorum pravitas tum mentis et cordis in cogitatione, tum facinorum in opere: hoc est enim terram esse corruptam. Terrae autem nomine non eam, quam pedibus calcamus, intelligimus, sed homines, qui in terra sunt, sicut et in Evangelio legimus 33 : Vos estis sal terrae ; hominibus enim pessimae illius generationis omnibus peccatorum generibus depravatis atque corruptis, altius non competebat nomen : sicut Adae post peccatum dictum est ?? : Terra es el in lerram ibis. Peccatores enim verissime in terram ire dicuntur, quoniam corpora eorum, cum e terra sumpta sint, in terram quoque convertuntur, nec digniori unquam loco dabuntur; animae quoque eorum, etsi coelestem originem habeant, pondere tamen nimio et gravissimo peccatorum actae atque depressae, mox ut corpore solutae sunt, ad inferna descendunt, ad lerram illam tíenebrosam el opertam mortis caligine, terram miseriae el tenebrarum, ubi umbra mortis el nullo ordo, sed sempiternus horror inhabitat 10, Vidit itaque Deus ferram, idest terrenos homines, esse corruptam, quoniam omnis... caro corruperat viam suam. Per carnem quoque hic hominem intelligimus, non bruta animalia, quae intelligentia non errante reguntur ad suum finem directe, nec divertuntur unquam aut aberrant, sed naturae iura nullatenus frangentes, recta semper tenCorrupta est autem lerra, etc. Terra significat peccatores, tum quia eorum corpus ex en sumptum In eam reverti debehat, tum quia eorum anima ad terram tenebrasam detrudenda erat. Caro pariter homines significat in vitia turpissima proalapsos. Cum autem Deus dedisset llis spatium centum viginti annorum ad poenitendum, peiores eflecti sunt, Ideo Deus eos disperdere decrevit. dunt ad finem via. Caro itaque haec universa, quae viam suam corrupit, homo est, de quo dictum est supra : Non habitabit spiritus meus in homine in aelernum, quia caro est. Haec caro viam suam corrupit turpissima et obscenissima venere; nulla enim habita ratione multiplicationis speciei, nulla considerata honestate, modos indebitos et quales natura horret coniunctiones invenere. Nam feminae eorum immutaverunt naturalem usum in eum usum, qui est contra naturam ; similiter autem el masculi, relicto naturali usu feminae, exarserunl in desideriis suis [in] invicem, masculi in masculos turpitudinem operantes, (Quapropter commotus Deus dixit ad Noe: Finis universae carnis venit coram me: innotuit, inquit, mihi generationis huius pessimae malitia ab initio, et tunc iuste merebatur ut eam e terra delerem ; quoniam vero peccatoris nolo morlem, sed ut magis converlatur el vivat ?, cenlum viginti annorum tempus ad pocnitendum eis benigne misericorditerque largitus sum, si forte converterentur a via sua mala !3 ut bonas facerent vias suas et studia sua ^^, et me poeniteret mali, quod contra gentem istam locutus fueram. Veruntamen iam tempus istud poenitentiae impletum est et consummatum iam abiit; ipsi vero nihilo meliores, sed multo peiores effecti sunt; iniquitatibus iniquitates superaddentes, omni malitia cumulatius pleni sunt. Ecce enim repleta est terra iniquitate a facie eorum, idest propter eorum mala opera: ipsi enim pleni prius erant, nunc autem cumulatius repleti omni iniquitate, malitia, fornicatione, avaritia, nequitia, pleni invidia, homicidiis, contentione, dolo, malignitate, rapinis et latrociniis ; susurrones, detractores, Deo odibiles, contumeliosi, superbi, elati, inventores malorum, parentibus non obedientes, insipientes, incompositi 195, sine affectione, absque foedere, sine misericordia !^$ : iustitiam meam non agnoscentes nec intelligentes. Video quod qui talia agunt digni sunt morte: quid igitur facto opus est? Ego disperdam eos cum lerra. Tu itaque, Noe, vir iustus el perfectus, quoniam gratiam in oculis meis invenisti, ne cum impiis pereas. nitenlium pag. 320; Breviarium Rom., Antiphona ad Primam, Tempore Quadragesimae, Tim 3, 1-4. Vrr. 14-16 Fac tibi arcam de lignis levigatis 19? ; mansiunculas in arca facies el bilumine linies intrinsecus et extrinsecus. El sic facies eam : trecentorum cubitorum erit longitudo arcae, quinquaginta cubitorum latitudo, el triginta cubitorum allitudo illius. Fenestram in arca facies el in cubito consummabis summitatem eius ; ostium autem arcae pones ex latere ; deorsum cenacula et tristega facies in ea. Textus Hebraicus: Fac libi arcam e lignis pini ; nidos facies in arca el biluminabis eam ab intus el extra in bitumine. El sic Jacies eam : trecentorum cubitorum longitudo arcae el quinquaginta cubitorum latitudo eius el triginta cubitorum altitudo illius. Fenestram facies in arca el ad cubitum consummabis eam desuper ; el oslium arcae in latere eius pones ; inferiora el secunda el lertia facies. Paraphrastes Chaldaicus: Fac libi arcam de lignis cedri ; habitacula facies in arca et operies eam deintus et foris in bitumine. Targum quoque Ierosoly mitanum habet: de lignis Typ idest cedrinis. Graeci habent: De lignis quadratis. Porro ^53, quod est in Textu Hebraico, lignum est leve et ad fluitandum super faciem aquarum aptissimum, quale est pinus: unde pinum plerique existimant !?? ea voce proprie intelligi. Alii? vero cedrum, iuxta Paraphrasim Chaldaicam. Talmudistae quoque Hebraeorum quattuor genera [cedri] esse dicunt !'^, videlicet : 1131, p2v7vy. ovmp. IN. Ait itaque : Fac tibi, hoc est ad salutem tuam, ut a diluvio salveris, arcam, veluti praegrandem navem; de lignis levigalis, idest levibus valde, qualia sunt pinea et cedrina; mansiunculas in ea facies, idest habitacula veluti animalium ad habitandum ; e! bitumine linies eam Procopius Comment. ín Gen., (P. G. 87, 274); lo. Menochius Explanat. in Gen., pag. 7; MunSterus, col. 221; "Vatablus, col. 226; Clarius col. 228; Drusius, (col. 230. 238); Pererius op. cit. lib. 10, disput. 2, t. 2, pag. 119-120. Io. Buteonis: «Post datam formam, materia recte sequitur. Quam ex lignis Gopher hebraeus sermo constituit. Sed quidnam debeat intellgi per Gopher, interpretes Iudae! tanta confusione disserunt ut nihil inde stabile flnlatur. Alii siquidem Pinum, alij Abletem, Cupressum alii, quidam Cedrum suspicantur. Talmudistae quoque Cedri genera quatuor faciunt». De Arca et Noe, Critici Sacri, t. 1, part. 2, tract. ad calcem Pentateuchi, pag. 30. 110) Cf. Talmud Babil., Ros ha sanah, f. 33*. Drusius, col. 230-238. Fac tibi arcam de lignis levigatis. Variae interpretationes. Deus Noe mandat ut arcam faciat, ut ipse cum sua familia salvetur. intrinsecus el eririnsecus, ad rimas fixurasque omnes occludendas ne aut desuper inimicum imbrem acciperet, aut desubter undis aditum : praeberent, non firmae usque adeo aut laxae laterum compagines, ne etiam aquarum inundatione citius ligna marcescerent et corrosione rimis defatiscerent. Porro per ^53 in Textu Hebraico plerique i ^r", idest caementum, alii? [15, idest picem intelligunt. Et sic facies eam. Effectricem causam arcae primo designavit Et s(e [facies et finem una cum materiei genere, cum ait: Fac libi arcam de lignis eam, etc. . . fL D Formam, qua !éUigalis ; nunc 3i? formam praescribit qua construenda sit arca: Treinu ua centorum cubitorum erit longitudo arcae, quinquaginta cubitorum latitudo praeeribit. /— ef friginta cubitorum altitudo illius. Plerique hic geometricos cubitos sentiunt!!* eos fuisse, quibus Cubiti im nos. dimetitur arca : is autem cubitus sexcubitalis. Verum aliud est ; alioLupugedpn quin arca illa ad omnigenas animalium species servandas tantorum erant, quia NER - ^ . . mensuram' tam multiplicium, tam multorum animalium et alimentorum, quibus hanc^Hebrael : y , non noverant, VeSCi per annum integrum ea oportebat, non fuisset loco capax. At vero huiusmodi geometricos cubitos ignorant Hebraei; sed cubitus eis ulna dicitur ad mensuram cubiti virilis manus : nec illius cubiti usquam in Sacra Scriptura manifesto usus est, sed usualis vel communis, sed usuales, QUi palmis sex constat et sexquipedem continet vel duos. Tunc autem as multo maiores, quam nunc, existimarim cubitos fuisse, cum homines quia malois ryulto procerioris ac vastioris staturae fuerint ; cubitus autem mensura die era deu sit ad mensuram virilis cubiti ; ceu in Deuteronomio legimus 35 fuisse por *'??^. stratum ferreum Og, regis Basan, longitudinis novem cubitorum et quattuor latitudinis ad mensuram virilis cubiti. planandum ; quanquam sunt qui dicunt quod est specles plcis seu bituminis ». Op. cit. sub hac radice. 112) Hier. Oleaster In Moysis Pentat., t. 21*. Cf. Nic. Lyranus op. clt. f. 51s; Alph. Tostatus op. cit. f. 37*; Munsterus, col. 221; Vatablus, col. 225 ; Drusius, col. 238-239. Pagnini: « Et bituminabis illam intrinsecus etl extrinsecus 13222, bitumine, quod, Inquit Rnb, T David in Libro Radicum, in Arabico vocatur "5p. et est genus luti vel caementi. Et sunt T qui exponunt 1213, pice. Op. cit. sub radice: 22, col. 1210. 113) Ms.: Nuncrepetitur. v. tw — 278; S. Augustinus Quaest. in Heptateuchum, lib. 1, quaest. 4, (P. L. 34, 549) ; De Cipitate Dei, Hb. 15, cp. 27, ibid. 41, 474; Rabanus Maurus Comment. in Gen., llb. 2, cp. 6, ibid. 107, 517 ; Strabus Glossa Ord. in Gen., ibid. 113, 108; Nic. Lyranus op. cit. f. 51* ; Alph. Tostatus op. cit. f. 37». 115) Ct. 3, 11. Erat itaque arcae longitudo trecentorum cubitorum communium, idest ulnarum ; latitudo vero quinquaginta, a latere in latus; altitu dinis vero triginta, ab imo pavimento ad tectum usque; tunc arcae latera obducebantur in angustum ad summum arcae cacumen usque, adeo ut nonnisi cubito arcae latera distarent in summo. Mihi vero probabile valde est arcae latera in summo quadrangulum altera parte longiorem eílecisse, ut latera quidem duo in se invicem posita, quae in latus protendebantur, cubiti unius essent; quae vero in longum essent, cubitorum sex; ea enim proportione tota arca constructa erat in longum et latus, quae unius [cubiti] et sex interest. Haec vero obductio eo facta est ne aquae diutius supra arcae tectum immorarentur, sed citius possent defluere ac ut inter ventorum impetus undarumque procellas stare firmius posset: non enim tantam patiebatur ventorum vim. Fenestram quoque iussus est in arca facere ad lumen recipiendum: Fenestram, inquit, in arca facies. Synecdoche est ; non enim una poterat toti habitaculo sufficiens lumen praebere, cum tot esset mansionibus distinctum : sed plures fenestrae intelligendae sunt, una tamen maior. Ex crystallo autumant plerique !!5 eas fenestras fuisse, sic enim et lumen praebere et imbres ac ventos prohibere poterant. Portam vero arcae in latere iussus est ponere, ut ipsi et animalia ingrederentur et egrederentur: Ostium autem arcae pones ez latere ; deorsum cenacula el trislega facies in ea. Plurimum valde hic nostta Editio a Veritate Hebraica distat ; habet enim : E! ostium arcae pones in lalere ; inferiora el secunda etl terlia facies in ea. Sic et Chaldaeus Interpres habet. Septuaginta vero: Ostium, sive porlam facies ex latere ; inferiora bicamerata et tricamerata facies eam. Ostium itaque ex latere quidem erat, non autem deorsum, quoniam nec poterat, cum ima arcae pars in aquis mersa plurimum profundaretur; cum arca mense septimo supra montes Armeniae requievisset, aquae vero adhuc ibant et decrescebant usque ad mensem decimum; decimo autem mense... apparuerunt cacumina montium 1, Claudisput. 9, t. 2, pag. 146. 117) Gn 8, à. In cubito consummabis summitatem eius. Structura arcae in cacumine unius cubiti erat a8 latere ad latus, sed in longum probabiliter sex cubitorum erat. Per /enestram intelligenda vtdetur una matar, non exclusís aliis minaribus. Portam etiam iubetur facere ex |ntere arcae, sed non deorsum, ut falso nliqui legunt. 498 EXPLANATIO iÍN GENESIM denda itaque sententia est: Ostium arcae pones in latere: et tunc sequens incipit versus: Deorsum cenacula el tristega [acies : sive inferiora, media et tertia ; arcam enim tribus interstitiis distinctam iubetur facere, ut inferiorem, mediam et tertiam mansionem supremam haberet. Propterea forte noster ITmt&erpres f(íristega posuit, idest triplicia tabulata: tristega enim aedificia sunt trium contignationum. Plerique autumant 8? infimam mansionzm simplicem fuisse, secundam vero bicameratam, tertiam autem tricameratam, iuxta Septuaginta Translationem. Vr. 17 Ecce ego adducam aquas diluvii super terram, et? interficiam omnem carnem, in qua spiritus vilae esl subler coelum : el universa, quae in lerra sunl, consumentur. Textus Hebraicus: Ef ego, ecce ego adduco diluvium aquarum super terram ad perdendum omnem carnem, in qua est spiritus vitarum de sub coelo : el omne, quod esl in terra, expirabit. Ita et Chaldaeus Interpres habet. Diluvium hebraice 712 dicitur, quod nonnulli a m3. per Diluwium. prothesin 3, deducunt!?, quod est miscere et confundere; Etymologia huius vocis. alii vero 1*9 a 533, quodest defluere, corrumpi et marcescere, eius etymon dimanare autumant eo quod diluvio omnia defluxerint et computruerint, consumptumque est omme vivens sub coelo. Ait itaque: Ecce ego adduco aquas diluvii. Praecepi, inquit, tibi Deus adduetuut arcam faceres, quoniam ego, ego, inquam, adducturus sum aquas rus aquas diluvii ad — diluvii. Non est enim voluntas mea ut perdam iustum cum impio: delendos : : iudi t iudicio h faci fi : homines, quia. £0 enim, qui omnem iudico terram, iudicio hoc non facio ut fiat iustus rdiet. sicut impius: sed impios quidem perdam. Quoniam autem fe vidi promittit— iustum coram me?!?*, ab aquis diluvii salvare volo ; et si quinquaginta se salvaturum , n : E . ] for iustum Noe. lustos invenissem in terra, omni loco parcerem: etiamsi si quadraginta quinque, non delerem : imo si tantum quadraginta, non id facerem ; quod etsi triginta invenirem, non percuterem : etiam si viginti, non occiderem : nec etiam, si decem invenirem, homines impios Enarrat. ín Gen., a. 33, pag. 155-156. 119) Vr. 17. Vuig.: Ut interflciam, ctc. oap. 121) Cf. Rab. David Kimchi op. cit. sub voce: ?22. 122) Gn 7, 1. Vrr. 18-20 delerem : sed propter iustos eos quoque servarem !?, Verum quia fe solum vidi iustum coram me, eripiam te, ceteros vero perdam, et interficiam omnem carnem, in qua est spiritus vitae sub coelo ; omnia expirabunt, quia propter hominem creavi ea : eo igitur deleto, propter quem facta sunt omnia haec, consequens [est] ut et ea deleantur !??*, Ponamque foedus meum tecum, el ingredieris in arcam tu et filii tui, uxor lua el uxores filiorum tuorum tecum. El ex cunctis animantibus universae carnis bina induces in arcam, ul vivant tecum, masculini sexus el feminini. De volucribus iuxia genus suum el de iumentis in genere suo et ez omni replili terrae secundum genus suum, bina de omnibus ingredientur tecum, ut possint vivere. Textus Hebraicus: Et erigam pactum meum tecum, et venies in arcam tu el filii tui, uxor tua et uxores filiorum tuorum tecum. El ex omni animanti, ex omni carne bina ex omnibus duces in arcam, ul vivant tecum, masculus et femella erunt. De volucre iuxta speciem suam el de iumento secundum speciem suam, ex omni replili terrae iuxta speciem suam, bina ex omnibus venient ad te, ul vivant. Ita quoque Chaldaeus Interpres. Statuit Deus ab initio pactum, foedus posuit inter diem et noctem, leges coelo et terrae posuit, ut illae quidem semper mutuis vicibus sibi succederent!^ : lucem enim posuit, et facta est dies, et tenebras, et facta est noz?5 ; posuit et luminaria in signa et tempora el dies et. annos ?5*; solem in potestatem diei, lunam et stellas in poteslalem noclis!?*, Leges quoque coelo et terrae posuit, ut illud quidem perpetuo suis circunlationibus lumen et virtutem influendo terram veluti fecundaret, et ipsa statis temporibus germina, herbas, semina, fructusque produceret. Foedus quoque inter aquam et terram posuit, dum iussit ut congregarentur aquae in locum unum et appareret arida ?*^; locus enim qui suapte natura aquis competit terram cingens, est ambitus ut, veluti sphaerae coelestes semper natura locoque elevatior ac superior inferiorem cireumquaque ambit, et ignis aerem, aer quoque aquam suapte natura; ita pariter aqua usquequaque deberet terram circumambire deberetque, iuxta corporum simplicium proportionem, decuplo universa terra maior esse. At vero id non cer- 128*) Gn 1, 9. Ponamque foedus meum tecum, etc. Ab initio creationis Deus pactum seu focdus statuerat, idest leges, quibus universus orbis ordinatissime gubernaretur. Vi huius foederis nquae intra statutos limites clausae continebantur terram operirent; quod tantum Dei virtute fleri potest, ut S. Scriptura testntur. Sed ob perversitatem hominis foedus illud Deus fregit iussitque aquas terram operire, ut omnes malos perderet, nimus; neque enim ubique terram aquae ambitus circumcingit : sed multa et illa quidem vastissima terrarum spatia aquis sunt libera, imo et loco superiora; hinc enim dicit Propheta?" : Qui fundavit lerram super aquas. Id autem Dei lege factum est, qui foedus inter terram et aquam posuit, ut terra quidem sinuosa abruptaque loca et voragines aquis praeberet intra sese: aquae vero amplius, quam simplex usquequaque earum natura est, condensatae, intra illas cavernas sese continerent ne converterentur operire lerram ; quapropter veluti quibusdam terminis eas clausit suo iussu suaque omnipotenti virtute omnipotens Deus. Hinc Propheta ait!?$: Terminum posuisti, quem non íransgredientur, neque conveitentur operire lerram ; et rursus ait : Congregans sicul in ulre aquas maris, ponens in (hesauris abyssos?*?**. Hinc Sapiens quoque ait!??: Quando circumdabat mari lerminum suum el legem ponebat aquis ne transirenl fines suos ; et iterum 3! : Quis inclusit aquas quasi in vestimento? T1ob item ait 3?: Qui fecil venlis pondus et aquas appendit in mensura ; quando ponebat pluviis legem et viam procellis sonantibus. leremias demum ait 9* : Qui posui arenam terminum mari, praeceptum sempilernum, quod non praeteribil; et commovebuntur et non poterunt et inlumescent fluclus eius el non transibunt illud. Haec nimirum ostendunt non suapte natura proprium nunc aquas obtinere locum, sed Dei iussu intra terrae cavernas interclusas esse ac veluti adnexas terrae atque interplexas ei in unum orbem. Hoc autem propter hominem principio factum est, ut loco terrae suapte natura sibi convenienti potiretur, tum cetera animalia, quae propter ipsum erant. At vero cum homo, propter quem facta sunt haec omnia, tum Dei foedera tum naturae iura fregit et praetermisit, cum omnis caro viam suam super lerram corrupit, videns Deus multam esse hominum malitiam, et omne figmentum cogitationum ad malum, omnemque terram esse corruptam, ac si pacti, quod inter coelum et terram aquamque [statuerat], poeniteret, fregit pactum illud iussitque aquas suum obire locum undequaque profluentes, in extremam hominum perniciem et exterminationem. Vrr. 21-22 Quoniam vero Noe virum iustum atque perfectum vidit in terra, salvare eum quidem voluit ab aquarum diluvio et maximo illo omnium cataclysmo, iubetque eum in arcam ingredi, quousque eo cataclysmo omnis caro expiret sub coelo mundusque ille impiorum deleatur; et tunc denuo pactum illud, prius scissum !€* ob iustitiam 5 suam, misericorditer erigeret. Hoc est quod ait: Ponam... foedus meum lecum, sive erigam pactum meum tecum. Dixi, inquit, tibi quod adducturus sum diluvium aquarum super universam terram ad perdendam omnem carnem propter impios: quapropter fracturus sum propter impios foedus illud, quod inter aquas et terram principio posui, cum iussi ut congregarentur aquae in locum unum el arida appareret, quoniam nunc aquae maximo diluvio ac permaximo cataclysmo inundabunt, adeo ut praevaleant aquae quindecim cubitis supra omnes monles, qui sunt sub universo coelo 8 ; pactum autem istud propter impios fractum ob iustitiam, tamen iterum tecum, idest propter te erigam. Interea tamen, quoadusque mundus hic impiorum aqua inundatus pereat, ingredere in arcam 1u el filii [ui : propter te enim et eos, etsi non tanta iustitia valeant, salvare volo; non solum autem, sed et uxor [ua el uxores filiorum tuorum : volo enim semen aliquod et radicem ad posleritatis constitutionem relinquere: non solum hominum, sed propter homines aliquorum quoque animalium, iumentorum, volucrum et reptilium. Quapropter omnium bina secundum speciem suam adduces in arcam ; bina, idest paria, marem et femellam, propter generationes in posterum futuras. Ut autem intra id tempus, quo cataclysmus hic perdurabit, vivere possitis, cibaria tecum sumes. Tolles igitur lecum ex omnibus escis, quae mandi possunt, et comporlabis apud le; el erunt tam tibi quam illis in cibum. Fecit igitur Noe omnia quae praeceperat illi Deus. Textus Hebraicus: El tu lolle lecum ex omni cibo, qui coinedilur, el repones ad le, el eril libi el illis in escam. Fecil igilur Noah iuxta omnia quae praecepil illi Deus, sic fecil. Ita et Chaldaeus Interpres: Sumes cibaria, inquit, quae convenienlia sunt ad comedendum lam hominibus quam brulis. Fecitque Noah iuxta omnia quae praecepit illi Deus, nihil praetermisit. et rursus, post diluvium, cum Noe iusto foedus illud erigeret. Propter iustitiam Noe, etiam eius familia salvatur. Fecit. igitur Noe, etc. Fidelis Noe omnia complevit, quac Deus illi mandavit. Vrr. 1-3 Ingredere tu el omnis domus tua in arcam. E Plurimum eius obedientia commendatur; quae enim praecepta illi fuere, omnia executus est ; non haec quidem fecit, illa vero praetermisit: sed omnia iure optimo opere complevit et sicut praecepit illi Deus sic fecit; non iuxta proprium sensum, sed iuxta divinam voluntatem omnia operatus est.
CHAPTER 8. Caput Septimum
Dixitque Dominus ad eum: Ingredere in arcam tu el omnis domus lua*; le enim vidi iustum coram me in generatione hac. Ex omnibus animantibus mundis tolle septena et septena, masculum cl feminam. ... Sed el de volatilibus coeli septena el septena, masculum el feminam, ul salvelur semen super faciem universae terrae. Textus Hebraicus: E! dixit Dominus Noah: Veni !u el omnis domus lua in arcam, quia te vidi iustum coram me in generalione ista. Ex omni iumento mundo tolles tibi septem el seplem, masculum el femellam eius ; el de iumento, quod non esl mundum, duo, masculum el femellam eius ; eliam de volucre coeli seplem el septem, masculum et femellam, ad vivificandum semen super faciem universae terrae. Praphrastes Chaldaeus : Veni tu el omnis homo domus luae in arcam. Fert multorum Hebraeorum opinio? eas diluvii interminationes constructionisquae arcae iussionem et instructionem quadringenqul ex dictione: 'j?j)y, adhuc vel amplius (Adhuc et post dies septem), colligit hos septem dies tempori praefinito, scilicet centum viginti annis, fuisse additos. Cum ergo diluvium inceperit sexcentesimo anno vitae Noe, huius Rab. sententia est diluvii interminationem quadringentesimo octogesimo anno vitae Noe factam esse. Op. cit. f. 9*. Cf. etiam Paraphrastes Chaldaicus neenon et Targum Ierosolymitanum, ad cp. 6,3, iuxta quos verba illa: Eruntque dies illius centum viginti annorum, significant temporis spatium a Deo concessum hominibus illis ad peenitendum. Idem sentit D. Augustinus De Civitate Dei, lib. 15, cp. 24, (P. L. 41, 471); D. Io. Chrysostomus autem Hom. 26 in Gen., (P. G. 53, 220), et D. Hieronymus Hebratc. Quaest. in Gen., (P. L. 23, 948), censent Noe revera fuisse quingentorum annorum, quia tamen homines llli poenitentiam agere contempserunt, Deum noluisse tempus expectare decretum, sed viginti annorum spatiis amputatis, induxisse diluvium. Sic et Hugo de S. Victore Adnotat. Elucidat. in Pentat., ibid. 175, 46. tesimo et octogesimo [anno] vitae Noe factas esse?, cum Dominus ait: Erunique dies illius centum viginti annorum * tempus : quibus expletis et arca constructa intra id tempus, ait Dominus ad Noe: Ingredere in arcam lu el omnis domus lua : hoc est omnis homo domus tuae. Quid autem in causa extiterit cur ipse salvandus sit, reliquis omnibus diluvii inundatione perituris, subdit dicens: Te enim vidi iuslum coram me in generalione hac magna : profecto iustitiae virtus, quae tanti a Deo penditur, ut ob eius merita non solum iustus a clade et pernicie salvetur, sed et omnis domus eius. Quod si ea virtus in uno illo homine reperta non fuisset, universus proculdubio mundus, absque ullo superstite, inundatione periisset, nec semen ullum hominum esset relictum, sed species universa irrecuperabiliter, sicul! Sodoma ... el finilimae civilales *, deleta fuisset. Huius virtutis itaque merito semen relictum est totusque mundus innovatus consistit ; propterea enim Noe et omnis domus eius in arcam ingredi iubentur, animalia quoque omnigena, ul salvetur semen super faciem universae terrae. Et hominum quidem oclo animae salvae factae sunt 5, animalium vero mundorum seplena el seplena. Non quod uniuscuiusque speciei quattuordecim acciperentur; infinita enim tunc animalium ea multitudine occupata nimium arca fuisset et tam multorum escis. Deinde nec erat necesse ; nam ad semen salvandum super terram salva haec facta sunt : at hominum, quae prima est species, octo Lantum salvantur animae: cur ergo brutorum quattuordecim ? Animalia igitur septena el seplena, hoc est singularum specierum septem: sex ad speciem propagandam, septimum salvatur pro sacrificio, quod post diluvium ex omnibus mundis animalibus Noe in odorem suavitalis Deo obtulit ". Immundorum vero animalium bina tantum salvantur, masculus et femella, ad speciem propagandam. At unde novit Noe quaenam pura, vel impura animalia essent ? Nondum enim mundorum immundorumque animalium lex data erat, quae Moysis tempore sancita est factaque distinctio 5. Sane dici potest Deum omniscium, qui haec illi iussit, eum docuisse quaenam munda quaeve non munda animalia essent, praeter scientiam rerum naturalium, 6$) 1 Petr 3, 20. 7) Gn 8, 20-21. 8) Cf. Lv 11, 2 sqq. Opinio Hebracorum de tempore interminationis diluvii. Te enim vidi iustum, elc. Propter suam iustitiam Noe cum domo sua a diluvio salvatur et pcr eum genus humanum reslauratur. Septena, idest septem individua cuiusvis speciei : sex ad propagandam speciem ct unum pro sacriflcio. Distinctionem Inter munda ct immunda animalia Noe a Deco didicit. quam habebat, qui etiam artis coloniae industria et iure optimo colendae terrae peritia insignis fuit, vineamque primus plantavit et coluit ?. At cum bona et valde bona dicantur, quaecumque Deus fecit Censuetudime — sic enim a Conditore approbata sunt: Vidii, inquit, Deus cuncta quae etiam alia E " munda, aua fecerat, el erant valde bona *, — quomodo immundum quidquam vocat mess! eorum, quae Creatoris iudicio approbata sunt et laudata ? At certe bona valde sunt cuncta, quae Deus fecit ; quae vero in usum hominum et ad comedendum apta convenientiaque essent quaeve non essent, natura ipsa diiudicavit: et illa quidem munda, haec vero immunda dicuntur. Etenim in locis nonnullis ab aliquibus abstinent aliqui, veluti ab immundis et non probatis ; alii vero illis ipsis vescuntur, consuetudine se ad hoc inducente. Sic et tunc erat. Ipsa scientia iusto insita docebat quaenam ad cibum accommoda, et quae inepta ac immunda ; non ut ita sint, sed ut pro immundis habeantur. Et nos cur equos quidem et asinos similiaque animalia immunda censemus ad cibum, quamvis herbis et leguminibus pascantur: alia vero quadrupedia, quae illis ipsis vescuntur, cibo convenientia putamus, etiam multa, quae immundis nutriuntur alimentis? Plane ipsa scientia a Deo nobis suapte natura suppeditata instinctu nos ipsos docet et consuetudo plurimum inducit, ut plerumque accomoda nos alimenta mundaque putemus, quae alii horrent et execrantur; et nos quoque multa detestemur, quibus alii vesci solent. Vrr. 4-5 Adhuc enim, el post dies septem ego pluam super terram quadraginta diebus el quadraginia noclibus el delebo omnem substanliam, quam feci, de superficie terrae. Fecit ergo Noe omnia, quae mandaverat ei Dominus. Textus Hebraicus: Quoniam ad dies adhuc seplem ego pluo super lerram quadraginta diebus et quadraginta noclibus, el: delebo omne subsislens, quod feci, a superficie terrae. Et fecit Noah iuxta omnia, quae praecepit illi Dominus. Paraphrastes Chaldaicus: Quoniam ad tempus dierum adhuc septem ego humorem pluo super terram, etc. Aiunt plerique?! septem hos dies defuisse ut centum viginti hos sid annorum tempus expleretur, cum Dominus diluvium interminatus ho» dies deeSt mundo, quibus expletis, cataclysmus ille omnium maximus incepit. Alii vero hos dies supra tempus illud aiunt!? concessisse Deum ob Mathusalae luctum, qui anno diluvii mortuus est; quoniam vero iustitia in vita polluit, aquae inundatione eum perire noluit Deus, sed morte iustorum obire. Eo itaque defuncto, ad eius honorem Deus septem hos dies contribuit, in quibus funerales eius luctus explerentur. Ego vero ob aliud septem diebus adhuc superstetisse Deum existimo ut diluvium adduceret, quoniam misericordiae Dei non est numerus et bonitatis ipsius infinitus est thesaurus ?. Praedixit hanc universalem cladem et extremam hominum perniciem centum viginti annis priusquam adduceret, ut homines illos impios emendatiores redderet ad poenitentiamque adduceret, ut misereretur eis ; praedicit ante fores esse interitum, ut tantae cladis metu a malis eos averteret. Ili vero a malitia nequaquam desistunt, sed cumulatius insistunt; sed misericordissimus Deus adhuc compatitur. Homines enim suapte natura quodammodo negligentiores esse assolent cum vel incerta punitio est, vel multo post futura ; at vero dum vicina norunt esse quae offendere possunt, cum pressura prope es! in ianuis!*, cum ante fores est tribulatio, humiliantur et plurimam conversionem ostentant. Sic enim Ninivitis, quorum malitia nil minus his coram Deo ascenderat, contigit ; quandoquidem ubi audierunt quod adhuc quadraginla dies el Ninive subverletur, humiliati sunt, destiterunt a malis perpetrandis, praeteritorum poenitentiam in ieiunio, cinere et cilicio egerunt a maximo usque ad minimum, et ad bruta usque, ea quae ad poenitentiam pertinent, extenderunt, ut misericordiam Domini sibi conciliarent ; non desperaverunt misericordiam brevi temporis intervallo: sed instantis eversionis metu perterriti, conversi sunt a via sua mala el ab iniquitate, quae erat in manibus eorum, quia : Quis scit si conperlatur el ignoscat Deus el revertatur a furore irae suae el non peribimus ? 15 Et, vidit misericordissimus Deus opera eorum et brevissimo illo temporis intervallo placatus est momentanea illa poenitentia, et misertus esl eorum. generum animalia. Ibid. Cf. etiam Nic. Lyranus op. cit. f. 53*; Alph. Tostatus op. cit. f. 40*. fuisse spatio centum viginti annorum; alii concessos fuisse ad explenda funera Mathusalae. Verius tamen videtur super additos fuisse ob misericordiam Dei, expectantis impiorum illorum conversionem, slcut expectavit Ninivitns, quí poenitentiam egerunt ct salvi facli sunt. Id quoque et hic attentat Deus ; septeu: diebus ante praedicit, delicias si forte ob ingentis cladis et maximae perniciei in septimum diem interminit, interminatae metum atque terrorem humiliarentur homines illi, et a malis desistentes, per poenitentiam humilem Deum placarent sibique Dei misericordiam conciliarent ; nam et Noe iustitiae praeconem !5 habebant, qui ex Dei sententia diluvii divinam interminationem praedicabat et ut poeniterent hortabatur omnes!?, Ait itaque: £go adhuc post seplem dies pluam : septem, inquit, diebus adhuc eos ad poenitentiam misericordissime expectare volo: sufficiunt enim eis ad perpetrata peccata abstergenda atque delenda, si ex corde poenitere voluerint ; quod si noluerint, tunc incipiam pluere super terram quadraginta diebus el quadraginta noctibus. Potuisset profecto uno die totam pluviam inducere!, potuisset et gam pest momento uno ; sed dedita opera id facit, volens simul et timorem indiluvium indu- Cutere et occasionem praestare, qua possent poenam, quae in foribus MM erat, effugere, Nam etsi cum incepisset pluvia in eorum perniciem, poenitentia ducti fuissent, utique furor Domini fuisset placatus; veluti cum in filios Israel furor Domini exarsit et maximus ignis ad eos devorandos a facie Domini egressus est, iamque extrema castrorum devoraverat: et oravit Moyses ad Dominum et absorptus est ignis !?, ard " Iterum etiam cum delere eos vellet Deus et iam egressa esset ira a dies pluviam Domino et plaga desaeviret, currens Aaron in mediam multitudinem, ere quam vastabat incendium, et stans inter vivos et mortuos, obtulit thypng miama deprecatusque est, Dominum et cessavit plaga ?*. Ita plane si etiam egressa ira hac a Domino cumque iam incepisset plaga et hi poenitentes ex corde misericordiam petiissent, profecto non fuisset eis negata. Quia vero nihili eos poenituit, deleti sunt. Vrr. 6-9 Eratque Noe sexcentorum fere annorum, quando diluvii aquae inundaverunt super terram. El ingressus est Noe el filii eius, et uxor eius et uxores filiorum eius cum eo in arcam propter aquas diluvii. De animantibus quoque mundis et immundis et de volucribus et ex omni, quod movetur super lerram, duo el duo ingressa sunt ad Noe in arcam, masculus el femina, sicut praeceperat Deus Noe. Textus Hebraicus: Ef Noah filius eral sexcentorum anVrr. 10-12 norum el diluvium aquarum [uil super terram. El venit Noah el filii eius eL uxor illius el uxores filiorum eius cum eo [in arcam] a [acie aquarum diluvii. De iumento mundo el de iumenlo, quod non est mundum, et de volalili el omni, quod reptat super lerram, duo duo venerunt ad Noah in arcam, masculus el femina, quemadmodum praecepit Deus Noah. Non estin Textu Hebraico illud fere, quod est in nostro Textu*?!, sed ostendit sexcentos annos tunc natum fuisse Noe, quando diluvium venit super terram, a quo fugientes ipse et domus eius tota arcam ingressi sunt. Similiterque animalia omnigena ad Domini praeceptum, cui cuncta obediunt, absque Noe labore, a seipsis ingressa sunt, Deo hunc instinctum in ea immittente, veniebantque animalia duo el duo, idest bina semper paria et coniugata, masculus et femina, maris coniux, ad salvandum semen super terram. Noe vero, sicut praeceptum a Domino acceperat, ea ingredi sinebat et propria singulis loca assignabat: siquidem mansiunculas sive nidos in arca fecerat, ut alium locum animalia mitia, alium ferocia habitarent, nec ad invicem laederentur. Cumque transissent seplem dies, aquae diluvii inundaverunt super lerram. Anno sexcenlesimo vilae Noe, mensc secundo, seplimo decimo die mensis, rupli sunl omnes fonles abyssi magnae, el calaraclae coeli apertae sunt, el facla esi pluvia super terram quadraginta diebus el quadraginta noclibus. Textus Hebraicus: El faclum es! ad hebdomadam dierum el aquae diluvii fuerunt super lerram. In anno sexcenlesimo, anno, inquam, vitae Noah, in mense secundo el septimo decimo die mensis, in die hac rupli sunl omnes fontes abyssi magnae, el fenestrae coeli apertae sunt, el fuil pluvia super terram quadraginta diebus el quadraginta noctibus. Sic et Paraprastes Chaldaicus. Menses apud Hebraeos?? hi sunt: [2 idest. Martius ; "'"N, Aprilis ; "o Maius; TYOlD), Iunius; 3N, Iulius ; ov N, Auguadnotatum in Biblia Marima Io. De La Haye, nec in Biblia Sacra KH. Quentin. Cf. tamen Alph. Tostatnus ep. clt. f. 41*; Corn. A Lapide Comment. in Gen., pag. 90; Aug. Calmet Comment. in Gen., pag. 61; Io. De La Haye Biblia Maxima Versionum, Versio Persica Geneseos, Interpretatio Latina, vol. 1, pag. 450. 22) Ct. A. Zanolini Lexicon Hebraicum,sub voce : van. * Et ingressus est. Noe, eic. Noe et domus cius arcam ingrediuntur, in quam et animalia intrant et suas quaeque mansiunculas occupant. Mense secundo, etc. Hebraei, menp iiieie stus; "YU September; nen. October ; T5D2. November ; eun 130, December ; 93V, Ianuarius; "3N, Februarius; "Nj, seemheism"" eundus Februarius, sive embolismalis; siquidem mensibus lunaribus utuntur et tertio quoque anno faciunt embolismum, hoc est annum tredecim mensium. Statuunt quoque Hebraei?! duplex anni initium : aliud quidem In profanis in rebus profanis, aliud in rebus sacris. In profanis annum exordiuntur ert ueia iq AE a WU idest Septembri; autumant enim, iuxta Rabbini Wem Eliezer sententiam ?* in Septembri mundum fíuisse creatum, a Marti. quoniam in mundi creatione arbores fuere fructibus onustae : tempus autem fructuum September est ; unde post autumnale aequinoctium, cum veterem annum suis fructibus expoliarint, a Septembri sumunt novi anni initium. In rebus vero sacris exordium in To». idest Martio statuunt, iuxta illud : Mensis iste vobis principium mensium primus erit in mensibus anni?*; et Rabbinus quidem Iosue sentit?* ab eo mense annum simpliciter incipere et in eo creatum esse mundum, sicut et nostrates tenent ??, Dubitatum est itaque apud Hebraeos sit ne mensis iste secundus, quo diluvium incepisse dicitur, "'""N, idest Aprilis, qui secundus est mensis, Io». idest Marlium sequens, an neno. idest October, qui secundus esta Septembri. Et haec quidem opinio arriIdeo secundu, det magis Hebraeis, tum quia Septembrem autumant simpliciter mensis ab llis brimum esse mensium anni a conditione, Martium vero ex divino suipitur pro ud e» instituto, et propterea dicitur : Mensis isle vobis principium mensium mag!s quia hic ái (pc . . : t . : : est mensis imprimus erit in mensibus anni : idest qui primo non fuit primus, sed uaa" institutus est primus, propterea quod in eo filii Israel educti sunt, Annus ; Munsterus, col. 248 ; Clarius, col. 249. 24) Cf. Talmud, Sanhedrin, f. 108*, ct apud Rab. Salomonem op. cit. f. 9*. 25) Ex 12, 1. 26) Ct. Talmud, Sanhedrin, 1. 108», et apud Rab. Salonionem op. cit. f. 9». 27) S. Theophilus Caesar. Epist. De Pascha, (P. G. 5, 1368) ; S. Cyrillus Ierosol. Catechesis 14, ibid. 33, 385 ; S. Athanasius Quaest. ad Antiochum, quaest. 55, ibid. 28, 631; Theodoretus Quaest. in Exodum, Interr. 728, lbid. 80, 298; S. Io. Damascenus De Fide Orthodoza, lib. 2, cp. 7, ibid. 94, 890; S. Ambrosius Hezaem., lib. 1, cp. 4, (P. L. 14, 128) ; Sermo 31, cp. 2, ibid. 17, 673; S. Leo M. Sermo 70, cp. 3, ibid. 54, 344; S. Isidorus Hisp. E!ymol., lib. 5, cp. 35, ibid. 82, 220-221: S. Beda De Temporum Ratione, cp. 66, ibid. 90, 522; Hezaem., lib. 2, ibid. 91, 95; Rabanus Maurus Enarrat. in lib. Numerorum, lib. 2, cp. 1, ibid. 108, 641; Strabus Glossa Ord. in Gen., ibid. 113, 110; Remiglus Comment. in Gen., ibid. 131, 76-77; Caietanus op. cit. pag. 6; Breviarium Rom., Hymnus ad Matutinum per annum: Primo die, eic. TDIBUTRG GUI —— UT V M vem py cup IMNet MT LIA A Án AA MA eg; "u^ Py. pa "see p er ebay ap mig, V6 anespe n) CECI AME, qt e QE tmn I Fami reni out 7. git lin. peo, Iq iU d JA B a rete n ra PA tH Mad Ad JA EPIRI ^ JA Andus IUS LATA m Are (rigen eh At HF pd t i id 2 ON d ^, IER "n Xu K 2t, dd Los i er aoo CY 24, | g^UCU fee epe D A, er LE fap Fre Por eid. pav ec gonelan gis Lais. E d pem PAPA EES À— " Lr aped Lebe ar ER 4ca ha. UP) 4" ga ! poe £g YT. tmo 6 lin oe AIARHIORYET SI IH IH PIT oh. 7502 baeptrm lp [TO ao bur. JOCIW- Acai TYOR Jb. hey YS e erg unius " ear ape. tto Kod, ctor, gf. AP qp: UT, [ai nf a erdt, m I qnan FAT fe d n A ^ e e ti, Jh Ila, Pg og aud LA nA I fr t a UAI, io rd ^ UIT - 7 Ve Fe a ps us Ft) s EC rfr AS nhe AA pi: OKT Re Pi ae rt prs tp | ^D Lets Jie am Masi AP e aee, o afr nig GU Eger AL S arias ar TU UAR PA D abu a M ee E oa AV HAZ TÁC Ila) tro ed n ELA Jor] is, A5 ay ahh nif. pagg To BÀ PARIS antep posed Rp PP EL A qe POM ub Lr rues hz; &Àte disp. PL he po de a VIP 172 Fert e i UE bg, pk ley n1 o P pan] YA ATA pem tni. atii MIARur n$ge Apos fS. OA P 1oT- 6 AnaL. Fette ge i Jwrng: P both, * Je EIE A AE d rm pe d n pe | Au enm. Feb. 1n qn AI eo aA Ier fp Henne : fep T Aa M II I m Àtn Ipe PA up) M io, € A IS We Y oe 7 —- Mu di om Zn VL ÁÉ————— ") 2 y . s. - - * i TUAE ce d FACSIMILE SCRIPTURAE S. LAURENTII MAGNITUDINE NATURALI Dei ope, a servitute durissima Aegyptiorum ??; deinde quoniam adhuc October mensis est imbrium et pluviarum. Hanc sententiam ex nostratibus nonnulli recipiunt ??, Nec mihi quidem satis constat in quam sententiam eundum sit, dicam tamen quod sentio, sapientioribus sua sensa relinquens. Ego igitur cum anni hic vitae Noe recenseantur et annus quilibet mensibus constet, menses quoque hos ad idem referri existimarim, ut cum dicitur venisse diluvium sercentesimo anno vilae Noe, mense secundo, sicut initium annorum Noe non exquiritur ut illud idem sit tempus, quo annus simpliciter innovatur et incipit, sed quo Noe natus est; ita pariter et mensis secundus non sit, qui post primum anni innovati mensem sequitur, sed secundus post primum mensem anni sexcentesimi vitae Noe. Mos enim est ut menses, ex quibus anni constant, iuxta annorum sumptionem sumantur et unde annus emergens alicuius incipit, inde quoque menses numerari incipiant, ceu apud Ezechielem legimus 3: Ef factum est in anno trigesimo, in quarto, in quinta mensis; et apud Ieremiam?! ; Et factum est in anno illo in principio regni Sedeciae regis Iuda, in anno quarto, in mense quinto ; et in plerisque aliis locis Sacrae Scripturae ??, in quibus menses iuxta annorum rationem numerantur. Et certe si ita intelligatur, omnis illa amphibologia expungitur, nec ullum sequitur incommodum. Si enim mensis secundus in anni serie mensium accipiatur, utique incommoda nonnulla se nobis obiiciunt. Siquidem arca mense septimo, vigesima seplima vel, iuxta Hebraeos, decima septima die mensis supra montes Armeniae?? requievisse dicitur; unde nonnisi quinque menses intercessissent, ex quo diluvium incepit ad usque arcae quietem. At certe multo plures intercesserunt; siquidem quadraginta diebus el quadraginta noclibus pluit super terram ; postmodum vero obtinuerunt... aquae terram centum quinquaginta diebus?*; post centum vero quinquaginta dies minui coeperunt 35, At hi dies, si computentur, multo plus quinque lunaribus Bar 1, 2. 8; Ez 8, 1; 20, 1; Agg 1..1; Zach 1, 1. 33) Gn 8, 4. Vulg.: Vigeslmo septima die... super montes, etc. 34) Ibid. 7, 24. 35) Ct. ibid. 8, 3. Tamen videtur intelligendus secundus sexcentesimi anni vitae Nae, ad usum loquendi S. Scripturae, ut incommoda vitentur quae exurgerent, si ncclperetur pro mense secundo mensium anni. Probabiliter secundus hic mensis fuit Innuarius, vel Februarius, quia hoc tempore planetae pluvialibus signis coniunguntur. mensibus, quibus Hebraei utuntur iuxta Sacrae Scripturae normam, efficient et eo magis quo multi profluxere dies ab eo tempore, quo minui aquae coeperunt, quoadusque requiesceret arca. Siquidem ut parum illud aquae, quo ima arcae pars mergebatur, deficeret, profluxit tempus a decima septima die mensis septimi adusque primum diem decimi mensis, cum apparuerunt cacumina montium ** ; quindecim enim cubilis praevaluerant aquae supra omnes montes excelsos, qui sunt sub uniperso coelo??: arca autem prius fluitabat in sublime elata. A tempore igitur quo coeperunt aquae imminui, quoadusque quiesceret arca, nonnulli interfluxere dies, qui maiorem praefatum dierum numerum constituunt. Falsum ergo Scriptura divina diceret vel includeret luce clarius, quod esse non potest. Nos itaque ita locum hunc exponimus. Cumque transissenl septem dies, aquae diluvii inundaverunt super terram, sicut praedixerat : Adhuc enim el post septem dies ego pluam super terram, etc.: quoniam gens illa etian cum imminentem cladem et ad ostium ante fores propissime superstantem perniciem extimere noluit, nec humiliari et ex corde poenitere, transactis septem diebus, quibus adhuc misericordissimus Deus expectare eos voluit ad poenitentiam, cum nil eos scelestissimorum facinorum poenituisset, diluvium misit sercentesimo anno vitae Noe, mense secundo anni sexcentesimi, decima septima die illius mensis. Quo autem anni tempore diluvium inundarit, ego quidem existimarim eo tempore illuisse, quo humentes planetae pluvialibus signis coniunguntur; hae vero coniunctiones Ianuarii et Februarii tempore fieri assolent cum sol est sub aquario et piscibus. Illius autem coniunctionis vi apud nonnullas regiones diluvia contigisse feruntur : cuiusmodi fuit Deucalionis diluvium illud ingens apud Thessalos, cuius extat apud Ovidium fabula?? et apud Iuvenalem?*?; Ogygis etiam Thebanorum regis, qui Thebas Beotias aedificavit, saeculo maximus cataclysmus inundavit, ut B. Augustinus refert^9, et multo maior eo, qui Deucalionis tempore maximam terrae partem inundavit. Apud Platonem etiam*! et veteres philosophos *? ibid. cal. 568. 41) Timaeus, t. 3, pag. 23. 42) Ct. Tatianus Assyrus Orat. adversus pleraque alia diluvia leguntur; haec sane virtute illarum coniunctionum facta sunt. At vero universalis ista maximaque alluvies, qua eousque inundarunt aquae, ut quindecim cubitis supra omnes montes excelsos, qui sunt sub universo, praevalerent, his naturalibus causis concurrentibus quidem, non tamen sufficientibus, omnipotenti Dei virtute et potestate naturalium causarum vim et potestatem adaugente, factum est: propterea dicitur: Ego ego, inquam, pluam super lerram. Ad ostendendum autem quod supra naturae vires facta est haec diluvies, ait: Rupli sunt omnes fonles abyssi magnae, et cataraclae coeli aperlae sunt, el facla est pluvia... quadraginta diebus ef quadraginta noctibus. Sane nec cataractas, aut fenestras coelum habet, quae apertae sint, nec abyssus fontes; sed tropica locutio est, veluti per metaphoram indicat terram maxima tempestate correptam esse et e coelo maximos pluviarum nimbos descendisse: veluti si patuisset coelum et aquae supercoelestes cum maximo fragore et strepitu profusissime descenderent, ut flumina potius quam pluviae e coelo veluti patenti et abrupto cadere viderentur; aut si coelestes urnae praegrandes veluti fluviorum alvei maximas aquarum copias *! versarent. Porro per coelum hic medium aeris interstitium intelligimus, in quo aquae in nubibus, veluti in alveis flumina, continentur ibique maxima ea aquarum alluvies et cataclysmus, Deo iubente, sit generata: per abyssum vero magnam plerique * oceanum [intelligunt] quod mare maximum est; abyssus autem immensam aquarum profundissimarum molem designat. Nonnunquam vero abyssus pro antris et cavernosis abruptisque terrae locis accipitur, quemadmodum Sanctus Propheta aiebat : E! de abyssis lerrae ilerum reduxisti me**; etitàa Rabbinus Abrabanel exponit 55, quod ex subterraneis locis surgebant aquae, quae sub terra sunt, veluti e fontibus. Tum coelum ergo tum terra aquas profusissime prodigebant, et ex aquis, quae e coelo versabantur Graecos, (P. G. 6, 883); Clemens Alex. Sfromatum, lib. 1, cp. 21, ibid. 8, 822-826; Orlgencs Contra Celsum, lib. 1, lbid. 11, 694; Aristot. Meteor., lib. 1, cp. 14, t. 1, png. 336-337 ; L. An. Seneca Naturales Quaest., lib. 3, cp. 27-29. pag. 874-876 ; Iuvennlis Satyra 6, vr. 411; Virg. Aeneid., lib. 12, vrr. 204-205; Lucanus De Hello Civili, lib. 1, vr. 653. 43) Ms. : Copia. permixiam (Gn 1, 2); secundo aquas maris, quac in nlto (Ion 2, 6) ; tertio fundum maris, idest : nna ypip. ut Ps 1068 (Vulg. 105), 9: Deduzrit! eos per abyssos ». Col. 252. 45) Ps 70, 20. Diluvium universale factum non fuit causl!s naturalibus, sed ex voluntate divina. Fontes el cataractae accipiendi sunt metaphorice, ad intelligendam immensam aquarum alluviem. Sic per coelum intelligitur medium neris interstitium, ubi nubes congregantur ; per abyssum nutem vel mnare, vel cavernosa et profundissima terrae loca nquis plena. Vrr. 13-16 In articulo diei illius, etc. Noe obediente Deoque adiuvante, Ipsomet cntaclysmi die omnía ín arca recte disposita sunt. quin a gente [lla pessima impedirentur. copiosae et quae e terra emergebant, immensae profunditatis voragines et aquarum profundissima barathra facta sunt ad perdendum omnem carnem immensa illa aquarum congerie et inexplebilibus gurgitibus. In articulo diei illius ingressus est Noe et Sem et Cham et Iaphet, filii eius, et uxor illius, el .. . uxores filiorum eius cum eis in arcam; ipsi el omne animal secundum genus suum univpersaque iumenta in genere suo el omne, quod movelur super terram, in genere suo cunctumque volatile secundum genus suum, universae aves omnesque volucres ingressae sunt ad Noe in arcam, bina el bina ez omni carne, in qua eral spiritus vitae. El quae ingressa sunt, masculus el! femina ex omni carne iniroierunl, sicut praeceperat ei Deus ; el inclusit eum Dominus de foris. Textus Hebraicus: In corpore diei huius venit Noah et Sem el Ham etl Iapheth, filii Noah, el uxor Noah, el tres uxores filiorum eius cum eis in arcam: ipsi el omne animal iuxta speciem suam etl omne iumentum in specie sua el omne reptile, quod reptal super terram, in specie sua, el omne volatile in specie sua, omnis avis, omne pennatum, el venerunt ad Noah in arcam, duo duo ex omni carne, in qua esl spiritus vilae. Et venientes masculus cl femella ex omni carne venerunt, sicul praecepil ei Deus ; el clausi! Dominus super eum. Chaldaeus Interpres habet: 12223; est autem T» idem quod QXy : in corpore diei, in ipsomet die, in articulo diei huius ; illud vero : Et clausit Dominus super eum: E! protexit Dominus in verbo suo super eum. Ostendit Sacra Scriptura Noe obedientiam et omnium mandatorum executionem, non tamen citra Dei auxilium et singularem opem : siquidem ait facta esse omnia haec in articulo diei illius, hoc est in ipsomet die, quo cataclysmus descendere e coelo coepit. Impossibile siquidem erat omnia haec uno die fieri, universam in arca dispositionem hominum et animalium, omnis generis bestiarum, iumentorum, reptilium, volucrum omniumque pennatorum, iuxta quod Dominus praeceperat. Sed Deo opem ferente cuncta peracta sunt, qui iusto semper astitit, ne etiam a gente illa pessima et scelestissima, a qua nimium erat invisus, quoniam contrarius erat operibus eorum *', aut vi opprimeretur, aut occideretur, vel saltem impediretur ab opere; voluissent enim ipsum quoque una cum aliis omnibus perire, imo prae omnibus tanquam invisissimum. Sed astitit Deus, qui eum ab impiis tutatus est ne quid mali in eum, etsi summe affectabant, operarentur, sed illaesus maneret ; quoniam iustitia sua mundum damnaverat, heres factus eius iustitiae, quae secundum fidem est «8, Et ecce clarior Dei super eum protectio : Clausit, inquit, Dominus a foris. Praeceperat ut bitumine arcam intrinsecus extrinsecusque liniret ad tabularum rimas occludendas, ne aditum aquis inimicis praeberent; ostium autem arcae, quod a latere posuerat, linire quidem intrinsecus poterat, extrinsecus autem non poterat. At supplevit Deus quod non poterat homo ; ostium enim clausit exlirinsecus firmiterque adeo obseravit, ne modo quoquam per eius fixuras inimicus imber intus posset in arcam defluere. Id certe videtur praeseferre intelligentiae nostra E ditio. At si iuxta Chaldaicam Paraphrasim quod in hebraeo est intelligamus, sensus alius sese nobis placidus offert: El protexit, inquit, Dominus in »erbo suo super eum : quoniam superne Deus arcae curam agebat eamque nauclerio munere gubernabat. Nam quis naucleri gerebat munus ne arca, illa gravissima et intollerabili tempestate correpta, dum aquarum inundatione in sublime ferretur vi vehementium impellentiumque ventorum acta, ingentium montium scopulis impingeret et irremediabili extremoque naufragio periret ? Aut quomodo potuisset adversus tantos fluctuum impetus obsistere, cum undarum procellarumque ingentia volumina, veluti altissimi montes, ad coelum usque ascendebant et ad abyssum usque descendebant ? Quomodo arca illa non sub altis illis nigricantibus undis, immenso illo aquarum barathro et inexplebilibus voraginibus mergebatur, cum deorsum abyssus esset aquarum, omni ex latere undarum veluti montes aquarum ascendentium et descendentium, desuper vero e coelo copiosissimus aquarum cataclysmus versabatur, qui non arcam illam tantum potuisset, sed mundum universum obruere potuit et submergere aquis? Sed superne Deus eam protegebat, cuius vi nil potest obsistere; quapropter nullus potuit aquarum aut ventorum impetus arcam laedere, nec submergi unquam potuit ; sed Et inclusit eum, etc. Singulari protectione Deus clausit a foris ostium arcae, quod Noe claudere Bb intus nequibat. Magis etlam ostenditur haec divina protectio in gubernatione arenae, ne inter ingentissimos diluvii fluctus mergeretur et contra montium scopulos proiectn frangeretur. Dei munita praesidio et divina gubernatione superne gaudens aquis sublimior facta, inhabitantes admodum securos fecit; inter tot tantaque pericula undarum intumescentium, urgentium impellentiumque ventorum solida consistit, nunquam conteri periclitata, quoniam Dei virtute undequaque munita erat, Vrr. 17-20 Factumque est diluvium quadraginta diebus super terram, et mulliplicatae sunt aquae et elevaverunt arcam in sublime a terra. Vehementer enim inundaverunt et omnia repleverunt in superficie terrae ; porro arca ferebatur super aquas. El aquae praevaluerunt nimis super terram, opertique sunt omnes montes excelsi sub universo coelo. Quindecim cubitis altior fuil aqua super omnes monles, quos operuerat. Textus Hebraicus: El! factum est diluvium quadraginta diebus super lerram, el mulliplicatae sunt aquae et sustulerunt arcam et elevata est super terram. Et invaluerunt aquae et multiplicatae sunt valde super terram et ibat arca super faciem aquarum. Et aquae invaluerunt vehementissimae super íerram, operlique sunt omnes montes excelsi, qui sunt sub omni coelo. Quindecim cubitis desuper invaluerunt aquae el operli sunt montes. Ostendit quam immensa aquarum abyssus facta sit et pluviae. Faetumgue est Factumque est diluvium, hoc est maximus aquarum cataclysmus e quM uh. Loolo copiose descendentium, quadraginta diebus, quibus perpetuo His verbis ostenditur pluit absque requie. Accipiendus est autem hic dies naturalis viginti peer quattuor horarum ; supra enim dictum est: Pluam... quadraginta Seticer al diebus et. quadraginta noctibus. Et! multiplicatae sunt aquae: idest e»taclysmus. nimium inundaverunt ; arcam vero, quoniam e lignis pineis vel cedrinis ad fluitandum super aquas aptissimis constructa erat, sustulerunt in altum a terra, quoniam inundaverant, adeo ut omnia replevissent loca terrae contermina. Et praevaluerunt nimis : hoc est fortes valde fuerunt, adeo ut sua fortitudine arbores eradicarent et aedificia quaeque deiicerent omniaque subverterent. Aiunt Hebraeorum nonnulli *? quod aer et terra in aquam conversa De inundatio sunt et propterea adeo creverunt et invaluerunt aquae. Id autem ne diluvii opinio Rabbino Abrabanel non placet 9? : sed quod aquae omnes, Hebraeorum. nüerem In aquam mutatum fuisse. De Genesi ad Lilteram, l!b. 3, cp. 2, (P. L. 34, 280). Vrr. 21-23 quae sub terra degebant, ascenderunt prorumpentes veluti e fontibus et ascendentes arcam in sublime sustulerunt. Subtiliter nimis cataclysmi huius excessum nobis Moyses describit. Primo enim pluvias e coelo descendentes diluvium vocat, ut ostendat copiosissimis imbribus pluisse ac veluti ad instar fluminum e coelo aquas alluisse; deinde inquit quod aquae mulltiplicatae sunt adeo ut in sublime excreverint et potuerint arcam in altum elevare ; tertio, quod r»ehementer inundaverunt, ita ut replerint omnia ín superficie terrae ; quarto, quod inundarunt adeo ut praevalerent nimis super íerram, ut montes etiam operirent, nedum plana terrae loca replerent ; quinto, quod non montes mediocres veluti colles, sed montes excelsos, nec hos quidem huius regionis, non autem illos, sed ornnes, qui suni sub universo coelo, omnes montes ubique locorum ; demum, quod operuere diluvii aquae omnes montes, nec quidem superficie tenus, adeo ut aliquis posset ad excelsos montes confugiens salvari, sed quindecim cubitis, ait, altior fuit aqua super omnes montes, qui sunt sub uniperso coelo, idest super omnes montes etiam excelsissimos. Quare non recte utique mihi sentire videntur qui dicunt 5! Caucasi et Olympi montium altitudinem diluvii aquas non attigisse, nec etiam hortum Eden alluisse ?, Ecce enim ait diluvii aquam super omnes excelsos montes, qui sunt sub universo coelo, quindecim cubitis altiorem fuisse; non superasse inquit omnes montes orientales tantum, aut occidentales tantum, aquilonares vel australes: non tantum montes Armeniae, aut cuiusvis alterius regionis; sed omnes excelsos monles, qui suni sub unirperso coelo; nec simpliciter excessisse, sed quindecim cubitis altissimos quosque montes altitudine superasse. Consumptaque est omnis caro, quae movebatur super terram, volucrum, animantium, bestiarum, omniumque reptilium, quae reptant super lerram : universi homines et cuncta, in quibus spiraculum vitae est in lerra, mortua sunt. E! delevil omnem substantiam, quae erat super terram ab homine usque ad pecus, lam reptile quam volucres coeli, et deleta suní de terra. versiae Christianae Fidei, De Gratia Primi Hominis, t. 4, col. 44-45 ; et li. omnes qui dicunt paradisum terrestrem globum lunarem attingere, vel adhuc existere in excelsissimo loco. Cf. cp. 3, pag. 325 et not. 232. Super omnes montes, etc. Ex his S. Scripturae verbis affirmandum videtur omnes orbis terrarum montes nquis diluvii opertos fuisse. Consumptaque est omnis caro, etc. Misericordia Dei etiam in diluvio maní- festntur, quae iustos ultra meritum praemiis donat, et impios citra condignum poenis plectit; dum enim potuisset crudeliori supplicto eos consumere, leni tamen morte eos praefocat. Consumptaque esl omnis caro; idest. omnes homíines, lícet statura vaide procerí, nullo excepto, perierunt. Textus Hebraicus: El expiravit omnis caro reptans super lerram, in volatili, in iumento, in bestia, el in omni replili, quod reptat super lerram: sed el omnis homo, omne in cuius naribus spirabat spiritus vilae, er omnibus, quae sunt in arida, mortua sunt. El deletum est omne subsislens, quod est super faciem humi, ab homine usque ad iumentum, usque ad reptile, et usque ad volalile coeli, el delela sunt de terra. Certe omnes viae Domini rmisericordia et veritas 53, Si enim iustos praemiis afficit, amplioribus utique, quam iustitiae suae merita expetant et locupletioribus muneribus donat supra condignum ; si autem iniustos ob scelera animadvertit, poenae multo minus infligit quam Scelerum perversa merita exquirant : punit, inquam, citra condignum. An non poterat pessimam generationem hanc flammis ardentibus perdere et voracissimo igni vivos tradendo statim consumere ? Poterat utique; sic enim Sodomam et finitimas civitates perdidit; sic et mundum universum in finali iudicio comburet 5, At misericordia sua fecit, ut levius punirentur aquis submersi et praefocati, ut ne mortem quidem sentirent, Sicque consumpta est omnis caro, idest omnis caro expiravit. Est autem in hebraeo: yu" aradice y!3, quod est obire non longa aegritudine, aut gravi morbo, vel cum magno dolore, sed leniter mori. Hoc ergo puniendi modo misericordissimus Deus gentem illam pessimam perdidit et mori voluit, ut obitum 55, alioquin naturae debitum, vix sentirent: sed absque dolore et cruciatu supplicii loco vitam deponerent; aquis enim submersi leniter et sine dolore mortem obeunt et sine cruciatu vitam deponunt. Per hune ergo modum omnis caro vita absumpta est et omnis homo periit; et si gigantes tunc temporis erant in terra, ab inundatione tamen staturae altitudo et corporis vastitas salvare eos non potuit. Etenim etsi altissimos montes conscendissent, nec ibi salvari poterant, quoniam praevaluerant aquae super omnes excelsos montes quindecim cubitis; gigantes autem ad eam staturae allitudinem non pervenerunt. Siquidem Og rez Basan, qui solus e slirpe gigantum, qui post diluvium fuere, superstes relictus est, vix novem cubitos altitudinis habebat, ceu in Deuteronomio legimus 99: In Rabath filiorum Amon ostendi lectum eius ferreum longitudinis novem cubitorum. Fictio autem inanissima illa Hebraeorum est 5?, qui aiunt Og illum Solus Noe et superstitem relictum fuisse ex illorum gigantum stirpe, qui ante di- "n hos luvium fuere, cum hic dicatur diluvii inundatione omnes prorsus Indra; homines fuisse deletos et sclum Noe ef qui cum eo erant in arca relictos fuisse, sicut sequitur : Vr. 24 Remansil autem solus Noe el qui cum eo eranl in arca. Obtlinuerunique aquae lerram centum quinquaginta diebus. Textus lHebraicus: El! superstes fuit lantum Noah el qui cum eo eranl in arca. El invaluerunt aquae super lerram quinquaginta et centum diebus, sive fortes fuerunt. Hoc est cum quadraginta dierum perpetua pluvia adeo multipli- Centum "EC : : in int. catae essent aquae et vehementissime invaluissent, usque adeo ut "" yo" Numerus hic computandus ea fortitudine centum quinquaginta diebus permanserunt aquae nihili est a cessatione pluviae, excelsorum montium cacuminibus quindecim cubitis altiores essent, in diminutae. Alii 5*5 a primo pluviarum die hunc numerum dierum incipiunt; non a princised multo melius est quod diximus. Cum enim Moyses diluvii RT excessum posuisset, quod aquae invaluerant illo quadraginta dierum M mad cataclysmo, adeo ut omnes montes operirent et altiores quindecim cubitis essent effectae, nunc exarat tempus, quo diluvii aquae in illo tam grandi excessu manserunt aitque tempus centum quinquaginta dierum fuisse, quo aquae in eo excessu et fortitudine permanserunt. $7) Cf. Nic. Lyranus op. cit. f. 53^; Alph. Tostatus op. cit. f. 43*. 5S8) Drusius, col. 255; Cartwrightus, col. 256; Rab. Salomon putnt istos centum quinquaginta dies numerandos esse a cessatione pluviarum. Op. cit. f. 9*. Cf. etiam Nic. Lyranus op. cit. f. 53^; Alph. Tostatus op. cit. f. 43* Vrr. 1-3 Recordatus autem Deus, etc. Figurate loquitur S. Scriptura, In Deum enim nulla oblivio cadere potest, quia memoria et intellectus idem sunt cum divina essentia, in qua cunctae essentiae creatae
CHAPTER 9. Caput Octavum
Recordatus est aulem Dominus ! Noe cunctorumque animantium el omnium iumentorum, quae erant cum eo in arca, et adduxit Dominus spiritum super terram, el imminutae sunt aquae. Et clausi sunt fontes abyssi magnae el calaractae coeli, et prohibilae sunt pluviae de coelo. Reversaeque sunt aquae... euntes et redeuntes: el coeperunt minui post centum quinquaginta dies. Textus Hebraicus: El recordatus est Deus ipsius Noah el omnis vivenlis omnisque iumentli, quod erat cum ipso in arca, el transire fecit Deus ventum super terram, el cessaverunt aquae. Et obsiructi sunt fontes abyssi el fenestrae coeli, et cohibita est pluvia de coelo. Et reversae sunt aquae de lerra eundo et redeundo : el imminutae sunt aquae a fine quinquaginta el centum dierum. Sic et Chaldaicus Interpres. Targum vero Ierosolymitanum: Ef recordatus est in misericordia sua bona quae est cum eo ipsius Noah el transire fecit spiritum misericordiarum. Recordatus est autem Deus. Profecto nulla potest in Deum oblivio cadere ; neque enim supremae illae divinae mentis ideae, quae veluti intellectiles species sunt in intellectu nostro, deleri quoquo pacto possunt, ut ex ea deletione sequatur oblivio. Divinus siquidem intellectus ars est plena omnium rationum viventium ac per suammet essentiam, quae primum ac summum est entium intellectualium, cuncta intelligit immutabiliter et semper in ea cuncta ei aperte et manifestissime patent et luce clarissima clarius. Memoria autem in Deo amplius nil est quam divinus intellectus una cum obiecto praesenti, idest suo intelligibili, sicut et in nobis. Dico autem memoriam in nobis non eam, quae ad sensum pertinet, estque ultima inter sensus interiores post existimativam, in posteriori ventriculo cerebri sita ad occiput?, quae sensibilium phantasmata aut potius sensilium specierum intentiones suapte natura nata est retinere et conservare estque veluti cellarium aut thesauri repositorium ad recondendas sensibilium specierum praecedentium sensuum intentiones; sed memoriam dico intellectilem, quae intellectiles species apta nata servare est. Praeter memoriam siquidem sensitivam, intellectivam in homine poni necessum est, ut sicut illa sensibilium phantasmatum retinet intentiones, ita haec intelligibilium specierum sit veluti abacus et thesaurus. Species enim intelligibiles nequeunt in organo corporeo conservari : illud enim materiale est, hae vero immateriales ; sicut nec sensibiles species vel intentiones servari in intellectu possunt: crassiores enim hae sunt, quam ut altissimam intellectus potentiam possint ingredi. Pro sensibilibus ergo phantasmatum intentionibus recondendis Sensitiva memoria datur: ad intellectiles vero species conservandas, veluti in thesauro, intellectiva?. Haec autem nil est aliud quam ipsemet intellectus, qui quidem quatenus intelligibilium rerum species efformat atque producit, hoc est intellectiles efficit phantasmata suo lumine irradiando, agens intellectus dicitur; quatenus vero eítermatas intellectiles species in sese recipit ad intelligentiam producendam, possibilis nomenclaturam sortitus est ; quatenus autem illas easdem species intra sese reconditas servat, ut, etsi intellectus non actu intelligat, species tamen intelligibiles reconditas habeat, ut cum voluerit sese supra eas convertat fiatque intellectus in actu ei inteligentiam gignat, memoriae nomen accepit. Memoria itaque nil aliud est quam ipsemet intellectus cum obiecto praesenti vel in se vel in suo simulacro *. Semper enim intellectus simulacra intelligibilium, hoc est species intellectiles praesentes habet, etsi non semper intelligat ; non enim obiecti aut speciei inexistentia per sese ad intelligentiam efficiendam suapte natura potens est: est thesaurus quidam huiusmodi intentionum..., cui medici assignant determinatum organum, scilicet medinm partem capitis». S. Theolog. 1*, q. 78, a. 4, c. 3) Idem «Memoria, ut virtus conservativa specierum intelligibilium est, ad partem intellectivam ; ut vero ad praeterita, ut practerita sunt, respectum habet, magis ad animae sensitivam partem attinet », Ibid. q. 79, a. 6, c. 4) Idem: «Nulla alia diflerentia potentiarum in intellectu esse potest nisl! possibilis et ngentis. Unde patet quod memoria non est atia potentia ab intellectu. Ad rationem enim polentige passivae pertinet conservare, sicut ct recipere». Ibid. a. 7, c. manifestissime videntur. In homine duplex datur memoria ; sensitiva, nd rctinendas species scnsiles; intellectiva, nd conservandas species intellectiles; haec vero est ipsemet Intellectus, quatenus spccies intellectiles in se reconditas conservat. sed cum intellectus supra illa convertitur, tunc gignitur intelligentia. Ita plane in Deo memoria nil aliud est quam intellectus divinus In Deo muatque deificus cum obiecto praesenti. Et in nobis quidem mutationes tatio memoriae 2 " 3 ; s x . non datur, Quamplurimae possunt circa memoriam fieri, tum quia species deleri quia intelie- , : i . : s . : etus et. ge. DOSSunt et e memoria evanescere, tum quia in nobis aliud ipsa est moria,actuset memorandi potentia, aliud memorandi actus, cum intellectus supra habitus memorandi et ipsae Speciem iam ante receptam convertitur et memorari reminiscique dispecies rerum : " : . : .r : identifcanur. Citur, cum non statim ea species occurrit et ipse requirit. Aliud quoque cum divina kien est habitus memoriae, cuius est species reconditas conservare, et tum respectu habitus tum actus in memoria contingit mutabilitas. In Deo vero et actus el habitus et vis idem omnino sunt, una res, una invariabilis essentia ; nec species, hoc est ideae rerum intelligibilium, in divina et eodem actu mente deleri possunt, quoniam aeternae sunt et incommutabiles simplicisslmo . , a : - i e seipsum er. unaque cum Deo substantia .Deus enim essentiam suam primo intelligit; omuia '98"* jn ea autem et per eam actu simplicissimo et unissimo cuncta alia a scil, et suae Vides 4ese contingentia intelligit et cognoscit. At vero non sine divina volunermlinatione " . . euncta produtate aut voluntatis divinae determinatione, quoniam per suas causas ees Deus cuncta cognoscil: creaturarum autem omnium causa divina voluntas est eiusque liberrima determinatio, quae cuncta producit in esse. Et ita effecit Deus ut diluvii aquae imminuerentur per determiRecordari tanationem suae voluntatis sicque recordatus Noe dicitur, non quod men dicitur, : . : :o . : quia cum tm. prius esset oblitus, sed quia divino intellectu suo cuncta videns, cuncta plis deletis causa diluvii lam eessasset, iteinundatione periisse vidisset, tunc misericordia sua infinita voluit rum determi- . : ] z P : : : »avit mundi per suae voluntatis determinationem iterum mundi provideri saluti ; salut! providere et diiuvj, €6 hoc est recordari in Deo velle misereri. Sacra Scriptura nostrae se Erden attemperat imbecillitati et per &v9penoc-ná$o; 5 multa de Deo loquitur. nuere ; Videns enim universos homines periisse et pauculos illos, qui in arca superstites relicti erant, in tanta angustia et rerum difficultate constitutos, cum ignorarent quandonam tantae calamitates finem habiturae essent: omnia videns et intimas cordium cogitationes introspiciens, voluntate sua determinavit ut aquae imminuerentur, cum sint ei praesentia, cum iam universum impiorum mundum aquae Vrr. 4-5 Ista vero quam dicimus determinationem, neutiquam in Deo aliquam mutationem ponit, nisi ex parte effectus, etsi realiter id voluerit Deus, sicut et mundum creare ; at sicut creatio nullam in Deo mutaticnem ponit, etsi per determinationem divinae voluntatis facta sit, ita nec id : quoniam sicut creatio respectus rationis in Deo est, ita et haec voluntatis divinae determinatio. Respectus autem rationis nullam mutationem inducit, nisi ex parte alterius termini; respectus autem hic non rationis quasi a ratione confictus dicitur, sed derelictus a ratione est vel a collatione cognitorum a ralione. Sic ergo intelligimus : Et recordalus est Deus Noe. At meminisse oportet eius quod supra dictum est: Ponarn foedus meum lecum 5, sive erigam pactum meum : ad illud enim haec recordatio fertur ad restaurandum pactum illud, sicut supra exposuimus ' ; propterea sequitur Moyses de aquarum imminutione sermonem facere. Causas autem huiuscemodi rei ponit primo quidem, quoniam Dei praecepto clausi sunt fontes abyssi ne amplius e terra aquae exurgerent; clausae sunt quoque caíaraciae coeli, quia prohibiti sunt Dei iussu cataclysmi illi pluviarum e coelo; deinde vero ventum immisit vehementem, qui transiens exiccaret aquas. At profecto non potuisset ventus, etsi vehementissimus, tantam aquarum molem et immensum barathrum penitus exiccare, nisi iussisset ut reverterentur aquae in locum suum, idest nisi eas in pristina loca conclusisset, ceu a conditione fecerat cum praecepit ut congregarentur aquae in locum unum et appareret arida?. Coeperunt autem aquae decrescere a fine centum quinquaginta dierum ; siquidem post diluvium quadraginta dierum, aquae cenlum quinquaginla diebus fortes fuerunt ? et in fortitudine sua terram obtinuerunt; post hos autem dies deficere ab ea fortitudine coeperunt. Requievitque arca mense seplimo, vigesimo seplimo die mensis super monles Armeniae. At vero aquae ibanl el decrescebanl usque ad decimum mensem ; decimo enim mense, prima die mensis apparuerunt cacumina montium. Textus Hebraicus: decima seplima die mensis super montes Armeniae Ararath. Et aquae Et requievit arca mense seplimo, quae determinatio nullam mutationem importat ex parte Del, sicut nec creatio, sed tantum ex parte termini, scu effectus. Recordatio haec item rcfertur ad restaurationem foederis; ideo non causis naturalibus, sed divina virtute aquae diluvili. imminutae sunt et in lacum pristinui reversae. Requievit arca, divina providentia, supra montes, sine ullo periculo inter tot ingentes scopulos. De mensis septimi compuiatlone variae expositiones et difficultates. Septimus hlc mensis computandus non est a secundo mense quo diluvium incopit; fuerunt euntes el deficientes usque ad mensem decimum ; in mense decimo, prima mensis visa sunt capita montium. Prosequitur Moyses ostendens diminutionem atque defectum aquarum, aitque a fine centesimi et quinquagesimi diei ad usque septimum mensem usque adeo decrevisse aquas, quae quindecim cubitos excesserant omnes montes excelsos!?, ut mense septimo prae aquarum paucitate supra montes requieverit, amplius [non valens] arca fluitare super aquarum faciem : sed supra montes Armeniae requieverit, sinum ibi accipiens. Dei autem providentia factum est ut aequalem sinum reperiret supra montium illorum ingentia saxa; naves enim nedum si in loca aspera decidant, verum etiam si in syrtim aut arenosa loca impingat navifragio pereunt; haec autem arca, Dei munita praesidio, nihili periclitata conteri, super montes Armeniae quievit ibi sinum inveniens, in quo fixa mansit immobilis. Id autem factum est mense septimo, vigesima seplima die mensis, vel decima septima, iuxta Hebraicum Textum, sicut etiam Chaldaeus Interpres habet. Sed noster Interpres, Septuaginta secutus, dixit septima el vigesima die mensis : Septuaginta enim sic habent. Quomodo autem accipiendus sit seplimus hic mensis non modicam habet difficultatem. Et quidem si ita accipiamus ut centum illos quinquaginta dies supra mensem secundum, quo diluvium incepit, connumeremus, habebimus plane septem menses ; siquidem a decima septima die secundi mensis usque ad decimam septimam septimi mensis centum quinquaginta dies interfluunt: centum quinquaginta enim dies quinque menses constituunt; et ita plerique Hebraeorum doctores connumerant !!, inter quos est Rabbinus Abrabanel?", At vero multa ex hoc insequuntur incommoda. Et primo quidem quoniam diluvium fuit perpetuum quadraginta diebus, in quibus aquae multliplicalae sunt el invaluerunt nimis super lerram ; post hos vero dies centum quinquaginta diebus fortes fuerunt aquae super terram. Hi autem dies sex menses et plus decem constituunt; quare non septimus mensis, sed octavus etiam, a quo diluvium exorsum est, Alph. Tostatus op. cit. f. 44^; Munsterus, col. 256-257 ; Drusius, col. 204. 12) Op. cit, f. 44^, : [14 iam defluerat. Quod si dicas, ut hi sentiunt, quadraginta illos diluvii dies intra centum quinquaginta dierum numerum contineri, adhuc esto quod ita sit, salva res non est; nam iuxta Sacrae Scripturae morem et Hebraeorum consuetudinem, quibus Moyses scribebat, menses lunares accipiendi sunt, quorum alter viginti novem, alter vero triginta diebus constat, adeo ut duo menses quinquaginta novem dies non excedant, nec unquam ad sexaginta ascendunt. Quapropter centum quinquaginta dies quinque menses lunares constituent, et adhuc tres vel saltem duo dies supersunt. Non ergo fuisset decima septima dies septimi mensis, sed decima nona aut vigesima. Deinde vero cum Scriptura ait mense seplimo, decima seplima die mensis quievisse arcam super montes, idem esset ac dicere eam quievisse centesima et quinquagesima die. At inquit quod centum quinquaginta diebus aquae fortes fuerunt super lerram, et a fine centum quinquaginla dierum minui coeperunt, idest post centum quinquaginta dies. Sicut ergo citra centesimum quinquagesimum diem non quievit arca, ita nec eo die: quoniam eo die nil minus fortes erant, et eo transacto minui coeperunt. Falsum ergo Scriptura dicit, quod decima septima !3 die mensis septimi quievit arca, si mensis septimus connumerandus est a secundo, quo incepit diluvium ; et eo maxime quod fateri necessario oportet nonnullos fluxisse dies, ex quo aquae coeperunt decrescere usque ad tempus illud, quo requievit arca. Nam ut modicum aquarum, quo ima pars arcae mergebatur, deflueret, a decima septima die mensis septimi usque ad primam decimi mensis defluxit tempus : mense enim decimo, prima die mensis apparuerunt cacumina montium. Nec dici potest quod quindecim totis cubitis arca mergebatur in aquis : tunc enim supra montes neutiquam fluitare et super aquarum faciem ferri potuisset : sed quievisset. Postquam ergo multum defluens decrevit aqua, super montes quievit arca et per consequens post multum temporis ; amplius enim tempus requirebatur ut summae aquarum immensitates decrescerent, quoniam ampliores et vastiores erant magis, quo sursum ascenderant: quemadmodum in his fieri cernimus, quae in sphaerae orbem crescunt; quo enim a centro peripheria distat magis, eo est latior et amplior; aquae autem illae in multae enim difficultates exurgerent ; sed a die qua diluvium Innundare Coepit; ]ta quoque decimus mensis. Vrr. 6-9 orbem creverant cum universale diluvium extiterit, universam usquequaque sub omni coelo inundans terram. Septimum ergo mensem, citra omnem controversiam, a. tempore quo diluvium inundare coepit, intelligimus. Si enim quadraginía pluviarum dies accipiantur et centum quinquaginla, quibus aquae in summa fortitudine terram obtinuerunt, iuxta mensium lunarium computationem sex menses integros et dies tredecim habebimus; dies autem, qui desunt, usque ad decimam septimam diem ab initio decrementi aquarum ad illud usque tempus, quo arca quievit, interfluxisse rationi perquam consentaneum est; et sic ab initio diluvii usque ad septimum mensem et decimam septimam diem mensis, nihilo reluctante, ventum erit. Iuxta hanc quoque seriem accipiendus est mensis decimus, cuius prima die montium cacumina apparuere, adeo quod ab arcae quiete ad usque tempus, quo cacumina montium apparuere ut videri potuissent, duo menses et dimidium fere interfluxere. Cumque transissent quadraginta dies, aperiens Noe fenestram arcac, quam [eceral, dimisit corvum; qui egrediebatur et non revertebatur, donec siccarentur aquae super lerram. Emisit quoque columbam post eum, ut viderel si iam cessassent aquae super faciem terrae. Quae cum non invenisset ubi requiescere pes eius, reversa esl ad eum in arcam; aquae enim erant super universam terram. Exlendilque manum suam, el apprehensam intulit in arcam. Textus Hebraicus: Et fuit a fine quadraginta dierum aperuit Noah fenestram arcae, quam fecit, el emisit corvum; qui egressus est. egrediendo el redeundo, donec siccarentur aquae super lerram. Et emisit columbam a se, ut videret an allevialae essent aquae a superficie humi. Et non invenit columba requiem pro planta pedis sui, et reversa est ad eum in arcam; quoniam aquae erant super faciem omnis ferrae. Et misit manum suam et introduxil eam ad se in arcam. Cumque transissent quadraginta dies. Ab eo tempore, quo montium cacumina visa sunt, transactis quadraginta diebus, arcae fenestram aperuisse Noe dicitur. Non est autem idem fenestrae nomen in hebraeo, quod supra; ibi "Dy dicta est, hic autem n»n. Hebraeorum autem plerique !5 autumant secundo hoc nomine ipsam cataractam et aditum designari; per primum vero lapidem quendam pretiosum translucidum, veluti vitrum aut crystallum, quod fenestrae aditum occludere posset, ne venti et pluvia ingrederentur, et simul etiam lumen reciperet ad habitationem illuminandam. Diaphana enim corpora lucem nihil impediunt, sed lumen intendunt ; et per hanc fenestram eo lapide occlusam poterat utique Noe deintus quae foris erant videre, et per translucidum illud montium cacumina sibi apparuere, mox ut ex aquis prominere coeperunt. Ad emittendum tamen corvum fenestram eam aperuit; corvus autem per fenestram emissus egrediebatur et non reverlebatur. 'T e x t us autem Hebraicus habet : Egrediebatur eundo et redeundo ; sensus autem idem est. Egressus siquidem est ex arca corvus, nec unquam amplius in arcam ad Noe reversus est; sed revertebatur e regione arcae eundo el redeundo circa arcam, ut Rabbinus Abrabanel inquit!5, fuitque semper prope arcam, semper circa eam volitando, quousque egressus est Noe ex arca. Refert Rabbinus Abrabanel nonnullos dicere propterea corvum in arcam non esse reversum quod sibi nati essent pulli; corvorum autem pulli, sicut naturales dicunt?'", cum nascuntur, albi exeunt; quapropter existimans corvus degeneres filios nec similes, proprios non esse, relinquit eos et longe abit ab eis, nec illis escam adfert. Nostrates vero dicunt!? immoratum fuisse corvum supra mortuorum cadavera, et propterea non esse in arcam reversum. Aiunt etiam Hebraeorum plerique !? et idem doctor??, Noe non misisse corvum ut videret si alleviatae essent aquae, hoc enim de columbae missione, non corvi, dicitur: sed ut videret an adhuc consisterent Dionysius Cartusianus Enarrat. in Gen., a. 33, pag. 155; Fagius, col. 258, Drusius, col. 263. 542); S. Isidorus Hisp. Sentent., lib. 3, cp. 43, ibid. 83, 712; Vinc. Beluacensis Speculum Naiurale, lib. 17, cp. 61-62, sine numeratione foliorum. 18) Cf. S. Io. Chrysostomus Hom. 26 in Gen., (P. G. 53, 234) ; S. Augustinus Quaest. in Heptateuchum, quaest, 3, (P. L. 34, 551); S. Beda Comment. in Pentat., ibid. 91, 223; Strnbus Glossa Ord. in Gen., lbid. 113, 109; Angelomus Comment. in Gen., lbid. 115, 160; Guilbertus Moralium ín Gen., lib. 3, ibid. 156, 100; Rupertus De Trinitate, etc. In Gen., lib. 4, cp. 23, ibld. 167, 348; Nic. Lyranus op. elt. f. 54^; Alph. Tostatus op. cit. f. 45*; Lucas Brugensis Critici Sacri, t. 1, part. 1, col. 261 ; Grotius, ibid. col. 274. 19) Cf. Nic. Lyranus op. cit. f. 54^. 20) Op. cit. f. 44*. Aperiens Noe fenestram, etc. De /fenestra opiniones Hebraeorum. Corvus ex arca emissus, in eam amplius reversus non est, sed forte circa eam volitans Ibat et redibat. Noe dimisit corvum ut videret an aquae alleviatue essent; ob eandem rationem emisit quoque columbam, quae locum aptum ad quiescendum non inveniens, in arcam rcversn est. Vrr. 10-12 Septem dicrum interstitio 1terum et tertio columbam emisit, quae primo cum ramo olivae reversa est, posten vero amplius reversa non est. civitates, domus, turres et palatia ; quoniam his in locis solent corvi nidificare. Corvus autem reversus quidem est, sed non ad Noe in arcam ; quapropter nihilo certior factus, columbam emittit, ut videret an alleviatae essent aquae super terram ; ipsa vero cum plantae pedis sui quietem non invenisset, idest locum ad quiescendum aptum, reversa est ad Noe in arcam. Sed nonne montium cacumina ab aquis iam libera erant ? Utique. Non fert autem columbarum natura supra montium excelsorum cacumina nidos facere, ubi nec arbores sunt; et licet montium capita apparuerint, adhuc tamen ob aquarum abundantiam ipsa cacumina plena aquis erant: humus vero liberata ab aquis tota limosa: planities autem universa adhuc plena aquis erat, quoniam adhuc aquae erant super universam terram planam. Expectatis autem ullra seplem diebus aliis, rursum dimisit columbam ez arca ; at illa venit ad eum ad vesperam poríans ramum olivae virenlibus foliis in ore suo. Intellexil ergo Noe quod cessassent aquae super lerram; erxpeclavitque nihilominus seplem alios dies el emisit columbam, quae non est reversa ultra ad eum. Textus Hebraicus: Et ezpeclavit adhuc seplem diebus aliis, e! adiiciens misil columbam ez arca ; et venit ad eum columba tempore vespertino el ecce folium olivae decerplum in ore suo. Et cognovit Noah quod alleviatae essent aquae super lerram; el expectavit adhuc septem dies alios et emisit columbam, quae non adiecit reverti ad eum amplius. Ostendit Scriptura [Noe] non statim post corvi emissionem columbam emisisse, sed septem diebus expectasse et tunc primo misit ; postquam vero reversa est, non invento loco ad quiescendum convenienti?i, adhuc septem alios dies expectavit, post quos columbam secundo emisit; hoc est quod ait: Ezpectatis autem ullra septem aliis diebus: septem aliis, inquit, ab illis septem, quos expectavit eam post corvum emittere. Itaque supra primam diem mensis decimi, qua montium cacumina apparuere, quadraginta dies et ultra tres hebdomadas habemus: primam, post corvi emissionem, cum primo columbam emisit ; secundam, cum rursum eam emisit et reversa est ad eum Vrr. 13-14 vespertino tempore cum ramo olivarum virenti in ore, sive oum folio olivae decerpto in ore suo, ex quo cognovit Noe quod cessassent vel alleviatae essent aquae super terrae planitiem ; adhuc tamen septem alios dies expeclavit, et haec tertia est hebdomada, et emisit columbam, quae non est repersa ad eum amplius. Rabbinus Abrabanel causam huiuscemodi reddit ?? quare Noe quadraginta dies et postea ter septem expectaverit : « quoniam quaternario numero cuncta sunt a Deo disposita ». A die autem quo diluvium coepit, ad eum usque diem quo tertia vice columbam ex arca emisit, menses undecim expletos et diem vel duos habemus. Si enim supra decimi mensis primam diem quadra- . ginta et ter septem dies numerentur, ad primam vel secundam duodecimi mensis perveniemus, quoniam quadraginta et ter septem dies bis tricenos efficiunt, qui sunt duo menses et adhuc unus est dies superstes, aut duo. Quod si menses hi undecim vitae Noe addantur, ad sexcentesimum primum annum ei mensem ipsum evehemus, quoniam cum diluvium coepit, sexcentesimum annum et mensem secundum agebat?3, Hoc est quod sequitur: Igitur sexcenlesimo primo anno vitae Noe, primo mense, prima die mensis imminulae sunl aquae super lerram, el aperiens Noe tectum arcae aspezil, viditque quod exiccata esset super[icies terrae. Mense secundo, seplimo el vigesimo die mensis arefacta est terra. Textus Hebraicus: Et fuil in uno el sexcentesimo anno, in primo, in prima mensis exiccalae sunt aquae super terram, el discooperuit Noah operculum arcae etl vidit el ecce exiccalae sunt facies humi. Et in mense secundo, in seplima el vigesima die mensis arefacta est terra. Quando demum terra sit ab aquarum iniuriis liberata aridaque iuxta naturae suae conditionem permanserit, nunc declarat, inquiens: Anno sexcentesimo primo vitae Noe exiccatas esse aquas. Non aquae exicecatae sunt, suapte natura enim aquae humidae sunt estque humiditas frigiditatis comes et symbola qualitas in aqua cum frigiditate, quam suapte natura in summo habet ; nec potest, nisi naturam suam amittat?* aqua in terram aut ignem conversa, humiditatem Omne tempus computando nb inítio diluvli usque ad tertíam emissionem columbae, pervenitur nd sexcentesimum primum annum et primum mensem vitae Noe. amittere; nam etsi in vaporem et aerem convertatur, multo fit humidior, quoniam summe humidus aer est. Inquit autem exiccatas esse aquas, quoniam e terrae superficie defecerunt abeuntes in locum suum, quo eas Deus abire iussit. Ab Aguaeeriecainundatione vero cum libera terra mansisset, quoniam ea inundaRien ewa tione nimiam aquam imbiberat, ut enecata propemodum esset tota nte fere in limum lutumque liquens conversa, solarium radiorum calore tute radiorum suffulta ab illis quoque aquis, quas nimium imbiberat cum magno solarium terrae superücies — Suo dispendio et virtutis discrimine, sole favente liberata est, qui suis erunt? "I radiis eam repercutiens nimiumque calefaciens, ipse universam aquam illam limo suffusam veluti exhaustam imbibens, in vaporem conversam sursum traxit ; unde terrae facies exiccata ac iuxta naturae suae conditionem arida permansit, ut posset animalium plantis solidum gressum praebere et non limo veluti devorare. Itaque sexcentesimo primo anno vitae Noe, die prima primi mensis, copiosae aquae abeuntes in locum, suum, terram liberam reliquerunt, Antequam vero plene arefieret ab aquis, quas imbiberat, quoniam Mense et. veluti enecata prorsus erat, ad usque vigesimam septimam secundi lc ru mensis diem tempus interfluxit. Tunc aperiens Noe arcae lectum, hes sse aspexit el vidil terram satis exiccatam et aridam factam, ut solidum 4f direi posset animalibus gressum praebere. Et tunc, evoluto iam anno et decem ultra diebus a die, quo in arcam ingressus est Deo iubente, eiusdem iussu atque imperio egressus est. Discimus ex hoc capite annos omnes, qui hucusque leguntur, et ideo omne solares esse, qui duodecim mensibus constant, cum declaraverit Sacra tempus, quo in n 5 : : " 1 srea perman- Scriptura sexcentesimo anno vitae Noe diluvium venisse ; postmodum M ober et vero duodecim evolutis mensibus, cum defecit, inquit sexcentesimo a Ed. primo vitae Noe anno defecisse. Unde liquet annos solares vertentes "netu. — hucusque ab initio enumerasse, qui mensibus duodecim constant. Unde sequitur: Vrr. 16-17 Locutus est autem Deus ad Noe, dicens: Egredere de arca tu etl uxor iua, filii tui et uxores filiorum tuorum tecum. Cuncta animantia, quae sunt apud te ex omni carne, tam in volatilibus quam in besliis el universis replilibus, quae reptant super lerram, educ tecum el ingredimini super lerram : crescile et multiplicamini super eam. Textus Hebraicus: El loculus est Deus ad Noah, dicendo: Exi de arca iu el uxor tua, el filii tui et uxores filiorum tuorum tecum. Omnis bestia, quae est tecum ex omni carne, in volatili et in iumento el in omni reptili, quod replat super terram, educ lecum; el reptilificent in terra et fructificent et multiplicentur super terram, sive el reptilificate el crescile el. mulliplicamini. Narrat Sacra Scriptura quod, etsi vir iustus atque perfectus Noe?5, tectum arcae cum aperuisset, terram iam esse satis satis exiccatam et arefactam [vidisset], adeo ut aptissime posset animalia sustinere, egredi tamen noluit aut ipse aut quisquam eorum, qui secum erant, ex arca, sed divinum voluit expectare iussum ut egrederetur, sicut Dei etiam praecepto et monitu ingressus fuerat?5, (Quapropter locutus est Dominus ad eum, vel per intimam inspirationem eius menti illapsus, quod Dei est proprium, vel alio quovis modo ei noto, qui omnia novit, per quem vir iustus certissime divinam. voluntatem nosset eam esse, ut ad inhabitandam terram ex arca exiret. Egredere, inquit, ex arca (u et uxor tua, filii lui el uxores filiorum tuorum. Cum iussit eum in arcam ingredi, ait: Ingredere in arcam tu et filii tui, uxor tua et uxores filiorum tuorum: viros tunc ab uxoribus separavit, nunc autem coniungit : quoniam tunc tempus erat longe fieri ab amplexibus?" et non deliciis et voluptatibus vacare, sed ieiuniis, orationibus et lacrimis, ut concitatum Dei furorem in homines placarent. Noluit itaque Deus viros in arca connubiis vacare, sed mundos esse et sanctificatos, ab uxoribus abstinere et vitam caelibem ducere. Nunc vero iterum coniungit cum egredi ex arca imperat; vult enim ut generationi operam dent, ut ?? humanam propaginem longe lateque generatione ?? diffunderent et propagarent : ad hoc enim eos servavit, ul salpvaretur semen super [aciem universae lerrae ??, Similiter cuncta alia animantia iubet ex arca educi et prolificationi incumbere ad species propagandas; propterea ait: dCrescife el mulliplicamini super terram: sive fructificate prolificando, ut multiplicemini super terram.Vult pauculos illos homines in gentes maximas et nationes propemodum infinitas excrescere; propterea ait, iuxta hebraicum : 3M". Est autem. N*J, gignere et produ- :T cere in multitudine, ad instar pisciculorum ac similium animalium, quae in magna multitudine gignuntur, adeo ut ebullire Locutus es! autem Deus, etc. Adhuc demonstratur perfecta iustitía Noe, qul Hcet videret terram satis exiccatam, exire tamen noluit ante jussionem Dei. Egredere de arca lu el uror tua, etc. Ante diluvium Deus iussit homines arcam ingredi separatim a mulieribus ut intelligerent, poenitentiae vnacandum esse ob mundi tribulationem; nunc iuhet omnes simul egredi, quasi n iterum eos i coniungendo, | nd humanum genus propagandum. Vrr. 18-19 Egressus est er- 1 9o Noe, etc. Egreditur Noc de arca, sed tantum Dei iussione, quamvis incommodum valde habitaculum esset. Vrr. 20-21 videantur. Ita de filiis Israel in Aegypto dicitur quod creverunt: Tec M, eb nati sunt in mullitudine, vel, sicut nostra habet Vulgata Editio, quasi germina multiplicati sunt ?!, forte quia mulieres geminos aut amplius pariebant filios. Ita hos homines vult in maximas multitudines excrescere et multiplicari, ut terram replerent. Egressus est ergo Noe el filii eius, uxor illius et uxores filiorum eius cum eo ; sed el omnia animantia, iumenta el reptilia, quae reptant super lerram, secundum genus suum egressa sunt de arca. Textus Hebraicus: Et exiit Noah et filii eius, et uxor eius el uxores filiorum eius cum eo ; omnis bestia, omne reptile, omne volatile, omne quod se movet super terram, iuxta familias suas egressa sunl ez arca. Ostendit Scriptura Noe obedientiam, qui examussim et ad unguem divinum iussum opere complevit; a divina enim voluntate totus pendebat. Ipse egressus est ex arca, e tristi illo et molesto habitaculo veluti carcere, in quo tandiu inclusus mansit, brutorum cohabitationem ferens, foetorem atque molestias, ubi tandiu nec acrem respirare voluit nisi corruptum : undequaque enim arca munita clausaque cum esset, nec aer aut ventus ingredi poterant. Et aer quidem attractus corrumpitur, quo tamen et hominum et brutorum corpora frui oportet ad praecordia refrigeranda. Et quomodo aer tandiu arcae inclusus, ubi et homines et tot tantorumque animalium turmae inhabitabant, non est corruptus? Et quantus ibi ex aeris corruptiones immundorumque animalium habitatione inerat foetor! At vero iustus vir atque perfectus omnia pertulit, salutis dispendii aut discriminis nil veritus, cum Dei iussa compleret: nec egredi unquam voluit e putenti illo carcere, nisi id Deus iuberet. Facto autem Dei iussu, statim et ipse egressus est et filii atque uxores, et omnia animalia eduxit ex arca, iuxta familias suas, idest secundum species suas, sicut ingressa fuerant; species auten Hebraicus Textus familias vocat. Aedificavit autem Noe altare Domino: et tollens de cunctis pecoribus et volucribus mundis obtulit holocausta super allare. Odoratusque est Dominus odorem suavitatis el ait Dominus in corde suo: Nequaquam ullra maledicam terrae propter hominem *?; sensus enim et cogitatio humani cordis in malum prona sunt ab adolescentia sua; non igitur ultra percutiam omnem animam vivenlem, sicul feci. Textus Hebraicus: El aedificavit Noah altare Domino: el accepit ex omni iumento mundo et ex omni volatili mundo el ascendere fecit holocausta in altari. Et odoratus est Dominus odorem quietis et dizit. Dominus ad cor suum: Non adiiciam maledicere amplius humum propler hominem, quoniam figmentum cordis hominis malum ab adolescentia sua; non adiiciam amplius percutere omne vivens, sicut feci. Paraphrastes Chaldaeus vertit illud: Et suscepit Deus in beneplacito, sive cum benevolentia, oblationem eius. Textus Graecus habet: Et odoratus est Dominus odorem suavitatis et ait Dominus recogitans, etc. Cum egressus esset Noe ex arca, cum spatiosissimam terrae regionem universumque orbem aspexisset, quoniam misericordissimus Deus secundum magnam misericordiam suam el secundum mulltiludinem miserationum ?* suarum omnia in statum pristinum paulo minus reduxisset, deleto aquae inundatione impiorum mundo, supra sacri cordis sui altare igne caritatis ardentissimae acceptissima thura orationum et gratiarum actionum incendens, ore simul immensas tanti beneficii tantaeque miserationis gratias agens, voluit etiam una cum devotissimo corde et voce operum sacrificia Deo offerre. Quapropter aram construxit. Deus enim mihi, aiebat, « haec otia fecit. Nanque erit ille mihi semper Deus : illius aram Saepe tener nostris ab ovilibus imbuet agnus» *, Tulit itaque ex omnibus animalibus mundis et obtulit holocausta Deo; propterea enim septena et septena ex animalibus mundis ingressa sunt in arcam, ut tria paria veluti semen ad speciem propagandam servarentur, septimum Deo in holocaustum offerretur. Et odoratus est. Dominus odorem suavitatis, sive quietis. Figurate id dictum accipimus per &v9puezoc-zádoc. Non est enim animal Deus, quod cerebrum habeat et respirando exhalationes per mammillares processus usque ad cerebri carunculas aut mammiillas trahat, ut possit odorum fragrantiam sentire: sed spiritus est Deus 35, qui carnem eL ossa non habet ?5*, purissimus actus et simplicissimus Aediflcapit, autem Noe altare, etc. Pietas summa Noc ostenditur dum statim ac de arca egressus est, Deo sncrificlum obtulit. Odoratusque est Dominus, etc. Deus grntissimo sacrificio Noe placatus est et nd clementiam provocatus ne amplius terrae malediceret, sed humanae fragilitati misericorditer compateretur. Vr. 22 Cunctis diebus, etc. Renovat Deus pactum ab Initio positum et tempore intellectus. Odoratus ergo odorem suavitalis dicitur a translato, quia holocausta suo beneplacito acceptavit ob iustitiam et devotionem Noe, ac si quis suavem odorem atque gratissimum olfecisset ; et odor hic odor quietis dicitur, quoniam quiescere fecit Deum ab ira, hoc est ne amplius in posterum irascatur. Unde ait: Nequaquam ultra maledicam terrae propter hominem. Non ait : ultra hominem non affligam, non corripiam, non castigabo ; sed lerrae non maledicam amplius sicut feci: hoc [est] non uitra diluvium ad perdendam dissipandamque terram immittam, nec huiuscemodi generales clades universamque viventium perniciem, quoniam sensus el cogitatio cordis humani in malum prona sunt ab adolescentia sua. Videt Deus crudele bellum, quod caro semper adversus spiritum agit: quomodo continuo adversus spiritum concupiscit 3*6: quomodo in malum semper nititur propensissime: quomodo semper concupiscentias perniciosissimas et carnalia desideria movet, quae militant adversus animam ?', et semper in carnalibus operibus cupit immorari, quae sunt fornicatio, immunditia, impudicitia, luzuria, idolorum servitus, veneficia, inimicitiae, contentiones, aemulationes, irae, rixae, dissensiones, seclae, invidiae, homicidia, ebrielates, comessationes el his similia **. Caro itaque haec fomes peccati et corpus mortis, quod corrumpitur, animam nimium aggravat ** et concupiscentiis suis continuo abstrahit et allicit, ut cum nequissimum fetum concupiscentia conceperit, peccatum pariat, illud vero consummatum generet mortem *». Haec itaque videns Deus, infirmitatem, inquam, hanc perniciosae carnis et miserandam fragilitatem, compatitur et miseretur. Quia ergo sensus el cogitatio suapte natura ad malum prona sunt ab adolescentia, non amplius maledicam terrae, ait, propter hominem, nec omnem animam viventem delebo. Cunclis diebus lerrae, sementis et messis, frigus el [aestus], aestas el hiems, noz el dies non requiescent. Textus Hebraicus: Ad usque omnes dies terrae, semen el messis, frigus et aestus, aestas el hiems, dies el nox non cessabunt. Hoc est pactum et leges, quas posuit Deus ab initio inter coelum et terram, diem et noctem 5; pactum vero istud diluvii tempore confractum est propter impios et hoc quidem verba haec innunt. At vero promittit nunc Deus Noe se iterum foedus illud erecturum, ut nunquam amplius in posterum haec deficiant. Hic vero Hebraei*? sex anni tempora distinguunt: tempus sementis et inessis, frigoris et aestus, aestatis et hiemis, unicuique menses duos tribuentes. Sementis enim tempus aiunt esse a dimidio Septembris usque ad Novembris medium, et hinc incipit tempus frigoris usque ad dimidium Ianuarii; inde vero ad usque Martii dimidium tempus est hiemis; ab hoc vero tempore usque ad Maii dimidium tempus est messis ; post hoc tempus aestatis sequitur usque ad dimidium Iulii; inde demum usque ad Septembris dimidium tempus est aestus et vehementis caloris. Menses tamen eorum non semper cum nostris currunt; sed Martius illorum partim cum nostro Martio et partim cum Aprili concurrit et, ut plurimum, pars maior cum Aprili. Nos vero quattuor tantum anni tempora assignamus: ver, aestatem, autumnum et hiemem. Et ver quidem ab ariete incipit usque ad cancrum ; inde vero aestas ad libram usque ; a libra vero incipit autumnus ad capricornum usque ; inde demum hiems usque ad arietem, ubi ver incipit. His autem anni temporibus fit sementis et messis; frigus et aestus : frigus in hieme, aestus in aestate: in autumno sementis, messis in vere. Haec promittit Deus nunquam amplius ad finem usque mundi desitura ; nox vero et dies divina ordinatione ad finem usque saeculi perseverabunt alternis vicibus. Omnia vero haec luminarium motu fiunt, quae posita sunt in signa et lempora el dies et annos **, propterea legem posuisse Deus dicitur inter coelum et terram, quae cessabit unquam *. col. 260; Drusius, col. 270-271; Cartwrightus, col. 276. 43) Gn 1, 14. 44) Cf. Ier 33, 25. diiuvil confractum, Sex anní tempora distinguunt Hebraci, €t secus ac nos dividunt menses. Non requiescent. Dcus foedus nunc initum promittit se nunquam fracturum.
CHAPTER 10. Caput Nonum
Vrr. 1-3 Benedizitque Deus Noe et filiis eius et dixit ad eos : Crescite et mulliplicamini el replete terram, et terror rester el! tremor sit super cuncia animalia terrae et super omnes volucres coeli: cum universis, quae moventur super terram, omnes pisces maris manui vestrae traditi sunt. Et omne, quod movetur el vivit, erit probis in cibum: quasi olera virenlia tradidi vobis omnia. Textus Hebraicus: Et benedixit Deus Noah et filiis eius el dizil eis: Fructificate el mulliplicamini et implete terram, et timor pesler ac lerror sit super omnem bestiam terrae et super omnem volucrem coeli, in omni, quod ebullil humus, et in omnibus piscibus maris: in manu vestra traduntur omnia. Omne reptile, quod est vivens, vobis eril in cibum: quasi olus herbae íradidi vobis omnia. Benedizil Deus Noe: idest, gratiam adauxit, gratiam amplioBenedizique Tem dedit, benedictionum uberrima munera donavit. Quae vero sint Dtm et — haec ait: Crescite el multiplicamini et replete terram et terror vester ac Duplex benedictio Noe dafrerpor sif super cuncía animalia terrae. Duplici sane et biiuga parte tur quia duPlic! elemento constat [homo] : corpore, quod veluti 915? est ac materies, et anima, constat natura x : TS ] . humana, cor. Quae évteÀeyeíac et formae obit munus. In geminis his partibus pore ns *! humana consistit natura perfecta; et utramque Deus amplissiinis benedictionibus confertam coagitatamque uberrime, ex misericordiae suae munere, non tamen citra eorum virtutem, donat: Crescite el multiplicamini: vim genitricem ad speciem propagandam coaugmentat, virtute uberrima eam referciens maximaque in semine, ut pauculi illi homines et pusillus grex in gentem excrescerent infinitam, in greges innumeros, in multitudinem, quae universam sub omni coelo superBenedictione flciem terrae operiret, ut in millenas fierent generationes. Et sicut corporis uber- : fof : : "n rima virtus &&Deratio naturae opus est amicissimum ac inter omnia naturalissimum, &-t'iz jta quoque vim potentiae gignendi aflluentissimam Deus praestitit, significatur; n . quae exhauriri non facile posset aut emori, facultatem suppeditavit in universa saeculi protelatione. Haec autem vis corpori insidet, corpus ei sedem et organa praestat, etsi virtus sit vegetatricis animae, quae in homine a rationali substantia nil distat, sed in eius substantia una cum sentiendi virtute, sicut trigonum in tetragono, continetur. Sicut autem vitae et sensui suapte natura ratio supereminet, ita homo cunctis brutis, quoniam homo ratione pollet, illa vero supra sensum non ascendunt ; propterea dictum est homini a sua conditione: Dominamini piscibus maris el volatilibus coeli et besti?s universaeque terrae ? : quoniam suapte natura homo cunctis supereminet ; et natura quidem ac potestate dominatur cunctis, actu vero multorum dominio privatur ob peccatum. Multa enim irrationalium genera facta sunt homini veluti rebelles ac contumaces servi, quoniam ob peccatum homo rebellis factus est Deo et contumax. Et multa quidem animalia aperto marte homini inimicantur et nimia ferocia in eum saeviunt et mortem machinantur. Et viribus quidem corporis multa praevalent suntque homine, sicut audaciora, ita et [ortiora et potentiora. At vero ne usquequaque hominibus praevalere feroces bestiae viderentur, ne homines dilaniandos, trucidandos, devorandos invaderent, divina providentia cautum est, quae hominem quidem multis bestiis corpore minus valere voluit, ratione vero multo praepotentem esse: unde non hominum genus ferocissimae atrocissimaeque bestiae dilaniandum devorandumque aggrederentur, sed magis paverent et cum invadere extimescerent, ab eiusque aspectu et praesentia contremiscerent. Hoc est, quod ait: Et lerror vesler ac iremor sil super omnia animalia terrae. Non tantum corporis, sed rationis principio munus hoc est et benedictio, quae hominem a ratione communit; non animalia cuncta ad prisci hominis in statu innocentiae obedientiam reducit : sed. hominem rationis munere et vultus maiestate animalibus timendum extimescendumque reddit. At vero quia, etsi animalium invasione non periissent, poterant adhuc famis nécessitate perire, cibum eis convenientem providit dicens : , Omne, quod movetur el vivit, erit vobis in cibum. A conditione germina terrae, herbarum olera fructusque arborum hominibus in escam benedictione nnimae, dominium et praepotentia quandam supra animalia. Omne, quod movetur, etc. Ne homo fume periret, Dcus animalium carnes in esum illi relaxat. tribuerat Deus, dicens: Ecce, dedi vobis omnem herbam af[ferentem semen super terram el universa ligna, quae habent in semelipsis sementem generis sui, ul sint pobis in escam*: nunc vero, ea praeter et animalium tum terrestrium tum aquatilium et volucrum carnes hominibus in esum relaxat; et sicut prius olera, ita nunc carnes in cibum donat; unde ait: Quasi olera virentia tradidi vobis omnia. Cur autem carnium esum, quem prius non concesserat a conCausne ditione hominibus, nunc permittat, in causa multa fuere. Et primo permissionis, x z 4 "E ^ E prima: quia. Quidem quoniam terrae virtus nimium aquae inundatione labefanquis diluvii A : *B. ; 5 - vimus muti Cata fuit; supra enim ait: Et ego disperdam omnes cum terra *. Qua va terae propter terrae proventus, germina, plantae, fructus et semina multo factéta ecd peioris sortis post diluvium semper fuere, quam ante, et virtütis multo invalidioris ; unde peioris etiam nutrimenti extitere ad alendos homines et ad primigenium humorem restaurandum : quo enim cibus virtute magis deficit, eo est ad vitae fomentum ineptius. Deinde vero et ipsa hominum natura nonnullum virtutis suae secunda: quia discrimen passa erat et nonnihili invalidior facta. Continuo enim nntura huma- . : : : : Ss i. . na progressa. DeT. generationes naturalis virtus minuitur ; quapropter validiori alirun" mento egebant homines ad vitam sine magno naturalis virtutis diefictur; spendio conservandam : carnes autem multo melioris nutrimenti sunt quam fructus et herbae. Postmodum vero forte et alia urgens causa ad carnes in esum tertia: quia. illis concedendas pro eo tempore fuit. Cum enim ex arca egressi essent, "ie rra mg terram spoliatam invenerunt; nullus enim seruerat nec messuerat; prodwxera nullus eam toto anno * coluerat, nec ipsa toto eo anno, quo aquarum inundationi subiacuit, producere quicquam potuit, quod mandi posset. Ne itaque homines alimentorum caritate ac penuria, fame et egestate macescerent, nova addidit alimenta, ut animalium carnibus piscibusque, quorum infinitus numerus erat, vescerentur: et sic carnium pisciumque esus in usum adductus in posterum est. Verum sicut [cum] protoplasto homini cuncta et ligna et fructus Aires wu dedisset in escam, Deus unum servavit lignum sibi, praecipiens homini obedientiam hominis pro- € inde quidquam comederet?, ut obedientiam eius probaret et mandati Det. *9Un jllius observantiam homo veluti tributum Deo solveret, tanquam uniVrr. 4-7 versorum regi et domino: ita quoque cum his hominibus illa praeter elementa animalium carnes et pisces indulsisset in cibum, ab uno eos abstinere vult, eisque peculiare praeceptum hoc inhibens, ait: Excepto quod carnem cum sanguine non comedelis. Sanguinem enim animarum vestrarum requiram de manu cunclarum besliarum; el de manu hominis, de manu viri fralris eius requiram animam hominis. Quicumque effuderil humanum sanguinem, [undelur sanguis illius; ad imaginem quippe Dei factus esl homo. Vos autem crescite el multiplicamini el ingredimini super lerram el implele eam. Textus Hebraicus: Verunlamen carnem in anima eius, sanguine * eius non comedelis. El utique sanguinem vestrum pro animabus vestris requiram, de manu omnis besliae requiram eum; el de manu hominis, de manu viri fratris eius requiram animam hominis. Qui effuderit sanguinem hominis per hominem, fundetur sanguis eius; quoniam in imagine Dei Deus fecil hominem. Vos aulem fruclificale el multiplicamini et prolificate in terra el mulliplicamini in ea. Interpres Chaldaicus habet: De manu hominis, de manu viri; qui fudil sanguinem fratris eius requiram animam hominis. Multae admodum sunt loci huius expositiones. Et nonnulli quidem carnem cum sanguine, hoc est non effuso sanguine, nec separato a carne, veluti est suffocatum, ne comedatur prohiberi autumant ?: sicut in Levilico statuitur !?, ut si quis venatione vel aucupio feram, vel avem ceperit, sanguinem fundat illorum et in terra operiat. Alii vero sanguinis esum simpliciter prohiberi ?i, veluti in Lepitico'? Hebraei, sub mortis interminatione, prohibentur ne sanguinem utcunque comedant. Et dicunt aliqui! brutorum sanguinem gravem esse, terrestrem et multarum aegritudinum causam. At vero non ceremonialia praecepta nunc genti alicui speciali S. Isidorus Hisp. Quaest. in Gen., lib. 4, cp. 7, ibid. 83, 235; S. Beda Heraem., lib. 2, ibid. 91, 108; Rabanus Maurus Comment. in Gen., lib. 2, cp. 8, ibid. 107, 524; Strabus Glossa Ord. in Gen., ibid. 113, 111; S. Rem!gius Comment. in Gen., ibid. 131, 78; Rupertus De Trinitate, etc. In Gen., lib. 4, cp. 31, ibid. 167, 355; Nic. Lyrnnus op. cit. f. 55^; Alph. Tostatus op. cit. f. 48*. 116*-118^. 10) Cf. 17, 13. 11) Cf. S. Eucherius Comment. in Gen., lib. 1, (P. L. 50, 933-934); S. Remigius Commenti. in Gen., ibid. 131, 78; Alph. Tostatus op. cit. f. 48*. 116*—118*. 12) Cf. 3, 17; 7, 26-27; 17, 10-14. 13) Cf. S. Io. Chrysostomus Hom. 27 in Gen., (P. G. 53, 246); S. Thomns S. Theolog. 1* 225, q. 102, n. 6, c. et ad 1; Alph. Tostatus op. cit. f. 117^; Pererius op. cit. t. 2, lib. 14, disput. 2, pag. 335; Io. Menochius Explicat. in Gen., pag. 9. carnium concedens, esum sanguinis velat. Excepto quod carnem, ctc. Variae interpretationcs. Praeceptum hoc omnl generi humuno datum fuit, quia dlgnitatem et lenitatem naturae respicit. Videtur autem prohiheri tantum ne viva animalia comedantur, quia talis esus vnlde crudelis est et naturaliter repugnans, Insuper datum fult hoc praeceptum ut hominces a crudclitate homicidil cohiberentur. Crescite el multiplicamini, etc. Et in hoc resplendet Dei bonltas; nam, cum essent iristes iili pauci ob exiinstituit Deus, sed ab illis cavere eos et omnes homines iubet, quae humanam suapte natura mentem et rationem labefactant, suntque hominibus perniciei atque dedecori. Quae enim hic iubet, in universum omnino hominum genus servanda iniubet, quoniam in hominibus illis, quibus haec inhibebat, omne genus hominum sub coelo, omnis gens, omnis natio, populus et lingua veluti in semine continebantur, et ab illis omnes propagati sumus traximusque originem. Hebraei fere omnes !* animal adhuc vivens hic prohiberi senLiunt ne comedatur: ait enim Textus Hebraicus: Carnem in anima eius, sanguine eius non comedelis; caro autem, quandiu est cum anima et sanguine, vivit; extra animal vero non vivit. Prohibet ergo ne viva animalia, quae in cibum indulserat, comedantur: hoc enim ferinum est et crudele, ferocium, truculentissimarum et immanissimarum bestiarum proprium, non hominum, quod mundum sanctumque animal suapte natura est. Et ab hoc quidem omnis homo, qui non sit turpissima metamorphosi in ferarum naturam conversus, tanquam ab inhumano abstinet et abhorret. Arridet sane hic sensus. Verum in hoc statutum esse praeceptum istud voluit, ut hominum mentes, caedis avidas, a ferocia et crudoelitate cohiberet ne usque eo homines ferocirent, a placida humanitate et pia naturae propriae conditione degenerantes, ut feris ipsis ferocissimis longe crudeliori immanitate efferati in homines desaevirent, homines venarentur, humanis carnibus et sanguine vesci affectarent, veluti leones et si qua sunt crudeliora animalia, in praedam frendentes. Homicidium ergo magis prohibetur et ne immanis ferarum crudelitas saevissime in homines perpetretur. In tota autem hac verborum benedictionis serie ab illis videtur pusillum illum hominum gregem consolari misericordissimus Deus, quae illorum mentem poterant moerore et angustia afficere. Haec autem quattuor praecipue erant. Et primum quidem, quoniam omnes parentes, cognati, propinqui, aflines atque amici eorum mortui erant et ipsi soli superstites erant relicti. Mors vero horum dolore plurimum afficit ac moestitia, ob amoris et amicitiae nexum, qui corda status op. cit. f. 48*. 116*; Fagius, col. 279-280; Clarius, col. 283; Drusius, col. 285; Cart- *wrightus, col. 294. stringit; tum maxime dolor is crescit, cum alios cariores et dilectiores non habemus. Ne vero hoc moerore gravarentur, ecce ait illis Deus : Crescitle el. multiplicamini el replele terram. Ne doleatis, inquit, quod soli relicti estis, omnibus propinquis, amicis et caris penitus destituti: ecce enim ego in genlem magnam !* vos faciam, vobis turbam magnam filiorum dabo, qui multo cariores et dilectiores vobis erunt, adeoque vos crescere faciam, ut universam sub omni coelo terram impleatis. Secundo: pavere admodum poterant viribusque prae timore destitui, quoniam ipsi pauculi erant, et in terra multae malae bestiae el ferae pessimae, quae hominibus inimicantur; quae si vel fame coactae eos aggressae fuissent, non potuissent utique homines seipsos ab illis tueri. Super hoc quoque eos consolatur, dicens : Timor vester ac tremor erit super omnia animalia terrae. Non aggredientur, inquit, vos, nec invadent malae bestiae nec ferae pessimae ad devorandos vos, etsi multo plures sint et viribus valentiores ; ego enim eorum existimationi timorem vestrum immittam faciamque ut ad conspectum vestrum, etsi fortissimae ac ferocissimae sint, timeant et contremiscant ac timore exterritae fugiant potius a vobis, quam insectentur. Tertio : et quam maxime angustiari poterant, quoniam alimenta quidem quamplurima in arcam intulerant, sed toto anno escis illis ipsi et animalia enutriti, iam defecerant; fructus arborum, qui a Deo primo homini traditi sunt, non habebant; terra nihil produxerat, nec herbas ullas. Huiusce rei tristi cogitatione gravati, quid agemus ? aiebant : non sunt nobis escae, fructus non habemus, terra nihil germinavit; si seminemus, antequam semina in herbas fiant, spicas faciant et messis appropinquet, fame peribimus ; si arbores plantemus, priusquam crescant et adolescant ut fructus faciant, multa transibunt tempora et anni. Nos vero interea macie extenuabimur et demum fame peribimus, duriori morte consumpti e vita, quam omnes, qui diluvio perierunt. Hine Deus super escis consolatur eos, dicens: Omnes pisces maris manui vestrae (traditi sunt; omne, quod movetur el vivit, eril vobis in escam: quasi olera virentia tradidi vobis omnia. tium proprinquorum omnium, eos consolatur in bencdictlono fillorum. Timor vester, ctc. Securos ctiam eos facit conirn belluurum ferocitntem. Omne, quod movctur et. vivit, etc. Et ne famis pracoccupatione tabescerent, quoniam terra nec fructus nec olera ndhuc produxerat, super escis quoque cos consolatur, tredens "llis ia. Ne. famis, inquit, cogitatione tabescatis, si fructus lignorum non Kr masdR habetis, si nihil terra protulit ; ecce ego nova vobis cibaria in usum Peg vestrum tribuo; omnia animalia terrae vobis erunt in escam. Quod si haec vobis non sufficiunt, quoniam pauca remanserunt vobiscum in arca propter diluvium, ecce in manus vestras do omnes pisces maris, quorum infinitus est numerus ; hi enim aquae inundatione non perierunt. Neque a novi huius alimenti specie perhorrescatis, quoniam quasi olera virenlia do vobis ea, ut non minus modo huiuscemodi escis cum delectatione et voluptate vescamini, quam prius herbarum oleribus et arborum fructibus. Ecce abundantissime atque lautissime provisum est vobis ne aut fame pereatis, aut macie tabescatis. Quarto demum: timore poterant non modico affici, quoniam Carnem cum. pauci admodum erant ; quid si ira aut iurgium inter fratres incidisset sanguine non : » . : b " s; xs : : comedetis, et invicem irati atque rixati alter alterum occidisset, sicut Cain Ut a pericul m ; : : bomieid eos Occidit Abel?19 Pater senex erat, nec plures filios aut filias genuit, Cohibeat et : : 17. il - mutuum amo. 9iCUt fecit Adam post mortem Abel!'; filii nondum genuerant erat rem foveat, que inter eos Cham non satis bonus vir, nec Cain multo melior. Quare non tantum : prohibet in merito ab occisionis morte et caede poterant extimere. Quapropter alterutrum : : : : saevire, quin. COnSOlatur eos Deus multa interminatione mandans ne quis humanum imo et ín ipsa : . : . . : animan, — Sanguinem effundat, hoc est ne quis hominem quempiam immeritum interficiat ; ac ut magis eorum mentes a caede cohibeat, imperat ne in animalia ea, quae in cibum eis indulsit, crudeles sint, ne viventium adhuc aninalium carnes comedant anima et sanguine recenti, ne membra discerpant et devorent, ad instar truculentissimarum ferarum, quae viva animalia trucidantes et lacerantes devorant. Hoc est itaque: Carnem cum sanguine non comedelis, sive carnem in anima sua, songs est Sanguine suo non comedelis. Veluti anima enim animalis est sanguis, veluti anima : x h * E » animali, quia Quia sanguis dat esse animatum ; non quod sanguis anima sit, sed dat motum et : ; : : : : quia praecipua sedes est animae et animam in corpore servat et vitacalorem corpor. vitam *u- Jium operationum munera multa obit. Motum enim localem ad omnes Er ue corporis partes fovendas et nutriendas habet; fervet; primigenium humorem coalit, qui calori nutrimenta praebet; corpus spiritibus replet; vitam sustinet et conservat ; animal tuetur atque corroborat, et partibus omnibus fomentum, alimenta, incrementa, calorem et spiritum praebet, Propterea sanguis anima esse dicitur animalis, sicut et in Levilico dicitur !? : Anima enim corum, idest animalium, sanguis ipsorum est, tum quia in sanguine anima est, sicut ibidem dicitur!?, tum quia vitam maxime fovet et conservat. Anima autem saepissime in Sacra Scriptura ?* pro ea animalis vita, quae sanguine et halitu continetur, sumi consuevit ; unde anima dicitur vivens in cuius naribus est spiritus vitae?!, Quoniam vero hoc praeceptum ad hominum saevitiam cohibendam instituit : Sanguinem, ait, animarum vestrarum requiram de manu cunclarum bestiarum el de manu hominis. Quamvis, inquit, vobis indulserim ut ex quorumlibet animalium carnibus, ceu oleribus virentibus vescamini, ne tamen existimetis hominum quoque carnibus vesci licitum vobis esse. Nam etsi animal homo sit, corpus sensibile habeat, sensum delicatiorem, carnes pretiosiores et ad vescendum suapte natura multo suaviores: rationabile tamen animal est, mentis et rationis capax ; animam habet natura coelestem, intelligentia praeditam, mea inagine et similitudine insculptam, vultus mei lumine signatam ??, mei ipsius intra sese capacem per cognitionem et amorem. Cireumdata vero carne est; corpus hoc veluti organum et instrumentum datum est ei ad operandum opera bona, iustitiam et iudicium iuxta rationis leges, quibus, ut par est, actis gloriam consequatur aeternam, immarcescibilem coronam ?3 ex meritis accipiat in coelis. Ut ergo operari haec possit, quae ad vitam conducunt aeternam, corpus ei datum est. Nullus itaque audeat hoc organo eam destituere, hac veste carnis?! eam praemature exuere; quod si quis attentare praesumpserit, si quis, inquam, humanum sanguinem fundere, hominem crudeli nece interimere, eum vi morte plectere, noverit se iram meam incursurum. Ego enim sanguinem hominis exquiram ad vindictam et ultionem, irae meae sagittam immittam in nefarium necatorem hominis, multis eum poenis et cladibus usque ad internecionem aí- fligam, quoadusque gladius meus devoret carnes eius et sagittae meae eius sanguine inebrientur?5, Statuam enim sublimiores potestates, quibus subdita sit omnis anima, principes, inquam, qui non sint fimori boni operis, sed mali?*, ut qui bene egerint non timeant potestatem, Bg 17, 17; Iob 19, 17 :; Prv 1, 11. 18; 12, 6. Idco in Levitico ct alibi in S. Scriptura, sanguis dicitur anima animalis. Sanguinem animarum vestrarum, etc. Quoniam hoc praeceptum datum est ad cohibendam saevitiam, terriblles minitatur vindictas in eum, qui fuderit humanum sanguinem, etiam per terrenas potestates 1i infllgendas. De manu cunclarum bestiarum, etc. Ferne quoque, quae hominem nggredientur, iis vindictis plectentur. Vrr. 8-11 sed laudem ex illa habeant ; qui vero male egerint timeant, quoniam principes ministri mei sunt vindices malorum in iram his, qui male agunt. Propter quod et gladium portabunt ut eos, qui male egerint, morte plectant ; et gladius quidem eorum meus est gladius. Itaque si quis humanum sanguinem fuderit, fundetur a principis et potestatis gladio sanguis illius, quoniam ad imaginem... Dei factus est homo. Propter animam, inquit, hominis tantam exquiram ultionem nec ulli parcam hominum, sive alienus sit sive propinquus, etiam si vir, qui sanguinem fudit, frater sit eius quem occidit; sanguinem illum de manu fratris exquiram ad vindictam et ultionem. Horrendum enim eousque est facinus hominem iniusta nece perimere, ut non patiar omnino, nedum si homo fuerit, qui hominis sanguinem fuderit, vindictam exquiram, sed de manu etiam cunctarum bestiarum exquiram. Si qua enim sit mala bestia aut fera pessima, quae in hominem suapte natura desaeviat, quae homines ad dilacerandos, trucidandos, perimendos ac devorandos invadat, aggrediatur, exquirat, quae in homines frendat uti in praedam ad mortem, ego pessimam illam bestiam exquiram, homines contra eam armabo, ut eam vel laqueis capiant, vel iaculis feriant, vel transfodiant lanceis, quousque intereat pessima fera illa. Vos itaque animaequiores facti?!" meis his benedictionibus et lactiores: Crescile: idest propagationi et generationi intendite, ut prolificetis et multiplicemini super terram usque adeo ut cam omniquaque impleatis. Haec quoque dizit Deus ad Noe et ad filios eius cum eo: Ecce ego slaluam pactum meum vobiscum el cum semine vestro post vos el ad omnem animam vivenlem, quae esl vobiscum, lam in volucribus quam in iumentis et pecudibus terrae cunctisque, quae egressa sunt de arca, et universis besliis lerrae. Statuam pactum meum vobiscum, etl nequaquam ultra interficietur omnis caro aquis diluvii, neque erit deinceps diluvium dissipans terram. Textus Hebraicus: Et dizit Deus ad Noah et ad filios eius cum eo, dicendo: Et ego, ecce ego erigo pactum meum vobiscum cet cum semine vestro post vos el cum omni anima bestiae, quae est. vobiscum, in volatili, in iumento el in omni beslia terrae vobiscum ex omnibus, quae egressa sunt arca, pro omni bestia lerrae. El erigam pactum meum vobiscum el non consumetur omnis caro ultra ab aquis diluvii, el non erit ultra diluvium ad dissipandam terram. Unum adhuc erat quod Noe et filiis eius gravissimam poterat tristitiam et inconsolabilem moerorem aíferre. Benedixit nos Deus, aiebant, ut cresceremus in infinitas propagines, ut multiplicaremur adeo ut filiis?? universam sub coelo terram impleamus ; securos nos quoque a malis bestiis pessimisque feris effecit, ut nullatenus nobis ab eis timeremus, quin potius illae a nobis contremiscerent, extimeScentes conspectum nostrum ; communitos etiam adversus miserandam famis plagam voluit, animalia quaeque in esum nobis contribuens, infinitas piscium acies ; demum ab homicidiis nos tanta interminatione praecavit, ne invicem occidamus Íírater fratrem, ne crudeli morte necemur. At quis nos a diluvio securos faciet, quin ultra super terram in tempus maximi illius ??* cataclysmi, quod vidimus, ad omnem sub coelo carnem corrumpendam descendat? Quod si iterum diluvium venturum est, quid nobis hae benedictiones prosunt ? quo nobis haec munera? Quid filios procreare si aquae inundatione iterum delendi sunt? Inconsolabilis dolor noster erit filios videre ante oculos nostros irremediabili plaga omnes perire. Quid etiam proderit securos nos a bestiis esse, si una cum illis supervenienti novo diluvio perituri sumus ? Quid nova haec alimenta ? Certe a diluvii clade [hae benedictiones] nos liberare non poterunt aut filios nostros. Quo demum nobis ab homicidiis cautos esse ? Mors enim non multo melior est aquis praefocari, quam nefaria necari manu. Quod si diluvium istud propter hominum malitiam venit, quando unquam reperietur homo in terra, qui bona faciat et non peccel ? 3? Suspicio ergo ac timor superventuri diluvii eos dolore atque moerore plectebat quam maximo. Propterea super hoc quoque consolatur eos Deus, dicens : Ecce ego slaluam pactum meum vobiscum el cum semine vestro post vos et cum omni anima viventi; pactum autem, quod statuo est, ut nequaquam ultra interficiatur omnis caro aquis diluvii, neque sil deinceps diluvium dissipans terram. Securos, inquit, vos feci a speciei internecione, ne vos absque filiis moreremini : securos a bestiis : munitos a fame: cautos a violenta nece. Nunc a meipso etiam securos Ecce ega síaiuam pactum, etc. Ne pertimescerent Noe et filli eius novum diluvium quo perimerentur, promittit illis Deus non amplius dlluvium din terra fore. facio, promittens per memetipsum quod non adducturus sum ultra aquas diluvii ad perdendam omnem carnem cum terra, Et foedus hoc vobiscum percutio in perpetuum saeculis futuris; non enim vos tantum a diluvio securos facio, sed et semen vestrum post vos, idest filios vestros in perpetuas generationes adusque saeculi consummationem. Imo quia et animalia et iumenta omniaque animantia, tum coelestia Ei ad omnem tum terrestria, propter hominem creavi, sunt homini necessaria ad animam, etc. s 2 S t. . Quia animaig laborum gravamina vitaeque multa onera levius ferenda: sicut anicuncta propter hominem creata fuei 1 1 uoqu um hoc erigo, ut nequaquam ultra in posterum interrunt, eum iliis d ii E pact m "8 . Hu 23 SUnq : j c p E n quoque hoc ficiatur omnis caro aquis diluvii, neque erit deinceps in futuris saeculis pactum statuit » - E " : n»eutrain unquam diluvium generale in universam sub coelo terram, quale istud posterum : feel ; aquis àimy i; iuit dissipans terram. Non solum carnem omnem corrupit atque dep levit e superficie terrae diluvii inundatio, verum etiam terrae ipsius nec terra ipsa » iterum dissivirtutem atque substantiam plurimum labefactavit et veluti aridam malia cuncta una vobiscum in arca servavi, ita propter vos cum eis nbitur. " & : :o: CSS AT MS et in arenae modum sterilem effecit, propterea dicitur: Dissipans terram. Vrr. 12-16 Dixitque Deus: Hoc est signum foederis, quod do inter me et vos et ad omnem animam viventem, quae est vobiscum in generaliones sempiternas ; arcum meum ponam in nubibus, el erit signum foederis inler me el inter terram. Cumque obduxero nubibus coelum, apparebit arcus meus in nubibus; et recordabor foederis mei vobiscum et cum omni anima vivente, quae carnem vegelat; et non erunt ultra aquae diluvii ad delendam universam carnem. Eritque arcus meus in nubibus, et videbo illum et recordabor foederis sempiterni, quod pactum est inter Deum et omnem animam viventem universae carnis, quae est super lerram. Textus Hebraicus: Et dizit Deus: Hoc est signum pacti, quod ego do inter me et inter vos et inter omnem animam viventem, quae est vobiscum in generationes saeculi : arcum meum dedi in nube super terram el erit in signum pacti inter me et inter lerram. Et erii: cum obnubilavero nube super terram, videbitur arcus in nube; el recordabor pacli mei, quod esl inler me el inler vos et inter omnem animam viventem in omni carne; el non erit ulira aqua in diluvium ad corrumpendum omnem carnem. Et erit arcus in nube, et videbo ad recordandum pactum saeculi inter Deum et inter omnem animam vipentem, quae est super lerram. Ut cognoscerent filii Noe fidelem esse Deum in omnibus perbis suis*', quoniam promiserat se cum eis pactum velle statuere in perpetuas generationes, quod non amplius venturum esset diluvium, nunc huiusce pacti signum eis sensibile praebet, ad eos certiores et securiores promissi faciendos. In signum autem huius pacti arcum in nubibus se ponere ait. Arcus vero hic is est, qui a philosophis 3? dictus est iris, poetae vero Iunonis nuntiam lrim esse finxerunt?3, sicut Maro ait *: « Irim de coelo misit saturnia Iuno », quoniam huiuscemodi arcus pluviam denuntiat, unde ípi; dictus est ab stpew, quod est dicere vel nuntiare 35, Eius vero haec est natura et generatio. Cum e regione soli opponitur nubes densior atque crassior quam ut solem transmittat, quippe quae in imbrem sit parata resolvi, immissus luminaris radius, eam nubem pertransire cum nequeat, repulsa acie in solem refringitur. Repulsus autem a crassa et veluti aquosa nube in roridam eam, quae citra illam est, retro agitur luminarisque imaginem ac veluti simulacrum exprimere pro viribus nititur, ad instar visibilium specierum quae a visibili re usquequaque veluti radii subtilissimi dimanant. Aerem quidem, per quod veluti medium feruntur, illaese transeunt ; cum vero eis obviam speculum ponitur, speculi quidem diaphanum perfacile transeunt: at vitro suppositi metalli plumbi vel argenti densitatem pertransire non valentes, ibi terminatae repelluntur ac veluti refractae retro aguntur, in diaphano visibilis rei simulacrum simillimum exprimentes. Ita plane fit iris. Quoniam radius ille luminaris refractus illius speciem exprimere nititur, ob nimiam tamen distantiam et vaporum inter solem nubemque terminantem interiectionem, obscure admodum et imperfecte solis imaginem exprimit; propterea arcualis figurae iris in nube conspicitur, puniceo, viridi et purpureo distincta et adornata coloribus. Haec autem colorum distinctio inde sumitur, quia luminaris radius quo longius protenditur, eo fit debilior minusque luminari Quaestiones Naturales, lib. 1, cp. 3, pag. 833-834; Natalis Comes Mythologiae, lib. 2, cp. 4, pag. 117; Lud. Caelius Lectionum Antiquarum, lib. 22, cp. 24-33, pag. 1260-1268: Conimhricenses Metheor., tract. 5, cp. 1-8. 33) Cf. Hesiodus De Generatione Deorum, vr. 266; Virg. Aeneid., lib. 4, vrr. 700-702. 34) Aeneid., lib. 5, vr. 606. 35) Ct. Plato Cratylus, t. 1, pag. 408; Aeg. Forcellini Lexicon T'et. Latin. suh voce: Iris. Hoc est signum foederis, etc. Quo securiores flant de veritate promíssi, signum huius pacti Deus iridem in nubibus ponit. Producitur iris per repulsionem radH solaris a nube densiore in aliam roridam, quae cltra illam est. Iris figurae arcualis est, quia solis flgiram reflectere conatur. claritate pollet, sed in obscuritatem quandam et veluti subnigrum Varietasautem. colorem tendit. Quapropter radius ille fortior, ubi primo acie refringitur, Arce puniceum rutilumque colorem habet, colorem veluti flammeae violae nes "erac" referens, qui non modicum luminaris claritatis participat: at debilior tur. factus, in viridem convertitur: color enim is ad obscurum magis et subnigrum vergit. Rursum vero radius ille factus debilior, tandem in rubeum convertitur, qui ad nigrum magis quam viridis color accedit. Et huius quidem arcus naturalis est tum causa tum generatio, Eademest Sicut et halonis; similis enim huius est generatio. Cum enim ergo mien. sub luminari aliquo directe nubes aliqua aequa parilique densitate aequalis et uniformis reperta fuerit, eius occursus iniectus a luminari radius, pertransire cum minime valeat, colliditur ac refringitur : nubis enim uniformi densitate ne directe ulterius procedat prohibetur, sed per nubis extrema ubique retroactus diffunditur. Ea autem refractione magnus circulus sub astro cernitur lumine collustratus, ad instar lucidae coronae. Fit autem hic circulus, qui &Aec ?9 dicitur, sub sole et luna, qui sub sole et tum etiam sub aliis planetis; plerumque tamen sub luna cernitur, "rewbwitm; Quapropter e£ area lunaris dicta est ?, Sol enim fervido suo calore nubem citius disgregat, nec diu sub se consistere permittit : luna vero non tantam habet vim, et eapropter facilius potest sub ea halo apparere diutiusque consistere. Luminarium ergo radiorum refractione in nube densa tum iris iate fit tum halo fiunt: hoc tamen cum discrimine, quia iris e regione ex ex radiorum Opposito luminaris fit, halo vero directe sub astro; et iris quidem ie anüns dene propter nimiam distantiam a luminari nigrior apparet: halo autem ast r V albior et fulgidior ex breviori distantia ab astro fortiorique radiorum opposito astr5 refractione. Rursum iris diutius consistit quam halo, quoniam halo, e directo est soli oppositus eique multo vicinior, iccirco citius ab eo dispergitur: iris vero e regione fit longiusque distat, et ob id non mox disgregatur ob distantiam ; unde quo sol supra nostrum horizontem est elevatior, eo iris minor apparet: et in meridie quidem iris fit perquam minima, in ortu vero vel occasu maxima, quae fieri potest, conspicitur. Et in media quidem aestate circa aestivale solOp. Cit. sub voce: Halos. Vrr. 1-4 stitium, cum prolixiores sunt dies, in meridie fieri nequit omnino ; post aequinoctium vero autumnale, cum dies sunt breviores, per omnes potest horas diei sese manifestare ob solis distantiam et modicam disgregandi virtutem. Demum et hoc iris et halonis interest : quod halo semper integer et nalo semt f t 1 n : de per circulus atque perfectus, usquequaque clausus apparet circulus et est; iriS isusus est, autem nunquam nobis integer circulus apparet aut semicirculo maior: "s sutem semicircularis sed vel semicirculus uno pede alteram nostri horizontis partem conest. tingens et altero pede alteram ; aliquando vero portio minor est semicirculo. Advertendus est tamen animus quod unus semper iris est arcus, non plures a radiis causati; quod si aliquando duo et nonnun- . Quamvis . We. ENS EN . nutem plures quam plures apparere contingat, primi imago alter est, iisdem quidem aes appadistinctus coloribus, situ tamen diverso: ut primus quidem puniceum, 7*ant. unus tamen arcus viridem et purpureum colorem habeat, alter, inverso ordine, purpudi quia re- A A z " i iqui imaginem reum, viridem et puniceum ; ceu in speculo simulacrum rem, cuius primi rene- " : . P tunt. est imago, repraesentat, et ea quidem, quae apparet, posterior priori — ^'^^ multo debilior est, eius cum sit imago et ex radiorum illius refractione fiat. Similiter si tertiam apparere contingat, usque adeo debilis est, ut vix videri queat ob rationem eandem ??,
CHAPTER 11. Caput Undecimum
Erat autem terra labii unius et sermonum eorundem. Cumque proficiscerentur de oriente, invenerunt campum in terra Sennaar el habitaverunt in eo. Dizilque alter ad proximum suum: Venile, faciamus laleres el coquamus eos igni. Habueruntque laleres pro saxis el bitumen pro caemento: et diverunt: Venite, faciamus nobis civitatem el turrim, cuius culmen perlingat usque ad coelum, et celebremus nomen noslrum antequam dividamur in universas ferras. Textus Hebraicus: Et fuit omnis terra labii unius el verborum eorundem. Et fuit cum proficiscerentur ipsi ab oriente, el inet 10 quoque deperdita fuit, ut in Praefatione diximus; sequenti vero f. 262* incipit caput 11. venerunt planitiem in terra Sinhar et habitaverunt ibi. El dixerunl vir ad prorimum suum: Agile, laterificemus lateres el comburamus ad combustionem. Et fuit eis later pro lapide el bitumen pro luto: et dixerunt: Agile, aedificemus nobis civitatem el turrim, et caput eius in coelo, el faciamus nobis nomen, ne forle dispergamur super faciem universae terrae. Paraphrastes Chaldaicus. Et fuit omnis terra linguae unius, ef sermonis unius, etc. Erat autem terra labii unius. Descripta iam humani generis multiErat autem. plicatione, post ingentissimi illius cataclysmi omnia devastantem s ME alluvionem, iuxta dominicam benedictionem, qua Noe et filiis eius Rerum benedixit ut crescerent et multiplicarentur terramque universam reMoyses texere casi genes plerent!, nunc Moyses ad [genealogiam] populi, ex quo Christus, ogiam pop s E E $c pisa : EA s hebraicl, ex qui finis est legis ad iustitiam omni credenti ?, in tempore nasciturus quo Christus * " " . . maseiturus €rat, aditum parat, iterum Semi genealogiam in rectum protensam a ees stipite retexens. At prius eventum narrat unde facta est populorum distinctio, cum prius omnes unus essent populus ac veluti una Noe prius eventum familia. Hoc autem linguarum divisio fuit ; prius enim erat terra labii narrans, unde E : : : !acta est po- Unius el sermonum eorundem, idest una erat omnibus lingua, una pulorum ; : H 2 dietnetio, COmnmmunis omnibus loquendi proprietas, eundem omnes loquebantur sermonem quo internos conceptus significabant sibique invicem palam faciebant: ea enim quae in voce sunt, earum quae in anima passionum, notae sunt et signa. Ad luculentiorem autem loci huius intellectum aliqua annotabimus. Anima huma- Et primo quidem quod homo suapte natura omnium, quae extra ipsum na omnia, me . e. ceu: . . . . TM quae extra. Sunt, cognitione est capax, sive sensibilia illa sint sive intellectilia; b ed sensibilium enim per sensum est capax, intellectilium vero per intelvalet ; lectum, mentem ac rationem. Quapropter anima nostra dicitur 3 fieri ac esse quodammodo omnia, sensibilia per sensum, intelligibilia per intellectum ; ambae enim hae potentiae unum cum his rebus, ad quae suapte natura feruntur, fiunt cum simul in actu sunt eaque intra sese recipiunt. Omnia itaque, quae extra animam sunt, cum vel sensu vel intellectu in animam recipiuntur, fiunt ac veluti efformantur in anima earum quaedam species ac similitudines, veluti simulacra quae t. 1, pag. 403. intra ea, quae foris sunt, examussim repraesentant. [ila vero animae conceptus vel conceptiones, aut animi simplices apprehensiones dicuntur, necnon et passiones, quatenus recipiuntur in anima. Hi vero conceptus in intimis cordium penetralibus occuitissimi aliisque imperscrutabiles delitescunt, nec eos potest per sese homo aliis palam facere absque signorum quorundam adminiculo. Quapropter ad internos conceptus explicandos, vocibus veluti siznis utitur sua sponte ac placito. Unde homini a natura naturaeque providentissimo Conditore ratione optima de voce provisum est ad hosce conceptus explicandos. Non quod vox ipsa suapte natura id habeat, ut internos conceptus explicet : suapte natura enim vox nihil aliud est quam sonus animalis ore prolatus ex percussione aeris in gurgulione aut laringe, qui ibi percutitur ac reprimitur ab aere a pulmone per respirationem attracto: susceptiva tamen est intentionis aliquid significandi. Quare vox ipsa veluti materia est significationis, ceu argentum denarii eL vasis. Sicut enim argentum non est vas aut numisma, nisi prius forma ea illi imprimatur, susceptivum tamen suapte natura est; ita plane voces conceptuum signa non sunt, nisi prius constituantur et imponantur ad significandum. Quapropter nomina et verba non simpliciter voces sunt, sicut nec vas argentum ; sed voces cum impositione et intentione aliquid significandi. Vox ergo signum est interni conceptus non naturale, nisi eam vocem accipiamus et significationes, qua etiam animalia bruta sunt praedita ad internas affectiones exprimendas, quales sunt voces molesti ac tristis, eL iucundi ac delectabilis. Haec enim naturaliter significant, quae etiam suapte natura suum significant prolatorem, veluti est latratus canum, rugitus leonum et mugitus boum, necnon et vox hominis; per vocem nanque et locutionem homo cognoscitur, sicut per rugitum leo et per latratum canis. At ea vox hominis qua mentales conceptus et res cognitas explicat, naturale signum non est, sed ad placitum ex humano instituto. Et voces quidem una cum significandi intentione ex principali institulo internos conceptus exprimunt: postinodum vero res per tales conceptus cognitas et conceptas; ita quod prima institutio ad conceptus palam faciendos destinata fuit: secundo vero ad rem, culus est talis conceptus, exprimendam. Vox itaque, sive conceplus sive res significet, semper est ad piaad manifestandos autem interiores conceptus vocibus quibusdam, veluti signis, indiget. Hae voces, ex percussione aeris in laringe formatne, suapte natura animalis sunt, nd exprimendns tamen internas aflectiones aptr juxta cuius naturam vox vero hominis naturale signum non est, sed ad placitum ex humano instituto. Sic Adnm nomina imponendo, eas illis indidit significationes, quibus proprictates nnimalium manifestarentur. Labil unius, etc. Voces, quibus descendentes Noe utebantur, omcitum, non a natura, ut Aristoteles sensit*. Quod si Plato secus sentire visus est 5, nil minus tamen sensit dicens nomina naturaliter significare. Si quis enim peritus ac optime sapiens linguae institutor rebus nomina imponat, qualia rerum naturis convenient, dici commode poterit ea nomina naturaliter significare: ceu si quis imaginem aut simulacrum quoddam videat, quod naturam maxime imitatur eius, quem repraesentat, naturale illud vocabit per óevoAotíav 9, idest exaggerationem. At vero sicut sculptile illud simulacrum non natura, sed arte rem repraesentat, ita et voces nominum ac verborum. Ita plane in sacra hac Genesi legimus, cum Dominus cuncta animantia, quae formaverat, duxit ad Adam, ut videret quid vocaret ea, dicitur? : Omne quod vocavil Adam animae viventis ipsum esl nomen eius. Imposuit enim nomina rebus convenientissima, non quia haberent significationem animalium proprietatibus naturaliter convenientem : sed quia vocibus nominum tales indidit ac imposuit significationes, ut eae congruissimae proprietates animalibus singulis convenientes veluti indice manifestarent. Venati hucusque sumus quae hominibus communia sunt. Sicut enim natura communis est omnibus, ita et internae passiones atque conceptus ; sicuti res et quae in animam per sensum aut intellectum recipiuntur eaedem natura apud omnes extant, ex quibus ii conceptus primo oriuntur per medias species ac similitudines. Deinde vero et vox qua homo suapte natura est praeditus, ut suos possit explicare conceptus, communis est universis hominibus, qua etiam homo per auditum a ceteris animalibus distinctus dignoscitur et qua internas naturales affectiones molesti et iucundi naturaliter exprimit, sicut ei alia pleraque animalia, quae vocem emittunt. Tunc autem temporis, quando linguarum haec divisio facta est, etiam voces ad placitum ex humano instituto significantes eaedem omnibus communes erant iidemque sermones ad internos animi conceptus palam faciendos et aliis manifestandos ; hoc est quod dicitur : Erat aulem terra labii unius sermonumque eorundem. Voces enim ad Republica, lb. 1, cp. 2, t. 2, pag. 178. 5) Cratglus, t. 1, pag. 383-396. 6) Ms.: Dinologiam, ei infra: Paragogen et: Anthropospathia. 7) 2, 19. placitum significantes nomina ac verba eaedem omnibus erant, omnes homines eadem voce eodemque nomine rem unam significabant, una erat loquendi proprietas, una lingua; hoc est: Labii unius, unius linguae, unius loquendi proprietatis et idiomatis : Efl sermonum eorundem, quia ea lingua non diversos dialectos habebat, sicut lingua graeca quinque dialectos, idest loquendi genera habet: ionicam, doricam, atticam, acolicam et communem linguam ?. Habet autem. Fons Hebraicus: Labii unius: QY3"m un OQO"T"N, idest et serborum eorundem. Verbum autem "4234, He- *ow eg braeis et sermonem et verbum et rem, vel quidquid sermoni subiacet significare solet; cum [] vero per mapeqe[ív et mos, consuetudo, eloquium; quapropter verbis illis forte rerum negotiorumque simplicitas, morum similitudo ac rituum animorumque concordia significatur, quae diversorum idiomatum gentibus esse solent longe diversa, dissimilia ac dissona; iis vero qui eandem linguam colunt eandemque incolunt regionem, mores ac ritus iidem animorumque concordia esse solent. Et illi quidem viri eandem omnes provinciam incolebant, idem idioma habentes, propterea dicitur: Terra erat labii unius. Cumque proficiscerentur de oriente. Requievil arca, ut supra legimus, supra monles Armeniae *, et Noe ac filii eius, postquam de arca egressi sunt, eam incoluerunt regionem. Postmodum vero cum vidissent non satis optimam ac bene dispositam eam regionem esse ad inhabitandum, inde profecti sunt. Siquidem Armeniae regio tota montuosa est, montibus usquequaque plena; sunt enim in ea montes Moschici, qui supra partem Ponti ad Cappadociam se efferunt; Pariedrus, in quo fontes habent Euphrates et Araxes fluvii; Antitaurus, Taurus et Niphates Cordica, ex quo Tigris oritur; Caspii, qui vergunt ad Medos et Caucasi, unde Cyrus fluvius oritur. Cum ergo Armeniae regio minus apta ad incolendum viris illis visa esset, utpote quae tota montuosa et aspera erat, inde discesserunt una omnes; et dicuntur ab oriente proficisci, quoniam Armeniae regio orientalis magis est quam Babylonia et Chaldaeorum regio. Invenerunt campum in lerra Sennaar el habitaverunt ibi. Est autem nibus communes crant ad signiflcandos internos animi conceptus. Et sermonum eorundem, idest cum unam veluti familiam formarent tum similitudinc morum ium animorum concordia, eandem linguam habebant. Cunque proficiscerentur, etc. Egressi de arca fllüi Noe incoluerunt regionem Armeniae; sed regio illa, nimis montuosa, nom satis conveniens ad habitandum erat; Invenerunt campum, etc. ideo illinc emigrantes, venerunt in Sennaar, regionem planam et ad incolendum aptissimam; ibique statuerunt civitatem et turrim altissimam aedificare. Nemrod, gigantea statura et mente perspicacissima et manu fortissima, in omnes domínabatur. ierra Sennaar, quae nunc Chaldaea et Babylonia dicitur, regio plana non montuosa et aspero situ, sed planities amplissima atque latissima et ad incolendum amoena valde, satis satisque optima ; propterea statuerunt hi habitationem ibi sedemque ponere, locum arbitrati aptissimum se nactos, Propterea se invicem cohortati sunt ut civitatem et turrim aedificarent : Venite, faciamus lateres et coquamus eos igni. Forte cum regio illa plana esset et campestris, lapides non habebat aedificationi aptos, vel quia existimabant firmius consurgere aedificium si lateritium foret, vel etiam, ut plerique autumant??, quia iam sciebant, Noe eorum patre magistro, mundum hunc igni esse reservatum, sicut prior diluvio; et lapides quidem igne in calcem resolvuntur, lateres vero igne decocti eo magis solidantur. Ideo ut aedificium illud ab igne etiam incolume servaretur perpetuoque maneret in futura saecula, ex lateribus illud construere cogitaverunt. Fueruntque illis lateres pro lapidibus et pro caemento bitumen ; duo siquidem haec ex parte materiei ad constructionem requiruntur : lapides et lutum. Isti ergo lapidum loco lateres habuerunt, loco vero luti conglutinantis et connectentis lapides, habuerunt bitumen, quod est luti genus tenacissimum glutenque fortissimum. Praeparatis ergo iis, quae ratione materiei ad aedificium construendum opus erant, dixerunt: Venite, aedificemus civitatem et turrim, cuius culmen pertingal ad coelum. Prius, cum sub Noe eorum omnium patris potestate permanerent humiles, in tentoriis et casulis habitabant ; cum vero Nemrod super homines regnare coepit, statim superba aedificia, civitates munitissimas ac muratissimas turresque altissimas construere molirique cogitaverunt, ipso Nemrod auctore. Hic enim primus omnium dominium regnumque super homines sibi ausus est arripere, mente nimium audax, atque ut super universam sub coelo terram hominesque universos dominaretur attentare praesumpsit. Cumque corporeis viribus universos excelleret ac longe superaret et supervinceret, omnes etiam sub ditione sua constituit. Gigas enim erat corpore vasto ac procero !, manu fortissimus, mente audacior, cui nullus resistere praesumebat, Gn 10, 8. cum iam ipse armatam manum fecisset; et consilio prudens valde ac sapiens erat, ea tamen prudentia et sapienlia quae carnis est et inimica est! Deo ?. Hic ergo, coacto universorum hominum concilio, suasit omnibus ipse et qui suas agebant partes, ut civitatem turrimque aedificarent, quae sedes regni esset universaeque terrae metropolis et caput. Hoc est quod dicitur: Dixerunt vir ad proximum suum: aedificemus civitatem amplissimam et magnificentissimam eanque muris et antemuralibus fortissimis cireumcingamus ; in medio autem civitatis tanquam fortalitium arcemque tutissimam construamus altissimam turrim, cuius culmen ad coelum usque videatur pertingere ; atque opus hoc tam mirabile admirandumque facientes, summam in futuris saeculis gloriam consequemur nomenque nostrum in perpetuas aeternitates gloriosissime celebrabimus. Alioquin inglorii et absque nostrorum nominum monumentis dispergemur in universas terras, tanquam oves pastorem et archimandritam non habentes ??*, nec caulam, quo congregentur. Antequam ergo ita dispergamur, facile enim hoc est nisi id egerimus, construamus civitatem et turrim, quo ad inhabitandum una omnes congregemur, sitque tutissima omnium nostrum habitatio regnique nostri sedes et clavus. Consensit universa multitudo prona propensoque animo Nemrodi praeceptioni obedire voluntatique eius morem gerere. Fabularum plane nugae sunt ea quae dicunt plerique !?, hosce viros propterea turrim aedificasse, cuius culmen coelum pertingeret, ut in coelum ascenderent et in coelesti curru contra Deum pugnarent. Haec enim poetarum est Íabula M, qui finxerunt gigantes ab irata tellure esse progenitos, serpentinis pedibus, corpore proceros, animo paratos ut Iovem e coelesti sede expellerent. Hoc autem est eos iniqua ac impia in Deum mente fuisse, Dei virtutem potentiamque negantes, omnique mente et cogitatu eos semper ad inferna vertisse. Adduci autem non possum ut credam omnes civitatem et turrim illam aedificantes ea mente animoque fuisse. Cogit enim nos ratio ut teneamus omnes homines ad aedificia illa construenda convenisse operamque dasse, vel saltem consensum. Nam cum ante construHb. 3, (P. G. 88, 135); Alph. Tostatus op. cit. f. 55*. 14) Ct. supra cp. 6, pag. 478, et not. 36. Faciamus nobis clvitatem, etc, Ut nomen eorum celebraretur in saccula, Ipse suasit omnibus civitatem munitisslImam aedificare, quae sedes esset regni illius. Poetarum figmentum est et fabula homines illos turrim uedificare voluisse, ut contra Deum pugnarent. Neque enim credendum est prorsus omnes tam perversos fuisse, ut hanc pessimam intentienem. in ctionem illam in omnibus hominibus labium unum esset idemque aedificanda S do cusa . . turri sermo, quod ob aedificii illius structuram in omnibus confusum est, P» ^ plane si non omnes ad id opus convenissent operam dare, nec in omnibus confusum labium fuisset ; ad impediendum enim opus illud confusum est !5; cumque labium illud primaevum lingua esset hebraica 15, si non in omnibus confusum labium esset, multae nationes hebraea lingua loquerentur. Quod si confusum in omnibus est : cur in omnibus hominibus, si non omnes ad opus illud convenerant, cum propter opus illud confusum sit labium ? At si omnes convenerunt, quis unquam dicet Noe, qui adhuc vivebat, Sem, Arphaxad, Sale et Heber, sanctos potius enim €t iustos viros ea mente et animo fuisse ? Quod si eam habuissent m aenea mentem ut turris fastigio coelum pertingerent in coelumque ascentiem, montem iere in derent, super altissimos montes potius, quam in valle, aut ima plaelgisent. nitie eam construere proposuissent. Nec admodum placet quod plerique expositores dicunt", eos Neque ad eftu- Viros ea mente altissimam turrim voluisse construere, ut ibi salvarentur, sinaun 27 si forte denuo aquarum maximus cataclysmus veluti praecedens didiluvium talm turrim ]uvium superveniret. Siquidem certiores facti omnes tunc homines construere volebant, tum. erant divinae promissionis, qua foedus cum Noe et cunctis animantibus quia noverant promissionem terrae Dominus pepigerat!^, statutum pactum sempiternum, quod 7""""^ in geternum non praeteribit. Quod si ea fuisset eorum mens et propositum, multo melius et convenientius eam turrim super Armeniae altissimos montes aedificassent, in quibus multos praegrandesque lapides habuissent, ut non opus illis fuerit lateres coquere ut essent tum quia ad eis lapidum loco, ibique solidissimae erant petrae, supra quas aeterna hoc opportu- . . . . niores fuissent fundamenta iacere poterant, et omni dubio procul securiores multo més exce! supra montes altissimos fuissent ab aquarum inundatione, quam in rmenine, valle locisque campestribus. In vallibus enim et planis terrae locis multo facilius inundationes alluvionesque aquarum fiunt, tum quia nedum aquis, quae e coelo pluunt, sinum praebent, sed etiam eas, quae a montibus ex pluviis et nivium liquefactione defluunt, suis veluti in Gen., (P. G. 87, 314) ; Cosmas Topographia Christiana, lib. 3, ibid. 88, 135; Strabus Glossa Ordinaria ín Gen., (P. L. 113, 114); Angelomus Cominent. in Gen., ibid. 115, 166; Remigius Comment, in Gen., ibid. 131, 81; Hugo de S. Victore Adnotat. Elncidat. in Pentat., ibid. 175, 49; Nic. Lyranus op. cit. f. 58»; Giosefto Flavio Delle Antichitdà Giudaiche, lib. 1, cp. 9, f. 5*; Rab. Salomon op. cit. f. 12»; Io. Buxtorflus Dissertafiones, etc. Dissert. 2, De Linguae He- *braicae Confusione, pag. 73-77, 18) Cf. Gn 9, 8-17, sinibus recipiunt ; montes vero semper aquas ad ima loca demittunt. Et Hebraeorum veterum tum neotericorum extat sententia !?* propterea TVJU dictum ese: DW Ywy33 ^n "v5 55w. quod omnes aquae diluvii dispersae sint ibi, idest quod eum locum vel maxime inundarint diutiusque ibi constiterint. Eorum ergo mens et propositum fuit civitatem construere amplissimam et praeclarissimae spectandissimaeque magnificentiae, murorum firmissima magnitudine in latitudine et altitudine circumcinctam, in cuius centro altissimam turrim, veluti arcem munitissimam, ut eo opere nomina sua in futura saecula, in perpetuas aeternitates, aeternis generationibus concelebrarent viverentque immortaliter in hominum memoriis omnesque homines una in civitate illa habitarent, ne dispergerenlur absque firma habitatione huc atque illuc in universas orbis terrae partes. In arce vero illa civitatis eorum rex monarchicusque imperator Nemrod consideret omnium hominum dominator, adeo ut esset ea civitas mundi totius caput, monarchiae sedes et regni totius principium, sicut supra dictum est!*, quod Babylon Nemrod regni caput principiumque fuit. Et quidem Babylonicae civitatis muri, a Semiramide regina postmodum instaurati, tanta fuerunt et magnitudine et firmitate spectandi, ut inter septem orbis spectanda miracula numerentur ?*, Fuisse enim ferunt ?? Jatitudine cubitorum quinquaginta et altitudine quater tantum, idest ducentis cubitis altos. Fuerunt vero, uti hic dicitur, coctili lateres bitumine interfuso compacti, lati adeo ut quadrigae ibi invicem occurrentes facile pertransire possent. Ambitus vero quadringentis octoginta stadiis circumveniebatur; turris vero constructae, quam adhuc moliebantur, altitudinem quinque millium centum septuaginta quattuor passuum fuisse; latitudine vero latissima atque fortissima, ut quibusque eam respicientibus longitudo videretur imminui : altissimam enim eam construere proposuerant, ut culmen eius ad coelum usque videretur pertingere. Sumebat autem altitudo facilitatem et plusquam 18*) Cf. Ginzherg op. cit. V, pag. 202. 19) Gn 10, 10. Explanatio decimi capitis dcest, Caesar. Praeparat. Evang., lib. 9, cp. 11-15, (P. G. 21, 698-703); Gioseffo Flavio Delle Antichità Giudaiche, lib. 1, cp. 9, f. 4^; Strabo Rerum Geographicarum, lib. 16, pag. 508; Ovid. Melamorph., lib. 3, vrr. 57-58; Q. Curtius Historiae, lib. 5, cp. 4, png. 171-173; Boyerliinck Theatrum Vitae liumanae sub voce: Babylon, iisdem fere verbis. Praecipua ergo corum intentio crat civitatem magnam aedificare ubi habitarent, ct nrcem munitissimam, in qua Nermmnrod veluti imperator univerversi consideret. Ita tradunt qui cam constructionem et viderunt et descripscrunt. m Vrr. 5-9 Descendit | autem Dominus, eic. Per effectus quos operatur Deus descendere dicitur, vel misericorcitam praestando, vel poenas pro sceleribus infligendo; sperare quis posset multis manibus fabricata crescebat. Quantis laboribus quantisque oneribus supponit homines mundanae laudis appetitus et gloriae vanae ambitio! Ut nomina sua celebrarent, hi tantorum aedificiorum se supposuere oneribus et laboribus subeundis et sufferendis. Quae autem eo mox subsecuta sit poena et ingens miseria, videbimus. Descendit autem Dominus ut videret civitatem el turrim, quam aedificabant filii Adam, el dixit: Ecce unus est populus el unum est labium omnibus: coeperuntque hoc facere, nec desislenl a cogitationibus suis donec eas opere compleant: Venile igitur, descendamus et confundamus ibi linguam eorum, ul non audiat unusquisque vocem proximi sui. Alque ila divisit eos Dominus ex illo loco in universas terras: et cessaverunt aedificare civilatem. Et idcirco vocatum est nomen loci illius Babel, quia ibi confusum esl labium universae terrae: et inde dispersit eos Dominus super faciem cunctarum regionum. Textus Hebraicus: Ef descendit Dominus ad videnduin civitatem el turrim, quam aedificabant filii hominum, el dixil Dominus: Ecce populus unus et labium unum omnibus ipsis: el istud coeperunt ipsi facere, el nunc non prohibebilur ab eis omne quod cogitaverunt ut facerent: Agite, descendamus el confundamus ibi labium eorum, quod non audiant vir labium proximi sui. Et dispersit illos Dominus inde super faciem omnis terrae; el deslilerunt extruere civitatem. Proplerea vocavit nomen eius Babel, quia ibi confudit Dominus labium omnis terrae; el. inde dispersit eos Dominus super faciem universae terrae. Descendit autem Dominus ut videret cipitalem. "Avü9posonó9eta est et humano more de Deo Scriptura loquitur, ad nostram se inclinans infirmitatem et parvitatem. Manifestissime tamen Dei vigilantissimam providentiam, qua omnes humanos actus contemplatur, locus iste declarat. Quid est enim : Descendit ul videret, nisi quia omnes humanos actus et opera, oculis eius nuda apertaque?! cum sint, diligentissime penitissimeque ipse attendit ? Simile est illud: Descendam el videbo utrum clamorem, qui venit ad me, opere compleverint, an non est ita, ul sciam ?. Et illud: Vidi affliclionem populi mei in Aegypto..., el sciens dolorem eius descendi ul liberarem eum ?3. Certe loco non mutatur Deus, qui omnem ubique locum implet : Ego enim Deus et non mutor?*; Ego coelum et terram adimpleo?*. Per effectus ergo, quos operatur, descendere dicitur, dum actus humanos moderatur, vel misericordiam praestando vel poenas pro sceleribus infligendo. Per effectum ergo quem operatus est, descendisse describitur, ut viderel civitatem et lurrim, quam aedificabant filii hominum; isti enim iam aedificiorum structuras prosequebantur. Quoniam vero nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laboraverunt qui aedificant eam ?*: videns Dominus superbas eorum mentes tantasque moles civitatis et turris, quam usque ad coelum struebant, descendit hisce operibus impedimenta daturus. Aedificabant enim hi eas structuras, non Deo, sed sibi: Aedificemus, inquiunt, nobis cipitatem el turrim: non ad summi Dei honorem et gloriam, sed mundi gloriam magis quam Deum diligentes ea opera moliebantur, ut nomen suum celebrarent; non civitatem, in qua Deus omnium rex et imperator super eos regnaret, ut in ea divinae leges iuraque divina statuerentur ac servarentur; sed ut in ea impius Nemrod, crudelis venator, regnaret, qui leges iniquas conderet e! scribens iniustitiam scriberet, ul opprimerentur in iudicio pauperes, el vim facerent causae humilium...; ut essent viduae praeda eorum, et pupillos diriperent?'; non templum aedificant divinamque domum, in qua Deüs habitaret, in qua pietate ac religione summa coleretur, in qua divini celebrarentur honores et congregatis synagogis, convocatis coetibus, in unum collectis fidelium populorum ecclesiis, divinae laudes decantarentur; sed turrim struebant, quae Nemrod sedes principumque ac militum eius mansio fida securaque esset. Nec humilem eam molem humili fastigio moliuntur, sed sublimem atque altissimam, ut, si potis esset, coelum pertingeret : Cuius culmen, inquiunt, coelum pertingat: quo nomine audax eorum temeritas per hyperbolen designatur. Deus ergo videns vanum eorum consilium multorum malorum in causa existere, vocisque consonantias his eorum malorum oeccasionem praebere, ne malitia incresceret morbusque incrudesceret, eos ad finem usque operis nequaquam permittere statuit opera sua moliri: sed morbi causam abolet; ceu sapiens medicus videns morbum augeri, ne ulcus incurabile fiat, statim utitur sectione. et hic significat impedire velle constructlonem hanc, quae non ad eius cultum, sed ad superbiam hominum flebat. Confundamus ibi linguam eorum. Identitas loquelae causa erat qua omnes |n opus illud conspirarent; ideo causam Deus tollit ut eflectlus simul tollatur. Descendamus ! Pater nlloqui- Óiur Divinas Hypostases, non sanctos suos, ut aliqui putant. 558 EXPLANATIO !N GENESIM Ecce, inquit, unus est populus el unum labium ?? omnibus : coeperuntque hoc facere, nec desistent a cogitationibus suis donec eas opere compleant. Venite igitur, descendamus el confundamus ibi linguam eorum. Unum adhuc hominum genus erat, uno patre Noe nati, unam omnes efficiebant familiam, quia ab uno genere omnes ducebant originem cognatique omnes affinesque erant. Nulla erat inter eos diversitas aut originis vel generis, aut morum, rituum et religionis, vocis vel linguae, aut patriae: sed unus omnino populus erant, una congregatio hominum, una societas. Et sicut eadem omnibus erat natura, eaedem passiones et affectiones, ita idem vivendi mos, communis victus, ritus et religio : vox consona omnibus, lingua una, quam uno hauserant patre. Verum hi hisce bonis abutebantur, et quae suapte natura bona sunt, illis fiebant causa ruinarum. Quoniam ergo pacifica haec eorum communio et concors populi unitas in malum illis fiebat : Descendamus, inquit, e£. confundamus ibi linguam eorum: hanc, inquit, dividamus concordiam et vocis ac linguae dispertiamus unitatem, ut, dispertitis linguis, populus etiam hic unus in multos dispertiatur. Inquit autem : Descendamus: plurium voce, sicut etiam dixit : Faciamus hominem ?*?, Divinas enim Hypostases a se procedentes alloquitur Pater, natura pares, aetate coaeternos, potestate, honore ac dignitate aequales, in omnibus coaequales. Hebraeorum nonnulli ? Deum hic ad iudicii domum sermonem dirigere aiunt, ut, cum descendere vellet ipse ad iudicandum filios hominum, venirent omnes... sancli eius cum eo ?t, At vero id Rabbinus Abrabanel confutat, dicens ?? quod, «si ita hoc esset huiusce rei facienda prius mentio erat. Cur enim non dicitur quod Deus et iudicii domus linguae confusionem fecerunt ? Et ecce mox sequitur quoniam ibi confudit Dominus labium omnis terrae et inde dispersit eos Dominus in omnes terras : quae quidem ostendunt solum Deum effectuum horum in causa extitisse ». Ipse vero aliter interpretatur, ad divinam id providentiam referens. Dominus enim, qui cordium secreta novit 3 et iudicat quemque iuxta vias suas ?*, cum apud Rab. Abrabanel! op. cit. f. 50*; cf. Nic. Lyranus op. cit. f. 59*; Alph. Tostatus ap. cit. f. 56*; Drusius, col. 330; Cartwrightus, col. 342; Ginzberg op. cit. V, pag. 205. 43, 22; Prv 15, 11; Sap 1, 6; Ier 11, 20; 17, 10; 20, 12; Act 1, 24. 34) Cf. Ez 7, hos homines iudicare venit, duo egit: ut labium primum et lingua, quae una omnibus erat, relinquerentur; et linguae aliae distinctaque idiomata invenirentur ac statuerentur. Et primum quidem per se, operatus est; ad inveniendas vero ac statuendas linguas diversas quibusque proprias principes ex eis elegit, qui capita erant familiarum, qui eorum sustinerent regimen, et propterea plurium voce loquitur. At quaeso, nonne hi principes in terra erant et una cum aliis civitatem et turrim aedificabant ? Quomodo ergo inquit Deus: Descendamus el confundamus ibi linguam eorum ? Quid autem sit linguam confundere mox aperit dicens: Uf non audiat unusquisque vocem proximi sui: idest ut non intelligat quid per vocem significare velit, ut sonum quidem vocis audiat sensum vero non intelligat. At quamobrem fit ista confusio ? Quia, inquit, coeperunt hoc facere, nec desistenl a cogitationibus suis donec eas opere compleant. In quaestione apud expositores fuit an peccarint hi, qui civitatem et turrim extruere voluerunt, et cur voluerit Deus eorum impedire opera; et aliis quidem visum est eos peccasse, aliis vero minime ?5, Rabbinus Abraham Aben Ezra?* et Rahbinus Levi ben Gherson ' inquiunt eos nihili peccasse, sed divina providentia factum esse, ne hi civitatem illam amplissimam, quae potius regio erat cincta muris, quam civitas, et turrim perficerent. Construendi enim ea aedificia hoc fuit eorum propositum et intentio, ut simul in una congregatione et sociali commercio habitarent; propterea aiunt: Ne forte dispergamur in omnes terras. Siquidem civile, politicum et sociale animal cum sit homo, vitam desiderat civilem et socialem. Hoc ergo naturae insitum desiderium volentes hi opere adimplere, nihili deliquerunt, quod illud desiderium nequaquam malum est. Et si non ob id solum aedificia illa moliebantur, sed etiam ut in futuras generationes nomen suum celebrarent, plane qüvotgía 38, idest honoris amor et gloriae malus neutiquam est. Si enim homo 3. 85; 18, 30; 33, 20. 35) CI. S. Augustinus De Ci»itate Dei, lib. 16, cp. 4-5, (P. L. 41, 482-483); S. Euchcrius Comment. in Gen., lib. 2, ibid. 50, 940-941; S. Beda Hezaem., lib. 3, ibid. 91, 123-126; Alcuinus 7Inferrogat. et Itespons. in Gen., ibid. 100, 532-533; Rabanus Maurus Comment. in Gen., lib. 2, Ibid. 107, 530; Strabus Glossa Ord. in Gen., ibld. 113, 114-115 ; Angelomus Commnitent. in Gen., lbid. 115, 165-167. 36) Op. cit. f. 12; cf. Io. Buxtorfius Dissertationes, etc. Dissert. 2, De Linguae Hebraicae Con[usione, png. 70-77; Talmud, Holin, cp. 6, f. 86*. 37) Apud Hnb. Abrabanel op, cit, f. 50^. 38) Ms. : Philothimía. Iuxta alios nihili peccarunt turrim nediflcantes, quia continuationem socialis commercii intendebant et praprii nominis celebrationem, quae quidem mala non sunt, dummodo honori divino ne detrahnatur; Deus tamen Impedivit eorum opus, quia ex nimia hominum agglomeratione multa mala sequi poterant, ceu facilitas rixarum, deficientía alimentorum, morborum contagia, morum corruptio. licenter citra Dei offensam potest divitias facultatesque appetere : cur non et honorem, qui divitiis multis multo melior est, modo nihili detrahat divino honori ? At si non appetierunt illud gloriae nomen contra divinum honorem: cur Deus, qui nemini immerito infligit poenam, eorum opera et molimenta destruxit ? Quoniam, inquiunt, ex universorum penitus hominum simultanea illa commoratione in uno loco multa poterant mala sequi humanam speciem labefactantia, imo ad internecionem usque perdentia. Multae siquidem civitates, provinciae et regna per bellicas clades et civiles seditiones omnino perierunt; quod si hoc tunc, cum simul omnes homines morarentur, accidisset, omnes utique periissent. Ac cum exiguus terrae illius angulus tantam non posset hominum multitudinem sustinere ac capere, omnesque homines tantopere patriam nativumque locum diligant, ut inter maximas poenas constitutum sit a patria exulare, nullus sponte voluisset inde in alienas et incognitas oras emigrare. Unde inter cohabitantes multae lites, iurgia, rixae, seditiones et clades bellorum civilium exorta fuissent. Quod si id non accidisset, tantae hominum multitudini nequaquam valuisset terra sufficientia alimenta proferre ad decentem vitam, saltem frugaliter, ducendam ; unde fame et egestate rerumque inopia et caritate semper laborassent. Deinde morbi invaluissent, in maximam hominum perniciem ; quod si pestis in eos percrebuisset, periissent perquam facile omnes. Deinde si forte ex ?? coelestium signorum pluvialium influxu super regionem illam cataclysmus aliquis, veluti ille Deucalionis **, vel Ogygis *!, accidisset, aquarum alluvie perire omnes submersi poterant. Demum cum in multos errores et facinorosa peccata corruissent, cum peccata eorum ad coelum usque ascendissent, descendisset utique ignis de coelo consumpsissetque eos omnes, sicut Sodomam et Gomorrham et finitimas civitates Pentapolis *?. Ne ergo his malis affecta universa hominum multitudo labefactatum iret, divina providentia cautum est linguarum confusione, ex qua in universas terrae oras dispersi sunt. Haec est horum doctorum sententia. Aliis vero non placet? ; et Rabbinus Abrabanel in eam invehitur 4, dicens longinquum hoc esse a legis intentione. Nam Al! tamen a die, quo de arca egressi sunt, simul in societate una commorati sunt; "tc peccasse, nullum tamen malorum illorum, quae dicunt, illis accidit, nec dispersi fuerunt, nec lingua eorum confusa fuit quousque civitatem aedificarunt, nec ullum eorum malorum ad hunc usque diem in campo illo Sennaar accidit. Qui vero peccasse eos autumant, alii quidem dicunt eos turrim quiosuperhe illam contra Deum aedificasse, prout poetae de gigantibus fabulan- A ebenle faciebant et tur*5: alii vero quia superbe admodum haec faciebant 49, We- !m!o gloriae appetitu, quod rum etsi aliquis appetitus gloriae laudisque pruritus ad hoc opus ses ina peragendum eos movit et induxit, cum non usque adeo conspiciatur aetranebat. hic eorum mundanae laudis appetitus in Deum caput erexisse, ut sui accremento divinus minueretur honor: cur ea poena mulctantur? Verum si oculatius rem universam introspiciamus, comperiemus Deus enim est plane eos in Deum peccasse et is eorum laudis appetitus et honoris "7^" De vanaeque ambitio gloriae divino non minimum detrahebat honori, *' *onditer; sed militabat in Deum profecto. Cum Deus omnium hominum sit conditor et suapte natura Dominus, sua est potestas, suum regnum et imperium ^' : ipse vult homines per sese regere. Hinc est quod, cum semen Abraham elegisset, ipse per se voluit immediate super eum dO0- «qui in Israel minari, ipse eum regere et veluti rex super eos regnare, ceu in Deule- "nus regnare. ronomio dixit 1$: Vos eritis mihi in regnum sacerdolale et gens sancla, —— "t: Unde ipse eis legem dedit et iudicialia iura, iudicesque populi ipse quos per se elegisset, statuebat, qui secundum datas a Deo leges populum iudicarent. Sic Moysen??, Iosue 9, Barac 5, (Gedeon 5, Samson 5?, Iephte 5 et Samuelem 55 elegit, non in reges, qui tributa a populo acciperent, sed iudices. Quapropter cum Israelitae, omnes Flavio Delle Antichità Giudaiche, lib. 1, cp. 9, f. 5*; Io. Buxtorfius Dissertationes, etc. Dissert. 2, De Linguae Hebraicae Confusione, png. 70-77. 44) Op. cit. f. 50*-51», 45) Ct. not. 14 huius cp. 46) Cf. S. Io. Chrysostomus Hom. 30 in Gen., (P. G. 53, 275); S. Cyrillus Alex. Glaphyrorum in Gen., lib. 2, ibid. 69, 78; S. Augustinus De Civitate Dei, lib. 16, cp. 4, (P. L. 41, 482); S. Isidorus IHisp. Quaest. in V. T., cp. 9, ibid. 83, 237; S. Beda Heraem., lib. 3, ibid. 91, 125-126; Alcuinus Jnferrogat. et Respons. in Gen., Ibid. 100, 533; Rabanus Maurus Comment. in Gen., lib. 2, cp. 11, Ibid. 107, 530 ; Strabus Glossa Ord. in Gen., ibid. 113, 114-115 ; Angelomus Comment. in Gen., ibid. 164, 186; Rupertus De Trinitate, ctc. In Gen., lib. 4, cp. 41-42, ibid. 167, 361-366 ; Nic. Lyrnnus op. cit. f. 58^; Io. Menochlus Ezplanat. in Gen., png. 9. 47) Cf. 1 Par 29, 11-12. 48) 7, G. Refert ex 1 Petr 2, 9. inquam maiores natu Israel, congregati sunt ad Samuelem in Raet ideo maximatha regem super se petentes, quemadmodum ceterae habebant me conquee 56 d * . » " " . stus est cum. Dàtiones 55, displicuit vehementer sermo iste in oculis Samuelis, quocu niam, ut Samuel dixit, grande malum fecerunt in conspectu Domini 5? petit, petentes super se regem. Quapropter dedit Dominus e coelo voces et pluvias 59 et fulgura in signum irae et ultionis tanti mali, quoniam, inquit ad Samuelem, non te abiecerunt, sed me, ne regnem super eos 9?*. Ita plane nunc accidit. Sicut enim Dominus Israeliticum populum pile idi ipse rex et dominus per iudices a se electos regebat et regio munere super homines Super eos fungebatur, ita Deus ab initio solus super homines dominari et regia potestate principari voluit. Est enim regia potestas maxima quae reperiri potest et legibus absoluta, quod soli Deo convenit suapte natura; veruntamen per iudices filios hominum regebat, quales fuerunt Adam, Seth, Enos, etc. ad Noe usque. Et illi forte iudices filii Dei dicuntur 5?, quoniam ad eos sermo Dei habebatur de causis populi EN iudicandis, sicuti in Moyse clarissime conspicimus. Et ita regnavit Nemrod, Deus solus super homines quousque venit Nemrod; quem natum et quem illi re- . :3: . . * o gem elegerunt, Virum factum cum vidissent homines corpore gigantem, viribus popoem tentem, manu fortisimum, mente audacem, consilio discretum et prudentem, prudentia tamen carnis, et regnandi ac dominandi in omnes ambitiosum ac cupidissimum, elegerunt in regem, Dei spreto regimine, seque omnes uni commiserunt eiusque dominatui, Deumque abiecerunt, ne super eos regnaret. Nemrod autem elatus dominio et mente superbus, homines Superbus auelatos ad iniuriam Dei et contemptum faciebat, suadebatque cis ne imere et se. Deo ascriberent, quia hominibus per illum felicitas eveniret, sed quod Miser eis propria virtute praeberetur. Atque ad hunc modum homines a Dei timore revocabat et ut spem suam omnem in propria virtute reponerent inducebat. Hinc ut civitatem illam latissimam ** aedificarent suasit et turrim altissimam, ut civitas illa totius mundi monarchiae principalis eius sedes esset regnique clavus, atque ad hunc modum propria virtute et arte aedificia illa magnificentissima construentes, nomen suum aeternis saeculis immortalique memoria celcbrarent, hanc existimantes esse felicitatem. Peccatum ergo eorum fuit, quoniam Nemrod in regem et totius humanae speciei monarcham, principem ac dominum universorum hominum eligentes ac constituentes, se a Dei subtraxerunt dominio: et quo magis propriae gloriae intenti erant, eo magis divino honori derogabant. Quoniam vero civitatem et turrim ad electi regis gloriam et magnificentiam construebant et ad sua nomina in aeternis hominum memoriis immortaliter celebranda, ac divini regiminis providentia flocci ac nihili pensa, Deum summo honore et regio munere privabant: videns ergo Deus hasce eorum cogitationes quodque non desisterent, nec sanctorum virorum Noe, Sem, Arphaxad et Heber vel auctoritate, vel pietate, vel hortatu prohiberi possent, nec vellent quin *!, quod cogitaverant, opere complerent ; non ferens ut unus homo non vicaria, sed plena regis potestate universae hominum multitudini praeficeretur, cum etiam is tam impius esset ut homines a Dei timore, cultu et religione, fide, spe, pietate et caritate in summum Deum omni conatu studeret avertere et ad idololatriam inducere ; summa sua sapientia et incomprehensibili consilio voluntatis suae, ne id fieret, linguarum confusione providit. Et licet eos ex arbitrii libertate permiserit contra divinae voluntatis placitum et dispositionem cogitare ac deliberare, non tamen deliberata perficere ; non voluntatem eorum abstulit aut vim ei intulit, sed facultatem eripuit. Ipsi enim sub electo rege Nemrod simul omnes in civitate illa vivere disponebant. Convivere autem est mente et verbo communicare, non autem ad instar brutorum animalium eodem loco pasci; mente autem communicant qui internas passiones et sibi invicem palam faciunt, quae cordis imperscrutabili velamine arcanoque loco secreta delitescunt. Haec autem expressio et manifestatio per verba fit; ea enim quae sunt in voce, earum quae in anima sunt passionum notae et signa ; quibus vero eaedem non sunt voces ad conceptus declarandos, convivere et cohabitare una non possunt, quoniam in meliori ac potiori discordant, intellectu scilicet et voluntate, quia non possunt sibi invicem communicare quae intelligunt et quae volunt. Linguarum ergo diversitas hominem alienat ab homine. Nam si ut civitatem et turrim nediflcarent illis suasit, quac esset et sui universalis imperii sedes eorumque superbiae ct audaciae immortale monumentum. At Deus ne magis homines illi in perversionem inducerentur a Nemrod, confusionem linguarum immisit. Quando cnim homines communes voces non habent, una convivere nequeunt, quin Sc invicem non intelligunt. duo sibimet fiant obviam neque praeterire [queant], sed simul esse aliqua necessitate cogantur, quod neuter novit linguam alterius, facilius sibi muta animalia, etiam diversi generis, quam illi, cum sint homines, ambo sociantur. Quando enim quae sentiunt inter se communicare non possunt, propter solam linguarum diversitatem, nihil prodest ad consociandos homines tanta similitudo naturae, ita ut libentius homo sit cum cane suo, quam cum homine alieno. Optime ergo ne simultanea commoratione in una illa civitate sub uno illo rege omnes homines habitarent, linguarum confusione providit omniscius et sapientissimus Deus. Confudit autem ad hunc modum linguas eorum. Siquidem illorum Deus itaque mentem et rationem perturbatione quadam magna interturbavit et Rare eil ab intellectu et memoria veluti abrasione quadam delevit et oblitecium et 0*- ravit habitus illos, quo verba verborumque significationes cognomoriam, novas species in eoscebant ad exprimendos mentales conceptus eo idiomate et lingua, rum mentem immittem. ad quam prius unam omnes habebant ; et in eorum existimationem et novas voces 1 H 1 H H fof eflormandas. Inentem imaginationes quasdam et species immisit ad novas voces articulandas verbaque formanda, ad mentales conceptus, qui intra sunt, exprimendos et res etiam ipsas, quae extra animam sunt, veluti signis quibusdam significandas. Alque ita divisit eos Dominus ez illo loco in universas terras; et Ita mutua qua- CéSSaperunt aedificare civitatem. Quam admirabili sapientiae modo dam aversione : nr . . perciti, in uj. Deus omne illorum tum consilium tum propositum destruxit ! Omnes versas tferTà$ vna venerunt in locum unum, campum scilicet Sennaar, ut habidisperduntur iuxta protarent ibi sub uno duce ; et ex eo loco eos dispersit Deus in universas i orbis terrae partes eorum linguam confundens, ut sicut non possent, ita ne vellent simul amplius habitare : sed mutuo quodam odio perciti se invicem fugientes, diversas regiones orasque ad incolendum peterent. Mansit autem in regione campi Sennaar solus Nemrod et qui Nemrod ay... idem cum eo idioma sortiti fuerant, spe fraudatus qua ad univernauem sorum hominum imperium ac dominatum anhelabat. Quia tamen guam sort! viribus potens erat, manu fortissimus et mente nihilominus audacior, fuerant, in Senmar nOn omnino regia potestate destitutus est; sed super illos omnes, manserunt : " " " . t et regnum qui secum manserant, regium exercuit non munus, sed imperium fuit- »abvione"* que principium regni eius Babylon: Idcirco enim vocatum est nomen fundaverunt, loci illius Babel, quia ibi con[usuin esl labium universae terrae. UEZUEMONOSTL E Quo tempore facta sit haec linguarum confusio ct genlium divisio, non idem sentiunt omnes. Ficbraeorum fere omnium sententia est 92, quod Lercentesimo quadragesimo anno post diluvium, decem annos antequam Noe extremum diem claudercet, facta sit, vitae vero Abrahae quadragesimo octavo, quoniam ducentesimo nonagesimo secundo anno post diluvium natus est 8?, factam esse quando Phuleg mortuus cest. Atqui : Arphaxad natus est post diluvium 2 annis : Snle natus est post Arphaxad 35 aunis: Heber natus est post Salc 30 annis: » Phaleg natus cst post Heber 34 annis : Phaleg vero vixit 239 annis : ergo Phaleg mortuus est post diluvium 340 annis. Iuxta Rab. Aben Ezram autem divisio gentium facta fuit tempore quo Phalcg natus est; sic enin vocatus est, quia temporc ortus cius terra divisa fuit ; 375 enim dividere significat. Op. cit, f. 12*. Cf. Alph. Tostatus op. cit. f. 58*. 63) Ms. hubet in fine folii: « Aiunt nutem hanc divisionem», et sic opus imperfectum remansit.